---

[Main page][Title page][Library]

 

 

Д З І Т Р Ы К І

згукі заснуўшай цывілізацыі

 

Мікола Дзікевіч

У кожнай вёскі, як і ў чалавека, ёсць свой твар, свая біяграфія. Яны складаюцца з многага: традыцый, наватарства людзей, што жывуць у ёй, гісторыі мінуўшчыны і цяперашняга часу. Пачынаючы расказ пра сваю вёску, павінен зазначыць, што яе гісторыя, гэта некалькі перыядаў за ўсё маё быццё.

Першы перыяд – жыццё да 1935 года. Людзі жылі ў вёсцы, апрацоўвалі зямлю на палосках у розных кутках, з рознай урадлівасцю і адлегласцю ад жылля. Зразумела, далёкія палеткі менш атрымоўвалі ўгнаення. Колькасць жыхароў расла, а адыход у горад, на заработак – адзінкі. Жыццё станавілася горшым, працавалі многа і не эканамічна.

Другі перыяд – 1935-1937 гады: хутарызацыя. Вельмі цяжкі. Патрэбна працаваць на зямлі і адначасова перабудавацца на новае месца.

Трэці перыяд – 1938-1939 гады: праца больш эканамічная на родным кусочку зямлі, які быў на вачах, тут разам з табою, яго можна было пашчыпаць, палюбавацца. Перыяд калі гаспадары пазналі радасць узбагачэння.

Чацвёрты перыяд – 1939-1941 гады: гады той-жа напружанай працы, ды невядомая пад страхам здача хлеба за нішто для савецкай дзяржавы.

Пяты перыяд – 1941-1944 гады: тая-ж праца пад страхам смерці, калі цябе маглі забіць ці фізічна пакараць “чырвоныя”, “белыя” партызаны-ваякі, а над імі знаходзіліся немцы, нейкія ўкраінскія злучэнні і “зялёныя” літоўцы.

Шосты перыяд – 1944-1950 гады: праца і бясконцыя збожжавыя падаткі і грашовыя займы для развіцця дзяржавы.

Ну і самы трагічны перыяд у развіцці вёскі з 1950 года: калектывізацыя, калі працавалі многа, а атрымоўвалі зусім нічога.

Першы перыяд: жыццё да 1935 года

1. Наваколле.

Дзітрыкі Ганчарскай воласці ў пачатку 20 стагоддзя: 192 жыхары (84 мужчыны і 108 жанчын), 225 дзесяцін зямлі, у сярэднім па 1,17 дзесяціны на аднаго жыхара.

Бацькаўшчына… Слова ёмістае, у якім аснова мужчынская, а адносіцца да жаночага роду. Яшчэ ў дзіцячыя гады, як помню сябе, граніцы яе былі недзе за выганам, альховым гаем, балотам з аерам…

Падрастаў і межы яе ўсё аддаляліся. Помню, як прасіўся ў мамы, каб узяла з сабою нядзелькай схадзіць у госці да дзеда з бабай. На цяперашні час шлях да Сяльца невялікі: шэсць кіламетраў. Але мае ўяўленні аб радзіме пашырыліся. На шляху невялічкая вёсачка Жомайзі. Чамусьці вяскоўцаў называлі “варонамі”, а нас – “галасямі”. Так і зараз не ведаю чаму? Магчыма мы больш былі галасістыя, чым яны. Вялікае ўражанне пакінула чыгунка. Мама, баючыся за мяне, дазволіла падняцца па ўскосу і паглядзець на поўдзень і поўнач уздоўж рэек. Бачылася чысціня і парадак: у раўчук каля рэек пакладзены каменьчыкі, яны былі пабелены. Відовішча такое, як быццам бясконца бяжыць белая лінія да гарызонту побач з рэйкамі. Падыходзячы да дзедавай хаты, можна было скараціць шлях праз луг з невялікім ручайком. Які тут быў парадак і прыгажосць! Здзіўляюся: няма тых кветак!

Цяпер пасля асушэння засталіся расці толькі люцікі. Не расце і трава, а раней сяляне накошвалі па некалькі стажкоў сена.

Наступным падарожжам стала Беліца. На той час лічылася мястэчкам. Там па серадах збіраўся рынак, дзе прадаваліся прадукты вясковай вытворчасці:збажына, жывёла, дзеравянны рыштунак і інш.

А самай займальнай з’явай для мяне была першая паездка ў горад Ліду. Яшчэ напрыканцы дня рыхтаваліся: рамантавалі воз, вупраж, назапашвалі корм для каня. Восенню і зімою выязджалі зацямна, а летам да ўсходу сонца. У горадзе прадавалі збожжа, жывёлу, куплялі гаспадарчы інвентар, часткі для яго, што небудзь з адзення.

Пазней у школе, вывучаючы геаграфію, склаў уяўленне аб Радзіме, як нейкім больш вялікім абшары зямлі з падобнымі на нашу вёску другімі паселішчамі, лугамі, рэчкамі, балотамі, лясамі і палямі.

2. Размяшчэнне вёскі. Вуліца.

Дзітрыкі. Назва вёскі ад той жа асновы, што і назва ракі Дзітва. Аснова сустракаецца ў тапаніміі Беларусі два разы (Здзітва). Верагодна аднаго паходжання. Значэнне асновы слова невядомы.

Добра памятаю, як настаўнік на ўроках геаграфіі гаварыў, што раней жыхары вёскі выраблялі дзіды. Праўда гэта ці не, але магчыма пайшла адсюль назва вёскі.

Вёска Дзітрыкі, дзе я нарадзіўся, пралягала з поўдня на поўнач. Хаты спачатку будаваліся на заходнім баку вуліцы. З такім разлікам, каб вокны скіроўваліся на ўсход і поўдзень. З раніцы да ночы сонца свяціла ў хату. Затым стала цесна і дамы будавалі на другім баку. Наша хата так і стаяла. Таму студня, хлявы і гумно былі на другі бок вуліцы.

З канца ў канец вуліца была выкладзена каменнямі. З правага і левага боку вуліцы пасля дажджу ручайком сцякала вада. Брук захаваўся дагэтуль. Раней, ступіўшы ў адным і другім канцы вёскі з бруку, восенню і вясною трапляў у гразь. Праўда, тады-сяды “шараваркам” высыпалі грэблю ў кірунку Жомайдзі і Саламянкі пяском ці каменнямі, сабранымі на полі. Кожны гаспадар супраць сваёй хаты падмятаў і прыбіраў вуліцу, таму яна мела прывабны выгляд, калі ўлічыць, што ўздоўж яе раслі рознай вышыні і відаў дрэвы і кусты.

Каля некаторых хатаў стаялі лаўкі, дзе вечарамі сядзелі дзядулі і бабулі, а мы гулялі, або слухалі іх гамонку.

Наогул вуліца была тым месцам, дзе перадавалі вясковыя навіны з канца ў канец вёскі. Раніцай, калі выганялі жывёлу на пашу, потым каля студняў з вадою. Можна пагутарыць, сустракаючы кароў з поля і выганяючы днём, а вечарам зноў. Бывала, так загаворацца суседкі, што дровы ў печы перагараць, выкіпіць саган з бульбай.

3. Сядзібы. Хаты.

Усе хаты будавалі па дзвюх схемах: хата-сені-камора, або хата-сені. Радзей пры ўваходзе ў хату дарабляўся крыты ганак. Тады ён быў з дзвюх стоек і стрэшкі. Паўсюдна каля дзвярэй клаўся вялікі роўны камень, або іх некалькі, якія з’яўляліся прыступкам у хату. Падмурак, таксама зроблена з вялікіх камянёў, падкочаных пазней пад падваліну, замазвалі звонку і ў сярэдзіне глінай, радзей пяском з вапнай, а больш багатыя гаспадары – з цыментам. На зіму падмурак абсыпалі да падваліны пяском. Хто не гультаяваў – той да вокнаў абкладваў шыльнікам з мохам. Вясной ён скарыстоўваўся на падсціл у хлявах.

У некалькіх хатах падлога была зроблена з дошак, у астатніх выкладзена з гліны. Пазы ў сценах замазвалі глінай, сцены бялілі раз у год, часцей перад Вялікаднем.

У адным з вуглоў віселі абразы. Была там як звычайна палічка, дзе ставіліся свечкі, кветкі, вярба асвеча-ная і другія культавыя рэлігійныя рэчы. На абраз у куце вешалі вышыты ручнік.

Тут у гэтым куце стаяў стол, за якім снедалі, абедалі і вячэралі. Абрусам засцілалі па нядзелях і святах. Лічылася, што гаспадыня была акуратнай, калі стол жоўты ад мыцця. Управа і ўлева ад стала стаялі доўгія і шырокія лавы.

Каля стала знаходзіўся зэдлік (лаўка). На лавах і зэдліку збіралася сям’я да дзесяці душ. Вечарам зэдлік прыстаўляўся да лавы і ўтвараў дадатковае месца на начны адпачынак. Для чаго клаўся вялікі мяшок, напханы сенам (так званы сяннік).

Пры сцяне, дзе не было вокнаў, стаялі два драўляныя ложкі. Матрацаў не было, таму ўтворанае дошкамі неглыбокае “карыта” засцілалі кулявой саломай. Яе часцяком мянялі. Бялізна на ложках была саматканай. Зімой укрываліся “пакулянкай”. Гэта паміж двумя дзяругамі клаўся слой льняной кудзелі і прашываўся тоўстымі ніткамі. Падушкі запаўнялі драным курыным пер’ем. Ложкі прыстаўлялі да печы.
Печ, гэта тое месца, дзе зімовымі вечарамі збіралася ўся сям’я. Ставілі ці вешалі нафтавую лямпу (часцей 5-лінейку). Хто шыў, латаў адзенне, другія рамантавалі вупраж, хтось чытаў у голас. Хаты былі халоднымі, бо дубэльтаў (двайных вокнаў) не было. На вокнах намярзала на палец лёду. Дзеці на печы спалі, балазе што да яе прымайстроўвалі палаткі, а ніжэй – прыпечак – ляжак (палок).

Печы рабілі з цэглы-сырца, а скляпенне – з апаленай. Пліт было мала. На прыпечку ставілі трыножак-падстаўку і на ім варылі вячэру, або падагравалі другую ежу, што раніцай варылася ў печы.

Ад печы над ложкамі вісела доўгая гладкая жэрдка, на якой вешалі дробнае адзенне: рубашкі, кашулі і іншае. Кажухі, курткі і бурносы вешалі на цвікі жалезныя, або з дрэва, убітыя ў сцены.

Каля печы ў куце стаялі венік бярозавы, венік з сасны (так звязаны, каб ім можна было вымесці печ ад попелу і вугалю, перад тым як пячы хлеб на аеры, кляновых лістах, ці наогул на муцэ). Былі тут ухваты (вілкі) большы і меншы, качарга і другі рыштунак.

Злева ад дзвярэй стаяла невялічкая лаўка, дзе змяшчалася вядро з вадой і конаўка. Яны часцей былі драўляныя. Вышэй на сцяне вісела невялічкая палічка з лыжкамі (таксама драўлянымі), апалонікі і ліпяныя міскі, качалка таўчы бульбу. Вось і весь рыштунак для падрыхтоўкі ежы. Тут стаяў цэбар (пасудзіна ў выглядзе цяпераш-няй вываркі), куды злівалі брудную ваду, мыліся над ім. Зімой ён запаўняўся сечкай, якая запарвалася, а ноччу дзеці мачыліся. Каровы вельмі добра з’ядалі гэтую “запраўку”.

Сялянская хата зімой была і прытулкам для жывёл. Зімы былі халоднымі. Часта прыносілі ягнят з авечкамі, каб яны абсохлі і падмацаваліся. Сушылі тут і цялят. Падлога земляная, падсцілалі яшчэ саломай. Паветра ў хаце было не вельмі прыемным, але людзі мірыліся з гэтым. Пагібель жывёлы значна зніжала даход у гаспадарцы. Куры ў марозлівыя дні жылі ў падпеччы. Бабуля раніцай правярала іх і тыя несліся ў яе на ложку. Там была салома. Накрывала іх рэшатам, каб не ўцякалі. Куры чамусці былі рахманыя. Бабуля іх хутка лавіла (а яны і не ўцякалі), адпускала, каб прадоўжылі дзяўбці зерне.

Помню і такі выпадак, калі нават конь знаходзіўся ў хаце, магчыма з тыдзень. Моцна хварэў, а зіма была марозлівая.

Калі ў сям’і былі малыя дзеці, тады да года або двух, яны спалі ў люльцы, якая вісела над ложкам. Ноччу, калі дзіця заплача, можна было не ўстаючы, пакалыхаць. Люлька мела выгляд авальнага круга абцягнутага палатном (радзюгай). Больш старэйшыя дзеці спалі з бацькамі або адны на печы ці прыпечку, на лаве на сянніку.

Гумны.

Весці гаспадарку ў той час без такой пабудовы як гумно было немагчыма.
Будавалася гумно з розных парод дрэў, але шулы (апоры) рабіліся з дубу і закопвалі іх у зямлю не меней, чым на 70-80 см. Паміж шуламі сцены закладвалі бярвеннямі з сасны, ёлкі, бярозы, альхі, асіны і інш. Падбіралі не тоўстыя, так, каб не трэба было абчэсваць. Клалі без моху і ўтвараліся шчыліны да 1-3 см з натуральнай вентыляцыяй. Велічыня гумна вызначалася па колькасці пар сох ад двух да чатырох і дзвярэй ад адных да чатырох. Сохі ставіліся на вялікія камяні, а ўверсе яны замацоўваліся ачэпамі, на якія вешалі крохвы. Паміж сохамі высцілалі ток з гліны і закладвалі старонкі з дошак. На таку малацілі збожжа, веялі яго, а старонкі затрымлівалі зерне, якое адскоквала пры малацьбе і веянні.
Гумны пакрываліся саломай. Не помню, каб у вёсцы на той час стрэхі былі з другога матэрыялу.
Над дзвярмі рабіўся надстрэшак, каб не засякаў дождж на ток, не моклі дзверы.
Злева і справа ад дзвярэй у надстрэшку складалі грачыху, люпін, каб хутчэй высыхалі і можна было змалаціць.
На таку заўсёды стаяў воз і знаходзілася збруя. Калі звозілі збожжа, сена ў гумно, тады там дзе на таку былі адны дзверы, павозку з канём прыходзілася здаваць назад. Коні чамусці “задні” рух выконвалі добра.

 

Хлявы

Забудовы на вёсцы якія мелі выгляд рознай планіроўкі. Хто на што быў здольны і ў залежнасці ад колькасці матэрыялаў хлявы будаваліся аднаасобна ад другіх будынкаў. Былі такія хлявы, калі трох – ці чатырохсценамі туліліся да хаты, або сяней і каморы. Утвараўся ланцуг забудовы да 50 м.
Помню, як аднойчы загарэлася адрына, самая апошняя ў гэтым шэрагу. Было гэта ноччу. Збегліся людзі, затым падмога з суседняй вёскі. Садралі салому з сяней і каморы, і так выратавалі хату. Мы дзеці адкідвалі салому, насілі ваду, сыпалі пясок. Не тое, што цяпер: людзі прыходзяць падзівіцца, як гарыць сусед.
Некаторыя гаспадары пры хлявах прыбудоўвалі свінушнікі і курнікі. Але ў асноўным свіней гадавалі ў агульным хляве, дзе былі загарадкі для каня, кароў і авечак. Там вясной, летам і восенню знайходзіліся куры. Ім прыбівалі жэрдкі ў якім небудзь куце. Калі зімы былі цёплымі, яны заставаліся там на ўвесь год. У хлявах столь майстравалі з жэрдак, пакладзеных так, каб праз іх не правальвалася салома. Салома з’яўлялася паглынальнікам вільгаці. Бывала і так, што вясной пры бяскорміцы яе рэзалі на сечку.

Свірны.

На ўсю вёску свірнаў было некалькі. Будавалі іх у выглядзе квадрата са сцяной даўжынёй ад 3 м да 4 м. Падваліны клалі па вуглах на вялікія камяні вышынёй не меней паўметра. Падлогу рабілі з тоўстых дошак або з палавінак бярвеннняў.
Пад падлогай вольна дзьмуў вецер і сушыў збожжа.
Засекі майстравалі з дошак так, каб не ўтваралі шчылін. У свірнах захоўвалі збожжа, муку, вотрубы.

Сені.

Сені прыбудоўвалі да хаты, а да іх камору. Так як свірнаў была мала, тады сені іх замянялі. Для захоўвання збожжа і мукі майстравалі вялікія скрыні на высокіх ножках і з добрымі накрыўкамі. Скрыні не прытулялі блізка да сцен і адну да другой. Каты вольна хадзілі паміж скрынямі.
Летам у сенях майстравалі месца, каб можна было спаць, а таксама ў гарачыя дні пасля абеду адпачыць, балазе тут было мала мух.
У сенях часцей за ўсё не было столі. Не хапала дошак.

Камора.

У тыя часы камора – цяперашні халадзільнік, склеп, кладоўка, хлебны кантэйнер і многае іншае. Вёска была пабудавана на нізіннай мясцовасці. Пракапаўшы на метр яму, у ёй з’яўлялася вада. Будаваць у такіх умовах склеп для сховішча бульбы – задума не з лепшых. Людзі па рознаму захоўвалі бульбу. На высокіх месцах воддаль ад вёскі капалі круглыя ямы, куды засыпалі бульбу на насенне.
Перад вайной бульбу на насенне захоўвалі таксама ў капцах. Выкопвалі прадаўгаватую яму глыбінёй паўметра, шырынёй два метры і даўжынёй у залежнасці ад колькасці бульбы. Па баках яму абкладвалі саломай. Насыпаўшы бульбу, зверху накрывалі яе таксама саломай. Затым салому засыпалі тонкім слоем зямлі. Калі надыходзілі маразы, яшчэ раз уцяплялі адным пластом саломы і засыпалі зямлёй. Наверх клалі яловыя галінкі для затрымання снегу. Цяпер < такім спосабам захоўваюць бульбу ў калгасах.
Для бульбы ў штодзённым ужытку майстравалі штосці падобнае на склеп і свіран. У зямлі на паўметра ўглыб і паўметранад зямлёй сцены выкладвалі камянямі. Частку каменнай сцяны над зямлёй ўцяплялі пяском. Затым будавалі з бярвенняў чатырох-сценак. Яго ўцяплялі шыльнікам, мохам ці кастрыцаю. Клалі цёплую столь, якую пакрывалі двухсхільнай страхой з саломы. У такі склеп можна было зайсці праз дзверы збоку або праз лаз зверху па драбінах. Захоўвалі тут бульбу і агародніну. Калі чатырохсценак быў высокім, тады на столі ўтваралася каморка для розных рэчаў. Але такіх збудаванняў у вёсцы было некалькі, таму пад бульбу абсталёўвалі камору.
Сцены, дзе павінна захоўвацца бульба, абкладвалі кулявой саломай. Зімою зверху бульбу накрывалі старымі дзяругамі, мяшкамі і адзеннем. А калі наступалі вялікія маразы, тады ў камору раніцай і вечарам ставілі саган (чыгун) з гарачым вуглём. Такім чынам падымалі тэмпературу.
У каморы стаялі жорны. Збожжа, якое ішло на корм жывёлам, сушылі на печы, а затым малолі. Зерне на хлеб малолі ў суседняй вёсцы Істакі, дзе былі два вадзяныя млыны.
У каморы захоўвалі хлеб, стравы, калі патрэбна было іх халадзіць, капуста і
агуркі ў бочках, агародніна і іншае.
Помню, як некаторыя гаспадары бульбу на зіму захоўвалі ў хаце, калі не было каморы. Адгароджвалі невялікае месца з дошак або жэрдак на гэтую мэту. У сенях і каморы падлогай быў ток з гліны.

4. Сельскагаспадарчы інвентар і прылады.

Асноўнымі прыладамі для апрацоўкі глебы былі жалезны плуг і драўляная барана з жалезнымі зубамі. Помню, у аднаго гаспадара пад гумном вісела саха з жалезным нарогам і барана, сплеценая з лазовага галля і з дубовымі зубамі. Пазней перад вайной у гаспадарках з’явіліся пружыны (так называлі спрунжыноўкі або культыватары) на пяць і сем зубоў. Выраблялі іх у Лідзе на ліцейным заводзе Шапіры. У гэты час ва ўжытак увайшлі плужкі (асыпальнікі бульбы). Больш пачалі садзіць бульбы, а такая апрацоўка аблегчвала працу. Восенню бульбу выворвалі плугам і выбіралі яе з дапамогай матыкі. Так робіцца яшчэ і зараз.
У вёсцы некалькі гаспадароў купілі конныя прывады. Імі прыводзілі ў рух малатарні і сячкарні. Гэта быў прагрэс у працы. За тры – чатыры дні вымалочвалі жыта і ярыну. Але тут патрэбна дапамога суседзяў – пачаткі каперацыі ў працы. Прывадам рэзалі сечку на адзін-два тыдні. Зразумела, што патрэбна было мець арфу, якой ачышчалі зерне. Арфу прыводзілі ў рух рукамі.
Астанія гаспадары малацілі ўручную цапамі. Веялі на таку. Рабілі гэта так. Падбіраўся дзень, калі вецер дуў у дзверы. Драўлянай веялкай (цяперашні шуфлік для мукі) бралі патрэбную колькасць зерня і кідалі веерам у напрамку дзвярэй. Цяжкае зерне адлятала далей, лягчэйшае – бліжэй, мякіна яшчэ бліжэй. Мяккім венікам з зерня змяталі поўныя каласы. Затым рэшатам зкружвалі зярняты: пясок сыпаўся ўніз, рэшткі саломы і каласкі без зярнят заставаліся наверху, іх скідалі. Чыстае зерне ссыпалі ў мяшкі і адносілі ў скрыні для захоўвання.
Лён малацілі пранікамі. Рабілі іх з алешыны ці бярозы, радзей з асіны. У добрага гаспадара іх было некалькі: большыя і меншыя, цяжкія і лягчэйшыя. Апрацоўка лёну была справай выключна жаночай.

5. Сям’я. Школа.

У сям’і нараджалася ад 2-3 да 5-7 дзяцей. Да вайны не помню, каб хто з маіх равеснікаў паміраў. Затое чуў, што паміралі дзеці да 2-3 гадоў, часцей ад прастуды.
Галавой у сям’і з’яўляўся бацька. Калі падрастаў старэйшы сын і жаніўся, бацька абсталёўваў яму камору пад жыллё. Выразалі два або тры акны (у залежнасці ад памераў каморы) і ставілі печ, на яе комін. Багацейшы гаспадар будаваў новую хату. Калі ў сям’і былі адны дочкі, тады бацька, як гаварылі, браў у хату прымака, або выдаваў дачку замуж з добрым пасагам. У пасаг уваходзілі жывёлы (карова, конь, авечкі і інш.), а таксама куфар з сувоямі саматканага палатна, дзяруг зрэбных і паўсуконных. Хто меў больш зямлі, у пасаг выдзялялі ніву зямлі і кавалак сенажаці. Жаніліся ў асноўным са сваімі хлопцамі і дзяўчатамі. Усё такі кавалак зямлі бліжэй! Той, хто выходзіў замуж ці ў прымы ў другую вёску, лічылася, што гэта далёка, калі адлегласць была 15-25 км.
У нашай вёсцы была пабудавана драўляная школа з двума класнымі пакоямі і вялікім калідорам. Былі тут кватэры для настаўнікаў.
У школе працавалі два настаўнікі, адзін з іх выконваў абавязкі загадчыка (Kirownika). Школу наведвалі дзеці з суседніх вёсак: Жмайдзі, Барвічы, Жучкі. Наведванне школы было дрэнным. Восенню патрэбна дапамагаць ва ўборцы ўраджаю, пасвіць каровы. Зімою не было ў што апрануцца, потым разлівалася вада, дарогі дрэнныя і дабрацца ў школу не было як. Вясной патрэбна дапамагаць у гаспадарцы. Асабліва гэта тычылася дзяўчат: літары ведае, чытаць і лічыць да 100 можа, ды каля печы вялікай не патрэбна граматы, няхай прадзе, тчэ і збірае пасаг.
Мая мама распісвалася трыма крыжыкамі, чытаць не ўмела. Пазней мы яе навучылі пісаць першыя чатыры-пяць польскіх літар са свайго прозвішча пры атрыманні пенсіі.
Старэйшыя браты закончылі па 2 класы. Мяне здзіўляла тое, што яны на той час даволі пісьменна чыталі і пісалі па-польскі. Чыталі на беларускай і рускай мовах. Старэйшы брат нейкім чынам рашаў сыну задачы на квадратныя ўраўненні. Перад вайной вечарамі восенню і зімою яны хадзілі на заняткі з моладдзю. Вёў заняткі настаўнік Лагонда. Пасля вайны працаваў у Беліцкай СШ. Вучэбная праграма разлічана на сем гадоў, аднак лічылася, што вучань канчаў 4 класы. Школа адносілася да трэцяй ступені, у Ганчарах – другой, у Бярозаўцы – першай. Выглядала гэта так:

ІІІ ступень: клас І – гадоў 1, ІІ -- 1, ІІІ -- 2, ІУ -- 3.

ІІ ступень: клас І – гадоў 1, ІІ -- 1, ІІІ -- 1, ІУ -- 1, У -- 1, УІ -- 2.

І ступень: Клас І – гадоў 1, ІІ -- 1, ІІІ -- 1, ІУ -- 1, У -- 1, УІ -- 1, УІІ -- 1.

У школу пачыналі хадзіць пасля сямі-васьмі гадоў. У Дзітрыкаўскую школу я паступіў у 1932 годзе. Калі бацькі збіраліся пасылаць сына ці дачку вучыцца ў школу другой ступені, пісалі заяву і дзеці вучыліся ў трэцім і чацвёртым класах па аднаму году. У 1936 годзе я стаў вучнем Ганчарскай школы ІІ ступені. Перад вайной яе скончыў.

Звярталіся мы да настаўнікаў са словамі “Prosze pana, pani” (прашу пана, пані). Помню іх толькі прозвішчы: Цало –у ІІІ-ІУ класах, пані Пісовічова – загадчык школы. Іх імён напэўна і тады не ведаў. Так і засталася ў памяці вельмі ласкавая, уважлівая і сімпатычная “пані” у першым і другім класах. Парушэнне дысцыпліны цягнула за сабой па-каранне. У трэцім-чацвёртым класах наш настаўнік захоўваў на печцы бярозавыя дубчыкі, якімі мог, смяючыся, як бы гуляючы, пацягнуць па “мяккім месцы”. “Давай лапу” – самае распаўсюджанае пакаранне, калі лінейкай б’юць па далоні. Грашыў гэтым бацюшка, які раз у два тыдні прыязджаў з Беліцкай царквы і выкладаў Закон Божы. Атрымаў я некалькі “арэхавых палак” ад мамы за тое, што ўцёк з сябрамі з уроку рэлігіі. А ўсё з-за незразумелага і нявывучанага на памяць трапара.

Апраналіся ў школу хто ў што мог: кажушкі новыя і старыя брата ці сястры, паўпаліты (капоты) на аўчыне, ваце, рэдка ў купленае ў магазіне. На ногі абувалі трэпы (падэшвы драўляныя, а верх са старых бацькавых ці матчыных ботаў або чаравікаў), пашытыя чаравікі ў вясковага шаўца. Восенню і вясной многія хадзілі босымі. Сшыткі, падручнікі і дапаможнікі насілі ў торбах, пашытых з палатна з доўгім поясам праз плячо. Пазней, калі з’явілася фанера, якая выраблялася ў Сяльцы на заводзе, з яе рабілі сумкі з ручкай. Хто хадзіў здалёк, насіў сумкі ў выглядзе ранца за плячамі.

Урокі пачыналі ў дзевяць гадзін на працягу ўсяго навучальнага года. У пачатку першага ўрока ўсе вучні стоячы хорам гаварылі малітву з пажаданнямі спорнай вучобы, поспехаў і паслухмянасці. Заняткі ў школе пачыналіся 1 верасня, заканчваліся 20 чэрвеня. Зімовыя канікулы доўжыліся з 24 снежня па 10 студзеня, а вясновыя прыпадалі на Вялікдзень – 10 дзён. Вучэбны працэс дзялілі на два паўгоддзі. Экзаменаў ў школе не праводзілі. У выпускных чацвёртым і сёмым класах паспяховасць за курс вучобы вызначалася па гадавых адзнаках. У класах была ідэальная чысціня, нават падлога націралася масцікай,
была жоўтай, не пафарбаванай. У такіх умовах заўсёды старанна выціралі абутак: заходзіць у клас у брудным абутку лічылася дрэнным выхаваннем. Сцены бялілі і на іх нічога не вешалі, калі не лічыць класную дошку, крыж і арла.

Усе гэтыя ўпрыгожванні цяпер, што знайходзім у школах на сценах і вокнах, з’яўляюца збіральнікамі пылу. На ўрок настаўнік прыносіў тыя дапаможнікі, якія патрэбны па дадзенай тэме. Патрэбную табліцу вешалі на дрот, працягнуты папярок класа перад дошкай, пры дапамозе зашчэпак. Падчас тлумачэння новага матэрыялу настаўнік указкай перацягваў табліцу на сярэдзіну класа. Табліцы віселі да наступнага ўрока.

Падручнікі былі дарагімі. Цана іх даходзіла да двух злотых – кошта пуда жыта. Многія карысталіся сумесна, частку кніг выдавала школа. Падручнікамі карысталіся 8-10 гадоў.У пакоях сядзелі па два класы: першы і трэці, другі і чацвёрты. Настаўніку патрэбна было ў трэцім класе выкладаць больш складаны матэрыял з двухгод-камі. Тое-ж і ў чацвёртым класе з двухгодкамі і трохгодкамі. Настаўнікі добра спраўляліся са складанай задачай.

Абеды ў школе не выдавалі. Дзеці бралі з сабой лусту хлеба, хлеб паліты льняным алеем і пасыпаны соллю, хлеб з кусочкам сала ці каўбасы, параны боб або гарох. Помню, толькі адзін раз на Навагодняй ёлцы нас пачаставалі шклянкай гарбаты з цукеркамі. Ёлкі па ўбранні былі беднымі. Больш усяго цацак мы рабілі на ўроках працы. У канцы свята ўспыхвалі бенгальскія агні. У вучэбным працэсе значнае месца займалі экскурсіі. Настаўнікі часта вадзілі нас на тэматычныя экскурсіі ў поле і лес з мэтай вывучэння фаўны і флоры, рысавання з натуры. Фізічныя гульні ў лузе і полі. Хадзілі ў пешыя экскурсіі на шкляную гуту ў Бярозаўку, на фанерны, лесапільны заводы і млын у Сяльцы, правялі нас па чыгуначным мосце на другі бераг ракі Нёман, наведалі чыгуначны вакзал, дзоты на беразе ракі, байдарачную станцыю і лес на беразе Нёмана.

Густы яловы лес належаў французу Бертандэ. Ён правёў нас па лесе. Расказаў аб дрэвах, кустах, расліннасці. Цяжка было зразумець яго аповед. Польскай мовай ён валодаў дрэнна. Настаўнік потым нам тлумачыў больш падрабязна. Здарыўся такі выпадак на той экскурсіі. Гаспадар папярэдзіў, каб мы не ламалі галлё. З ім быў вялікі сабака. Адзін вучань наўмысня ці выпадкова зламаў галінку так, што пачуў трэск. Сабака тут-жа падскочыў і забурчаў перад ім, ашчэрыўшы зубы. Страху было многа! Толькі адзін раз нас падвезлі на концы са шкляной гуты да палавіны дарогі. Усе экскурсіі былі пешымі. Вельмі стамляліся, але назаўтра былі рады і з задавальненнем дзяліліся ўбачаным.

Сумесна з вучнямі Канюшанскай школы ездзілі ў Вільню. Група невялікая. У адзін бок ехалі чатыры з паловай гадзіны. Цягнік складаўся з 6-7 малых вагонаў, якія зараз убачыш у чыгуначным музеі ў Баранавічах. Вярнуліся дадому на чацвёрты дзень. Экскурсаводамі працавалі дзве гімназісткі. З імі правялі агульную экскурсію па горадзе, на параходзе да Кальварыі і там пешшу па ўсіх святых месцах. Наведалі цырк, банк, дзе захоўваюцца злотыя і золата, могілкі польскіх салдат Першай сусветнай вайны, касцёлы і цэрквы, падняліся на Замкавую гару, любаваліся суседняй гарой Трох крыжоў.

Класныя гадзіны ў школьнай практыцы не былі ў паміне. Заўсёды выхаваўчы момант настаўнік знайходзіў і выкарыстоўваў на кожным уроку. Выкладанне ўсіх урокаў вялі настўнікі на польскай мове. Бацюшка гаварыў на беларуска-царкоўна-руска-польскай мовах – “трасянцы” цяперашняй. А вось ксёндз з дзецьмі каталіцкай канфесіі размаўляў выключна па-польску. Урокі рэлігіі вяліся па дзве гадзіны раз у два тыдні. На ўроках фізкультуры, працы, малявання паміж сабою зносіліся толькі на беларускай мове. Настаўнікі забаранялі, але не так настойліва, і мы гэта разумелі. Ды і на іншых уроках таксама звярталіся адзін да другога на беларускай мове.

Восенню і вясной урокі фізкультуры праводзілі на школьнай пляцоўцы, зместам якіх з’яўляліся гульні з мячамі і іншымі прадметамі і з элементамі лёгкай атлетыкі. Гульні рухомыя і мала рухомыя ладзілі ў зале-калідоры зімой. Лыжаў у школе не было. Было іх некалькі самаробных пар на вёску. На той час школа была зручнай для ўсіх жыхароў нашай і суседніх вёсак. Яны вучыліся ў ёй. Цяжкая доля напаткала школу ў 1943 годзе. Спалілі яе чырвоныя партызаны. Цяпер там сядзіба Лукашэвіча Івана. Гаварылі, што немцы збіраюцца ў школе абсталяваць бункер. Немцы разабралі новы зруб хаты ў вёсцы Сялец і перавезлі яго ў Ганчары, дзе і быў пабудаваны бункер у лепшым стратэгічным месцы. Такі ж лёс напаткаў Ганчарскую школу. Згарэлі дзве пабудовы (старая і новая) ад рук партызанаў.

6. Праца мужчын і жанчын.

З далёкіх часоў вясковае жыццё цякло размерана, ціха і з рознымі сямейнымі парадкамі і традыцыямі. Мужчыны выконвалі пэўнае кола сваіх абавязкаў. Хлапчукамі вучыліся ў старэйшых араць, сеяць, баранаваць, касіць, малаціць. Рабіць даводзілася ўсё, каб замяніць матку ці сястру пры іх адсутнасці: падаіць карову, накарміць курэй і свіней. Маладыя не цураліся працы, бо ведалі, толькі такім чынам можна здабыць кавалак хлеба і да хлеба. Будучы гаспадар павінен быў умець накляпаць касу. Не кожны мог добра асвоіць кляпанне касы на гладкай бабцы. Нават і цяпер не ўсе наклеплюць касу на вострай бабцы, хаця працэс гэты намнога лягчэйшы.

Многа турбот прыносіла нарыхтоўка дроў. Летам сяк-так абыходзіліся сваім лесам. Яго было мала і той малады. Дроў атрымлівалі недастакова. На зіму рыхтавалі ў розных лясах. Калі ўсталёўвалася санная дарога і Нёман замярзаў так, што можна было праз яго праехаць, там ва ўласнікаў куплялі, або выконвалі санітарную чыстку. Зрэзаны лес забіралі, як плату за працу. Даводзілася і красці ў суседзяў з іншых вёсак. Было і такое, але рызыка вялікая.

Паліцыянты па просьбе гаспадароў знайходзілі лес, штрафавалі, ды і дровы забіралі. У дзяржаўным лесе набыць дровы за так не было магчымасці.

Знаходзіўся ён ад нас далёка і дорага каштаваў. Украўшы там дровы, можна было пайсці ў кутузку.
У абавязкі мужчын уваходзіла рэзка сечкі і нарыхтоўка трасянкі для жывёлы. На сечку пад запарку рэзалі жытнюю, аўсяную і ячменную салому, радзей пшанічную і скормлівалі яе раніцай. Такую сечку запарвалі ў вялікіх драўляных цэбрах на ноч, каб да раніцы разапрэла і змякчэла, а яшчэ падмешвалі да яе муку горшага гатунку.

З дабаўкай з грэцкай, гарохавай, вікавай і сырадэлевай саломы да жытняй рэзалі сечку, што засыпалася на ноч. Для каня – з дабаўкай з канюшыны. Восенню, калі патрэбна было працаваць ім, дабаўлялі рэзаныя снапы з неабмалочаным аўсом. На ноч жывёле давалі таксама трасянку. Мяккую травяністую салому драўлянымі віламі перамешвалі з сенам, граблямі збівалі ў маленькія пласты і рэзгінамі насілі ў хлеў.

Рэзгіны замянялі дзяругу. Рабілі іх з двух лучкоў, пераплеценых тонкімі вяроўкамі. Рэзгіны раскладвалі, і накладалі туды трасянку, сена або салому. Рэзгінамі выносілі сена з мокрых лугоў, дзе не заедзеш возам. Выносілі сена і пры дапамозе насілак, падсунуўшы іх пад капу.

У траўні або чэрвені, калі вырастала трава, коні пераставалі есці зімовы корм і мужчыны ездзілі, як гаварылі, на начлег. Апраналі бурносы, садзіліся на коней і ехалі пасвіць на лепшую траву. Па рознаму бавілі кароткую ноч да світанку. Хто паліў касцёр, грэўся і драмаў, хто спаў, падклаўшы галлё пад сябе. Коней путалі, на шыю, калі быў, вешалі званочак. Не абыходзілася без кур’ёзаў. Пра іх рассказвалі і доўга смяяліся. Адзін гаспадар вельмі любіў паспаць беспрабудным сном, улёгшыся на прывезены з сабою сяннік. Мужчыны занеслі яго ў другое месца. Прачнуўся ноччу: каня няма, месца невядомае. Давай шукаць каня, носячы з сабой сяннік. Так і зайшоў у суседнюю вёску.

Другі гаспадар путаў каня і прывязваў лейцамі да сваёй нагі. Хлопцы адвязалі каня, а лейцы прывязалі да куста. Прачнецца мужчына, патузае нагой за лейцы: конь ходзіць. Так і спаў да ўсходу сонца, а конь наеўся і сам прыйшоў дадому.

Самымі распаўсюджанымі спецыяльнасцямі на вёсцы сярод мужчын былі каваль, столяр, шавец, кравец. Чылек Міхась нават змайстраваў станок, якім выціскалі льняны алей. На ўсю вёску толькі Буйніцкі Рыгор займаўся кавальскай справай: каваў коней, рамантаваў плугі і бораны, абста-лёўваў вазы, а таксама рабіў малыя рэчы: капачы, матыгі, завесы, зашчэпкі, качэргі і іншае. Ён рабіў добрыя печы. У другіх спецыяльнасцях ніхто асабліва сябе не праявіў.

Аб паляванні тады не ішла гаворка. Стрэльбаў не было. Адзін мужчына меў нейкую старадаўнюю стрэльбу з самаробным прыкладам. Паляваў крадучыся, бо гміна не дазваляла, а ліцэнзія каштавала нямала.

Шмат турбот прыносіла мужчынам курэнне. За махорку і запалкі плацілі дорага. Папяросы і цыгарэты ніхто не курыў. Запалкі замяняла крэсіва. Сам працэс здабывання агню з дапамогай размочанай і высушанай губкі і крэсіва з крэменем для нас хлапчукоў выклікаў нейкую таямнічую павагу да дзядуляў. Цяжэй было з махоркай. З якой акуратнасцю і беражлівасцю насыпалі яе ў шматок паперы, якой таксама была недастача. З замілаванасцю скручвалі папяросу, паслюніўшы і прайшоўшы зубамі па краю паперы, заклейвалі. А вось з тытунём было зусім марна. Ухітраліся садзіць яго на сваёй жытнёвай ніве, ці дзе ў іншым месцы.

Паліцыянты, помню, хадзілі па агародах і палетках, каб знайсці “плантацыю” тытуню. Вялікі аб’ём працы выконвалі жанчыны. Уставалі рана-раненька, запальвалі печ і варылі ежу на ўсю сям’ю. Да снедання гаспадар і яго памочнікі кармілі жывёлу, малацілі, ці рабілі штось другое. Руплівы гаспадар яшчэ вечарам размяркоўваў па магчымасці абавязкі па хаце.

Кожная матка ганарылася, калі навучыла выданніцу розным заняткам. Будучая жонка павінна была ўмець рабіць многае. З маленства дзяўчынак вучылі рыхтаваць ежу, гадаваць меншых сястрычак і брацікаў. Багатай нявесткай лічылася тая, што мела куфар, застаўлены сувоямі палатна. А справа гэта была цяжкай, каб мець такі скарб. Праполваць лён, калі толькі прарасце, потым даглядаць, вырваць рукамі, высушыць, абмалаціць пранікам, разаслаць, даць магчымасць адляжацца, падняць і высушыць, звязаць у снапкі, высушыць у сушні, працерці, каб атрымаць першапачатковы сырэц-лён. Адтрапаць ад кастрыцы, прачасаць і толькі тады лепшы лён спрасці на палатно. Саткаць для нацельнай бялізны, горшы і пакулле – на дзяругі. Мяшкі, спадніцы, порткі, кімізэлькі. Усю гэтую працу патрэбна закончыць асеннімі і зімовымі днямі і доўгімі вечарамі.

Сушні на вёсцы не было. Дамаўляліся ў суседзяў з Супраўшчыны на вольны дзень. Везлі туды лён і дровы. Лён расстаўлялі каля столі на жэрдках. Печ напальвалі і начавалі там да раніцы.З раніцы жанчыны церніцамі аддзялялі кастрыцу ад валакон. Церніцу рабілі з трох паралельных дошак, а зверху паміж імі праходзілі разцы з двух дошак.

Калі быў час і хапала працаўніц, тады трапачкай выбівалі астаўшуюся пасля церніцы кастрыцу. Пакулле (кудзелю), што утваралася пасля трапання лёну, ішло на ўцяпленне ў хатах і хлявах.

Затым лён часалі на жалезнай (рэдкай і гусцей-шай) шчотцы. Шчотку прывязвалі да лаўкі, зэдліка або да церніцы, зняўшы разцы. У некаторых гаспадынь былі шарсцяныя (шчацінавыя) шчоткі для лепшай апрацоўкі. Адыходы – пакулле пры часанні лёну на шчотках пралі для мешкавіны.

Бабулі пралі лён і па-кулле верацяном (45 – 60 см даўжынёй). Малодшыя жанчыны перад вайной пралі колаўроткам, які прыводзіўся ў рух нагой. Спраўшы лён, з верацяна ці са шпулькі колаўротка ніткі пераматвалі ў маткі на спецыяльным прыстасаванні – матавіле.

Маткі ашпарвалі гарачай вадой, каб саступіліся ніткі. Кудзелю з лёну і пакулля прывязвалі да прасніцы. На яе садзіліся, каб зручна было прасці.

Наступны працэс быў вельмі важным: закладка асновы палатна. Маток накладвалі на крыжавалку, якую ладзілі на стойку спад трапачкі. Снуйніцу збіралі пасярэдзіне хаты. У залежнасці ад колькасці пражы і велічыні снуйніцы наматвалі пражу. Кожны раз нітку перакладвалі то зверху то знізу калочка.

Рабілася для таго, каб прапускаючы ніткі затым праз нічальніцы, не напутаць іх чаргаванне. Для лепшага чаргавання пры снаванні вязалі па дзесяць нітак зверху і знізу калочка. Некаторыя жанчыны снавалі па дзве ніткі адразу, чым паскаралі працэс, але тут патрэбна была другая крыжаванка пад маток. Помню, у 30-32 гады снавалі, ходзячы каля сцяны, навешваючы на калочкі ніткі. Праца нудная, за дзень так заходзіцца жанчына, што вечарам пачынае блытаць крыжаванне на калочку. У такіх выпадках дапамагалі суседкі.

Колькасць натканага палатна гаспадыня вызначала губіцамі (адлегласць ад стойкі да стойкі снуйніцы) або сценкамі (адлегласць ад калочка да калочка на сцяне). Пры снаванні ў мае абавязкі ўваходзіла сачыць за крыжаванкай, каб не запуталася нітка ці не саскакваў маток з калочкаў.

Кросны ставілі ў светлым месцы хаты. Аснову раўнамерна накручвалі на валік. Ніткі працягвалі праз нічальніцы (ніты), затым кручком праз бёрды, асноўны элемент у кроснах. Нічальніцы вязалі з тоўстых і моцных ільняных нітак.

Нічальніцы навешвалі на верхнюю і ніжнюю круглыя палкі. Нічальніц у камплекце было дзве, каб можна было рычагамі рассоўваць ніткі для праходу чаўнака з ніткай на цэўцы.

Бёрды з драўляных моцных лучынак даўжынёю 15-18 см і шырынёю 7-9 мм уверсе і ўнізе перавязвалі моцнай ніткай з дзвюмя паўкруглымі палачкамі. Перад вайной у практыку ўваходзілі бёрды з жалез-ных пласцінак. Бёрды ўстаўлялі ў ляды (набільна).

Чаўнок рабілі з цвёрдых парод дрэў. У яго укладвалі цэўку з ніткай. Цэўку наматвалі ніткай на сукале. Ніткі зматваліся з матка ад крыжаванкі.

Працягваючы рукой па круглай восі зверху ўніз, раскручвалі махавік, да якога на цвік прымацоўвалі цэўку. Нітку наматвалі раўнамерна справа налева і наадварот. Націскаючы нагамі на рычагі, якія злучаны з нічальніцамі, расшыралі аснову і ў прасвет прапускалі чаўнок з цэўкай, які не затрымліваўся ў аснове.

Акрамя палатна і зрэбніны, як гаварылі на вёсцы, ткалі паўсукно і сукно. Аснову паўсукна снавалі з ільняных тонкіх або купленых машынных нітак, а ўток быў суконны. З паўсукна шылі порткі, марынаркі, спадніцы. Снавалі аснову сукна і ткалі яго толькі суконнымі ніткамі. Каб сукно мела таварны выгляд і можна было з яго пашыць бурносы, паўкажушкі, патрэбна было яго зваляць. Валюш у вёсцы Руда Наваградскага раёна знаходзіўся за Нёманам. Грэлі ваду, залівалі ў вялікае выдзеўбанае з дрэва карыта, куды закладвалі сукно і павольна яго варушылі. Зверху на сукно падала стукала. Яно падымалася вялікім падліўным колам. Зараз там няма ні млына, ні валюша, ні возера. Вельмі падабалася мне вязаць нічальніцы і наматваць ніткі на цэўкі. Дзяўчынак у нашай сям’і не было, а таму даводзілася выконваць гэтыя даручэнні мне.

У мае абавязкі ўваходзіла адбельванне палатна. Спярша сатканае палатно намочвалі ў хлорцы, трымалі ў ёй з вечара да раніцы. Затым паласкалі і я адбіваў палатно на гладкай тоўстай дошцы пранікам і адносіў на росную траву пад цёплыя вясеннія праменні сонца. Працэс гэты паўтараўся некалькі разоў, тое ж самае паўтаралася без хлоркі, да той пары пакуль мама не палічыць, што палатно мае дастатковую бялізну.

Краўчыха – самая распаўсюджаная прафесія сярод дзяўчат на выданні ў вёсцы. Шылі многае: блюзкі, сукенкі, спадніцы, сачкі і іншыя жаночыя і дзіцячыя рэчы. Паўкажушкі, кажушкі і паліты для жанчын у асноўным шылі мужчыны. Каб купіць швейную машыну патрэбна было многа злотых – кошт каровы на той час. Затое пасаг павялічваўся ў некалькі разоў.

У даваенныя гады на вёсцы распаўсюджанымстала ткацтва дзяруг з узорамі. Працэс складаны і не кожная жанчына магла справіцца з ім, ды адна не зможа ткаць. Паміж валікам з асновай і нічальніцамі пры дапамозе дроцікаў набіраўся пэўны малюнак з льняной асновы, затым гладкай тонкай дошкай шырынёй 13-15 см памочніца падымала вызначаныя дроцікам ніткі: прасвет гатовы і ткачыха 8-10 разоў прапускала чаўнок з пафарбаванай льняной або шарсцяной ніткай, прыбіваючы бёрдамі. Ніткі розных колераў і розныя ўзоры: дзяругі атрымліваліся чароўнымі. Зараз у многіх хатах можна пабачыць цуда нашых жанчын! Ткалі дзяругі тады больш маладыя і здольныя жанчыны. Часцей ткалі ў складчыну. Дарагімі былі фарбавальнікі, ды і ўзоры дзяруг аднаму не адолець.

І апошняе, што павінна была ўмець дзяўчына: пашыць кашулю свайму будучаму нарачонаму. Раскрой быў простым. Папалам па даўжыні складваўся матэрыял, выразалася выемка пад рукавы і прарэз наперадзе для надзявання праз галаву. Шылі ўручную ільняной ніткай.

7. Дапамога ў гаспадарцы

На вёсцы не было гаспадароў, каб мелі цэлую “гаспадарку”, як гаварылі, зямлі. Гэта дзесьці больш 20 га палеткаў, сенакосаў і хмызнякоў. Зразумела, і на “паўгаспадарцы”, на якой жыло два, або больш чалавек, самім было не справіцца з вялікім аб’ёмам палявых работ. Таму вясной наймалі араць, сеяць і садзіць бульбу. Летам сенаваць, жаць і ўбіраць збожжа, затым восенню араць і сеяць жыта, капаць бульбу. Зімой абыходзіліся без падмогі: малацілі і даглядалі жывёлу. Малацілі таксама, гуртуючыся па двух, трох, чытырох. На другі дзень ішлі да суседа. Наймаючы працаўніка, плацілі яму збожжам ці злотымі, што практыкавалася радзей. Такія гаспадары без хлеба не бывалі, хапала да новага ўраджаю.
Цяжка было тым сем’ям, у якіх быў “трацяк”, “чацвяртак” і менш зямлі. З работамі яны спраўляліся, але за сталом “спраўляліся” яшчэ хутчэй. Часта вясной не хапала хлеба і да хлеба. Было такое, калі недаспеўшае жыта жалі, сушылі, малацілі. Зноў сушылі, малолі і пяклі хлеб. Каштаваў і я яго. Саладкаваты, але ад недастачы – смачны.

Зусім цяжка жылося тым гаспадарам, хто не меў каня. Такіх было некалькі чалавек. Даводзілася адрабляць за каня: араць гаспадару і сабе, касіць, малаціць. Аднак яны куплялі праз нейкі час коніка і жыццё паляпшалася. Было б грэшна, каб хто з сям’і не працаваў на гаспадарцы. Мы, малыя дзеці, ранняй вясной збіралі камяні з канюшыны ў кучкі, затым вывозілі, насыпалі ў крушні, або ў гразь на дарогах. Перад вайной крушняў не стала. Каменні скарысталі пад фундаменты пры будове дамоў на хутарах і скляпоў пад бульбу і агародніну. Збіралі яшчэ камяні, а іх на нашых землях было вельмі шмат, з тых палеткаў, дзе сеялі гарох. Гарох вырастаў вялікім, клаўся на зямлю, і тады лепш яго касіць.
Даводзілася выконваць абавязкі “падпаска”, пасвіць каня на межах паміж жытам, сеўшы верхам, вадзіць паміж радкамі бульбы пры абгонцы, выганяць свіней на выган і даглядаць іх там. Наогул, заняткаў было многа: ганяць курэй з агарода, карміць куранят, набраць лістоў аеру для выпечкі хлеба, сушыць сена, збіраць яго, зносіць і ставіць у дзесяткі збажыну, нарэзаць бручкі, рэдзькі, гарбузоў для кароў, сабраць дзікія грушы і насыпаць іх на гарышча, наабіраць бульбы на вячэру, падкладаць галлё пад трыножку з саганом, падмесці хату, пасыпаць жоўтым пяском ток і многае іншае.

Бабулі і дзядулі таксама мелі заняткі. Не сядзелі, як гаворыцца, “склаўшы” рукі, асабліва вясной і летам. Яны былі вартаўнікамі дома і каля дома, гадавалі маленькіх унукаў, даглядалі жывёлу. Мая бабуля вясной садзіла і палола агарод, даглядала яго, збірала ўраджай: фасолю, боб, малаціла іх пранікам; саліла агуркі. Пакуль добра бачыла, рамантавала адзенне, шыла ўручную дзяругі, мяшкі.

8. Агратэхніка і ўрадлівасць зямлі

Што-што, а нашы дзядулі добра ведалі катэгорыю зямлі, яе ўрадлівасць, капрызы надвор’я і з гэтых умоў атрымлівалі на той час неблагія ўраджаі. Усе лапінкі былі засеяны. Зжатае жыта лічылі копамі (60 снапоў). Калі з капы намалочвалі пяць пудоў, тады ўраджай быў дрэнным. Многае залежала ад велічыні снапа. Вялікія снапы дрэнна вымалочваліся. Патрэбна было іх развязваць і яшчэ раз абмалочваць. Збажыну чаргавалі на палетках. Бульба трапляла не раней чым на чацвёрты год на тое самае месца. Пасля бульбы сеялі ячмень, гарох, пшаніцу, авёс, жыта, і толькі потым садзілі бульбу. У пашане былі лубін, віка, грэчка, канюшына, сылядэра, таму стан надвор’я асабліва не ўздзейнічаў на ўраджай. Што небудзь ды вырасце, уродзіць! Без хлеба не былі, хаця і працавалі шмат. Пазычалі ў суседа, і так абыходзіліся.

Палетак пад пасадку бульбы рыхтаваўся загадзя. Яшчэ летам, сабраўшы жыта, пачыналі зябліць іржышча. Аралі чым памяльчэй, каб да восені прарасло пустазелле. У сонечны і цёплы дзень бараной або спрунжыноўкай, калі глеба была цвердаватай, знішчалі пустазелле. Ранняй вясной баранавалі. Калі падыходзіў час садзіць бульбу (раней 15-20 траўня ніхто не пачынаў), вывозілі за адзін-два дні гной, раніцай разбівалі і да абеду высаджвалі. Рабілася так, каб не высыхаў гной.

Бульбу садзілі ў загоны, г. зн. кідалі рэдка прыпасадцы ў кожную баразну. Асыпалі матыкамі (грасоўкамі). Перад вайной майстравалі конныя плужкі і бульбу апрацоўвалі, як цяпер. Гэта быў ужо прагрэс у гаспадарцы. “Без зямелькі, што птушка без крылаў, -- так гаварыў мужык, -- не паляціш. Зямля карміла, паіла. У яе ўладзе было зрабіць людзей шчаслівымі і багатымі, нешчаслівымі і беднымі”.

Прачытаўшы цытату, некалі выпісаную з “Лідскай газеты”, цяжка падумаць, як цяпер аграномы з вышэйшай адукацыяй дайшлі да ніжэй апавяданай “агратэхнікі”.

Дзядулі ім за такую апрацоўку глебы не далі б на абед хлеба з вадой. Не магу зразумець: ведаюць яны ці не, што дзядулі, бацькі і мы аралі нівы ў загоны (склад) і ў роскід. Паглядзіце цяпер на некаторыя палеткі калгасных палёў. Уздоўж лясных масіваў утварыліся “акопныя” валы.

Трактарысты кожны раз палетак аруць у роскід. За 50 гадоў калгаснага гаспадарання, аручы толькі адзін раз у год, верхні слой (няхай у сярэднім захват плугоў толькі адзін метр) закінулі на 50 м у бок лесу. Месцамі вышыня вала даходзіць да 60-70 см і шырыня да 10 м. Частка вала зарасла лесам і плугамі не чапаецца. Пасярэдзіне ўтварыўся паніжаны ўчастак з камянямі і жоўтым пяском. Вясной і ў вялікі дождж стаіць вада. Раней там камянёў не было. Стагоддзямі збіраны перагной не адным пакаленнем людзей перакінулі плугамі ў “абарончы” вал на ўскрайку лесу. Чым не траншэі для абароны!

Яшчэ перлы цяперашняй агратэхнікі на палях: лебяда і пырнік. Раней я не бачыў такой лебяды. З яе можна было б варыць вячэру на прыпечку. Не было б бяды і ад пырніку, якім восенню выкладалі канёк на саламянай страсе. Гаспадар, ніва ў якога зарасла пырнікам, лічыўся дрэнным.

9. Жывёлы

Не даспіць, не паесць у час гаспадар, а каня дагледзіць. Іначай і паступаць не мог. Вельмі любілі мужчыны сваіх конікаў. Без каня – ты не чалавек і не гаспадар. Стойла павінна быць чыстым, цёплым, конь накормлены, і ў час дадзена вада. Калі ехалі на рынак, у царкву, у госці ці на вяселле, чысцілі каня скрэблам і шарсцяной шчоткай.

Любіў сёй-той гаспадар пафарсіць з канём. Пачысціць каня, змажа вупраж чорнай ваксай, памалюе дугу, прывяжа каню на галаве каляровую какарду і прычэпіць на шыю шаластуны. Зімой перакуе каня на чатыры нагі, летам – на пярэднія, пакладзе на сані ці воз два палукашкі, на драбіны, ўскладзе сядзенне, закруціць у каня хвост і возьме пугу ў руку: так пракоціць у канец вуліцы, такі падыме грукат па каменнях, шаластуны зазвоняць на розныя галасы, што выглядае праз вокны ўся вёска: а хто там едзе?
Конь-любімец даводзіў сяго-таго да бясхлебіцы. Зімой, падсыпаючы збожжа ў цэбар без меры і магчымасцяў, гаспадар “падмятаў” усе засекі. Дрэнны гаспадар з восені карміў каня абы як, не рэзаў сечку, конь таптаў салому пад ногі, у маразы паіў вельмі халоднай вадой, ды не ў час. Памятаю, былі і такія здарэнні, калі хадзілі мужчыны падымаць каня, падвешвалі яго на вяроўках.

На “паўгаспадарцы” трымалі па дзве каровы. Цялят гадавалі і прадавалі. Ой, як патрэбны былі злотыя! У першую чаргу заплаціць падатак, купіць абутак, хаця б па адной пары на чалавека. Той, хто жыў больш заможна, рэзаў цялят на мяса.

Для сям’і кароўка – карміцелька. З нецярпеннем чакалі яе цялення. Смачным было малодзіва, пакуль цялё падрастала. Праз месяц яго адлучалі і малако елі ўдосталь.

На вёсцы не абыходзілася без авечак. Непераборлівая жывёліна, а карысці дае многа. Найперш, мяса восенню і зімою – да капусты, са скуры шылі кажухі, адзінае адзенне зімою. І самае патрэбнае: з воўны атрымоўвалі матэрыял для вопратку.

Ну і думаю самае асноўнае, што без скваркі няма чаркі і гаспадаркі. Свіней трымалі усе: хто адно і больш, хто і свінаматкі. На вёсцы гаварылі, хто якую закалоў “каляду”: ад шасці да дванаццаці пудоў, або сала на столькі пальцаў ці далонь і больш.

Нейкі час адзін гаспадар гадаваў козаў. Ці меў ад іх малако – не ведаю, а што яго выводзілі з душэўнапга стану, то праўда. Не толькі дзеці, падышоўшы да яго хаты, на ўсю моц мэкалі, а дарослыя вечарам ці ноччу прымушалі спускаць сабаку.

Як тут не ўспомніць пра курэй – галоўную хваробу гаспадыні. Птушка непрыхотлівая, а выручала ў харчовай праграме, як цяпер кажуць. Несліся рэдка, але вялікімі яйкамі. Зімой у маразы, калі куры знаходзіліся ў падпечку, яйкі заставаліся дома. Горш было вясной і летам. Таму, хто гадаваў курэй у прыбудове – куратніку, збіраў яйкі спраўна ў гнёздах. Жывучы ў хлявах з жывёламі, куры несліся дзе папала: у вугле загарадкі для каровы, у яе кармушцы і на вышках. Другі раз нанясе патрэбную колькасць яек, высядзіць і прывядзе гаспадыні куранят. Часценька сварыліся жанчыны: куры падралі агарод, певень забівае суседскага, курыца пачала несціся ў чужым хляве. Але цёшча з радасцю не абміне пахваліцца, як частавала зяця яечняй са скваркай.

10. Што прадавалі

Сапраўды, што можна было прадаць з гаспадаркі, калі цяжка было сцягнуць канцы з канцамі. Агародніну ніхто на той час не купляў. Кожны садзіў свае грады. У Беліцу не павязеш тую маласць, тым болей у Ліду. Там плацілі мала. Заставалася збожжа. Яго куплялі. Пуд жыта каштаваў два злотыя – цана адной бутэлькі гарэлкі. Авёс, ячмень, пшаніца, гарох, грэчка – кошт іх быў вышэйшым, але ў засекі засыпалі нямнога. Усё ішло на свае патрэбы.

Грошы патрэбныя, каб акрамя падаходнага падатку заплаціць за купчую. Падатак за даўно дадзеную дзядам, яшчэ пры цары зямлю. Плацілі страхоўку. Грошы немалыя, але нейк выходзілі са становішча. Гадавалі цялят, авечак, свіней на продаж. Праз год-два выгадоўвалі маладога коніка. На рынку заўсёды цаніўся.

Ішлі на заработкі да багацейшых у другія вёскі. Уладкоўваліся на працу ў шкляную гуту ў Бярозаўцы, на будаўніцтва і рамонт шасейных і чыгуначных дарог. Заработкі часовыя, але нейкі злотыз’яўляўся ў хаце.
Ідучы ў Беліцу на рынак гаспадыня брала некалькі дзесяткаў яек, масла, курыцу.

Куплялі ў асноўным габрэі. За выручаныя грошы прыносілі дамоў самае неабходнае: запалкі, соль, соду, селядцы, цукар і, абавязкова, невялікі гасцінец для дзяцей: белую булку, баранак, цукерку.
Прадавалі лішак аўчын, воўны, ільняных нітак, палатно. Чылек Міхась майстраваў цэбры, бочкі, што хутка куплялі на вёсцы ці на рынку.

11. Транспарт

Воз гаспадар бярог. Летам хаваў ад сонца пад адрынай або на таку ў гумне. На зіму разбіраў і вешаў колы і восі на сцяну ў гумне. На маёй памяці заставаліся два-тры вазы з дубовымі восямі. Перад вайной ва ўсіх гаспадароў былі вазы на жалезных восях з жалезнымі ўтулкамі (буксамі).

Да воза патрэбны розныя прыстасаванні ў залежнасці ад таго, пад што ці для чаго выкары-стоўваюцца. Найперш, да воза патрэбны дабротныя драбіны. Іх рабілі дзве пары з ёлкі: моцныя і лёгкія. Адны даўжэйшыя вазіць збожжа з поля, сена і салому. Другія карацейшыя для паездак у далёкую дарогу. Лічылася, што едучы з карацейшымі драбінамі, намнога аблегчвалі каня. Драбіны мацаваліся да ручак воза двума відамі клямараў: здымнымі ці пастаяннымі.

Здымнымі клямарамі рэгулявалі адлег-ласць задніх колаў ад пярэдніх, таму абыходзіліся без карацейшых драбінаў. Пазней рабілі камбінаванае замацоўванне драбін на возе. З пярэднімі ручкамі драбіны мацавалі нерухомымі клямарамі, а з заднімі – рухомымі ў залежнасці ад прызначэння паездкі.
Едучы па жыта на самы далёкі палетак Хаданіш-кі, сядаліся на дошкі (радзей на біла), ногі спускалі праз лёсткі ў драбінах так, каб не параніць іх пярэднімі коламі пры павароце. Па дарозе глядзелі на чыгуначную дарогу і рэдка праходзячыя цягнікі. На адваротным шляху мяне садзілі на воз. Калі жыта было мала, тады і брат узбіраўся наверх. Прыемна было глядзець зверху на нівы са збажыной, паразважаць, хто ўжо зжаў і сабраў жыта ці ярыну. Праз вёску Жомайдзі ехалі па вуліцы высланай камянямі, а дубовымі абадамі, падкаванымі ў жалезныя шыны, выклікалі грукат. Такіх паездак ад сілы можна было зрабіць не больш трох – адлегласць 5 км.

Павінен дадаць, што на воз клалі не больш дзвюх коп. Патрэбны былі пярэдніца з вяровак (лепш з ланцуга), жэрдка яловая моцная з барадой наперадзе і суком ззаду і вужышча (вяроўка) для ўціскання снапоў.

Не кожны мог скласці снапы на возе. Па дарозе здаралася губіў снапы, а бывае і зусім воз разваліцца. Спачатку я падаваў на воз снапы, пазней навучыўся складваць снапы, сена і салому.

Збіраючыся ў далёкую дарогу ў драбіны клалі сплеценыя з лазовых дубцоў палукашкі. У пярэдні складалі сена, мяшок з сечкаю каню, уладкоўвалі цялё, авечку ці свінню на продаж. У задні палукошак – салому і набіты сенам вялікі мяшок для сядзення. Рабілі сядзенне і з шырокай дошкі, якую мацавалі да біла драбінаў праз адтуліну.

Сёй-той майстраваў сядзенне з дошкі, спінкі і поручняў.Каменні, пясок, бульбу вазілі ў скрыні. Унізе і па баках воз выкладвалі дошкамі (гнаяркамі), па канцах – застаўкамі. Гной вазілі без заставак.

Наступны від транспарту – сані. На лета сані хавалі пад страху гумна, аглоблі здымалі. На палавіну меншыя сані называлі “сучкай”. Скарыстоўвалі пры перавозцы доўгіх бярвенняў з лесу, пабудоў, сохаў. На капылы клалі “лісіцу” і толькі на яе бярвенні, што давала магчымасць ручкай паварочваць санкі. Вялікія сані прыстасоўвалі ў паездкі на рынак і другія дарогі. На капылы клалі мацаванне, на іх дошкі ўнізе і з бакоў (гнаяркі), пасярэдзіне палукашкі. Высцілалі саломай і павозка падрыхтавана. Возчык садзіўся бліжэй да каня, за ім жонка ды сусед з суседкай – і ў дарогу.

У некаторых гаспадароў былі вазкі на двух або трох чалавек. Прыгожа іх каваў каваль Калабук з суседняй вёскі Істакі.

Была ў вёсцы брычка. Не помню ў каго. Вось і весь вясковы транспарт да вайны 1939 года. На ўсю вёску – адзін мапед у мясцовага настаўніка Буйніцкага Канстанціна Іванавіча (працаваў каля Вільні – я насіў лісты бацьку з Ганчароў), і некалькі веласіпедаў.

Бачыў дырыжабль, што пралятаў нізка над вёскай у бок Ліды, і некалькі разоў, пад’язджаючы да Шайбакоў - двукрылы самалёт. Праз вёску ў Жомойдзі ехаў сын Урбановіча з Ліды на нейкім легкавым аўтамабілі. Паміж вёскамі заграз, штось зламалася, і доўга там стаяў. Мы, падлеткі, з цікавасцю наглядалі, як рамантаваліся, а затым з фырканнем паехалі.

Дзесьці ў 1934 – 1935 гадах у ваколіцах вёскі праходзілі манеўры польскага войска. Напрыканцы пад кіраўніцтвам гміны шарваркам правялі рамонт усіх драўляных мастоў (іншых не было). Па вёсцы правялі тэлефонныя драты, размясціўся на некалькі дзён штаб. Тады пабачылі некалькі машын і зброю: гарматы на коннай цязе, вайсковыя кароткія вазы на вялікіх колах. Затым жаўнеры пачалі наступаць з Саламянкі (цяпер на тым месцы няма пабудоў), дабеглі да школы, пастралялі з карабінаў з-за воза на падворку. Тэлефонную сувязь скруцілі, паклалі на воз і паехалі. Так і скончылася “вайна”.

Добры воз, сані, прыгожы здаровы конь – радасць гаспадара. Сяды-тады яму шанцавала зарабіць сякі-такі злоты. Кухарскі Уладзя (Кандратаў па-вясковаму) падвозіў настаўнікаў у гміну, на сходы ў другую школу, на станцыю Нёман для паездкі цягніком у Ліду. Цёплаю парою курсаваў аўтобус на 15 чалавек паміж Беліцай і Лідай. Настаўнікі хадзілі да шашы пяшком.

Перападала зарабіць грошы на вывазцы лесу на лесапільны і фанерны заводы ў вёску Сялец. Пераехаўшы на хутары ў гаспадароў стала больш вольнага часу, але зарабіць злотыя ўсё менш было магчымасцяў. Апрача розных падаткаў гаспадарам вызначалася колькасць дзён шарварку: вазілі пясок, жвір, каменні на рамонт дарогі і мастоў. Той, хто не меў каня, павінен быў адпрацаваць сам.

12. Побыт

У асеннія і зімовыя доўгія вечары па рознаму бавілі час сяляне. Збіраліся ў некалькіх хатах. Старэйшыя мужчыны гулялі ў карты. Гулялі на запалкі. Цяпер гэта малыя грошы, а тады пераможца быў рады, калі пашчасціць выйграць вялікі “банк”.
Жанчыны збіраліся па хатах і пралі лён. Спявалі, расказвалі розныя небыліцы, маглі часам паспрачацца і пасварыцца, але потым усё ладзілася. Такія “пасядзелкі” аблегчвалі нудную і аднастайную працу, а таксама давалі эканомію нафты. У наступны раз ішлі да другой гаспадыні.
Дзяўчаты пралі ў другой хаце. Тут было больш весялосці, бо да іх прыходзілі хлопцы-кавалеры. Чуліся жарты, спевы, показкі. У канцы працы кавалеры дапамагалі занесці прасніцу і калаўротак. Была магчымасць пафліртаваць, бліжэй пазнаёміцца, ахацца.
Мы, “падшпаркі” 13-18-ці гадоў, збіраліся ў хаце, дзе было шмат дзяцей. Кола зацікаўленасці ў нас рознае. Гулялі ў самаробныя шашкі (шахмат не ведалі), ладзілі канькі з бярозавых ці альховых паленцаў, падбіўшы іх дротам. Да нагі канёк прывязвалі вяроўкамі. Валодаючы адным каньком – адштурхоўваешся другой нагою ад лёду. Асалоду ад слізгання мог атрымаць, калі набудзеш другі канёк. Тады энергіяй руху з’яўляўся доўгі гладкі кій з вострым цвіком на канцы, якім адпіхваўся ад лёду паміж ног. Штосьці ў выглядзе ўдасканалення з’явілася майстра-ванне маленькіх нізкіх 10 см саначак (памерам 40 см х 40 см). На іх становішся і адштурхоўваешся доўгім кіем. Не патрэбны вяроўкі, а пры падзенні – менш траўмаў.
Як памятаю, зімы пачыналіся рана і лёду вакол вёскі хапала. Мы бавіліся там вечарамі. Старэйшыя хлопцы ладзілі “крутню” (“круцёлку”). Загадзя, там дзе быў гладкі і вялікай плошчы лёд, убівалі моцны дубовы кол. Ён замярзаў і на яго накідалі кола ад воза з драўлянымі восямі. Да кола прымацоўвалі доўгую жэрдку, на канцы якой былі санкі. Хтось садзіўся на іх, а некалькі хлопцаў, уставіўшы калы ў кола, пачыналі круціць. Санкі ляцелі з вялікай хуткасцю. Утрымацца было цяжка, таму часцяком яздок звальваўся і адлятаў па лёдзе вельмі далёка. Пашкоджанняў не было таму, што месца выбіралася без кустоў і другіх перашкод.
Працоўны дзень у вёсцы пачынаўся рана. Вясной аралі, сеялі і ўсё з конікам, які пасля зімы ахуднелы, слабы. Гаспадар часцей не снедаў, а ехаў у поле. Там падмацоўваўся хлебам, бульбяной кашай з малаком. Добра, калі ў гэты час была скварка, а, яшчэ лепей - засохшая каўбаса.
У чэрвені пачыналася сенакосная пара. Каля вёскі сена накошвалі мала.
Паплавы адпускаліся пад пашу. Асноўны травастой вырастаў на Сале (так называецца ўгоддзе на р. Дзітва). Ехалі туды вечарам, або рана-рана. Трава была вялікай, таму касілі ўвесь дзень. На трэці-чацвёрты дзень у залежнасці ад надвор’я з раніцы траву пераварочвалі. Пасля абеду зграбалі і ставілі ў копы. Паступова звозілі астатняе сена ў наступныя дні.
На вёсцы гаварылі: “Дзень год корміць”. Таму ўсе і малыя, і старыя ўдзельнічалі ў працы. Асабліва гэтая дапамога патрэбна была ў час жніва.
Уставалі да ўсходу сонца. Жалі сярпамі. Днём у гарачыню адпачывалі ў цяньку каля дзесяткаў жыта, або асобных дрэў, якія раслі на межах. Жытнія снапы ставілі ў дзесяткі: дзевяць унізе і дзесятым у выглядзе “шапкі” накрывалі ніжнія. Ячмень, авёс, пшаніца ставілася па сем снапоў, а трыма – накрывалі.
Ужо ў лістападзе пасля палявых работ гаспадар пачынаў малацьбу жыта. Лічылася добра, калі абмалот заканчвалі да Каляд. Пазней мышы наносілі вялікую шкоду. Да снедання ўдваіх абмалочвалі паўкапы. Давалі есці жывёле і да абеду зноў змалочвалі адну капу. Пасля абеду – яшчэ паўкапы. Кармілі другі раз жывёлу і вечарам адпачывалі. Сёй-той ішоў да суседа пагаманіць ці пагуляць у карты.
Мужчыны выконвалі невялікія работы ў хаце: рамантавалі вупраж, плялі кошыкі, вязалі венікі. Той, хто мог майстраваць, меў здольнасці, рабіў драўляныя лыжкі, апалонікі, цэбры, вёдры, конаўкі. Ёмістасці сцягваліся лазовымі, або арэхавымі абручамі, радзей жалезнымі. Жанчыны рыхтавалі вячэру, пралі лён на палатно, мяшкі, дзяругі, а таксама воўну на вопратку.
Цікавую прывяду статыстыку. У каляндарным годзе 52 “тыдні” і гэтулькі дзён розных рэлігійных свят. Дзесьці кожны чацвёрты дзень непрацоўны ў простым сэнсе. Пра асеннія, зімовыя і вясеннія святы размова не можа ісці. Ніхто не працаваў, калі не лічыць кармленне і пасьбу жывёлы. У гэтыя дні ездзілі ў царкву, у госці, прымалі гасцей і адпачывалі. Моладзь ладзіла вечарыны,
дзеці, вольныя ад школы, бавілі час у гульнях. Толькі летам пасля абеду (калі канчалася святая імша ў царкве) у выключных нагодах можна прывезці сухое збожжа ці сена. Выходзіць, што толькі два-тры дні з чатырох вынікова працавалі: але як працавалі? З раніцы да позняга вечара ўсе былі ў працы: працавалі не спяшаючыся, дабротна, сумлен-на, і на радасць сабе, і ў спадчыну дзецям, унукам. І тыя недастачы, аб якіх апавядаў раней, не маглі зацямніць здаровы лад вясковага жыцця без алкагольнага чмуру і тытунёвага дыму.
І яшчэ адзін прыклад статыстыкі. Каля 95 дзён у годзе – посныя. Зноў жа той адзін дзень з чатырох, калі арганізм чалавека ачышчаўся ад шлакаў (так цяпер гавораць!).
Адзенне ў мужчын было сціплым. Зімою ў далёкую дарогу адзявалі доўгі кажух, а паверх яго – бурнос з башлыком ад дажджу і мокрага снегу. Каля дома і на працу ў лес – кароткі кажух, або паўкажу-шок на аўчыне ці ваце. Восенню і вясною адзявалі марынаркі з тонкага сукна на самаробнай падшэўцы. Порткі шылі з паўсукна на зіму і зрэбныя на лета. Летам хадзілі ў белых зрэбных кашулях. Старэйшыя мужчыны насілі цёплыя паўрукаўкі. Дастаткова мець добраякасныя боты і самаробныя валёнкі з галёшамі і на лета чаравікі, радзей туфлі. Каля хаты ў гразь адзявалі трэпы. Дзядулі хадзілі ў хадаках, але такіх было некалькі чалавек. На галаву шылі розныя шапкі са старой вопраткі, радзей насілі купленыя.
У апошні час хлопцам стала цяжка з вопраткай для вяселля. Не хацелася ім, каб пасля вяселля гаварылі, што ён жаніўся, адзеўшы чужы касцюм ці чаравікі. Адну чужую рэч можна было павязаць на вяселлі – гэта гальштук. Насілі хлопцы пакажушкі з купленага матэрыялу або паўсукна сваёй работы. Сёй-той насіў купленае паліто.
У жанчын гардэроб меў большы выбар, але не так вялікі, як цяпер. Зімою насілі ўцепленыя сачкі, паліто, кажушкі, летам - розныя блюзкі, сукенкі, спадніцы. На галаву завязвалі хусткі крамныя (купленыя ў краме), паркалёвыя, зімою – канапляныя. На ногі абувалі чаравікі, туфлі, сшытыя ў Беліцы ці ў Марцюка ў Жомайдзі. У гразь, даіць каровы абувалі трэпы. Галоўнай хваробай для бацькі былі дочкі. Кожны марыў як найлепш аддаць замуж. Заўсёды патрэбна сабраць багаты пасаг, прыгожа адзець і абуць. Вось і стараліся назапасіць палатна, сукна, лепшага адзення і абутку. Аддаўшы замуж дочак з чыстым сумленнем пакідаў на сыноў гаспадарку.
Да адзення ўсе адносіліся беражліва. Малодшыя данашвалі адзенне старэйшых, перашывалі з большага на меншае. Тое ж самае рабілі і з абуткам. Жанчыны, ды і мужчыны, ідучы ў царкву ці ў госці, усю дарогу неслі абутак у руках, а перад прыходам у канечны пункт – абувалі.
Абутак бераглі – што праўда, дык праўда. Не магу сказаць, як бераглі здароўе.
Умацоўвалі ці разбуралі. З ранняй вясны да капання бульбы многія хадзілі босымі: аралі, сеялі, баранавалі, касілі, збіралі збожжа і сена. Бывала так парэжаш і паколеш ногі, што ноччу не заснеш.
Эканомілі на ўсім: нават на запалках. Іх калолі на палавіну. Часта са старым трэснутым саганчыкам хадзілі з хаты ў хату ўзяць вуголля на агонь (дровы былі дробнымі і не заставалася вуголля да вечара). Нафту пазычалі ў літровай бутэльцы на вышыню ці шырыню запалкавай скрынкі. Хлеб таксама пазычалі і важылі бязменам на фунты. Пазычалі хлеб у той гаспадыні, якая пякла яго па смаку падобны на ваш. Пячы хлеб – значыць валодаць мастацтвам хлебапёка: дзежка, дабаўкі, мука і самае галоўнае - пакінутая ад папярэдняй выпечкі хлеба, закваска.
Ва ўсе часіны жылося людзям па рознаму: у горы, бядзе, шчасці і радасці. Калі аналізую прайшоўшы час да вайны, раблю выснову, што ніякія палітычныя змяненні не змаглі пахіснуць душэўны стан сялян. Гэта пласт народа, што цвёрда стаяў на зямлі, бо вырас з яе, быў тут яе каранямі. І праз больш як семдзесят гадоў сніцца і бачыцца тая невялічкая вёска з цяністай вуліцай, паўкругам закрытая ад поўначы альховым лесам і балотцамі з аерам, ранішнімі і вячэрнімі туманамі, крумканнем жабаў на розныя галасы. Калі бачыш сёння як разваліліся радавыя сувязі, калі ўнукі не ведаюць, як называўся дзед ці баба, не гаворачы пра прадзедаў, становіцца зразумелым, чаму збяднела наша любоў да Бацькаўшчыны.
Як не цяжка было, але жыццё працягвалася: жаніліся, радзілі, хрысцілі. Вяселле на вёсцы – падзея для ўсіх яе жыхароў. Дзеці не заставаліся ў баку. Нам перападала па цукерку ад дружкоў або сватоў.
Да вяселля папярэднічала сватаўство. Самым узорным лічылася вяселле, калі кавалер некалькі гадоў заляцаўся да дзяўчыны, і яны кахалі адзін другога. Бацькі былі згодныя на жаніцьбу і з кожнага боку давалі багаты пасаг.
Складаней праходзілі заручыны ў бяднейшых або ў багацеяў з беднымі і ў дадатак ганарлівымі. Вось тут сват павінен быў паказаць свае здольнасці: пры чарцы гарэлкі памірыць бакі і прывесці іх да згоды. Калі дамовіцца не здолелі, бацька дзяўчыны павінен быў вярнуць выпітую гарэлку свату. Зразумела, той не гараваў. У наступную суботу вёз кавалера да другой выданніцы, балазе гарэлка заставалася цэлай.
Пры ўдалым сватаўстве праз тыдзень бацькі маладой ехалі да маладога, каб паглядзець абставіны, дзе будзе жыць дачка і канчаткова дамовіцца пра вяселле.
Малады з маладою абгаворваюць з бацюшкам дзень і цану вянчання, якое залежала ад колькасці запаленых свечак, будзе спяваць увесь царкоўны хор, ці толькі дзяк. Вяселлі часцей гулялі ранняй вясной ці пасля вясенніх палявых работ. Гаспадар гаварыў: навошта на зіму лішні ядун, лепш каб на лета была жняя – падмога гаспадыні, ды і радзіць будзе зімою. На вяселле бацькі рэзалі ці калолі штосьці з жывёлы, назапашвалі гарэлкі, бярозавага соку ці квасу, падарункі родным і блізкім маладога.
Вяселле доўжылася тры дні. А калі аднесці сюды “вянкі” у маладога – тады ўсе
чатыры. Напрыканцы ў маладога вечарам музыкі ігралі звычайную вечарыну. Хлопцы і дзяўчаты танцавалі пасля напружанай працы. У гэтай вечарыны быў свой знак. Калі ў вёсцы быў кавалер, які сватаўся да маладой і яна яму адмовіла, або магчыма кахаліся, але бацькі яе ці яго не дазволілі жаніцца, хлопцы маглі ўпотай надзець яму вянок сплецены з любых галінак ці кветак. Быў гэты ўчынак як бы абразай. Па-рознаму адносіліся пакрыўджаныя: хто далей танцаваў з вянком, хто кідаў яго пад ногі, а мог і пабіць крыўдзіцеля.
У наступныя дні вяселле праходзіла па дамоўленасці. Яно пачыналася ў маладога з раніцы. Сват, малады і яго браты (дружкі`) з дру`жкамі выпівалі не болей на ўсіх паўлітра гарэлкі, перадаючы па чарзе, малымі дзвюмя чаркамі (болей бывала не было). Дру`жкі не пілі, а толькі прытулялі вусны да чаркі.
Калі маладая жыла ў нашай вёсцы, тады малады з музыкай і дружынай накіроўваўся да яе. Да маладой з другой вёскі ехалі вазамі і брычкамі. Коней упрыгожвалі папяровымі кветкамі і абавязкова ехалі з шаластунамі. Сядаліся, бацька абыходзіў вазы, жагнаў і пасыпаў жытам, віншаваў і жадаў шчаслівай дарогі да хаты маладой. Там іх садзілі за стол адно супраць другога. Па прапанове свата свацця, маладая і дружкі прышпілялі сваім мужчынам кветкі з галінкай мірту (шпарагусу).
Выпіўшы нямнога гарэлкі і закусіўшы, збіраліся ў царкву вянчацца. Маладая часцей усяго плакала, дзяўчаты і маладыя жанчыны спявалі песні аб долі замужам. Маці маладой брала абраз, жагнала маладых, яны цалавалі абраз. Свацця з абразом, пакрытым вышытым ручніком, садзілася на воз са сватам, на другі воз маладая з дружкай, на наступны – малады з братам (дружком), а затым – парамі астатнія. Гаварылі, што вяселле было вялікім: 7-9 вазоў дружыны.
Пасля шлюбу з царквы маладыя ехалі разам на другім возе за сватам са сваццю і затым дружына. Абвянчаўшыся, маладыя вярталіся да маладой. Моладзь да прыбыцця маладых майстравала браму з бярозак ці ёлак, пісала на дошцы ці фанеры віншаванні, сустракалі з прыказкамі, гумарам і атрымоўвалі ад свата паўлітра гарэлкі. У хаце маладых чакалі “цыганы”. Даводзілася маладому з маладой выкупляць месца за сталом за цукеркі. Смех, жарты – хоць адбаўляй! Вечарам працягвалі гуляць у маладой. Моладзь тым часам танцавала з музыкамі да раніцы. Да іх далучаліся вясельнікі. Назаўтра раніцай дарылі маладую, абедалі і ехалі да маладога. Тут таксама моладзь сустракала каля брамы. Яе ўзнагароджвалі гарэлкай. “Цыганы” за сталом чакалі цукерак. У маладога абрад вяселля паўтараўся. Вячэралі, моладзь і вясельнікі танцавалі, на наступны дзень дарылі маладога, абедалі і раз’язджаліся па хатах.
Апісанае вяселле, можна сказаць, абрадавы рэгламент. Мяняўся яго ход, калі малады ішоў у прымы ў другую вёску. З царквы ехалі да маладой, або маладога ў залежнасці, хто бліжэй ці далей жыў ад яе, якая адлегласць паміж маладымі.
Распарадак вяселля ў маладых не мяняўся.
Аб раскошы вяселля чуў рознае. Першае: выпілі дзесяць літраў гарэлкі ў маладога ці маладой. А яшчэ: вяселле было на чатыры – шэсць сталоў. Горшае надва – тры сталы. Багатае – больш шасці. Не забывалі сказаць, хто і што падарыў брат ўсё вяселле заляцаўся да дружкі і з другімі не танцаваў, купіў ёй шмат цукерак.
Закуску рыхтавалі простую. Хлеб, адварвалі свініну і цяляціну (наразалі іх), сала, каўбаса і вантрабянка хатнія. Катлеты не пяклі. Да халоднага і селядцоў падавалі бульбу. Селядцы – адзіная ежа, купленая ў краме. Да соку і квасу пяклі сухарыкі, абаранкі і пірагі. Свацця ганарылася за свой удала спечаны каравай. Вясельнікі таксама прывозілі пірагі, а ад’язджаючы атрымоўвалі гасцінец пірага, спечаны іншай гаспадыняй.
Посуду на сталах не хапала. Лыжкі і відэльцы збіралі па хатах. Маладым і дружыне давалі відэльцы, а вясельнікам лыжкі. Маленькіх талерак (талежыкаў) не было. Дзве-тры чаркі на ножках з тоўстага шкла (кілішкі) на адзін стол.
Музыкі прыгожа ігралі ў складзе гарманіста, скрыпача, цымбаліста і барабаншчыка. На той час слыннымі ў ваколіцы былі Урбановічы з вёскі Жомайдзі. Бяднейшыя бралі гарманіста і барабаншчыка. Спачатку музыкі ігралі вясельнікам, падмацуюцца за сталом і ідуць у другую хату весяліць моладзь. Больш усяго танцавалі польку, кадрыль, кракавяк, вальс, абэрак і рэдка факстрот і танга.
Можна падумаць што вяселлі былі сумнымі. Гэта не так. Цяперашняе не можа ісці ў параўнанне. Паставіўшы “халадзільнікі” у малую хату, музыкі глумяць усякую весялосць у сабраўшыхся. Вясельнікі і музыкі спрабуюць нешта спяваць, але словы іх не зразумець у грукаце “дэцыбел”. Родныя і блізкія не могуць пачуць адзін аднаго. А як хочацца, выпіўшы па чарцы, пагутарыць пад прыемную, дастаткова спакойную і ціхую музыку.
“Голь на выдумку хітра” – ёсць такая прымаўка. Можна падумаць, што на вяселлі зусім не пілі, параўняўшы з выпіванай гарэлкай сёння. Цяпер вып’е, і ўся ў яго думка, як утрымацца на нагах і не ўпасці. Жанчыны практычна не пілі: прыгалубіцца да чаркі і перадае далей. Мужчыны выпівалі болей, але галаву не “гублялі”. Пілі і спявал: “Чарачка мая на золаце распісаная, каму чару піць – здароваму жыць!”. Вып’юць і пачынаюць спяваць –ды як спявалі – заслухаешся! Жанчыны ім падпявалі і самы ведалі многа вясельных песень. Затым ішлі ў скокі, спявалі прыгаворкі.
Апавядаючы пра вяселлі, павінен зазначыць, што звычаі таго часу захаваліся і цяпер. Заўсёды музыкі ігралі марш, калі сядаліся і выходзілі з-за стала, калі прыязджалі і ад’язджалі ад маладых. Сёння сігналяць, а тады праз усю вуліцу музыкі ігралі на возе ці санях. Маладой пры ўваходзе ў хату маладога клалі палены. Калі яна іх адкіне ў бок – працавітая, калі не – ганарлівая жонка. Маладая абдорвала сям’ю маладога і родных. Музыкі ігралі вясельнікам і дружыне “добры дзень”, а грошы аддавалі маладому. “Горка” крычалі толькі маладым. Цяпер вязуць да маладога толькі бялізну і падарункі, а тады яшчэ куфар. Вёз яго дружка-брат маладой. Грузілі куфар чатыры хлопцы. Гадалі, жартавалі, што цяжкі: мо каменні, ці што другое. У маладога тое-ж самае. На самой справе, калі на дне стаялі сувоі матэрыялу, куфар заўсёды быў цяжкім. Тады маладая больш плакала, цяпер наадварот – смяецца, але потым плача. І яшчэ, тады пайсці на вяселле і прасіць, каб далі гарэлкі – ганьба для кожнага хлопца.
Ну і сват – асноўная фігура на вяселлі. Ад яго разваротлівасці, умення
прыгожа з жартам мовіць, піць і не напівацца і выканаць вялікі аб’ём працы,
залежаў парадак і значны поспех вяселля.
Гулялі вяселлі – радзіліся дзеці. Пра раддомы ніхто не чуў. Не зналі дактароў. Мая бабка пад 90 гадоў хадзіла да парадзіх і прымала роды. Не помню, каб да вайны паміралі ад родаў. Рэдкія былі выпадкі, каб паміралі маленькія дзеці. Кум, кума і маці праз некаторы час ехалі ў прыходскую Беліцкую царкву хрысціць немаўлятка. Кум з кумою для дзіцяці куплялі падарункі. Рыхтавалі невялікі стол, збіраліся самыя блізкія з радні, выпівалі. Бабка атрымлівала падарунак: матэрыял на блюзку, панчохі ці іншае.
Бабулі і дзядулі ў вёсцы ціха заканчвалі свой век жыцця. Доўга не хварэлі.
Амаль да апошніх дзён тупалі каля хаты, штось рабілі і спакойна паміралі. На трэці дзень пасля смерці хавалі ўсёй вёскай. Напрыканцы вечарам жанчыны спявалі малітоўныя песні, доўга сядзелі каля труны, паміналі пражытыя нябожчыкам гады, гаварылі аб ім усё добрае. На-заўтра прывозілі бацюшку, часцей з Ганчароў, таму што намнога бліжэй, чым з Беліцы. Бацюшка маліўся ў хаце, затым праводзіў з аднавяскоўцамі (яны неслі нябожчыка) да крыжа ў канец вёскі. Труну ставілі на воз ці сані. Бацюшка памінаў нябожчыка апошні раз, людзі развітваліся з ім і разыходзіліся па хатах. На могілкі ішлі толькі родныя і блізкія. Могілкі знаходзіліся за 3 км ад вёскі. Дарога да іх была дрэннай, не лепш і цяпер. Кухарскі Уладзя з Дзітрыкаў гаварыў, што многа гадоў назад ішоў салдат пасля 25 гадоў службы ў войску. Яму стала дрэнна, упаў і памёр. Тут яго пахавалі. Здарылася гэта на граніцы зямель вёсак Супраўшчына і Жамойдзі. З той пары хаваюць там жыхароў вёсак Супраўшчына, Жамойдзі і Дзітрыкі. Калі правялі чыгунку, не заўсёды можна было туды праехаць. Пад чыгунным мастком збіраецца вада, пераезд і злева, і справа далёкі. Бацюшка па дамоўленасці і за грошы праводзіў нябожчыка на могілкі, дзе маліўся, асвячаў магілу, затым цела нябожчыка аддавалі зямлі.
Думаю, што могілкі на тым месцы нашыя дзяды не засноўвалі б, калі б ведалі, што пабудуюць тут чыгунку. Для іх можна было знайсці бліжэйшае і з лепшым пад’ездам месца. Можна меркаваць, што хавацца пачалі нашыя папярэднікі больш за 200 гадоў назад. Аб гэтым сведчыць аповед бабулі. Прыйшоў яе бацька з паншчыны з вёскі Істокі і сказаў, што больш туды не пойдзе. Будзем жыць самастойна, не залежаць ад памешчыка. Выходзіць, жылі ў вёсцы людзі да адмены паншчыны. Зараз могілкі зараслі вакол маладым лесам, і з боку іх не заўважыш.
Могілкі напаткалі два глуменні ў час вайны. Першае, калі жыхары вёскі Бяневічы рэзалі сосны таўшчынёй 70-80 см на дровы. Былі паломаны некаторыя крыжы. На тую пару было некалькі каменных і драўляных крыжоў і агароджаў.
Другі раз спакой нашых родзічаў патурбавалі савецкія лётчыкі. У 1944 годзе нейкая нямецкая вайсковая частка адступала і па дарозе з Агароднікаў у Супраўшчыну затрымалася каля могілкаў. Тут іх ноччу і патурбавалі дзвюмя бомбамі.


13. Хлеб і да хлеба.

Хлеб – усяму галава. Харчаванне без хлеба не магло існаваць. З хлебам елі ўсё. Мама гаварыла заўсёды, каб ужывалі хлеб нават да бульбы, кашы. Як памятаю, без хлеба не жылі. Тое, пра што пісаў, што перад летам жалі няспелае жыта для выпечкі хлеба, тлумачыцца няўменнем гаспадара разлічыць свае запасы: замнога прадаў, ці скарміў жывёлай. Акрамя жытняй у запасе заўсёды была ячменная і грэцкая мука, крупы ячменныя і грэцкія, гарох.
Да сказанага раней пра хлеб дадам, што акрамя рацэптаў выпечкі патрэбны сякі-такі інвентар. Да веніка, своеасабліва звязанага з хваёвых галінак для вымятання попелу, патрэбна яшчэ драўляная лапата велічынёй з бохан хлеба (25х35 см) з доўгім дзержаком. Яе пасыпалі мукой або пакрывалі аерам, дубовымі, кляновымі лістамі. Затым на іх накладвалі хлебнае цеста. Нейкім, толькі маме знаёмым, прыёмам лапатай цеста размяшчалася ў печы, ды так, каб умясціліся чатыры булкі. Намнога меншы такім жа спосабам вязалі другі венік. Калі печ напалена замнога, змочаным у вадзе венікам спырсквалі верхнюю скарынку. Спечаны хлеб даставалі і ўкладвалі верхняй скарынкай уніз на абрус, разасланы на ложку. Скарынка не адставала ад мякішу.
Часцяком карміліся чыстымі хлебнымі стравамі. У салодкае і халаднаватае са смятанай малако крышылі хлеб. (Адна з рэгіянальных назваў гэтай стравы “гармушка”.) Хлеб намакаў і яго з апетытам з’ядалі. Або хлеб палівалі льняным алеем і пасыпалі соллю. І яшчэ хлеб смажылі ў тлушчы і елі з кавай. Каву рыхтавалі таксама з хлебных кавалкаў, абсмажаных на патэльні. На Вялікдзень і Каляды пяклі пірагі. Атрымлі-валіся белыя, шэрыя, смачныя, салодкія і не смачныя. Залежала ад мукі, дрожджаў і майстэрства гаспадыні. Пірагі пяклі ў старых пасудзінах, адсюль форма іх была рознаю. З астатняй пшанічнай мукі пяклі сяды-тады сухарыкі, рабілі макарону. Макарона заўсёды мела прывабны выгляд, смачная і з рознымі дабаўкамі. Пірагі елі з салодкім сырам і гатаваным малаком, кавай, радзей з кіслым малаком. Макарону варылі з малаком, дабаўлялі часам бульбу. Да мучных страваў адносіцца і зацірка з малаком. Пра галадуху гаварылі: “Ядуць пустую зацірку” (зацірка не прыпраўленая ні малаком, ні салам).
“З самага рання блінцы пякліся на сняданне” – пісаў Якуб Колас. І праўда – кожную нядзелю і святам пяклі аладкі. У гэтыя дні часцяком больш вольнага часу і ўся сям’я ў зборы. Пяклі аладкі з ячменнай змешанай з пшанічнай мукою, адной ячменнай ці грэцкай і з другіх розных камбінацый. Дабаўлялі сюды цёртую бульбу ці гарбуз. Аладкі пяклі на вялікіх патэльнях і патрэбна было майстэрства справіцца з гэтым на вуголлі ў печы. Для нас дзяцей хапала адной-двух аладак змазаных здорам, з печанымі скваркамі і яйкамі. Аладкі мачалі ў тлушч, елі з тварагом, разбаўленым смятанай, з адной смятанай, маслам і з мачанкай (верашчакай - закалотка з пшанічнай мукі з падсмажаным пакрышаным салам, мясам, бывае, з яйкамі).
Другім хлебам у хаце была бульба. Уваходзіла ў шматлікія стравы, і елі яе ў розных відах: бульба абіраная салёная, параная і печаная. Вараную салёную без лупін і печаную ўжывалі да баршчоў, параную абіралі ад лупін і тушылі з мясам на абед, як другую страву. З агародніны варылі баршчы і супы. Баршчы з капусты, буракоў – восенню, калі рэзалі авечак, а затым калолі каляду. Супы – увесь год з фасолі, морквы і бульбы, ячменных крупаў на малацэ. Круглы год дзеці елі сырую бручку, моркву, качаны ад капусты. Пры гэтым словаў боршч і суп не ведалі.Боршч звыкла называлі буракамі, суп - крупнікам.
На зіму нарыхтоўвалі па возу капусты. У адной кадушцы квасілі шаткаваную, у другой – цэлымі галоўкамі. Астатнюю захоўвалі зялёнай у каморы. Фасоля, боб, гарох, займалі годнае месца ў харча-ванні. Фасоля і гарох уваходзілі ў супы.
Боб і гарох варылі і затым падсмажвалі на масле. Парылі на вадзе, пражылі без вады, елі сухімі. На абед пяклі бабку з бульбы (перацёртая бульба, трохі мукі і дробна нарэзаная свініна ці сала).
Дарэчы ўспомніць прыказку: “Бульба, хлеб і каша – гэта яда наша”. Кашу любілі малыя і старыя. Елі, толькі што стоўчаную, цёплую і прыпраўленую падсмажаным салам і цыбуляй, з кіслым малаком са смятанай. Дабаўлялі да кашы таксама сырыя яйкі. Бульбу і кашу елі з агуркамі, кіслай капустай, з агурэчным расолам, разбаўленым салодкім малаком са смятанай, з маслам, з сырым прымёрзшым салам. Рэшткі астыўшай кашы падсмажвалі з тлушчам да жоўтай скуркі. Успомню ячменную і гарбузовую з пшанічнай мукой кашы, звараныя таксама з дабаўкай малака. Чым не набор кашаў? Летам у час касьбы і жніва на лузе ці ў полі на першае падавалі халаднік з кветак агурэчных ці маладых агуркоў да кашы і хлеба. Затым - сушаны кумпяк, сала і суп малочны. Запівалі хлебным квасам.
Позняй восенню да старэйшых братоў прыходзілі іх сябры. Я з гарышча прыносіў кошык гнілых дзікіх груш. Хлопцы амаль усё з’ядалі. Вечарамі лушчылі гарбузовыя семачкі, елі параны гарох і боб. Сланечнік у нашых мясцінах вырошчвалі мала і з’ядалі яго дзеці часцей летам. Зямля ў вёсцы нізінная з асновай сівака, халодная і садовыя дрэвы раслі не ва ўсіх, але для сябе хапала.
Памятаю, нейкія мужчыны ў суправаджэнні нашага аднасяльчаніна познімі асеннімі вечарамі насілі па хатах сахарын. Бывала, гэтыя патаемныя людзі раздавалі літаратуру, якую мне не дазвалялі чытаць, і з хаты яна знікала. Сахарын куплялі і ўжывалі да кісялю на Каляды. Ён быў значна танейшы за цукар. Але як было не цяжка з грашыма, на вялікія святы ўсё ж куплялі цукар. У гандлі быў толькі кавалкавы і колаты. Да кісялю церлі добра размочаны мак, дабаўлялі яшчэ цукар. Летам малым дзецям давалі сусла з макам, каб добра спалі ў люльцы ў час жніва. Давалі і на ноч, каб дзіця і маці маглі адпачыць пасля працоўнага дня.
Раней пісаў, што на паўгаспадарцы трымалі па дзве дойныя каровы (было больш і менш). Усё малако заставалася дома. Куплялі толькі настаўнікі. Даводзілася малако скарыстоўваць для сябе. На першых днях самы смачны прадукт – малодзіва. Затым цяляткі не пакідалі малака. Праз месяц (не раней!) іх адлучалі ад каровы, але яшчэ доўга выпойвалі пойлам з малака і льнянога сем’я. Надойвалі малака па- рознаму, у залежнасці ад кармоў. Малако высокай тлустасці спажывалі сырадоем, кіслым, варылі ў супах, гатаваным. Сыроватка ішла для выпечкі аладак і хлеба. З тварагу рабім сыры, са смятаны - масла, маслёнку з’ядалі з бульбай. Дабаўлялі для выпечкі хлеба і для аладак. Горшай кармілі курэй і сабаку. Лішкі сыроў сушылі, масла – ператоплівалі.
Як бачым, харчаваліся не прысмакамі, але поўным наборам элементаў: вітаміны, тлушч, бялкі і вугляводы. Вясной і летам - больш малочныя стравы, восенню і зімою – з мясам. У год калолі аднаго парсюка, а то і два. Восенню рэзалі авечак і бараноў. Вясною – цёлак і бычкоў. У кожнай гаспадарцы вырошчвалі агародніну: капусту, моркву, буракі, рэдзьку, бручку, цыбулю, агуркі і іншае.
Уся гэтая праца выконвалася сумесна мужчынамі і жанчынамі.
Перад ядой мылі рукі. Па святах уся сям’я збіралася за сталом. Перажагнаўшыся, снедалі, размаўлялі мала. Калі дзеці вялі сябе дрэнна, маглі атрымаць драўлянай лыжкай ці апалонікам па лбе. На стол ставілі дзве вялікія міскі з ежай. Кожны са свайго боку зачэрпваў варыва, падстаўляў пад лыжку кавалак хлеба, каб не накапаць на стол, і падносіў да сябе. Відэльцаў для ўсіх не хапала.
Гаспадыня ежу на абед варыла з раніцы і ставіла ў печ, каб падаць яе цёплай. Вячэру варылі на трыножку на прыпечку. Летам у жніво абыходзіліся вечарам цёплым свежым малаком, або гарачай бульбай з кіслым.
Раскажу належным чынам пра агуркі. Не хавалі агародніну пад плёнку. Садзілі 15-20 траўня і раслі агуркі да замаразкаў. Першыя агуркі з’ядалі, потым засольвалі і да верасня скарыстоўвалі. На зіму салілі па адной або дзве 50-літровыя бочкі. Пры засолцы ўжывалі лісты дуба, хрэн, кроп і часнык.
Да спадобы былі стравы з сырой рэдзькі са смятанай. Поўнасцю налітыя каласы жыта, яшчэ не васахшыя, апальвалі на агні ад асцюкоў. Зярняты з’ядалі з апетытам. Па спелы гарох хадзілі ў поле. Рвалі яго. Клалі за кашулю на жывот і так хадзілі. Гаспадар сварыўся на нас, што бузавалі яго лепшы і раней выспеўшы гарох.
Да хутарызацыі ў 1934-1935 гадах пайшла гамонка, што вельмі смачнымі можна вырошчваць памідоры. Першыя памідоры дэгуставалі па рознаму: смачныя, непрыемныя, шкодныя. Калі пайшоў у Ганчарскую школу, там настаўнік Маліноўскі вёў урокі працы. Па графіку на канікулах патрэбна было даглядаць школьны агарод. Тут я пазнаёміўся з апрацоўкай і доглядам памідораў. Раслі здаровымі да кастрычніка – фітафтора не з’ядала іх. У верасні прыйшоўшы ў школу, мы атрымлівалі па некалькі памідораў. З’ядалі з хлебам, пасыпаўшы соллю. Такіх памідораў я цяпер не бачу. Ружова-чырвоныя з мякаццю, без вадкасці ў сярэдзіне, дыяметрам 10-12 см. Вось тады з таго насення я пачаў вырошчваць памідоры каля сваёй хаты.
Успомню яшчэ раз пра саладуху. Прадукт не ў кожнай гаспадыні атрымоўваўся смачным. Залежала ад тонка адсеянай мукі, яе запаркі, дабавак (цукар, мёд, ягады), бражання і хуткага астуджвання. Яшчэ лепшай атрымоўвалася саладуха з мукі змеленай з прарошчанага і высушанага жыта.
У навакольных лясах за 3-4 км сяды-тады збіралі грыбы. Баравікі сушылі на куццю. У сваім алешніку знаходзілі мізер дзікай маліны. Па чарніцы хадзілі за Нёман. На межах рвалі шчаўе. Некалькі пчаліных вулляў было ў вёсцы.
Калі прааналізаваць харчаванне сялян на працягу года, то складаўся рацыён. Распісаны па святах і буднях. Нічога лішняга. Можна вызначыць паслядоўнасць: восень з мясам, Калядны (Піліпаў) пост з саладухай і малаком, Калядныя святы з мясам, Вялікі пост з малаком і яйкамі, Вялікдзень і вясна з мясам і яйкамі,.
Пятроў пост са шчаўем і малаком, лета з малаком і агароднінай, Успенскі пост з агароднінай і садавінай.
На заканчэне раздзелу згадаю, як мужчыны, выслухаўшы настаўленні ксяндза з Ельні, што яны грашаць (не прытрымліваюцца пастоў), адказалі: “Нам не пацягнуць касу, не паеўшы сала”. Тады ксёндз параіў: ”Сала спячыце, скваркі ешце, а тлушч зліце на потым”. Так і сталі рабіць, толькі тлушч з’ядалі ў нядзелю з аладкамі ці бульбай. Вось так і пасцілі. Дый цялячае мяса лічылася посным. Наогул перад вайной толькі бабулі прытрымліваліся пастоў. Маладзейшыя мужчыны, дзеці калі-нікалі пасцілі і толькі перад вялікімі святамі. І яшчэ, адсутнасць на той час халадзільнікаў прымушала сялян з’ядаць прадукты, не зважаючы на пасты.
Мой аповед тычыцца часоў да 1935-1936 гадоў, таму шмат у чым не магу пагадзіцца з краязнаўчым часопісам. “Земя лідска”, які ў 1939 годзе пісаў: “Выклікае здзіўленне гэты часам галодны і абарваны чалавек, які ад цемры да цемры працуе на сваім полі, маючы часам для ежы некалькі бульбін і драбоксолі.
Вясковая хата складалася з аднаго пакоя, які адначасова быў кухняй, спальняй, а часам і хлявом, дзе ў маразы знаходзіліся цяляты і ягняты, а пад печчу зімавалі куры. З мэблі былі ложак, стол, некалькі лавак. Вялікая скрыня, а ў больш багатых была шафа. Харчаваліся гэтыя людзі бульбай і хлебам, якіх звычайна да вясны не хапала. Любімая страва – “мачанка” і яечня на сале.
Асобнага посуду не было. Елі з адной міскі, замест відэльцаў часта служылі пальцы.
Асабліва шырока былі распаўдсюджаны страўнікава-кішэчныя захворванні Большасць насельніцтва наогул не звярталася па лячэбную дапамогу ў бальніцу.”
Жыццё ў наступныя перыяды хутарызацыі вёскі і на хутарах перад вайной карэнным чынам змяніла быт селяніна. Думаю, што мой аповед пра гэта ў далейшым пераканае чытачоў.


14. Культурнае жыццё.

Вядома, “культуру”па рознаму разумелі і разумеюць. Думаю, што кожны чалавек па рознаму ставіцца да культурнасці іншага чалавека. Пра сялян таго часу сказаў бы, як пра людзей высокай культуры душы. Кожны гаспадар зайздросціў багаццю, але ніколі не дазволіў бы сабе шлях да яго праз сілу ці гвалт. З дзяцінства старэйшыя гаварылі, сваім прыкладам паказвалі, што толькі працай і вучобай можна здабыць сабе багацце. Адсюль цанілі працу старэйшых у хаце і суседзяў.
Можна сказаць, што школа на той час была цэнтрам культурнага жыцця. Пры школе стварылі Гурток вясковай моладзі (Kolko mlodziezy wejskiej). Летам дзейнасць яго спынялася. Позней восенню адначасова з пачаткам вучобы моладзі вечарамі ў школе пачыналася дзейнасць моладзевага гуртка. Не памятаю, каб браты, прыйшоўшы са школы, гаварылі пра палітыку. Гамонка ішла пра прадстаўленні. Гэта асноўная работа маладзёвай арганізацыі. У самым вялікім класным пакоі майстравалі пераносную сцэну. За мізэрныя грошы мы дзеді хадзілі на прадстаўленні. З суседніх вёсак прыходзілі дарослыя мужчыны. Класны пакой заўсёды быў поўным і збіралася больш за сто чалавек. У вялікім калідоры загадчыца дазваляла ладзіць вечарыны з музыкамі, прысвечаныя польскім дзяржаўным святам. Іншыя вечарыны ладзілі на вёсцы ў гаспадароў, у якіх падлога была драўлянай. На вечарыны ў школу прыходзіла моладзь з суседніх вёсак.
Кнігі па польскай літаратуры выдавалі ў школе старэйшым вучням і сялянам, хто быў у гэтым зацікаўлены. Кніжны фонд быў небагатыым. Здараліся цікавыя гісторыі з падручнікамі і кнігамі. Віной таму з’яўляліся курцы. Яны патрошку пачыналі адрываць кавалачкі паперы з апошніх, затым першых лістоў падручнікаў і кніг на папяросы. Газет не было, а папера з кніг была глянцавай і для папярос не прыдатная, аднак за канікулы падручнік знікаў. Знікалі і спісаныя сшыткі.
Рэдка ў вёсцы чуў брудную лаянку. Часцей яе замянялі праклёнамі :”Каб ты здох!”, “Дурны ты!”. Калі сварка прынімала большы размах, тады – “Пайшоў у с...!”. або “Пацалуй у с...!”. “Жанчыны маглі падняць спадніцу і паказаць тое голае месца. Мужчыны ў выключных момантах прымянялі цяперашняе паўсямеснае мацюканне.
Ашчаднасць наглядалася ва ўсім. Лямпу запальвалі пасля “шарай гадзіны”, калі ў хаце зусім сцямнее. “Шарай гадзінай” грэліся на печы, хто паспіць ці сходзіць да суседа пагаманіць. Пілі мала. Толькі па вялікіх святах, ці на выпадак вяселля, хрысцін, пахавання і памінак. Былі такія, што чарачку-другую вып’е, паехаўшы на рынак ў Беліцу прадаваць жавёліну. Пры куплі – продажы дамаўляліся, хто ставіць барыш паўлітра ці папалам на дваіх. Закуску мелі заўсёды з сабою. Тут на возе і выпівалі. З добрым настроем ехаў да хаты. Па дарозе запрашаў усіх падарожнікаў на воз, а калі збіралася іх шмат, сам злезе з воза і будзе ісці побач.
Пад’ехаўшы да дома, заспявае і гэтым дасць зразумець суседзям і асабліва жонцы, што гандаль удаўся.
Газеты ніхто не выпісваў. Чыталі толькі атрыманыя з другіх рук. Аб жыцці ў далёкіх мясцінах даведваліся ад людзей, што начавалі па хатах. Яны былі асуджаны за палітыку і павінны былі кожную ноч начаваць у другой вёсцы.
Прад’яўленыя дакументы солтыс забіраў, рабіў у іх адзнаку, а начлег назначаў па чарзе ў багацейшых і чысцейшых хатах.
А яшчэ памятаю, як па вёсцы хадзіў малады хлопец, гімназіст ці студэнт, і ў тоўстым сшытку зарысоўваў прадметы побыту. Хаты, хлявы, гумны. Я насіў бязмен.
Вельмі ўважліва зрысаваў яго. Затым паказваў тыя малюнкі ў сшытку.
Скончыўшы 5 класаў, я стаў чытаць беларускія кніжкі. Адна з першых – “Сымон – музыка” Якуба Коласа, рускія казкі (цяпер не памятаю якія). Казкі надрукаваны да першай сусветнай вайны.
Людзі верылі картам, цёмным сілам і снам. Як толькі з’яўляліся ў вёсцы цыганы, гэтую вестку хутка перадавалі ў другі канец. Якую праўду цыганкі наварожаць – невядома, але ўкрасці заўсёды здолеюць. У хату іх не пускалі, стараліся зачыніць або выйсці на падворак ды адправадзіць іх далей. Не ўсяму верылі нагаворанаму цыганкай, але другі раз супадала з далейшым жыццём. З’яўлялася гэта тэмай разважанняў на вячорках, раніцай пры першай сустрэчы з суседкай. На розныя лады тлумачылі змест слоў.
Былі людзі, што закручвалі “кудлы” на жыце. Жадалі яны свайму ворагу ўсяго дрэннага. Па-рознаму адносіліся сяляне да такіх учынкаў злоснікаў. Вырывалі і закопвалі, вырывалі і спальвалі. Але пасля не сталі звяртаць увагу. Ад недахопу дошак не ўва ўсіх былі нужнікі.
Спраўлялі свае патрэбы за хлявом ці гумном, паміж хлявамі. Рэдка звярталіся да доктара. А працаваў ён толькі ў Беліцы, Бярозаўцы і Лідзе, аптэкі – там жа. Лячыліся зёлкамі. У нашай бабулі пад печчу быў цэлы іх збор. Суседзі прыходзілі да яе па дапамогу. Ці лягчэй станавілася людзям – не ведаю. А вось што яна “выразала” лішаі, дык гэта праўда. У яе быў нож, дадзены ёй прабабкай, шчарбаты і тупы. Бабуля абводзіла некалькі разоў лішай, штось шаптала. Гаварыла “Аман” і ўбівала нож у сук лавы. Сук быў падзяўбаны так, што ўтварылася шмяціна. Паўторыць дзеянне яшчэ разоў два і лішай прападаў. А яшчэ замаўляла ўвярэджанне. Завязвала на нітцы вузялкі, зярняты збожжа і павязвала на руку ці нагу. Пра яе “акушэрскія” здольнасці я апавядаў раней.
Вясной і восенню з Беліцы прыязджаў доктар і правяраў здароўе вучняў. У многіх была трахома. Прыходзілася ў вызначаны дзень ехаць у Беліцу, дзе лячылі вочы.
Выпісваў доктар лякарства, але яно было дарагое і не ўсе куплялі.
Закончыўшы нашу школу Хрышчановіч Анатоль пайшоў вучыцца ў Беліцкую. Ён рос у мнагадзетнай сям’і. Пасля вайны завочна закончыў Віленскі чыгуначны тэхнікум.
Працаваў рабочым, брыгадзірам, майстрам, намеснікам ПЧ станцыі Ліда.
Старэйшы брат Іван закончыў Шчучынскую настаўніцкую семінарыю, карыстаючыся ільготамі. Служыў у польскай арміі, дзе прысвоілі вайсковае званне падхарунжы.
У час вайны 1939 года застаўся ў Польшчы, служыў у Войску Польскім, працаваў у Маскве ў польскім консульстве. Выйшаў у запас у званні палкоўніка. Другі брат Міхаіл працаваў на гаспадарцы. За Мішам рос Толя. Наступны брат Веньямін закончыў Лідскую педвучэльню і працаваў настаўнікам, Уладімір – дзяжурным на чыгуначнай станцыі “Нёман”. Ніна закончыла таксама Лідскую педвучэльню, доўга працавала ў Жучкоўскай пачатковай школе. Яна адна засталася ў жывых і жыве цяпер у дачкі ў Баранавічах. Я памятаю, у якіх умовах яны жылі. Бацька Іосіф абсталяваў камору пад жыллё. Два маленькія акенцы, стол, лава, ложкі і печ Не магу сказаць, як склалася б іх жыццё, калі б не вызваленне з-пад “панскага” іга. Магу запэўніць, што не толькі Іван, але не адзін з гэтай сям’і сталі б годнымі людзмі. Жадання вучыцца і працаваць ім не трэба было ні ў каго пазычаць.
З нашай вёскі закончыў Шчучынскую настаўніцкую семінарыю адначасова з Хрышчановічам і Буйніцкі Канстанцін Іванавіч. Яны прыязджалі на канікулы. Ваня жыў у дзеда па маці праз плот ад нас. Пад вялікай ліпай змайстраваны быў столік і лаўкі. Тут яны летам вучыліся. Косця не зусім добра мог граць на скрыпцы. Нярэдка рэпеціравалі, а я сачыў праз плот іх намаганні граць па нотах. У Івана атрымоўвалася лепш і ён ці жартам, ці так стукаў Косцю смычком па лбе. Яны смяяліся, і я з імі.
Буйніцкі К. І. да вайны 1941 года працаваў настаўнікам дзесьці пад Вільняй, з 1941 па 1945 годы – у школах Лідскага раёна (Канюшанскай і Дзітрыкаўскай), пасля вайны – у Ганчарскай школе.
Рабіў я намаганні ў чытанні Бібліі, але змест на царкоўна-славянскай мове быў недастаткова зразумелым. Затое баптысты на той час не шкадавалі літаратуры і разносілі па хатах біблейскія каноны і законы на польскай мове. Чытаць – чыталі, было зразумелым. Але ніхто не перайшоў у іх веру.

15. Святы.

На працягу майго аповяду часткова расказваў пра святы, якую працу рабілі ў гэтыя дні. Павінен зазначыць, што святы я чакаў з нецярпеннем. Мусіць таму, напрацаваўшыся, хацелася змяніць напружаны рытм дня. Раніцай больш паспаць, паснедаць аладак, днём вольна пагуляць у дзіцячыя гульні, вечарам схадзіць да каталіцкага крыжа, што знаходзіўся ў сярэдзіне вёскі, выслухаць травеньскае богамаленне. У другую пару года вечарамі збіраліся па хатах: зімой на лёдзе, на снежнай горцы.
Моладзь напрыканцы свята ладзіла вечарыны (толькі не ў пост), паклікаўшы музыкаў з суседняй вёскі. На той час у нашай вёсцы музыкаў не было. У залежнасці ад сабраных грошай, хлопцы запрашалі тых ці іншых музыкаў. У дамове абгаворвалася, карміць музыкаў ці не, з гарэлкай ці без. Само сабой зразумела, што трэба было аддзякаваць гаспадара – часцей чаркай-другой гарэлкі. Хлопцы, патанцаваўшы спачатку гадзіну-паўтары, ішлі ў якую- небудзь хату па чарзе выпіць па чарцы: на чатырох пляшку, а то і на пецярых ці шасцярых. Чарачкі былі маленькімі і даводзілася кожнаму па дзве–тры. У гэты час дзяўчаты сядзелі на лавах, спявалі і чакалі музыкаў і кавалераў.
З прыходам музыкаў і хлопцаў пачыналася асноўная частка танцаў. Вальс і полька- грымелі доўга. Хлопцы і дзяўчаты: танцавалі да знямогі. Мы, дзеці, калі нам дазвалялі быць на вечарыне, сядзелі на печы, прыпечку, ці дзе-небудзь у куточку. З’явіся на сярэдзіне хаты – выскачыш “куляй” з тумаком за дзверы. Было адно месца, адкуль нас не выштурхоў-валі, гэта стаяць пад адчыненым акном у цёплую пару года. Прыходзілі на вечарыны і старэйшыя жанчыны і мужчыны. Яны не танцавалі, але ведаць яны хацелі ўсё, каб заўтра панесці вестку на вёсцы.
Ім цікава было ведаць, чаму той ці іншы хлопец не танцаваў, калі танцаваў, тады з кім. А прычыны ў яго ў асноўным былі дзве: жалоба і не ўнёс пэўную колькасць грошай за вечарыну. Зразумела, з дзяўчатамі справы былі іншыя.
Дзяўчына, у якой жалоба, зусім не ішла на вечарыну. Іншыя вялі сябе па рознаму. Спрытную дзяўчыну да танцаў запрашалі ўсе кавалеры. Але яна старалася дамовіцца з тым кавалерам, які добра танцуе. Тады яны разам маглі вечар пратанцаваць. Астатніх хлопцы запрашалі. Ганьба была таму, каму дзяўчына адкажа. Яна рызыкавала. Магло так здарыцца, што другія хлопцы пабаяцца пайсці прасіць яе рукі. Сядзець целы вечар на лаве было не ганарова. Дзяўчаты з дзяўчатамі не танцавалі.
Вечарыну ў нядзелю рабілі рэдка. Назаўтра раненька патрэбна ісці працаваць: араць, баранаваць, касіць ці жаць збажыну. Бацька і маці ў такім выпадку патураць не будуць.
Святамі са святаў лічыліся Каляды і Вялікдзень. Ні да аднаго са святаў так не рыхтаваліся, як да іх. Для нас дзяцей Каляды давалі магчымасць паесці свежаніну, пагуляць у марозныя дзянькі на санках і каньках. Перад вайной многія ладзілі ёлкі. Па ўбранню выгляд мелі бедны, бо цацкі рабілі самі.
Штуршком да гэтага была школьная ёлка. На ёй віселі ў асноўным купленыя цацкі і лепшыя, адабраныя і зробленыя вучнямі на ўроках ручной працы. Васковыя свечкі на спецыяльных зашчэпах гарэлі пад асаблі-вым наглядам нашай школьнай вартаўніцы. У руках трымала мяккі венік, а побач стаяла вядро з вадой. Перад канікуламлі ў нашай школе ставілася дзіцячая п’еса, прысвечаная нараджэнню Хрыста, з удзелам чорта і смерці, што выклікала ў нас нейкі страх, а потым радасць перамогі над злом. Першы дзень Калядаў лічыўся сямейным: з’ез-дзіць у царкву, памаліца, смачна паабедаць. Назаўтра, калі добрая санная дарога, ехалі ў госці да сватоў, кума ці кумы, сваіх дзяцей. Заўсёды ў гэты дзень вып’юць па чарцы. Едучы дамоў, гаспадар пастараецца пафарсіць і хутка пракоціць сваю гаспадыню. Бывае, сані перавернуцца і маладзіца паляціць у снег. Рэдка потым смяюцца, а больш сварацца.
Моладзь у гэты вечар ладзіла вечарыну, спявала песні і вадзіла гульні. Дзеці бавілі час на снезе і лёдзе, потым у хаце.
З нецярпеннем чакалі Вялікадня – свята цяпла, радасці і вясны. Напярэдадні свята гаспадар рыхтаваў воз: намазваў восі, рамантаваў драбіны палукашкі высцілаў мятай саломай. Набіраў у мяшкі сечку і сена. Да сечкі трохі дасыпаў зярнят. Калі добра сцямнее, ехалі ў Ганчарскую царкву. На ўсяночную бралі з сабою ў карзіну размалёваныя вараныя яйкі, каўбасу, вараныя кавалачкі сала і кумпяка, хлеб і пірог.
Жонку ды суседак садзіў на воз і адпраўляўся ў дарогу. У Ганчарах, калі былі блізка знаёмыя, пакідалі ў іх на падворку каня з возам, а самі ішлі ў царкву.
Сёй-той распрагаў каня каля царквы, вешаў яму торбу з сечкай на шыю.
Даводзілася сачыць за коньмі. Дамаўляліся на чарзе. Па-рознаму прыхаджане бавілі час да прыбыцця бацюшкі. На левй палавіне, напрацаваўшыся, бабулі драмалі. Мужчыны на сваёй палавіне стаялі ціха. Часам перагаворваліся паміж сабою. Сціхалі, калі чытальнік пачынаў аповед са святога пісання з жыцця Хрыста. Асабліва ўзнёсла, зразумела заварожвальна чытаў Віктар Іванавіч Савонь, жыхар вёскі Барвічы. У 1944 годзе ў жніўні ён выконваў абавязкі загадчыка Лідскага РАНА, а з верасня-дырэктара Нёманскай сямігадовай школы і затым працаваў у Вялічкаўскай школе.
На “гарах” малодшыя хлопцы і дзеці вялі сябе па- рознаму. Таму, хто засынаў, старэйшыя падносілі нашатырны спірт. Панюхаўшы, хутка падскокваў і на нейкі час цверазеў ад сонніцы.
Непаўторнае ўражанне пакідаў выгляд царквы з “гары”. Ярка гарэла цэнтральнае люстра. Перад абразамі і на падстаўках таксама гарэлі свечкі. Вакол Плашчаніцы стаялі ў ганаровай варце хлопцы- пажарнікі з вёскі Ганцавічы. Кожныя паўгадзіны заступала наступная чацвёрка. Шоламы і пажарныя сякеркі былі начышчаны да бляску.
Пасля вялікага паста, Вербнай суботы і нядзелі хацелася з’есці нафарбаваныя цыбулевым шалупіннем яйкі, радзей размаляваныя. Бо казалася, што яны смачнейшыя за белыя. Набраўшы ў кішэні яек ішлі на вёску гуляць у “біткі”. Гульня заключалася ў тым, каб забраць у таварыша яйка, разбіўшы шкарлупіну, стукаючы “носам” і “пяткай” яйка. Хадзілі і да дзеда Кандрата. Ён славуты “майстар” па гульні ў “біткі”. Садзіўся на бярозавую калоду, прысланяўся да падпоры бэлькі. Падпора падтымлівала ў сярэдзіне хаты столь, каб не праламалася. Ставіў паміж ног сявеньку з яйкамі. Ён умела стукаў шкарлупінай аб пярэднія свае жоўтыя ад махоркі зубы і выбіраў яйка для гульні. Рэдка можна было выйграць у яго “біткі”. Сявенька да вечара напаўнялася з верхам. А яшчэ гулялі з ім у “абмен”. Дзед выбіраў з сявенькі яйка і мяняўся з намі. Вось тут ён часценька прайграваў. Не ведаў якое ў нас у руках яйка. Бо дазвалялася яму, толькі падрапаць шкарлупінне пазногцем.
Любімай гульнёй на Вялікдзень была “горка”. Клалі з дошак жолаб (даўжынёй адзін метр) адным канцом на сцяну хаты ці на што- небудзь іншае. А другі канец – на зямлю. Выраўновалі зямлю, каб па ёй добра кацілася яйка і пачыналася гульня. Яйка клалі на жолаб у залежнасці ад таго, як далёка хочаш, каб яно пакацілася па зямлі. Наступныя гулякі выконвалі тое ж. І так па чарзе. Калі шкарлупінне разбівалася, яйка пераходзіла ва ўласнасць пераможцы.
Нельга было ўявіць Вялікдзень без валачобнікаў пасля першага дня вечарам. У нашай вёсцы іх было мала. Не маглі абысці ўсе хаты.
Хадзілі на запрашэнні гаспадароў. Пады-шоўшы пад акно, стукалі. Віншавалі са святам і прасілі дазволу праспяваць валачобныя песні. Першай спявалі царкоўную. “Вялік святы нам дзень настаў”. За большую плату – іншыя песні.
Прыязджалі ў вёску валачобнікі і з Сяльца. З сабой бралі гармонік. Часам скрыпку і бубен. Уражанне непаўторнае. У ціхую цёплую ноч спеў і музыка разносілася на ўсю ваколіцу. Гаспадыні разлічваліся ўсім, чым была багата хата: яйкамі (пажадана сырымі), каўбасой, салам, вараным мясам, хлебам, булкай (пірагамі) і грашыма. Валачобнікі не адмаўляліся – балазе фурманка стаяла на вуліцы.
На другі дзень Вялікадня хрышчоныя бацька і маці дарылі дзецям пафарбаваныя яйкі. Радзей цукеркі, ці штось купленае ў краме. З нагоды выпівалі па чарцы. Кумачкі частаваліся зробленымі на свята прысмакамі. На трэці дзень адпачывалі.
А на чацвёрты, калі надвор’е спрыяла, выконвалі некаторыя работы на падворку і агародзе.
Значнае месца ў царкоўным каляндары займае Сёмуха. Запомнілася тым, што ў гэты дзень каровы ў абед ішлі з бярозавымі вянкамі на рагах. Пастухі так адзначалі святы дзень са сваім статкам. За гэта гаспадыні частавалі іх рознымі падарункамі: смачнай ядой, грашыма, чарачкай гарэлкі.
Добра помню Купалле. Пасля абедні ў царкве хлопцы ладзілі за вёскай арэлі. Расло там з дзесятак высокіх бяроз. Пры хутарызацыі гаспадары зрэзалі іх на дровы. Ніхто не хацеў пакідаць дрэвы іншаму гаспадару, бо з дрыўмі было цяжка.
Дык вось, хлопцы збіралі моцныя лейцы і ладзілі там арэлі. Пры дапамозе другіх лейцаў так разгойдвалі арэлі, што ўдзельнікі прасіліся знізіць вышыню палёту, сёй-той прывязваўся дзеля бяспекі.

16. Гульні, забавы, цацкі.

Вядучы аповед пра жыццё вёскі за перыяд да хутарызацыі, ускосна ўздымаў гэтую
тэму. Цяпер хочацца затрымацца на тых момантах, што засталіся ў памяці, і
адначасова расказаць аб гульнях і забавах у пазнейшыя часы да вайны. У вайну
не памятаю, каб гулялі ў вольны час.
У хатніх умовах дзеці гулялі з мячамі, зробленымі з кусочкаў матэрыі. У сярэдзіну зашывалі пакулле. Пастухі вясной збіралі шэрсць з кароў і валялі невялікія мячыкі. Для дзяцей быў рэдкім падарункам гумовы мячык.
Як толькі сыдзе снег, гулялі ў “Хаванкі”, “Класы” і “Клёк”. У “Хаванках” выбіраўся вядовец, гэта называлася “плюшчыць”. Вядовец “плюшчыў”. Ён у вызначаным месцы закрываў вочы рукамі і прытуляўся лбом да сцяны. Нейкі час чакаў (лічыў да дамоўленага ліку), пакуль удзельнікі гульні схава-юцца, і затым гаварыў: ”Раз, два, тры, чатыры, пяць – я іду шукаць”. Знойдзены ўдзельнік гульні і заўважаны першым, “плюшчыў” у наступным туры, калі не “адаб’ецца” больш устаноўленай колькасці гульцоў. Той, хто “адбіўся” атрымліваў ачко. Хто больш усяго за ўсю гульню набіраў ачкоў, станавіўся пераможцам.
У “Класы” гулялі і гуляюць у мясцовасці па рознаму. Усім добра вядомая гульня.
Што не патрабуе тлумачэння.
“Клёк” – больш гульня хлопчыкаў. На адлег-ласці 10-12 метраў ад лініі кідкоў ставіцца “клёк” (калочак вышынёй 30 –40 см). Кідаюць палкі пачарзе, каб збіць “клёк”. Вядовец павінен хутка паставіць “клёк” на месца і пастарацца закрануць удзельніка палкай у той час, калі яны забіраюць свае. Але ў гэты час яго могуць выручаць сябры, што знаходзяцца на полі, збіўшы “клёк”.
Гулялі таксама ў “Ямкі” (гульня падобная на лапту з палкамлі).
Любілі качаць колцы з бярозавых калодак на падворку далей ад вакон хаты. Рысавалі дзве лініі на адлегласці па дамоўленасці. За лініямі размяркоўваліся каманды. Запускалі круг у камандзе па чарзе. Калі спаборная каманда з палакамі прапускае колца, тады супрацьлеглая каманда атрымлівае ачко. І так да конца гульні. Пераможца- каманда, якая набярэ больш ачкоў.
Перад вайной, калі з’явіліся надзімные мячыкі, пачалі гуляць у “Dwa ognia” (“Два капітаны” цяпер). Гульня праводзілася на валейбольнай пляцоўцы 9 м х 18 м, або большай ці меншай, падзеленай папалам. Гульня развівала лоўкасць, хуткасць кідкоў і лоўлі мяча.
Калі на канікулы прыязджаў семінарыст Буйніцкі Косця, ён па святах і вечарах у будні дзень вучыў гуляць у волейбол. Гульня новая, нашай моладзі невядомая.
Гулялі прымітыўна, без змены месцаў. Косця растаўляў іх па здольнасцях: на падачу, на пас, у нападзенне. Спачатку гулялі на школьным двары, але мяч часцяком залятаў на настаўніцкі агарод і давялося хлопцам абсталяваць пляцоўку на выгане. Мы, меншыя, радаваліся, калі возьмеш сапраўдны валейбольны мяч у рукі, патрымаеш і падкінлеш уверх. Хлопцы крычалі, каб хутчэй падавалі ім. Не заўсёды атрымлівалася і зноў гулі абурэнне на нашу няздольнасць. Вельмі былі задаволены нашы хлопцы, калі вярнуліся з Агороднікаў і выйгралі там у мясцовай каманды. Яны гулялі ў Гуце і атрымлівалі перамогі. Якой камандай выглядалі нашы хлопцы? Дабіраліся возам і двое хлопцаў на раварах. Гулялі, хто ў касцюме, хто ў чаравіках, хто босы, хто у шапцы. Адзін смех, дый годзе!.
Зімовымі вечарамі хлопчыкі з бацькам ладзілі маленькі воз – рыхтаваліся да вясны. Бацька дапамагаў сыну і прыгаворваў, што можна вазіць возам, ці шмат на яго пакладзеш, ды ці пацягне конь. А каня, ай, як патрэбна берагчы, бо без яго і не можа быць гаспадара. Так у малых бацька выхоўваў гаспадарчыя адносіны да зямлі і жывёлы.
Дзяўчынкі з розных кавалачкаў матэрыі шылі лялькі, апраналі і размаўлялі з імі, спавівалі і спявалі песні. З малых гадоў расла клапатлівая і лаская маці.
Запалкі па той час былі дарагімі, але мы стараліся займець скрынку ад іх. Гэта быў каштоўны матэрыял для вырабу розных цацак. У першую чаргу скрынкі ішлі на выроб вагонаў, паравоваў і машын. Колы рабілі з фанеры, цвёрдага кардону, адразалі ад рознай таўшчыні палак.
З высушанай і апрацаванай косці з ног свіней майстравалі “бурты”. У косці пракручвалі дзве адтуліны, праз іх працягвалі моцную вяровачку. Па канцах падвойнай вяроўкі замацоўваліся палачкі, каб зручней было трымаць і скручваць, і раскручваць вяровачку, нацягваючы ў бакі. Костка круцілася то ў адзін, то ў другі бок і разносіўся характэрны гук.
А яшчэ з надутага і высушанага мачавога пухіра заколатай свінкі атрымлівалі лёгкі мячык. Форма яго авальная. Але мы бавілі час з ім у розныя гульні, пакуль не трапьць на востры прадмет і не лопне.
Майстравалі дудкі і дудачкі з вярбы, вольхі, сасны і саломкі. Самы лёгкі спосаб атрымаць свісцюльку са сцябла, калі жыта тольклі пачынае пускаць каласы. Патрэбна пацягнуць за першае звяно, а з другога павінна адарвацца мягкая трубачка. Затым адкусіць даўжынёй 4-5 см, лёгка сціснуць зубамі, каб атрымаўся сплюснуты канец, падуць у яго, пачуецца гук. Калі хочацца атрымаць акорд галасоў, дастаткова дадаць адну або дзве саломінкі. Праўда, доўга на такіх свісцюльках граць не будзеш: лопаюцца або высыхаюць.
Патрэбна праявіць умельства, каб зрабіць дудачку з вярбы або лазы. Канешне, без ножыка ніякай дудачкі не зробіш. Нож з дому не возьмеш. У хаце іх было адзін-два. Мы карысталіся самаробнымі рознай канструкцыі. Той, хто меў фабрычны ножык, быў шчасліўчыкам. У школу нож насіць не дазвалялі, а алоўкі ў школе вастрылі машынкай, якая знай-ходзділася ў настаўніка на стале. Дарослыя людзі ножыкі насілі ў кішэні на вяровачцы, прывязанай да папружкі.
Зразалі роўную без пашкоджанняў вярбовую галінку. Тую частку, з якой сцягвалі кару, з танчэйшага канца адразалі. У тым жа канцы выразалі на адлегласці 2-3 см ад краю адтуліну для праходжання паветра. Кара добра здымаецца пасля пастуквання па ёй ручкай нажа і пакручвання. няўшы кару, закрываем яе з двух канцоў коркамі з аголенай вярбовай палачкі. У залежнасці ад таго, якой таўшчыні галінка, дыяметра знятай кары, велічыні дзіркі, зрэзу на корку будзе атрымлівацца гучанне.

А вось трубу з вольхі зрабіць не кожнаму ўдаецца. Падбіраецца доўгая без сучкоў галіна. Асобным спосабам шрубай здымаецца кара пасля нарэзаў вузкай палоскай да больш шырокай на камлі галінкі.
Зрэзаная кара ад вузейшага канца скручваецца так, каб край кары заходзіў на другі. У шырокім канцы ў двух месцах дуда пратыкаецца калочкам. Каб не раскруцілася. У тонкі канец устаўляецца свісцюлька з вярбы або лазы. У месцах, дзе шмат праходзтць паветра, замазвалі пажаваным хлебам. Труба – дуда гатова! Надувай губы і дзьмі.
Раніцай пастухі, граючы ў дуду, давалі знаць гаспадыням, што пара выганяць каровы.
Не кожны мог зрабіць дудачку з сасновага маладога пабегу. Патрэбна дастаць сарцавіну з пабегу, папярэдне пастукаўшы па галіне палачкай каб размягчыць абалонку. Выразаўшы некалькі дзірачак зверху і закрыўшы коркамі канцы, як у дудачкі з вярбы, можна было перабіраць пальцамі і выканаць нескладаную мелодыю.
У час жніва з жытняй саломы вельмі хутка майстравалі вятрачок. Дуеш у саломку і перад табою шуміць “прапелер” Да вялікіх святаў рабілі “павукі”. З выбранай саломкі можна змайстраваць рознай формы “павукоў”: кубічныя, шасцігранныя і больш, у выглядзе зорак у спалучэнні з другімі. Заўсёды ад подыху паветра “павукі круціліся і ўносілі ў хату радасць і весялось.
На заканчэнне раздзелу хацелася б дапоўніць падзеямі, усплыўшымі ў памяці. Па вёсках хадзілі вандроўныя фокуснікі і цыркачы. За невялікія грошы выступалі перад сяльчанамі.
Адзін з іх паказваў фокусы з картамі. Угадваў іх, знікалі з калоды і іншае. Добра памятаю, паклаўшы калоду картаў на стол пачаў граць на губным гармоніку. Карты ў рытме музыкі спаўзалі з калоды і больш за дзесятак упала на падлогу.
Другі ў суседняй вёсцы Жомайдзі паказваў фокусы з дапамогай жонкі. У канцы выступлення рассыпаў шкло з пабітых бутэлек на стол. Лёг голай спіной, змазанай чымсьці, і трохі рухаўся ўлева і ўправа. Крыві на спіне не было. І самае галоўнае – паказ кінафільма. Першы раз у жыцці бачыў, як на экране рухаліся людзі. Апарат прыводзіўся ў рух ручным колаваротам. Гуку не было. Дзеянне на экране каментавала жонка. Днём, адзетая ў касцюм паяца, яна прайшла туды і назад па суседняй і нашай вёсцы са званочкам. Гучна заклікала на прадстаўленне.
Наогул, людзі, якія асуджаны былі на вандраванне з вёскі ў вёску, валодалі рознымі спецыяль-насцямі. Асабліва ў размовы яны не ўмешваліся. А вось змайстраваць што – небудзь, паказаць, адклікаліся са здавальненнем.
Аднойчы з мамай вечарам пайшлі да знаёмых. Там у іх сядзеў мужчына. Прапанаваў нам паказаць “фокус”. Спачатку паказаў два белыя шарыкі. Затым заціснуў мне нос і сказаў дуць. Мне бачна было, як тыя шарыкі выкаціліся з рукава. Вось і ўвесь фокус!
Перад жнівом у вёску прыязджаў парма коньмі ад заможнага гаспадара Шайпукі з вёскі Ганцавічы парабак і клікаў жанчын жаць жыта па завышанай цане. Абедалі ў гаспадара. Жалі да заходу сонца. Два-тры дні і збажына зжата. Жанчыны атрымлівалі разлік вечарам.
Да вяселля малады з маладой у царкве падавалі на запавядзі. Перад вянчаннем па нядзелях бацюшка за грошы пасля абедні аб’яўляў пра шлюб, што мае быць.
Паўтаралася гэта разоў чатыры. Нейкі цяперашні тэрмін на раздумванне маладым.
Яўрэі з Беліцы, як іх называлі “балаголы”, вазілі па вёсцы мыла, розную дробязь (ніткі, іголкі, напарст-кі), ваконнае шкло. Тут жа на возе выразалі алмазам шыбы, замацоўвалі цвікамі і замазвалі кітам. Разлічваліся па рознаму: злотымі, збожжам, курыцай, яйкамі, свіной шэрсццю і іншае.
Сярод хлопцаў знаходзіліся, што маглі граць на струнных інструментах. Мой старэйшы брат Ціхан сёе-тое мог сыграць на мандаліне, другія на балалайцы. Міцюкевіч Восіп і Сівіцкі Мікалай збіраліся і бавілі час – утвараўся вясковы ансамбль.
Кішэнныя і наручныя гадзіннікі - рэдкасць сярод сяльчан. У нашай хаце, з’явіўся насценны гадзіннік “зязюля” ў 1940 годзе. Прыводзіў у захапленне звон гадзінніка, які стаяў каля сцяны ў гаспадара і няведама адкуль дастаўся яму.

Другі перыяд – 1935 – 1937 годы. Хутарызацыя

Памятаю, як пачалі гаварыць на вёсцы, што будзе праводзіцца хутарызацыя. Не ведаю, які працэнт сялян павінен быў выказацца за пераход на хутары, але дома брат паведаміў пра хутарызацыю, што будзе у нашай вёсцы і Жамойдзі адначасова.
Справа ў тым, што палеткі, лугі і лясныя ўчасткі нашых вёсак перамяжоўваліся.
Каб правесці хутарызацыю, напачатку патрэбна было зрабіць меліярацыю, асушыць землі часткова адной вёскай немагчыма. Давялося б капаць равы на тэрыторыі другой вёскі.
У залежнасці ад колькасці зямлі ў гаспадара меліяратар вызначаў даўжыню рова, які патрэбна было рыдлёўкамі і шуфлямі выкапаць, а зямлю раўнамерна раскідаць з двух бакоў рова. За ўсёй працай сачыў майстар. Ён вызначаў глыбіню рова і дзе патрэбна было выкласці дзёрнам.
Адначасова з меліярацыяй ішоў абмер усёй зямлі, прасякалі граніцы з суседнімі вёскамі. На гэтай граніцы закопвалі камяні (50-60 см) з адтулінамі дыяметрам 3 см і глыбінёй 5-6 см. Ад колькасці зямлі гаспадары шукалі і рыхтавалі такія камяні, падвозілі ва ўказанае месца.
Названую працу выканалі за адзін год. Затым, калі каморнік склаў і нарысаваў мапу зямлі з дзяленнем па ўражайнасці, сходам ацанілі тыя дзялянкі ад 10 да 120 злотых за гектар. Цана была ўмоўнай, як і кошт усёй гаспадаркі. Вось тут і задумаліся гаспадары. Што лепей: менш зямлі, але больш урадлівай, ці шмат, але пясок і лясок?
У вёсцы засталіся багацейшыя гаспадары: Федзюкевіч Канстанцін Іванавіч, Сівіцкі Сцяпан Іванавіч, Мулінскі Аляксандр Аляксандравіч, Буйніцкі Іван. Ім адмералі самай лепшай зямлі побач з поплавам. Не патрэбна было перабудоўвацца.
Сяреднякі ўзялі зямлю лепшую, але воддаль ад вёскі. Бяднейшыя сяліліся ва ўгоддзі Хаданішкі. Няведома, хто прайграў бы ў будучым. У Хаданішках не было каля хутароў лугавой зямлі, але затое вырас бы лес. Ад яго мелі бы даход.
Напрыклад, на нашым хутары не рос лес, калі не лічыць невялікую лапіну алешніку за 2 км на сенажаці. Запускаць лесам пашу было не выгадна. Дзе пасвіць кароў і касіць сена? Былі хутары без сенакосаў. Гаспадары сеялі канюшыну, салядэру і навязвалі кароўку на ланцуг, але такіх былі адзінкі.
Жучкевіч Антон Іосіфавіч на свай пай атрымаў 30 га зямлі па 10-20 злотых. Зараз там расце лес 10 га, трэцяя частка засяваецца нават лёнам і пшаніцай. Думаю, ён не пакінуў бы горшую замельку: угнойваў бы, сеяў бы лубін, грэчку і жыта.
Хутарызацыя змяніла кірунак галоўных і пабочных дарог, таму выбар месца па