[Main page][Title page][Library page]

 

ЛІДСКАЕ  ПАДПОЛЛЕ

 ХРОНІКА  СУПРАЦІВУ

 

 

22 і 23 чэрвеня 1941 года горад Ліда выцерпеў варварскую бамбёжку. Быў цалкам разбураны гістарычны цэнтр, Паўднёвы гарадок і станцыя Ліда. У цэнтры горада захаваліся толькі асобныя будынкі. Ні адзін з сярэдніх і малых беларускіх гарадоў не вынес такіх жорсткіх бамбёжак.

25 чэрвеня войскі Чырвонай Арміі, органы савецкай ўлады і кіраўнікі прадпрыемстваў пакінулі горад, тутэйшыя жыхары ўцякалі ў навакольныя вёскі.

27 чэрвеня ў горад увайшлі нямецкія войскі.

 

Тры гады горад жыў ва ўмовах немецкай акупацыі.

3 ліпеня 1941 года быў паведзены першы масавы расстрэл. Пазней, аж да 3 ліпеня 1944 года расстрэлы былі звычайнымі. Самы жудасны масавы расстрэл праведзены 8 траўня 1942 года, у гэты дзень былі знішчаны 5670 яўрэяў: старых, дзяцей і жанчын. За годы вайны па ацэнцы камісіі, якая працавала ў жніўні 1944 г. у Лідзе было знішчана 12000 чалавек.

 

З восені 1941 года ў Лідзе фармуюцца асобныя падпольныя групы, паступова нарастае супраціў акупацыйнаму рэжыму. Да 1943 года ў горадзе былі створаны дзве шырока разгалінаваныя, добра заканспіраваныя сеткі падпольных арганізацый: савецкая (чырвоная) і польская (белая).

 

1941 год, 19 снежня.

Мурын Мікалай Герасімавіч, 1922 г. н. і Емяльян Капачэль падпалілі маторны цэх на лідскім аэрадроме. М.Г. Мурына расстралялі (ЛІХМ.  Ф.52).

 

1942 год, студзень.

Канашэвіч Іван Андрэевіч, 1909 г. н. спаліў 2 грузавыя аўтамашыны і трактар – снегаачышчальнік на аэрадроме (ЛІХМ. Ф.38, с.1).

З Лідскага гета ўцяклі браты Туўе, Асаэль і Зусі Бельскія, якія стварылі партызанскі аддзел імя Калініна.

Ваеннапалонныя Р. Сасноўскі і К. Тартычны, падпольшчыкі Л. Халявінскі і А. Клімко спалілі  завод па вырабу канструкцый для бункераў і бліндажоў.

А. І. Анацка зманціраваў дэтэктарны радыёпрыёмнік і пачаў прымаць зводкі Савінформбюро, падпольшчыкі распаўсюджвалі іх сярод насельніцтва. (Кніга “Ліда”, 1976, с. 62).

 

1942 год, сакавік.

Падпольшчыкі А. Клімко, А. Качан, А. Халявінскі (магчыма, таксама М. Ігнатаў) падпалілі пабудаванае дэпо. (Кніга “Ліда”. 1976. с. 63; Ф.51. с.4).

 

1942 год,  лета.

Ваеннапалонныя А. Чаркаскутаў і В. Саўчанка забілі чыгуначнага службоўца Вальтара. (Ампілаў В., Смірноў В. У маленькім горадзе Лідзе, 1962, с. 51-52).

Ваеннапалонныя Р. Сасноўскі і В. Саўчанка забілі камандзіра ахоўнага батальёна па імені Сашка Боек (Ампілаў В., Смірноў В. У маленькім горадзе Лідзе, 1962, с. 51-52).

 

1942 год, восень (або красавік 1943). Забіты камендант (началькік) гарадской паліцыі Брут. Існуюць тры версіі: а) забілі яго на вул. Лётнай Міхаіл Віннічак і Жорка, б) Забіў Сасноўскі пра выхадзе з касцёла: в) хадзілі чуткі, што яго забілі ўдзельнікі падпольных польскіх арганізацый (ЛІХМ. Ф. 10, с.3).

Уладзімір Пятроўскі і Язэп Федарук забілі двух паліцыянтаў. (ЛІХМ. ф.35, с.6).

 

1943 год, студзень.

Падпольшчыкі чыгуначнага вузла ўстанавілі сувязь з партызанскім аддзделам “Іскра”.

 

1943 год,  люты, ноч.

Падпольшчыкі А. Клімко і Л. Халявінскі ўзарвалі бензасклад. (Кніга “Ліда”. 1976, с. 65).

 

1943 год, 10 лютага.

Жаданава А. на перагоне дэпо-вугальны склад сапсавала стрэлку. Паравоз зляцеў у канаву. (ЛІХМ. Ф.51, с.5).

 

1943 год, 15 лютага.

Падпольшчыкі А. Клімко, М. Кастраміна,  ваеннапалонны Р. Сасноўскі і інш. падпалілі (падарвалі) тартак (лесапільны завод). (ЛІХМ. Ф.51,  с.5).

 

1943 год, сакавік.

У тэндар паравоза А. Клімко падлажыў магнітную міну. За 0,5 км ад станцыі Ліда паравоз падарваўся. Міну прывезлі Анатоль і Ніна Качаны, Маша Кастраміна перадала яе А. Клімко. (Грыблеўскі І. С. Юныя героі Гарадзеншчыны. 1981 , с. 65- 67).

 

1943 год, 13 сакавіка.

Ваеннапалонны В. Саўчанка падарваў паваротны круг у паравозным дэпо. (Кніга “Ліда”, 1976, с. 63).

 

1943 год, 13 сакавіка, пасля 23 гадзін. Уцяклі да партызан 15 ваеннапалонных у іх ліку: Бахмутаў, Дабралежа, Туруткін, Кіян, Рэксін, Мардвінкін і інш. (ЛІХМ. Ф.35. с.38).

 

1943 год, 14 сакавіка, 2 гадзіны 30 хвілін. Ваеннапалонныя Роберт Сасноўскі і Сямён Паўлаў падарвалі чыгуначную электрастанцыю. (Акт ад 14 сакавіка 1943 г., падпісаны камандзірам і камісарам партызанскага аддзелу “Іскра”).

 

1943 год, лета.

Падпольшчык А. Клімко магнітнай мінай падарваў аднаўленчы цягнік (Кн. Ліда. 1976, с.65).

 

1943 год, 6 чэрвеня.

Створана падпольная група ў Лідскім гэбітскамісарыяце. (ЛІХМ. Ф.50)

 

1943 год, чэрвень.

Невядомы сярод белага дня забіў паліцыянта Яна Клышэйку. (Ямант Я. У цяні замка Гедзіміна 1985, с.139-140).

1943 год, жнівень.

Шут Г.С. прыцягнуў да падпольнай работы тэхнічнага кантралёра ст. Ліда М. І. Нічыпара (ЛІХМ. Ф.35, с.37).

 

1943 год, верасень.

Вызвалены з турмы на Сыракомлі начальнік спецгрупы Васіль Рыбіноўскі. У вызваленні бралі ўдзел партызан Жукаў, паліцыянты Хітрун і Хорд. (ЛІХМ. Ф.46)

 

1943 год, 7 снежня.

З нямецкага вайсковага лазарэта № 4 –605 г. Ліда ў партызанскі аддзел “Іскра” ўцякла група ваеннапалонных у колькасці 51 чалавека, Пры ад’ездзе знішчылі 2 аўтамашыны, сапсавалі, разбілі электраматор, забілі нямецкага унтэрафіцэра. Трафеі: каля 2000 патронаў, 8 вінтовак, 8 пісталетаў, аўтамат, 3 акумулятары. (Рапарт камандзіра і камісара партызанскай брыгады імя Кірава ўпаўнаважанаму ЦК КП(б)Б па Лідскаму міжрайцэнтру ад 11.12. 1943).

 

1943 год, 19 снежня.

9 ваеннапалонных грузінаў з Паўднёвага гарадка выведзены ў Кіраўскую брыгаду. (ЛІХМ. Ф.50).

 

1943 год.

Забіты бургамістр Пінкевіч.

 

1944 год. 3 студзеня.

Ваеннапалонныя Місюкевіч Андрэй, Капусцін, Мельнікаў з будаўнічага лагеры ўцяклі ў партызанскі аддзел “Балтыец” (ЛІХМ. Ф.51. с.30).

 

1944 год, 18-19 студзеня.

Аддзел АК з 11 чалавек пад камандаваннем Альфрэда Фрыеса “БЭЗ” (Рончы, Гуцул, Куля, Шчарбаты, Сашка, Стрэмка, Ружа, Здзіслаў, Енчык, Гром) вызваліў з лідскай турмы 69 вязняў – членаў АК і іх памочнікаў па зараней падрыхтаванаму спісу. Ім дапамагаў вартаўнічы Круцько. Быў забіты шэф турэмнай аховы ўласавец Сарокін, усе 69 чалавек цераз могілкі і р. Лідзейку былі выведзены за межы горада.

 

1944 год, 1 лютага.

Дварэцкі, Якубаў, Ставіцкі з дапаможнай чыгуначнай паліцыі с. Ліда падлажылі магнітную міну ў пост цэнтральнага кіравання чыгункай.

Раніцай міна падарвалася.

 

1944 год, першыя дні лютага.

Салдаты АК Ежы Кеніг і “Славік” у доме на вул. Каштанавай (зараз Марозава) здзейснілі замах на здраднікаў Ежы Рыпера і Яна Мазя. У перастрэлцы ўцалеў толькі Ежы Рыпер.

 

1944 год, 24 лютага.

Падпольшчыкі знішчылі (падарвалі) бранявы вагон на станцыі Ліда. (Кніга “Ліда”, 1976,  с. 65).

 

1944 год, 25 лютага.

Малеўская падпаліла нямецкую казарму па вул. 17 верасня. Казарма цалкам згарэла. (Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1399, воп. 1, с. 301).

 

 1944 год, 9 сакавіка.

Р. Астрэйка падлажыў міну пад крэла намесніку гэбітскамісара Дрэкселя, Дрэксель знайшоў міну. Астрэйку павесілі. (Ф.50, с.34).

 

1944 год, 21 сакавіка, 24 гадзіны.

А. Пінчук, 1911 г. н. і М. Мельнік кінулі 2 гранаты ў пакой, дзе знаходзіліся 11 немцаў, паранены намеснік гэбітскамісара Дрэксель, нач. гал. аддзела гэбітскамісарыяту Дош, асабісты сакратар Дрэкселя – Адлер. (Ф.50, с.3,4.).

 

1944 год, красавіка, 18 гадзін.

На вуглу вуліц Перамогі (Беларускай) і Гагарына (Маладварцовай) чалавекам у кажуху забіты камендант лідскай паліцыі Гільдэбрам.

 

1944 год, 13 траўня.

У аддзел “Балтыец” выведзены 13 чалавек ваеннапалонных. (Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1399, воп. 1. с. 391).

 

1944 год, 19 чэрвеня.

Штаб партызанскага злучэння перадаў у Маскву карту Лідскага аэрадрома, складзеную падпольшчыкамі (Гапееў Я.Д. З верай у перамогу // У прынёманскіх лясах. 1975, с.73).

 

1944 год, 25 чэрвеня.

Рассраляны падпольшчык М. М. Ігнатаў.

 

1944 год, 3 ліпеня.

Лётчыкі Першай Усходняй авіяэскадрыллі Арам Саркісавіч Карапецян, Уладзімір Сяргеевіч Маскалец, Панцеляймон Уладзіміравіч Чкуаселі, а таксама 3 пасажыры: Сіма, Толік і Юры Лабуцін-Горскі на трох самалётах уцяклі з Лідскага аэрадрома да партызанаў брыгады “Няўлоўныя” ў раён в. Бакшты. (Л І Х М , Ф. 54).

Кучынская Вера і Касарэўская Зоя падарвалі бочку з бензінам на гарадской аўтабазе, знішчана 165 тон бензіну. (Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф.1399, воп. 1, с.400).

 

1944 год, 3 ліпеня.

Немцы рассталялі групу вязняў у колькасці каля 40 чалавек, у тым ліку падпольшчыкаў А. Клімко, А. Качана, М. Наказных, З. і Л. Кудачавых, Л. Грынько. (Л І Х М.  Воп. 124. Акт ад 17 жніўня 1944 г.)

Падпольшчыкі вялі вусную і пісьмовую агітацыю, слухалі і распаўсюджвалі зводкі Савінфармбюро, пісалі ўлёткі і расклейвалі іх па горадзе. Займаліся зборам выведзвестак. Здабывалі зброю, медыкаменты, паперу, друкарскую фарбу.

 

Лідскія падпольшчыкі М.М. Ігнатаў (1910 – 44), А. А. Клімко (1925-44), А.Г. Качан (1925-44), М.К. Наказных (1923-44), М.І. Кастраміна (1923-43), Л.Ф. Халявінскі (1925-43), Л.Ф. Кудачаў за мужнасць і адвагу, праяўленыя ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў у перыяд Вялікай Айчыннай вайны 1941-45 гг. узнагароджаны пасмяротна 10 траўня 1965 года ордэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені. Медалямі “За баявыя заслугі” ўзнагароджаны Клімко Кацярына Міхайлаўна. Качан Марыя Пракопаўна, Качан Ніна Гаўрылаўна, Кумідор Марыя Філіпаўна, Канішчава (Анацка) Алена Андрэеўна і інш.

Удзельнікі акцыі па вызваленні вязняў з Лідскай турмы ўзнагароджаны “Крыжамі валечных”, Альфрэд Фрыес і “Рончы” – Крыжамі “Віртуці Мілітары”.

Імёнамі М. М. Ігнатава, А. Г. Качана, А. А. Клімко, М.І. Кастраміной, М.К. Наказных, Зоі і Лёні Кудачавых названы вуліцы горада.

 

 В. Сліўкін

 

Лідскі летапісец №27-28

 

 

 

[Main page][Title page][Library page]