Вярнуцца: Кнігі

Дадана: 30-01-2010,
Крыніца: Ліда, 2008.

Спампаваць

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь

Лідскі раённы выканаўчы камітэт

УСТАНОВА АДУКАЦЫІ «ГРОДЗЕНСКІ ДЗЯРЖАЎНЫ УНІВЕРСІТЭТ ІМЯ ЯНКІ КУПАЛЫ»

ФАКУЛЬТЭТ ГІСТОРЫІ І САЦЫЯЛОГІІ

ЛІДА І ЛІДЧЫНА: ДА 685-ГОДДЗЯ З ДНЯ ЗАСНАВАННЯ ГОРАДА

Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі

(Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.)

Ліда

2008

УДК 9 (476.6)

ББК 63.3. (4Беі)

Рэдакцыйная калегія : Худык А.П. (адк. рэд.), Белуш І.Г. (адк. рэд.),

Белазаровіч В.А., Ярмусік Э.С., Крэнь І.П.

Рэцэнзенты : Калацэй М.Я., кандыдат гістарычных навук, дацэнт;

Казлоўская Н.У., кандыдат гістарычных навук, дацэнт.

Л 55

Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада : матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А.П. (гал. рэд.)

[і інш.]. - Ліда : 212, [12] л. кал. іл..

Зборнік уключае матэрыялы Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі « Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада», якая адбылася 3 кастрычніка 2008 года.

Разглядаецца шырокае кола пытанняў, звязаных з грамадска-палітычным, сацыяльна-эканамічным і культурным развіццём аднаго са старэйшых гарадоў Гродзенскай вобласці ў розныя перыяды айчыннай гісторыі.

Прызначана навукоўцам, выкладчыкам гісторыі, студэнтам, настаўнікам і вучням агульнаадукацыйных школ, краязнаўцам, жыхарам горада і раёна.

Змест

ПРЫВІТАЛЬНЫ АДРАС УДЗЕЛЬНІКАМ КАНФЕРЭНЦЫІ( А.П. Худык, Э.С. Ярмусік, І.П. Крэнь ...3

ПЛЕНАРНАЕ ПАСЯДЖЭННЕ ...8

С.В. Марозава. Ліда на старонках летапісаў і хронік Вялікага княства Літоўскага …8

В.Н.Черепица. Подвижники православия на Лидчине (ХІХ - середина ХХ вв ...14

В.П. Верхось. О работе в Лидском горкоме КПБ ...19

А.П. Худык. Социально-экономическое и культурное развитие Лидского региона в контексте развития Республики Беларусь в современное время …22

ЛІДА І ЛІДЧЫНА АД СЯРЭДНЕВЯКОЎЯ ПА НОВЫ ЧАС ...29

С.У. Амелька. Да пытання аб паходжанні шляхты Лідскага павета ...29

А.І. Шаланда. Да пытання аб паходжанні герба роду Аляксандровічаў ...32

У.А. Падалінскі. Лідская шляхта ў палітычным крызісе Рэчы Паспалітай 1587 г. ..36

А.Ф. Самусік. Лідскі піярскі калегіум ...40

Л.Л. Лаўрэш. Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. ...44

А.В. Демидович. Хозяйственные реформы XVI в. на Лидчине в освещении российской дореволюционной историографии ...49

В.У. Галубовіч. Пасольская дакументацыя Лідскага сойміка ў першай палове XVII cт. ...52

С.В. Занеўскі. Крыніцы з гісторыі Лідскай шляхты (канец XVIII - XIX ст.) ...57

И.Л. Грибко. Из истории городского самоуправления г. Лиды (конец XIX века) ...62

І.В. Соркіна. Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX - пачатку ХХ ст. ...66

І.Ф. Кітурка. Насельніцтва Ліды ў матэрыялах першага ўсеагульнага перапісу Расійскай імперыі 1897 г. ...100

А.Р. Радзюк. Лідчына ў нацыянальна-вызваленчым руху першай паловы ХІХ ст. ...113

Ю.И. Курстак. Проблемы истории Беларуси в научном творчестве А.С.Будиловича (1846 - 1908 гг.) …117

А.И. Ганчар. Римско-католическая церковь в Лидском уезде в 1864 - 1914 гг. …123

М.В. Васілючак. З гісторыі Жыжмянскай Свята-Пакроўскай царквы Лідскага павета ...126

ЛІДА І ЛІДЧЫНА У НАВЕЙШЫ ЧАС

И.О. Федоров. Город Лида в годы установления советской власти (1919 - 1920) ...129

А.М. Загідулін. Ліда і Лідчына ў складзе ІІ Рэчы Паспалітай (1921 - 1939 гг.) ...133

Э.А. Мазько. Дзейнасць Беларускай хрысціянскай дэмакратыі ў Лідскім павеце ...138

А.Ф. Кулеш. 17 верасня 1939 г. - паваротны момант у жыцці Беларусаў ...141

А.К. Гецевич. Польские политические партии на Лидчине (1918 ­ май 1926 гг.) ...146

Э.С. Ярмусик. Подпольное и партизанское движение на Лидчине в годы Великой Отечественной войны ...154

С.В. Силова. Деятельность Православной Церкви на Лидчине в годы Великой Отечественной войны (страницы истории) ...159

Н.В. Иода. Освобождение города Лиды от немецко-фашистских захватчиков ...162

Н.А. Рыбак. Деятельность польского подполья на территории Лидского района в послевоенное время (1944 - 1949 гг.) ...166

В.Н. Черепица. Лидчане в Бутово и Левашове ...171

В.А. Белозорович. Аграрные преобразования на Лидчине (1939 - 1953 гг.) ...174

И.П. Крень. Город Лида - крупный центр химической промышленности Беларуси ...185

В.А. Ашмяна. Развіццё адукацыі ў Лідскім раёне ў 1944 - 2007 гг. ...188

М.А. Загідуліна. Жанр пейзажа ў творчасці Браніслава Яманта - мастака з Лідчыны ...196

Т.А.Богуш, И.Л.Кергет. Этноконфессиональный портрет Гродненского региона …200

Н.А. Миханова. Михаил Минкевич. От учителя до министра ...206

ПРЫВІТАЛЬНЫ АДРАС УДЗЕЛЬНІКАМ КАНФЕРЭНЦЫІ

Председатель Лидского районного исполнительного комитета

Андрей Павлович ХУДЫК

Уважаемые участники конференции! Приглашенные!

У каждого города, как и у каждого человека, своя судьба, своя биография, своя история.

Истории нашего города уходит своими корнями о глубь веков. Ученые до сих пор спорят о дате основания и названия города. Необычное женское имя породило много легенд, хотя ученые прозаично толкуют происхождение названия от балтского слово "лядо", что означает "свободное от леса место - поляна".

Около 1180 года в зтих местах было основано военное укрепление - небольшая деревянная крепость. В 1323 г. на высоком холме великим князем литовским Гедимином был заложен замок вошедший в линию укреплений Литовского государства. Этот памятник оборонного зодчества в течение пяти лет возводился из бутового камня и кирпича и входил в линию обороны против крестоносцев. Именно эта цитадель, стоящая на насыпном песчаном кургане, окаймленном болотистыми поймами обширных прудов, на долгие годы вплоть до наших дней стала своеобразной "визитной карточкой " города.

Около замка возник городок, который со временем разросся до довольно крупных размеров. В 1569 году вся эти территория вошла в состав Речи Посполитой, а уже в 1590 году Лида подучила Магдебургское право и собственный герб.

В истории Лиды было много войн и разорении. Здесь побывали не только крестоносцы. В 1710 году замок был сожжен до основании шведами и не восстанавливался до нашего времени, когда его стены были фактически отстроены заново уже как музей.

Часть современных лидских предприятий ведет свое начало с XIX - начала XX в.: пивной завод, табачно-махорочная фабрика, литейный завод, гильзовая фабрика, типография и др.

В первое десятилетие XX в. центральная часть города была застроена изящными двухэтажными зданиями. Вели обучение частная женской и мужская государственная гимназии. Построены Северный и Южный военные городки, а также аэродром - удин из первых в Российской империи.

В первой половине XX в. в Лиде, как и во всей Западной Белоруссии, девять раз менялась власть. Закончились все это только 8 июля 1944 гожа, когда Лида была освобождена от немецко-фашистских захватчиков.

История изменила облик города - замок был почти разрушен, старых зданий осталось немного. В разных уголках сегодня можно увидеть остатки Старого города. Это 19 памятников истории, культуры и архитектуры.

Среди них Лидский замок XIV в., церкви и костелы, усадьбы ряд других интересных объектов культуры.

Мы гордимся, что сумели сохранить дух старой Лиды, и, даже гуляя по современным широким обустроенным проспектам, этот город не спутаешь ни с каким другим. Вы убедитесь в этом сами во время экскурсии в Лидский замок.

Современный облик город приобрел во второй половине XX в. Были построены новые заводы: авторемонтный (ныне ОАО "Лидаагропроммаш"), лакокрасочный, оптический и другие промышленные предприятия, новые жилые массивы с административными, торговыми и жилыми зданиями, благоустроены улицы, скверы, установлены памятники. Особенностью городского облика является соседство микрорайонов с многоэтажной панельной застройкой и частной одноэтажной.

Стараниями многих поколений наша Лида стала красивым и самобытным городом. Она представляет интерес для ученых, экономистов, политиков как историческим прошлым, так и богатой современностью. Подтверждением тому - сегодняшняя конференция, которая открывает программу празднования 685-летия города.

Я искренне благодарен всем, кто откликнулся на наше предложение и подготовил свои доклады по истории Лидчины. Моя особая признательность факультету истории и социологии Гродненского государственного университета имени Янки Купалы и его декану Ярмусику Эдмунду Станиславовичу, его заместителю Белазоровичу Виктору Александровичу.

Выражаю уверенность, что наша встреча пройдет интересно, плодотворно, а книга с её материалами вызовет широкий интерес и будет востребована.

Спасибо за внимание!

Ярмусик Эдмунд Станиславович -

кандидат исторических наук, доцент,

декан факультета истории и социологии

УО«ГрГУ имени Янки Купалы»

Уважаемый Андрей Павлович!

Уважаемые лидчане, участники конференции!

От имени коллектива преподавателей и студентов факультета истории и социологии Гродненского государственного университет имени Янки Купалы поздравляю всех лидчан со знаменательным событием - 685-летием города Лиды.

Ваш город, возникший вXIVвеке, с первых лет своего существования имел важное стратегическое, военно-политическое, культурное, хозяйственное значение. Находясь в составе Великого Княжества Литовского - одного из самых могущественных и влиятельных в то время в Европе государств, город постепенно расширял свои масштабы, функции и роль в структуре тогдашнего общества.

Исторические источники свидетельствуют, что в Лиде часто заключались важные договоры, оглашались государственные акты. Город являлся местом пребывания или посещения многих титулованных лиц ВКЛ и Речи Посполитой. Как город-крепость, он стойко стоял на страже интересов государства, неоднократно подвергался при этом нападениям вражеских войск. Жители города мужественно отражали атаки неприятелей. Город каждый раз восставал из руин и заново отстраивался.

Мощь и слава Лиды создавались не только по воле тех, кто держал в своих руках власть. На протяжении столетий сотни тысяч безвестных горожан, ремесленников, жителей окрестных сел строили, перестраивали город. Их талантом, трудолюбием создавались многие произведения архитектуры и искусства. Жаль, но о большинстве из них мы можем узнать лишь по письменным или археологическим источникам.

Со второй половиныXIXвека Лида развивается как крупный промышленный центр тогдашней Российской империи. Эту индустриальную поступь город уверенно продолжает до настоящего времени. Тяжелые испытания выпали на долю лидчан в ХХ веке. В первую очередь это было связано с двумя мировыми войнами. В годы Великой Отечественной войны в городе действовала подпольная организация, а на Лидчине - партизанские отряды. Подпольщики и партизаны наносили значительный урон немецким оккупантам, тем самым, приближая день полного освобождения Беларуси. Послевоенная история города не менее славная и героическая, чем вся предыдущая.

Ваш город, дорогие лидчане, гармонично сочетает в себе историю и современность, традиции прошлого и дух настоящего, высокий уровень индустриального, культурного развития. Это снискало ему высокий авторитет не только в Беларуси, но и далеко за ее пределами. Как и во все времена, славу города создаете вы, дорогие лидчане. Вашим умом, талантом, трудолюбием город из года в год становится все краше и краше.

Лидская земля стала колыбелью многим талантливым людям, имена которых вошли или еще войдут в историю. И вы, и мы можем гордиться уроженцами Лидчины - нынешним ректором Гродненского государственного университета имени Янки Купалы профессором, доктором физико-математических наук Ровбой Евгением Алексеевичем, кандидатом исторических наук, профессором Ковкелем Иваном Ивановичем, кандидатом исторических наук, доцентом Василючеком Михаилом Викентьевичем. С Лидой связаны детские годы еще одного профессора, заведующего кафедрой истории славянских государств Черепицы Валерия Николаевича, и многих других.

На факультетах нашего университета учились, учатся и будут учиться многие лидчане, которые, несомненно, вносили и внесут достойный вклад в развитие земли Лидской, ее народного хозяйства, культуры, науки, образования.

Крэнь Іван Платонавіч - кандыдат гістарычных навук,

прафесар, заслужанага работнік адукацыі

Рэспублікі Беларусь, загадчык кафедры гісторыі Беларусі

УА "ГрДУ імя Янкі Купалы"

Вельмі шаноўны прэзідыум! Шаноўныя ўдзельнікі канферэнцыі! Паважаныя запрошаныя!

Я з вялікім задавальненнем удзельнічаю ў сённяшняй Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай 685-годдзю з дня заснавання горада Ліда. Я не буду зараз гаварыць аб гісторыі станаўлення і развіцця гэтага слаўнага горада, бо тэзісна аб гэтым ужо сказаў у сваім прывітальным слове дэкан нашага факультэта, дацэнт Э.С.Ярмусік, а падрабязна будзе ісці размова ў далейшым як на пленарным пасяджэнні, так і ў секцыях, адной з якіх я буду кіраваць. Там жа і выступлю з навуковым паведамленнем. Цяпер жа ўсім прысутным у гэтай прыгожай і ўтульнай зале я хачу сказаць, што Ліда для мяне з'яўляецца надзвычай блізкім, ласкавым і жаданым горадам з самога дзяцінства і па сённяшні дзень. Маёй малой радзімай з'яўляецца Баранавіцкі раён, а горад Ліда таксама быў у складзе гэтага раёна з 15 студзеня 1940 года да 20 верасня 1944 года. А затым Ліда і адпаведны раён былі перададзены Гродзенскай вобласці, у складзе якой і знаходзяцца па сённяшні дзень. Памятаю, што ў дзяцінстве я любіў катацца на цягніку Беранавічы - Ліда, садзіўся і выходзіў з цягніка на станцыях Мордычы, Міцькавічы, Моўчаць, Наваельня і іншыя, а часам даязджаў і да станцыі Ліда. Пасля завяршэння вучобы ў Гродзенскім педагагічным інстытуце імя Янкі Купалы ў 1959 годзе працаваў па накіраванню доўгіх восем гадоў (у маладосці час цягнецца марудна) у Радунскім і Воранаўскім раёнах дырэктарам школ (Праважскай васьмігадовай, Паляцкішскай сярэдняй з вытворчым навучаннем, Воранаўскай школы-інтарнат). А калі патрэбна было паехаць ці-то на радзіму, у Гродна, Мінск, Маскву, у адпачынак, то шлях мой і зноў жа пераважна пралягаў праз Ліду. Болей таго, чатыры гады запар лепшых выпускнікоў Воранаўскай школы-інтэрнат я ўладкоўваў для прадаўжэння вучобы у Лідскую сярэднюю школу-інтэрнат, асабіста сябраваў з яе дырэктарам Бардзіным, які аказаўся ў дырэктарскім крэсле пасля пасады намесніка старшыні Гродзенскага аблвыканкама. Практычна ў 1988 - 1990 гады штомесяц прыязджаў у Лідскі гаркам і райкам партыі ў час сваёй працы на пасадзе рэктара універсітэта марксізма-ленінізма Гродзенскага абкама КПБ, бо ў Лідзе арганізаваў філіял гэтага універсітэта. Наведаў за той час практычна ўсе працоўныя калектывы гарадскіх прадпрыемстваў, усе гарадскія культурныя цэнтры, пазнаёміўся з гістарычнымі помнікамі, уключаючы Лідскі замак, які тады быў амаль увесь разбураны. Часта задумваўся аб тым, чаму горад Ліда не з'яўляецца абласным цэнтрам Гродзенскай вобласці, яна ж месціцца ў самым цэнтры вобласці? Аднойчы выказаў думку аб пераносе абласнога цэнтра з Гродна ў Ліду першаму сакратару Гродзенскага абкама Кампартыі БССР Леаніду Герасімавічу Кляцкову - чалавеку надзвычай прыстойнаму, мудраму, меўшаму багаты жыццёвы вопыт і вялікі стаж кіруючай дзяржаўнай і партыйнай працы. Ён са здзіўленнем паглядаў на мяне, затым усміхнуўся і ласкава сказаў: "Прынята да ведама. Калі другіх прапаноў няма, то можаце працягваць кіраўніцтва універсітэтам. Да пабачэння". Хачу сёння адкрыта сказаць, што я і цяпер стаю на той жа пазіцыі, якую выказаў былому першаму сакратару Гродзенскай партыйнай арганізацыі, бо Ліда размяшчаецца не толькі ў цэнтры адной з лепшых абласцей Рэспублікі Беларусь, а з'яўляецца буйным транспартным, прамысловым і гісторыка-культурным цэнтрам краіны. Аб апошнім сведчыць гісторыя Беларусі.

10 - 11 красавіка бягучага года я ўзначальваў аргкамітэт па правядзенню міжнароднай навуковай канферэнцыі, прысвечанай 880-гадавіне горада Гродна і гродзенцаў, выступаў на пленарным пасяджэнні з асноўным дакладам. У верасні месяцы асобным навуковым зборнікам пад маёй навуковай рэдакцыяй выдадзены яе матэрыялы. Дарэчы, канферэнцыя праводзілася сумесна з Інстытутам гісторыі НАН Беларусі, Гродзенскім гарвыканкамам і гарадскім Саветам дэпутатаў. У завяршэнні свайго выступлення на канферэнцыі я прывёў радкі з верша пра горад Гродна лаўрэата Дзяржаўнай прэміі імя Янкі Купалы Дануты Янаўны Бічэль-Загнетавай, на вялікі жаль цяпер ужо толькі Дануты Янаўны Бічэль, бо муж Загнетаў заўчасна памёр. Я пяць гадоў вучыўся з Данутай Янаўнай, уражэнкай вёскі Біскупцы Лідскага раёна, як бачыце вашай землячкай, на гісторыка-філалагічным факультэце ў Гродзенскім педінстытуце, быў на адзін курс старэйшы і на год раней скончыў сваю вучобу. Вось гэтыя радкі: "Горад мой − бяссонніца мая, як жа мне любіць цябе, скажы? Свеціш ты краіне, як маяк, на яе заходнім рубяжы". У дачыненні да горада Ліда, на мой погляд, гэтыя радкі павінны былі б гучаць наступным чынам: "Горад мой - бяссонніца мая, як жа мне любіць цябе, скажы? Свеціш ты краіне, як маяк, на яе цэнтральным рубяжы". Вось на гэтай аптымістычнай ноце і дазвольце мне завяршыць сваё прывітальнае слова, дабавіўшы да сказанага вышэй самыя шчырыя пажаданні ўсім прысутным: добрага здароўя, поспехаў у жыцці і працы, а кіраўніцтву аднаго са старэйшых і прыгажэйшых гарадоў Гродзеншчыны, буйнаму прамыслова-камунікацыйнаму і культурнаму цэнтру - новых поспехаў і творчых здзяйсненняў.

Дзякую за ўвагу!

Пленарнае пасяджэнне

Ліда на старонках летапісаў і хронік Вялікага княства Літоўскага

С.В.Марозава

г. Гродна, ГрДУ імя Я.Купалы

Галоўнай крыніцай ведаў па гісторыі нашай Бацькаўшчыны і нашага краю да канца ХVI ст. з'яўляюцца летапісы. Найбольш раннія пісьмовыя звесткі пра Ліду ўтрымліваюць буйнейшыя помнікі агульнадзяржаўнага летапісання Вялікага княства Літоўскага ХІV-XVI ст.: "Летапіс вялікіх князёў літоўскіх", "Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага", "Хроніка Быхаўца", а таксама "Віленскі летапіс", "Летапіс Красінскага", "Летапіс Рачынскага", "Летапіс Археаграфічнага таварыства", "Акадэмічны летапіс", "Альшэўскі летапіс", "Румянцаўскі летапіс", ""Еўраінаўскі летапіс". Створаныя добра адукаванымі летапісцамі, якія выдатна ведалі гісторыю свайго краю і падавалі яе ў кантэксце еўрапейскай гісторыі, гэтыя летапісы і хронікі з'яўляюцца важнымі дакументамі сваёй эпохі. Барацьба за вялікакняжацкі трон, узнікненне новых гарадоў, войны з суседнімі дзяржавамі, дыпламатычныя хады, культурнае і рэлігійнае жыццё - ніводная больш-менш важная падзея не заставалася па-за ўвагай летапісца. Пачынаючы з 30-х г. ХІV ст., на старонках летапісаў і хронік у кантэксце розных падзей пачынае фігураваць горад Ліда. Для нас кожнае слова летапісца - каштоўная крыніца па гісторыі горада.

Арыгіналы або спісы беларускіх летапісаў і хронік захоўваюцца сёння ў бібліятэках і архівах суседніх краін, куды яны былі вывезены ў розныя часы. На дапамогу даследчыку прыходзяць публікацыі летапісных помнікаў у зборніках "Беларускія летапісы і хронікі" [1] і "Полное собрание русских летописей" [2 - 11].

У "Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай" пасля запісу пад 1323 г. пра заснаванне Вільні ідзе невялікае апавяданне пад назвай "Огонь вечный перунови". У ім падводзяцца вынікі праўлення вялікага князя літоўскага Гедыміна (1316 - 1341 г.), які ў 1323 - 1328 г. ўзвёў каля балцкага паселішча Ліда, заснаванага паміж Х - ХІІ ст., магутны каменны замак з сотняй байніц і чатырохпавярховай вежай. "Пановал князь Гедимин лет много на князстве Литовском, Руском и Жомойтском, и много мевал воен, а завше выгравал фортуне, - гаворыцца ў гэтым летапісным апавяданні. - Сплодил седмь сынов, осмую дочку Анну…". У 30-я г. ХІV ст., як вынікае з хронікі, Гедымін надзяліў сваіх сыноў "панствами уделными, забегаючи внутрней домовой незгоды, абы по смерти его сынове братерской не розливали милости межи собою и не воевалися з собою о панство, але абы кождый на своем преставал уделе. А поделил их тым способом: Монтвилови старшому Керново и Слоним з во­лостями их назначил; Наримунтови Пинско зо всеми околичностями над Припетю рекою, ажь до Днепра, Олгердови Крево замок… . Кестутови Троки Старые зо всем князством Жомойтским, з Городном и Ковном, Упитом и Лидою, аж до Подляша при границе пруской идучие; Кориатови Новгород князство з Волковыйском и Мстибоговом, которое князство тягло до Случи реки…" [2, с. 41].

Вядомы нам з "Хронікі Літоўскай і Жамойцкай" вышэй цытаваны тэстамент Гедыміна, якім ён завяшчаў Ліду свайму сыну Кейстуту, з'яўляецца безумоўным доказам існавання Ліды як горада ў канцы 30-х г. XIV ст. А пабудаваны па волі Гедыміна і пры яго жыцці 685-гадовы замак да гэтага часу ўзвышаецца ў центры Ліды.

Кейстут падарыў Ліду свайму брату Альгерду, калі ён сеў на вялікакняжацкі трон (1345 - 1377 г.). Летапісы расказваюць пра слугу Альгерда Вайдылу, які стаў наступным уладальнікам Ліды. "Нехто пак у великого князя Олкгирда холоп Воидило, - распавядае "Віленскі летапіс". - Пръвое был пекарцом, а потом уставил (Альгерд - С. М.) его постелю собе слати и воду давати собе пити, потом пак полюбился ему велми, и дал был ему Лиду деръжати, и повел его у великых" [4, с. 85]. Дарэнне горада з вялікакняжацкім замкам халопу, хай сабе і ўзнесенаму да рангу баярына і асабістага сакратара князя, - экстраардынарная падзея ў тагачасным грамадстве - адбылося ў пачатку 70- х г. XIV ст.

Ягайла, які таксама ўпадабаў уладальніка Ліды Вайдылу, стаўшы вялікім князем (1377 - 1392 г.), пайшоў далей. Слова - "Віленскаму летапісу": " Потом по животе великого князя Олгирда две лет болши ль было, князь великыи Ягаило поведеть его (Вайдылу - С.М.) велми у высокых и дасть за него сестру свою родную, княгиню Марью… . Князю Ке­стутю великую нелюбов и жалость вделал, што братанну его, а сестру свою, за холопа дал. И был той Воидило у великой моци у великого князя Ягаила, и почал в немьци собе соймы чинити и записыватися грамотами противу великого князя Кестута" [4, с. 85].

Гэтак жа піша пра Вайдылу і "Хроніка Быхаўца": Nechto pan był chotop u welikoho kniazia Olgierda, parobok newolny, zwali ieho Woydyłom. Perwije był pekar, potom ustawił ieho postelu słaty, у wodu dawaty sobe pity, a potym у welmi polubiłsia iemu, у dał byłiemu Lidu derżaty, у poweł był ieho u dobroje. Potom, po żywote welikoho kniazia Olgierda, dwe lete у bolsze minuwszy, kniaz weliki Jagoyło powede Woydyła welmi u wysokich, у dast za neho sestru swoju rodnuiu kniahiniu Marju, szto byta za kniazem Dawidom. Kniaziu welikomu Keystutiu welmi welikuiu nelubow i żałost wczynit о tuiu bratanku jeho, a jeho sestru, szto za chołopa dał, у był tot Woydyto welikoiemocy u welikoho kniazia Jagoyła, poczał s nemcy sobe seymy czynity у zapisowatysia hramotami protywu welikoho kniazia Kestutia [3, с. 141].

Узвышэнне Вайдылы і яго перапіска з крыжакамі прывяла апошняга з жывых сыноў Гедыміна ў ярасць і стала прычынай дынастычнага канфлікту - на думку В. Сліўкіна, падштурхнула Кейстута да дзяржаўнага перавароту 1381 г., змяшчэння з трону Ягайлы і расправы ў наступным годзе з Вайдылам у Дуброўне пад Лідай [12, с. 43]. Адказам Ягайлы, які не дараваў смерць свайго саветніка, стала задушэнне старога Кейстута ў Крэўскім замку ў 1382 г.

У 1396 (1397) г. вялікі літоўскі князь Вітаўт (1392 - 1430 г.) пасяліў у Лідзе татарскага эмігранта хана Тахтамыша, які жыў там два с паловай гады. Яшчэ нядаўна грозны ўладар Залатой Арды, які наводзіў жах на Русь, Тахтамыш, скінуты з залатаардынскага трона, апынуўся ў Вялікім княстве Літоўскім у ролі выгнанніка. Вітаўт прыняў яго ветліва, як ганаровага госця, бо бачыў у перабежчыку сілу, якую збіраўся выкарыстаць у сваіх мэтах.

З таго часу Тахтамыш стаў галоўным саюзнікам Вітаўта, які марыў стварыць незалежнае ад Польшчы "каралеўства Літоўскае і Рускае", састаўной часткай якога павінна была стаць і Маскоўская Русь. Але дзеля гэтага трэба было спачатку памагчы Тахтамышу вярнуцца ў Арду. Была распрацавана праграма ўзаемападтрымкі і сумесных дзеянняў. Князь абяцаў хану дапамогу ў вяртанні ўлады над Залатой Ардой. Той абавязаўся зрабіць Вітаўта гаспадаром усёй Рускай зямлі.

Хроніка Літоўская і Жамойцкая ўтрымлівае пад 1400 г. запіс пад назвай "Витолт татаром царей подавал", у якім Ліда згадваецца ў наступным кантэксце: "Витолт приехавши до Литвы, збирал знову войско на татаре, хотячи посадити на царстве Заволском Такътомыша, першого царя заволского, от Темертиклуя выгнаного, который утекл был до Витолта и мешкал в Литве, зо всеми уланы и мурзами своими на Лиде [2, с. 75]. Захопленыя Вітаўтам у тым паходзе ў палон татары паклалі пачатак масавай татарскай эміграцыі ў Вялікім княстве Літоўскім.

«Швидригало Литву сплюндровал» - так называецца фрагмент "Хронікі Літоўскай і Жамойцкай", памылкова змешчаны пад 1443 г. Ён распавядае пра падзеі грамадзянскай вайны 1432 - 1436 г. , калі дзяржава раскалолася на дзве варагуючыя часткі: Вялікае княства Літоўскае з Жыгімонтам на чале і цэнтрам у Вільні і ўзначальваемае Свідрыгайлам Вялікае княства Рускае са сталічным Полацкам. Ахвярай той вайны стаў і горад Ліда з ваколіцамі, спустошаныя і спаленыя Свидрыгайлам. "Швидригайло, - гаворыцца ў хроніцы, - маючи войско листанское и велми много руси московской, вторгнул до Литвы, бурил, палил, стинал люд, а князь Феодор Дмитровичь, Корибут Збаразский и князь Нос з другой стороны Волынь и Подолье, которое было до Полщи послушное, воевали. А Швидригайло место Виленское и обои Троки, Крево, Молодечно, Лиду и Ешишка зо всеми волостями окрутне звоевал и выпалил, а потом Петра Монскирдовича, гетмана Жигимонтового, поразил и войско литовское розгромил [2, с. 84].

У ХV ст. Ліда "выгадавала" заснавальніка ханскай дынастыі Гірэяў, якая правіла Крымскім ханствам 340 гадоў, аж да далучэння ў 1783 г. Крыма да Расіі. Гэта дынастыя пайшла ад лідскага старосты татарскага паходжання Ач-Гірэя [12, с. 54]. Пад 1445 г. "Хроніка Быхаўца" распавядае наступнае: "Y toho ż hodu pryiedut kniazi у ułany, у wsi murzy Szyrynowskie у Bahranywskie, у ot wseie ordy Perekopskoie do welikoho kniazia Kazimira, prosiaczy у czołom bijuczy, aby im cara dał na carstwo, Acz-Gireia, kotory pryiechał był z ordy do Litwy ieszcze za welikoho kniazia Żygimonta, у kniaz weliki Żygimont dał jemu Lidu. Y kniaz weliki Kazimir toho cara Acz-Gireia z Lidy czestowawszy у wdarowawszy у wo welikoy ieho poczestnosty do ordy Perekopskoie na carstwo postał, у postał s nim, sadeczy ieho na carstwo, marszałka zemskoho Radywiła. Y Radywił otprowadył ieho w poczestnosty aż do stolca ieho do Perekopa, у tam ieho Radywił imenem welikoho kniazia Kazimira posadył na carstwe Perekopskom; у wsi tyi hody za hospodarstwa Kazimirowa у za żywota toho cara Acz-Gireja upokoy był meży kniastwom Litowskim у ordoiu Perekopskoiu, bo był weliki pryiatel kniastwu Litowskomu tot car Acz-Girej za łasku welikoho kniazia Kazimira, szto ieho na carstwo posadył, у Litowskomu panstwu spryiał, szto w Litwe chleb sol iadał…" [3, с. 160].

У пачатку XVI ст. Ліда стала аб'ектам сутыкнення маёмасных інтарэсаў двух ліцвінскіх магнацкіх родаў, вынікам якога стаў канфлікт паміж вялікім князем літоўскім Аляксандрам (1492 - 1506 г.) і Радай. У 1501 г. Аляксандр даў Лідскую "державу" (воласць) у праўленне сваяку магутнага і ўплывовага магната Яна Забярэзінскага Юрыю Ільінічу. Але праз два гады па просьбе і дамаганні другога магната Міхаіла Глінскага распарадзіўся перадаць яе Андрэю Дразду (Дрожчычу) з роду Глінскіх. "…Dast na pryczynu kniazia Hlinskoho Drozdu Lidu pod Iliniczom ", - паведамляе пад 1503 г. "Хроніка Быхаўца" [3, c. 170].

Гэта быў час (пасля вяртання ў 1499 г. з Заходняй Еўропы Міхаіла Глінскага) росту магутнасці да таго малаўпывовага сямейства Глінскіх, які выклікаў спачатку ўсеагульную зайздрасць, потым - нянавісць, урэшце, - варожасць ліцвінскай магнатэрыі і членаў Рады Вялікага княства Літоўскага. Пакрыўджаны Ільініч звярнуўся са скаргай да паноў-рады [12, с. 54]. "…Y pan Ilinicz, - піша пра гэта пад 1503 г. "Хроніка Быхаўца", - wteksia do panow-rady Welikoho kniastwa Litowskoho, naperwey do kniazia Woytecha Tabora, biskupa wilenskoho, a do Mikojaja Radywijła, wojewody wilenskoho, a do wojewody trockoho, pana Zaberezenskoho, a do pana Stanisława Janowicza, starosty żomoytskoho, a do woje­wody połockoho pana Stanisława Hlebowicza, a do pana Stanisjawa Petrowicza Kiszki, namestnika smolenskoho, у tyi wsi panowe podłuh prywilia swojeho zemskoho, szto im korol daj sadeczysia na welikoie kniażenie, у Lidy ne postupiłi Drozdzy, prostomu czełowiku, a Ilinicza pry nej zostawiłi, bo na to baczyli, iż w prywiley opisano, iż nikomu ne maiet czty у wradu otniaty, tolko z herbom" [3, c. 170].

Рада, як мы бачым з гэтага ўрыўка, не толькі падтрымала Ільініча, пакінуўшы за ім права валодання Лідскай воласцю, але і папракнула князя ў парушэнні свайго ўласнага прывілея 1492 г., дадзенага пры ўступленні на трон, з абяцаннем не пазбаўляць сваіх падданых пажыццёвых уладанняў і пасад без згоды Рады і судовага разбору. Настаў час абурацца Аляксандру. Ён, паводле польскага храніста XVI ст. Мацея Стрыйкоўскага, адлучыў ад пасады трокскага ваяводы Яна Забярэзінскага, а лідскага старасту Ільінча "kazał poimać y w więzienie osadzić, a panom-radom nie kazał do siebie na oczy chodzić" (панам-радзе не паказвацца яму на вочы - С. М.) [3, с. 170].

Апошнія гады жыцця вялікі князь Аляксандр цяжка хварэў - яго паралізавала левы бок. Аднак ваенная пагроза з боку Крымскага ханства расслабляцца не дазваляла. У ліпені 1506 г. 20-тысячнае татарскае войска на чале з Біці-Гірэем і Бурнашом уварвалася ў межы Вялікага княства Літоўскага, спустошыла Мазыр і Слуцк і разбіла свой лагер пад Клецкам. Атрады татараў пачалі тады з'яўляцца ў Панямонні, у ваколіцах Ліды.

Ліду вялікі князь Аляксандр прызначыў месцам збору паспалітага рушання (усеагульнага апалчэння шляхты). Туды ён выехаў і сам, але, знясілены хваробай, камандаваць войскам ужо не змог. Вось як пра гэта распавядае летапіс Рачынскага: "Лета божого нароженя 1506. Король Александро росхорелся, иж его поветрэе рушыло… . И в тот час татарове у землю Литов­скую вторгнули, против которых за намовою Михаила Глинского, сам король Александро велми хорыи рушылся з Вилни до Лиды, и оттуль з Лиды для хоробы своее дал еи ехати не могучы, противку татар отправил войско литовское…" [8, с. 167].

24 ліпеня 1506 г. у Лідскім замку, у прысутнасці магнатаў і прадстаўнікоў шляхты, Аляксандр спавядаўся і падпісаў завяшчанне [12, C. 55]. Зноў слова - летапісцу, аўтару "Хронікі Быхаўца": "W leto semoie tysiaszczy piatnadcatoho, a od bożyiaho narożenija tysiacza piatsot semoho posle plenenija zemli Litowskoie ot bezbożnych tatar, у pryiechał korol у weliki kniaz Alexandro do Wilni z Lachow nemocon welmi nemocoiu paralitykowoiu, у wczynił sejm w horode Lide. Y buduczy iemu so wsimi pany w Lide, pryszła kо nemu west, iże carewiczy perekopskiie Bity-Kirey sottan a Burnasz sołtan pryszli z dwadcatma tysiaczma ludey kо Stucku, idut k Nowohorodku; korol że buduczy wo welikoy chorobi у ne wedaiuczy, szto poczaty, pryzwał k sobi panow-rad swoich у hetmana swoieho раnа Stanisiawa Petrowicza Kiszku, у lubimaho swojeho marszałka dwornoho kniazia Michayła Lwowicza Hlinskoho, у wse deło swoje hospodarskoie у sprawu zemskuiu dast w ruki ich, sebe że powełi otnesty na nosilicach do Wilni; panowe że rada у hetman, у marszałok kniaz Michayło Hlinski so wsimi ludmi ostali w Lide " [3, с. 171].

У гэты час адзін татарскі атрад з'явіўся ў ваколіцах Ліды: "Tatarowe pryszedszy к Nowhorodku, у skoro pryszli za Nemon у nedochodiaczy Lidy, około horoda, ot wsich storon w mili у w polumili ot horoda, wojewali cerkwi bożyie у dwory welikiie, у wesi zażyhali, у ludey imali у zabiwali. Widiaczy to panowe litowskije oczyma swoimi, iż pohanstwo z takowym welikim okrutenstwom pryszli na nich, у wzemszy boha wsederzytela na pomocz, zjechalisia wsi na odno mesto, у zradylisia…, odnu radu a wmysł położyłi: wzemszy boha na po­mocz, tolko poyty a bitysia s nimi. Y se twerdo a krepce utwerdywsze, izbrawszy sia nekolko ludey iechali dowedatysia a widety ich, у u odnoy mili ot Lidy naszli na nich, у bożyiu mitostyiu pobili ich, nekolko żywych poymali, a innych hołowy otsekaiuczy w taystra kłałi. Widiaczy że tatarowe, szto ne mohut protywitysia im, pobehli. Oni że wiaznew żywych do panow pryweli, a hołowy otseczennych w taystrach prynesli; syia widywsze panowe weselilisia у radosty napotnilisia…" [3, с. 171].

З'яўленне татар пад Лідай вымусіла акружэнне вялікага князя прадпрыняць меры бяспекі адносна манарха і вярнуць яго ў Вільню. Яго, паралізаванага, паклалі ў калыску, падвешаную паміж сёдламі двух коней і з невялікім атрадам суправаджэння адправілі ў сталіцу. 20 жніўня Аляксандра не стала. Але ён яшчэ паспеў атрымаць радасную вестку аб разгроме татар пад Клецкам ліцвінскім войскам на чале з Міхаілам Глінскім: "И кгды короля Александра хорого до Вильни прынесли в лекътыцэ, маючы ведомость о том король, иж татаров побили, велми ся радовал и также з доброю паметью с тым светом и з слу­гами своими ростался того року вышей помененого 1506" [8, с. 167].

Еўраінаўскі летапіс удакладняе, што ў час Клецкай бітвы вялікі князь знаходзіўся ў Лідзе: "Лета божия нарождения 1506-го. В стов (спасов - С.М.) пост татар побили литва под Клецком, великих людей, а етманом был в той битве князь Михаило Глинской. Да корол Александр был в Лиде, там же и разнемогся. И пятый сын короля Казимера, Жикгимонт, был на уделе на Княкгове (Глогове - С.М.), и скоро по Клецкой битве умер корол II Александр, Жикгимонта, брата ево, взяли на Великое княжество Литовское [11, с. 234].

Пры новым князі Міхаіл Глінскі быў аддалены ад двара і страціў уплыў на дзяржаўныя справы. Узняты ім у 1507 г. мяцеж, у якім удзельнічала і лідскае апалчэнне [12, с. 56], поспеху не меў, хоць і абапіраўся на дапамогу вялікага маскоўскага князя Івана ІІІ. Свой жыццёвы шлях некалі ўплывовы магнат бясслаўна закончыў у маскоўскай турме.

Такім чынам, на працягу амаль 200-гадовага перыяду гісторыі, з 30-х г. XIV ст. да пачатку XVI ст., горад Ліда перыядычна фігуруе на старонках летапісаў і хронік Вялікага княства Літоўскага ў сувязі з рознымі падзеямі ўнутранага жыцця і знешняй палітыкі дзяржавы: раздачай Гедымінам зямель і гарадоў сваім сынам; дынастычным канфліктам Гедымінавічаў 1381 - 1382 г., у аснове якога, зусім верагодна, ляжала ўзвышэнне Альгердам і Ягайлам халопа Вайдылы; стаўкай Вітаўта на залатаардынаскага эмігранта Тахтамыша ў аб'яднанні пад сваёй эгідай зямель Маскоўскай Русі; у сувязі са спусташэннем Свідрыгайлам ў грамадзянскую вайну 1430-х г. гарадоў Літвы і паўночна-заходняй Беларусі; пасаджэннем вялікім літоўскім князем Казімірам у Залатой Ардзе свайго стаўленіка Ач-Гірэя; магнацкім канфліктам 1503 - 1506 г. і арганізацыяй ў 1506 г. адпору крымскім татарам. Кожны летапісны радок, у якім згадваецца Ліда або Лідзе спецыяльна прысвечаны, - каштоўная крыніца для пазнання ранняй гісторыі горада. Разам з тым, у летапісах і хроніках ВКЛ яшчэ застаецца шмат загадкавых для гісторыкаў запісаў пра горад, якія патрабуюць далейшых навуковых пошукаў. Выданне кніг Метрыкі Вялікага княства Літоўскага, якое з канца ХХ ст. ажыццяўляецца ў Літве і Беларусі, - а гэта яшчэ далёка не вычарпаная даследчыкамі крыніца - можа праліць новае святло на раннюю гісторыю горада.

Літаратура:

1. Летапіс вялікіх князёў літоўскіх // Беларускія летапісы і хронікі. - Мінск: Беларускі кнігазбор, 1997. - С. 47 - 68.

2. Хроника Литовская и Жмойтская // Полное собрание русских летописей. - Т. 32. - М.: "Наука", 1975. - С. 15 - 127.

3. Хроника Быховца // Полное собрание русских летописей. - Т. 32. - М.: "Наука", 1975. - С. 128 - 173.

4. Виленская летопись // Полное собрание русских летописей. - Т. 35. - М.: "Наука", 1980. - С. 85 - 90.

5. Летопись Археологического общества // Полное собрание русских летописей. - Т. 35. - М.: "Наука", 1980. - С. 91 - 102.

6. Академическая летопись // Полное собрание русских летописей. - Т. 35. - М.: "Наука", 1980. - С. 103 - 114.

7. Летопись Красинского // Полное собрание русских летописей. - Т. 35. - М.: "Наука", 1980. - С. 128 - 144.

8. Летопись Рачинского // Полное собрание русских летописей. - Т. 35. - М.: "Наука", 1980. - С. 145 - 172.

9. Ольшевская летопись // Полное собрание русских летописей. - Т. 35. - М.: "Наука", 1980. - С. 173 - 192.

10. Румянцевская летопись // Полное собрание русских летописей. - Т. 35. - М.: "Наука", 1980. - С. 193 - 213.

11. Евреиновская летопись // Полное собрание русских летописей. - Т. 35. - М.: "Наука", 1980. - С. 214 - 238.

12. Памяць: Ліда. Лідскі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. - Мінск: Беларусь, 2004. - 566 с.

ПОДВИЖНИКИ ПРАВОСЛАВИЯ НА ЛИДЧИНЕ (ХІХ - СЕРЕДИНА ХХ ВВ.)

В.Н. Черепица,

г. Гродно, ГрГУ им. Я.Купалы

Православная Вера всегда была сильна преданными ей пастырями и пасомыми. Были такие люди в указанный период и на Лидчине. Первым среди них следует назвать протоиерея православной преображенской Церкви в селе Дзикушки Лидского уезда Иосифа Семашко. Его знаменитый сын - митрополит Литовский и Виленский Иосиф (Семашко), много сделавший для укрепления позиций Православной Церкви на белорусских землях, оставил в своих 3-х томных «Записках» (СПб, 1883 год) немало теплых слов в адрес своего отца священника: «Отец мой - Иосиф был для нас детей строг в хорошем смысле этого слова. Мне только два раза случилось подвергнуться от него взысканию, но мы, дети, всегда боялись его добрым страхом»; «во всех хозяйственных и хлебопашенных занятиях помогал я отцу с детства, когда не был занят учением»; «сам отец, образовавшийся в гимназии, помогал нам в нашем учении (в семье было восемь детей - В.Ч.) в свободное от церковных и хозяйственных забот время»; «у отца была небольшая библиотеки из книг довольно хороших, особенно исторического содержания. Он все свободное время любил заниматься чтением. По подражанию им, или естественному душевному направлению, начал и я читать эти книги…, и эта страсть к чтению остались при мне навсегда».

Судя по содержанию «Записок», именно от отца будущий митрополит воспылал любовью к России, православной вере и священничеству. Завершал свои краткие воспоминания о детских годах владыка Иосиф упоминанием о сне, который приснился однажды его отцу, и этот сон он часто пересказывал в тесном семейном кругу: «Он вел меня за ручку по какому-то пустому безграничному полю, к какому-то уединенному огромному зданию. Перед нами отворили первый и второй залы. С открытием третьих дверей показались перед нами в перспективе пышные палаты, одна другой великолепнее, наполненные людьми, чем далее то, по-видимому, все более знаменитыми. Но в эти третьи двери и далее пустили меня одного, пред отцом же моим они затворились». Когда он, после окончания мной гимназии, отправлял меня в университет, то вспомнил этот, по его мнению, пророческий сон. «Помнишь мой сон, - сказал отец, - пустое безграничное поле - это жизнь, которую ты получил от меня; двери в первый зал - это домашнее образование; второй зал - гимназиальное учение - одно и другое получил ты от меня; в третьи двери мне за тобой уже не следовать - ступай с Богом, пусть Он тебя проведет «по этим пышным палатам».

Как известно, Иосиф (Семашко) через разнообразные жизненные тернии достиг значительных высот в своем церковно-государственном служении, и вершиной его стал Полоцкий собор 1839 года, воссоединивший своими решениями униатов западных российских губерний со «Своей Матерью - Православной Церковью». Вскоре после этого, в 1841 году архиепископ Виленский и Литовский Иосиф сделал в своем дневнике следующую запись: «В сем году перевел я своих родителей из Киевской губернии в свою Литовскую епархию. Там отец был в беззащитном состоянии и довольно страдал от латинян. Здесь же дал я ему приход в 130 верстах от Вильны, в Дзикушках, который ему понравился и по местности, и по качеству земли. Здесь мои родители дожили до восьмидесяти лет. Здесь праздновал я их золотую свадьбу. Здесь имел я сердечное удовольствие посещать их каждый год по разу или два, в течение пятнадцати лет. А между тем, не потерял и Дзикушский приход. Отец два раза обновлял, не без моего пособия, церковь; раз изнова, другой - после пожара, а прихожан число более нежели удвоил из латинян своим умением и усердием».

Оказывал владыка Иосиф (Семашко) поддержку своему отцу и в последующем. В его дневнике за 1853 год есть следующая запись: «Пожертвованы мною Еывангелие в богатых окладах, с соответствующими надписями, в церкви: Павловецкую Киевской губернии Липовецкого уезда, где я в детстве молился, и в Дзикушскую Виленской губернии Лидского уезда, где отец мой скончался, прожив здесь последние пятнадцать лет».

Под 1856 годом в дневнике Владыки Иосифа появилась весьма скорбная запись : «В сем году скончался отец мой, протоиерей Иосиф Семашко, не дожив до восьмидесяти лет не только один месяц и три дня. О смерти отца извещен я был в то самое время, когда на дворе стояла карета, готовая к выезду в Москву на коронацию (императора Александра ІІ - В.Ч.). Я послал в Дзикушки архимандрита с духовенством и родных на похороны, а сам во время оных молился уже в Минске. На возвратном пути из Москвы я сделал круг, чтобы посетить Дзикушки и помолиться на гробе родителя. Он погребен в тамошней церкви, в которой пастырствовал пятнадцать лет и которую дважды обновил. Это был достойный человек и истинный христианин. Достойно жил, достойно и скончался. Почти предвидел время кончины. Заблаговременно сделал для себя гроб и сам оный примеривал. Накануне напутствовался святыми таинствами; вечером велел приготовить ванну, обмылся и надел чистое белье, чтобы не делать, как говорил, для других хлопот; а к утру отошел мирно, почти незаметно. Сбереженным достоянием своим распорядился он заблаговременно, а за полчаса до своей смерти пожелал, чтобы завещание его было окончательно выполнено. Эта воля родителя свершилась при его жизни - и достойно замечания, что последнее распоряжение к исполнению сей воли последовало накануне его смерти. Покойник сделал вклады в Виленский кафедральный собор и Духов монастырь, на вечное поминовение себя и жены…» [1]. Было бы весьма интересно сегодня посетить Дзикушский приход и посмотреть, что сохранилось в селе от тех давних времен, а также - как хранится здесь память об отце и сыне Семашко - подлинных подвижниках Православия.

К числу наиболее видных церковных деятелей Лидчины, несомненно, принадлежит протоиерей Иосиф Коялович, настоятель Лидского Архистратиго-Михайловского кафедрального собора - мученик за Веру и Церковь Христову, одна из первых жертв полонизации на западнобелорусских землях. В известной мере отец Иосиф пострадал за труды и воззрения своего брата-историка, профессора Санкт-Петербургской Духовной Академии М.О.Кояловича (1828-1891).

Родился Иосиф Коялович около 1838 года в местечке Кузница Гродненской губернии в семье священника. Окончил Литовскую (Виленскую) духовную семинарию. Служил преподавателем Кобринского духовного училища. После рукоположения в священники он стал служить при строящемся с 1857 года Лидском православном соборе, освященном в 1863 году в честь архистратига Михаила. В 1864 году был назначен его настоятелем и Лидским благочинным. Одновременно вплоть до конца 1890-х годов являлся законоучителем Лидского двухклассного училища, городского училища и уездного дворянского училища. Постоянно оказывал помощь своему брату-историку в сборе материалов для его научно-публицистической деятельности, сопровождал его в поездках по городам и селам Белоруссии в 1864-1880-е годы. Вместе с братом (с разрешения Виленского владыки) входил с предложениями в Св.Синод об образовании самостоятельной Гродненской епархии, выделении Литовско-Виленской епархии в митрополию и учреждении Виленской духовной академии. В 1889 году, во время болезни профессора М.О.Кояловича, о.Иосиф ездил с этой целью в Петербург на прием к обер-прокурору Св. Синода К.П.Победоносцеву, но «донести, как следует, суть этой проблемы до высшего начальства», ему в ту пору, к сожалению, не удалось. Умудренный жизненным опытом, стойкий заступник Православия и прекрасный педагог протоиерей Иосиф Коялович пользовался высоким авторитетом и огромным уважением среди духовных и светских властей, а также прихожан г. Лиды и Лидского благочиния. Будучи непреклонным противником всяких революционных ломок государственной жизни, о.Иосиф до конца своих дней оставался верен идее о единой и неделимой России. В годы І мировой войны он испросил разрешения у архиепископа Виленского Тихона (Белавина) - будущего патриарха Московского и всея Руси остаться по старости лет вместе со своей паствой и не эвакуироваться вглубь страны. На что получил от владыки благосклонное согласие. Пережив три года кайзеровской оккупации и три месяца советской власти, о.Иосиф принял мученическую кончину в апрельские дни 1919 года, когда в г. Лиду вошли польские войска. На третий день Пасхи во время совершения Божественной Литургии в храм ворвались польские легионеры. С криками: «Было ваше право, а теперь наше! - они стали ломать иконостас и выбрасывать иконы. Затем отрезали священнику бороду, подожгли и бросили ее в окно. На следующий день протоиерей Иосиф Коялович со следами побоев был обнаружен мертвым в церковном доме. Лишившись своего почтенного пастыря, прихожане Архистратиго-Михайловского кафедрального собора лишились и своего храма. В начале 1920 года польскими властями он был передан католическому ордену пиаров с получением имени «Иосифского костела» [2].

Во 2-ой половине Х1Х - начале ХХ веков на Лидчине было широко известно священническое семейство Бреннов. Одним из членов его был Ярослав Бренн. Родился он 23 января 1844 года в семье священника Голдовской Богородицкой церкви Климента Бренна в Лидском уезде. После смерти последнего в 1853 году, десятилетний Ярослав был принят на казенный кошт в Жировичское духовное училище, а после его окончания в Виленскую духовную семинарию. Затем Ярослав учился в Санкт-Петербургской Духовной Академии, которую он окончил в 1867 году. После этого он около года работал в Управлении государственного контроля, а также в качестве домашнего учителя в состоятельных семействах столицы. В 1869 году по приглашению ковенского губернатора, князя Оболенского Ярослав Бренн переезжает в Ковно, где он и был рукоположен в священники. Тогда же он начал преподавать Закон Божий в местной мужской гимназии. Кроме священства и педагогической деятельности, Ярослав Бренн активно занимался статистикой, историей, этнографией и публицистикой. Был членом многих общественных и благотворительных комитетов.

В 1885 году он переезжает в село Старый Корнин Гродненской губернии, где служил священником его дядя Целестин Бренн. Кстати, другой его дядя - Сампсон Бренн с 1835 по 1866 годы служил Лидским благочинным. В православном приходе Старого Корнина Ярослав Бренн открыл пять приходских школ. Здесь же его усилиями на месте старой деревенской церкви был построен в 1893 году новый в честь святителя Михаила храм, который тогда же и был освящен архиепископом Литовским Донатом. Не допустил отец Ярослав и распространения в округе эпидемии холеры. Прихожане любили своего батюшку, и он щедро делился с ними своей любовью. Протоиерей Ярослав был награжден многими светскими и духовными высокими наградами. В 1903 году было торжественно отмечено его 35-летнее священническое служение. В 1904 году отец Ярослав в качестве делегата Клещевского благочиния принимал участие в заседаниях Гродненского епархиального съезда и был избран председательствующим на нем. С матушкой Фелицией он имел дочку и четырех сыновей. Все они получили высшее образование: Алексей стал экономистом, Александр - инженером, Владимир и Борис - юристами. Протоиерей Ярослав Бренн умер 2 февраля 1908 года. В похоронах его участвовало семнадцать священников и огромное количество мирян, которые с глубоким уважением и почитанием относились к его подвижнической деятельности на ниве Православия [ 3 ].

В деревне Гезгалы Лидского уезда Виленской губернии в 1875 году, в простой крестьянской семье, родился новомученик иерей Владимир Хрищанович, причисленный в 2000 году Белорусской Православной Церковью к лику местночтимых святых. Известно, что после окончания в 1911 году Слуцкого духовного училища, он длительное время служил псаломщиком при церкви Св.Николая Чудотворца в д.Горки Бобруйского уезда Минской губернии. В 1930 году епископ Слуцкий Николай (Шеметилло) рукоположил его в иереи. Это было тяжелое время массовой коллективизации деревни, когда тысячи крестьян лишались крова и подвергались репрессиям. Это, однако, не остановило Владимира Ивановича Хрищановича, и он сделал свой выбор, став священником гонимой богоборческими властями Церкви.

Проживая в Горках, отец Владимир часто посещал соседний приходской храм Преображения Господня в д.Языль. Здесь он совершал богослужения по причине отсутствия в Языле своего священника, недавно арестованного властями. Вскоре эта же участь постигла и отца Владимира. 27 декабря 1932 года он был арестован. Поводом к этому стала одна из его проповедей, в которой священник затронул тему голода, разразившегося в стране и в данном селе. Вместе с отцом Владимиром арестовали еще девять человек - членов церковно-приходского совета.

Иерей Хрищанович не скрывал своих взглядов на допросах. «Да, - свидетельствовал он, - я как священник, будучи обречен на нищенскую жизнь, выражал недовольство политикой советской власти…». Подобную дерзость в высказываниях ему, конечно, простить не могли. Без суда и следствия 12 февраля 1933 года священник Владимир Хрищанович был приговорен к расстрелу и в тот же день был убит. Такая же мученическая участь постигла и трех прихожан Язельской церкви. Шестеро из них были приговорены к разным срокам заключения в исправительно-трудовых лагерях. Таким образом, и пастырь, и пасомые резделили все те страдания, которые выпали на долю их родного села и Православной Веры [4].

Тяжелые испытания за веру Христову пережил в 1950-е годы священник-настоятель Гончарской церкви Лидского района Николай Устинович. О его хождениях по мукам можно прочитать в моей книге «Очерки истории Православной Церкви на Гродненщине. Часть П. (Гродно, 2005 год). Там же помещены повествования о чудотворных иконах в селах Собакинцы и Мытно, а также о Степане Третьяке - православном подвижнике из села Збляны. К сожалению, эти сюжеты оказались вне поля зрения лидских исследователей и не получили даже самого краткого упоминания в книге «Памяць. Ліда. Лідскі раён» (Мн., 2004 год). Данная публикация - определенная попытка восполнить допущенный исследовательский пробел.

Литература:

1. Записки Иосифа, Митрополита Литовского. - Санкт-Петербург, 1893. - С.3-7, 140, 229, 236-237.

2. См.подробнее: Черепица, В.Н. Михаил Осипович Коялович. История жизни и творчества / В.Н.Черепица. - Гродно, 1998. - С.28, 161, 186.

3. «Przeglad Prawoslawny (Bialystok)», 1999, № 10. - S.25-26.

4. «Царкоўнае Слова» (Мінск), 2000, № 2. - С.13-14.

О работе в Лидском горкоме КПБ

В.П.Верхось,

г. Гродно, ГГАУ

В октябре 1958 года Гродненский обком партии направил меня на работу в г. Лиду. Должность - заведующим отделом пропаганды и агитации горкома партии. Первым секретарем горкома был Радюк Трофим Семенович, председателем горисполкома Ушацкий Иван Иванович. После смерти Радюка первым секретарем был избран Лысков Александр Игнатьевич, а затем Фомичев Григорий Филатович. Каждый из них внес свой посильный вклад в развитие города и района. К сожалению, их уже нет в живых.

В июне1960 года я был избран секретарем и членом бюро Лидского ГК КПБ, членом исполкома горсовета. В памяти сохранились ряд мероприятий, в подготовке и проведении которых я принимал непосредственное участие.

Декабрь 1958 года. Слет бывших партизан Лидского партизанского соединения. На встрече присутствовали секретарь Лидского подпольного горкома-райкома КП(б)Б Гапеев Ефим Данилович, командиры и комиссары партизанских бригад и отрядов, бывшие члены лидского подполья. Фотография участников слета имеется в книге «Память. Лида и Лидский район».

Сохранилась газета «Вперед» и листовки лидского подполья, пригласительный билет Лидского подпольного горкома партии на торжественное заседание, посвященное 1мая 1944 года. Первая статья о героических делах лидских подпольщиков была опубликована в газете «Гродненская правда»21 февраля 1958 года под названием «Они сражались за Родину». Автор статьи - Владимир Ампилов.

21 февраля 1959 года в газете «Уперад» появилась статья В. Верхося «В Лиде открывается краеведческий музей». Я обращался к жителям города и района с просьбой приносить интересные документы, материалы, фотографии, предметы быта для оформления экспозиции музея. Люди откликнулись на призыв. В моем кабинете поставили большой металлический ящик, где хранились экспонаты. Как-то позвонила женщина и просила подойти к ней. Она передала музею коллекцию монет, орден, газеты 1905 года. Наш земляк принес фотографии второй арктической экспедиции.

Директором музея был назначен Шутило. Он провел огромную работу по оформлению музея. Одним из первых его посетил К.Т.Мазуров. Он поддержал наше предложение о строительстве в городе второго в республике планетария и открытии автодорожного (индустриального) техникума.

1959 год. Подготовка коллектива художественной самодеятельности ГДК к первой зарубежной поездке. Упорная борьба за право поездки между Лидой и Гродно. Главный арбитр - начальник управления культуры облисполкома Пронько Сергей Александрович. В Минске пошили 40 белорусских костюмов. У нас был хор, замечательные солисты ,акробаты-эксцентрики. Из числа участников надо было отобрать 40 человек. Танцевальная группа клуба железнодорожников была из Гродно. Наша программа была рассчитана на 2 часа 40 минут. Когда приехали в Сокулку, то нам сообщили, что билеты проданы на два концерта, но все желающие на концерт не попадают. Они слушали нас на улице. 6 часов простояли мы на сцене небольшого клуба. Когда закрылся занавес, некоторые упали в обморок. Мы выступили в Белостоке, Бельске, Гайновке. За три дня дали 6 концертов. Нас везде тепло встречали». «Газета Белостокская» дала положительный отзыв о наших гастролях и отметила, что среди поющих - секретарь горкома партии (я тогда был заведующим отделом). На базе этого коллектива был создан ансамбль «Лидчанка». Перед отъездом 14 сентября мы возложили цветы к памятнику советским воинам, погибшим при освобождении Белостока.

В городе в Доме офицеров часто проводились областные совещания, на которых присутствовали ответственные работники ЦК КПБ, белорусского правительства. В Лиде был Герой Советского Союза Василий Иванович Козлов, первый секретарь ЦК КПБ Петр Миронович Машеров, Кирилл Трофимович Мазуров и др. С П.М. Машеровым мы ездили в колхоз имени Мичурина, где на партийном собрании обсуждали письмо Н.С.Хрущева. По указанию Хрущева 14 % лучших земель надо было отвести под посевы кукурузы. Если в первый год урожай кукурузы был неплохим, то на следующий год колхозы понесли серьезные убытки. Серьезный ущерб понесли колхозы от требования сдать государству два плана мяса. (почин Рязанской области). Большинству хозяйств было трудно выполнить один план. Приходилось покупать втридорога скот в Литве, скупать в магазинах масло. По существу, на трудодни нечем было платить.

Была определенная проблема и с кадрами специалистов. В Гродно я собрал группу ученых, пригласили Надежду Ивановну Попову и взялись за подготовку книги. Она появилась в свет в 1976 году тиражом 20 000 экз., а второе издание в 1980 году (20 000 экз.). В 1975 году вышел в свет сборник воспоминаний партизан и подпольщиков Гродненщины «В принеманских лесах». Там есть воспоминания Гапеева Ефима Даниловича - командира Лидского партизанского соединения, Фомичева Григория Филатовича - секретаря Новогрудского подпольного райкомаЛКСМБ, помощника комиссара партизанской бригады имени В.И.Чапаева по комсомолу; Дятловой Анны Прокофьевны - секретаря Лидского подпольного горкома-райкома ЛКСМБ; Панченкова Виктора Ильича - командира партизанского отряда «Октябрьский» бригады имени С.М.Кирова.

В 1982 году издательство «Беларусь» выпустило в свет сборник воспоминаний участников колхозного строительства «Рассвет над Неманом» Там есть статьи председателя Лидского райисполкома Беспалых Ивана Егоровича и председателя колхоза имени И.В. Мичурина Дудко Сергея Григорьевича. В 1962,1965,1973 годах издавалась документальная повесть «Это было в Скиделе», написанная мной и А.Л.Гореликом - редактором районной газеты. Принимал я участие и в подготовке книги «Память. Лида и Лидский район».

В 1959 - 1960 годах в Лиде начал работать двухгодичный вечерний университет культуры. Записалось около 400 желающих. Я был избран председателем Совета университета. Приглашались лектора из Ленинграда, Минска. К 1 января 1960 года было прочитано 22 лекции, просмотрено 16 документальных фильмов и 3 концерта. За успешную работу университета был награжден Почетной грамотой Министерства культуры СССР. В 1958 году в городе и районе лекторами общества «Знание» было прочитано более 3 тысяч лекций и докладов. Большой популярностью пользовались лекции Н.И.Поповой, Е.М.Куперман, Б.Н.Скворцова, А.М.Павлова, А.М.Сорока, Н.В.Ивашина.

Декабрь 1959 года. Шла подготовка к выборам в Верховный Совет СССР. Кандидатом по Лидскому избирательному округу была народная артистка СССР Лариса Помпеевна Александровская. Мне приходилось ездить с ней по колхозам района. Часто колхозники просили ее исполнить пару песен. Она пела «Перепелочку» и др. Удалось договориться с ней, чтобы к нам в город приехали артисты Большого театра оперы и балета БССР. Она выполнила свое обещание, и в Доме офицеров состоялся большой концерт известных белорусских артистов.

Хочу отметить, что открытие в 1959 году Дома офицеров сыграло положительную роль в культурной жизни города. К нам приезжали драматические коллективы Москвы, Ленинграда, Минска, Вильнюса, Гродно, эстрадный оркестр под управлением Д.Покрасс, Кубанский и Омский народный хор.

Лида и Лидский район дружили с Трокайским районом Литвы, и мы регулярно обменивались коллективами художественной самодеятельности. С большим успехом прошло выступление симфонического оркестра г. Белостока. В1967 году в городе выступал известный узбекский коллектив «Бахор».

Большое внимание уделялось развитию физкультуры и спорта. Но городской стадион имел жалкий вид. Для начала надо было его огородить, построить трибуны, раздевалку. Решили провести городской субботник по благоустройству стадиона. С помощью промышленных предприятий построили забор, трибуну, домик для обслуживающего персонала. Установили должность директора стадиона. Надо было иметь средства для дальнейшего благоустройства и зарплаты (очень скромной) пенсионеру-энтузиасту.

Отпечатали билеты, согласовали с городским финансовым отделом. Стали приглашать на встречи по футболу команды из Польши, Литвы, Гродно. В Лиде чаще стали проходить республиканские и областные соревнования по вольной борьбе, боксу и другим видам спорта.

В город приезжало немало известных советских и зарубежных деятелей культуры. В 1961 году я знакомил с городом и крепостью Нила Гилевича, Василия Быкова и болгарского поэта Найден Вылчева. Сохранилась фотография об их пребывании в Лиде.

По примеру других городов, для наведения должного порядка на улицах и в общественных местах в помощь милиции создавались добровольные народные дружины. В декабре 1961 года мы провели первый городской слет дружинников, на котором подвели итоги работы и наметили очередные задачи. Лучшие дружинники были награждены Почетными грамотами горкома партии и Министерства внутренних дел БССР.

В Лиде я работал до сентября 1962 года. После окончания Академии общественных наук при ЦК КПСС в 1965 году часто бывал в городе, работая в Гродненском обкоме партии. Приезжал на открытие планетария, засыпку Кургана Бессмертия (1966). Тогда в Лиду приехали делегации всех городов-героев, всех областей Белоруссии и районов области.

Было бы целесообразно начать подготовку хроники важнейших событий города и района. У лидчан богатая и интересная история.

СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКОЕ И КУЛЬТУРНОЕ РАЗВИТИЕ ЛИДСКОГО РЕГИОНА В КОНТЕКСТЕ РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ В СОВРЕМЕННОЕ ВРЕМЯ

А. П. Худык,

председатель Лидского районногоисполнительного комитета

Сегодня мы живем в стабильной, благополучной, цивилизованной стране. У нас сильная экономика, развитые наука и культура, одна из лучших в мире систем образования.

Лидский регион, как зеркало, отражает все позитивные изменения, которые происходят в Республике Беларусь.

В 2004 году город Лида и район объединились в одну административную единицу. Это был своего рода пилотный проект, который дал новый импульс развитию Лидчины.

Время подтвердило, что объединение было актуально и своевременно. Позволило обеспечить тесное взаимодействие промышленности и сельского хозяйства, сконцентрировать финансовые ресурсы на решении жилищных вопросов и вопросов социальной сферы.

Площадь района - 156 квадратных километров.

В 276 населенных пунктах проживает около 140 тысяч человек. 50 на­циональностей и 6 религиозных конфессий.

Многовекторность промышленного сектора, разноплановые возможности строительного комплекса, специализация сельского хозяйства, удобное тран­спортное сообщение, сохранение и развитие многовековых культурных традиций, гостеприимные и доброжелательные люди - вот основные характеристики Лидского региона - самого крупного территориально-административного объединения Гродненской области.

Любое движение результативно, если осуществляется не хаотично, а планомерно.

Ежегодно осуществлялся комплекс мер, направленных на выполнение параметров прогноза социально-экономического развития района, обеспечение устойчивого развития, прежде всего, реального сектора экономики, а на его основе - и социальной сферы.

В результате финансово-хозяйственной деятельности количество убыточных организаций по сравнению с 2004 годом снизилось с 31 до 5 в настоящее время.

Уровень рентабельности в 2007 году всего по району составил 9,3 % против 4,6 % в 2004 году.

Основополагающая роль в социально-экономическом развитии района принад-лежит промышленной отрасли, которая обеспечивает устойчивое функционирование всех сфер экономики.

38 крупных предприятий Лидчины представляют 10 отраслей: машино­строение и металлообработка, пищевая промышленность, химическая, муко-мольно-крупяная, стекольная, деревообрабатывающая, торфяная, легкая, медицинская и полиграфическая. В районе 7 градообразующих предприятий.

"Главная особенность развития производственной сферы - это усиление инновационного направления", - сказал Президент Республики Беларусь Александр Григорьевич Лукашенко на третьем Всебелорусском Народном Собрании.

Исходя из этого, были определены приоритетные направления в развитии района.

В текущем году на каждом промышленном предприятии проводится техперевооружение. В том числе в стадии реализации 12 крупномасштабных проектов. За восемь месяцев в экономику района привлечено 224 млрд. рублей инвестиций, темп роста 120 %. В промышленную отрасль инвестировано более 80 млрд. рублей.

В соответствии с поручением премьер-министра Республики Беларусь Сидорского С. С. Департаментом по энергоэффективности государственного комитета по стандартизации Республики Беларусь Лидскому району присвоен статус демонстрационной зоны высокой энергоэффективности.

Этой работой мы занимались уже не один год, и показатель по энерго­сбережению у нас ежегодно составлял около 20 %. 2005 г. - (-17,8 %), 2006 г. - (-23,0 %), 2007 г. - (-17,0 %).

Организовано сотрудничество предприятий с институтами Национальной академии наук Беларуси. Проводится ряд совместных научно-технических и технологических работ на "Стеклозаводе "Неман", "Лидагропроммаше", заводах "Оптик", "Лидсельмаш", "Изотрон", "Лакокраска" и других предприятиях.

Реализуются проекты 5 предприятий района, включенных в постановление Совета Министров Республики Беларусь № 178 "Об инвестиционной деятельности в Республике Беларусь в 2008 году". (ОАО "Лидахлебопродукт", ПРУП "Опытного завода "Неман", ОАО "Лакокраска", ДП "Лидастройконструкция", ОАО "Лидский молочно-консервный комбинат").

10 предприятий участвуют в Государственной программе инновационного развития на 2007-2010 гг., утвержденной Указом Президента Республики Беларусь № 136. (Это проекты ОАО "Лидский молочно-консервный комбинат", ОУП "Лидский мясокомбинат", ДП "Лидастройконструкция", ОАО "Лако­краска", ОАО "Стеклозавод "Неман", РУПП "Завод "Изотрон", ОАО "Лид­сельмаш", ОАО "Лидагропроммаш", РУП "Завод "Оптик", ОАО "Лидская обувная фабрика").

Совместно с Академией Наук Республики Беларусь завод "Конус" в рамках программы импортозамещения планирует к реализации проект производства по защите от коррозии крупногабаритных металлоконструкций методом горячего оцинкования, аналогов которому нет в Республике Беларусь.

В результате проведенной работы по техперевооружению на предприятиях продукция, имеющая сертификат соответствия требованиям, составляет более 80 % от всей произведенной.

На 22 предприятиях завершена работа по внедрению системы менеджмента качества на соответствие ИСО серии 9000.

Продукция предприятий района отмечена правительственными наградами.

"Минойтовский ремонтный завод", "Лидахлебопродукт", "Бел-Пласт Интернэшнл" в 2007 году стали лауреатами Премии Правительства Республики Беларусь за достижения в области качества.

За последние три года удельный вес новой продукции в объеме производства промышленной отрасли возрос с 10,6 % в 2004 году до 20,0 % в 2007.

За январь-август текущего года произведено новой продукции на сумму 234,1 млрд. рублей, их удельный вес в объеме производства составил 26,7 %. На ряде предприятий этот показатель достиг 40 и более процентов.

В современных условиях важнейшей задачей производителей является реализация продукции, поиск платежеспособных покупателей.

Прежде всего, предприятия района работают в направлении обеспечения потребностей внутреннего рынка.

"Лидсельмаш", "Агропроммаш", "Минойтовский ремонтный завод" участвуют в реализации "Республиканской программы оснащения сельскохозяйственного производства современной отечественной сельскохозяйственной техникой на 2005-2010 гг.". За восемь месяцев текущего года предприятиями района потребителю Республики Беларусь продано 60 зерносушильных комплексов, 153 почвообрабатывающих агрегата, 158 зерноуборочных комбайнов, 509 плугов различной модификации. Кроме того, эта продукция реализуется за рубеж.

Опытный завод "Неман" за восемь месяцев продал автотранспортным организациям Беларуси более 50 автобусов большой и малой вместимости.

С целью приближения продукции к потребителю предприятиями ОАО "Лакокраска", ОАО "Стеклозавод "Неман", ОАО "Лидская обувная фабрика" открыты региональные склады в городах Республики Беларусь.

Стабильное и целенаправленное развитие экономики позволило создать за рубежом имидж Лидского района, как надежного и перспективного эконо­мического партнера, наладить тесные торгово-экономические отношения более чем с 40 странами мира. Предприятия района работают в направлениях закрепления позиций на уже освоенных зарубежных рынках и расширения географии экспортных поставок.

Приоритетным направлением является развитие внешнеторговых связей со странами СНГ, и, прежде всего, с Российской Федерацией, на которую приходится 63 % экспорта района. 20 % продукции экспортируется в страны дальнего зарубежья.

За период 2004-2007 гг. объем экспорта в районе вырос в 1,9 раза. За январь-июль 2008 года экспортировано продукции на сумму 104,3 млн. долл. США, темп роста объемов реализации продукции на внешний рынок составил 128,1 %.

В районе работают предприятия, располагающие значительным экспортным потенциалом, их продукция составляет основные статьи экспорта региона: ОАО "Лакокраска" - 25,8 %, ОАО "Стеклозавод "Неман" - 10,3 %, ОАО "Лидский молочно-консервный комбинат" - 11,2 %, ИЧПУП "Белтекс-Оптик" - 9,5 %, ОАО "Литейно-механический завод" - 5,4 %.

Продвигать свою продукцию далеко за пределы страны нам помогает ежегодное проведение "Дней экономики Лидского региона".

Мероприятия проводятся при поддержке Министерства иностранных дел, Гродненского областного исполнительного комитета.

"Дни экономики Лидского региона" 2008 года включали традиционную презентацию-выставку "Лида-Регион-2008", 2-й Международный экономи­ческий форум и контактно-кооперационную биржу с представителями немецкой экономики.

Мероприятия посетили делегации 25 стран, в том числе 15 делегаций дипломатического корпуса. 10 делегаций возглавляли Чрезвычайные и Полномочные Послы.

За 2005-2008 гг., т. е с периода проведения выставок, заключено 11 соглашений об экономическом и культурном сотрудничестве с городами и районами зарубежных государств.

В рамках межрегионального сотрудничества с Северо-Западным админи­стративным округом г. Москвы предприятия района принимали участие в 4 выставках-ярмарках "Гродненская область - москвичам", "Город Лида -москвичам". Комплекс мер позволил наладить и закрепить деловые контакты "Торгового дома "Лида-регион" в Москве. За 1 полугодие этого года через него реализовано продукции на сумму более 2 млн. долл. США.

В соответствии с имеющимися договоренностями регулярно осуществляются обмены делегациями.

За 2007 и текущий годы Лидский район посетили делегации из 10 стран: России, Азербайджана, Китая, Казахстана, Латвии, Ливии, Польши, Литвы, Монголии, Италии, Венесуэлы, Турции.

В районе созданы благоприятные условия для деятельности предприятий с иностранными инвестициями. Действует 46 предприятий с участием иностран­ного капитала. Профиль их деятельности различен: от производства мороженого до производства сложной аппаратуры и оптических приборов. Участниками предприятий являются фирмы и граждане Российской Федерации, Литвы, Польши; Германии, США, Дании.

В последние два года открыты производства с иностранным капиталом: *4Аудимас", "Кончанин и К", "Берриматекс", "Лидский керамзитовый завод", "Хелия".

Исполкомом поддержан проект с привлечением частного капитала по строительству комплекса переработки маслосодержащих культур группой кампаний "Содружество".

Рост экономики ведущих предприятий дал новый импульс развитию г. Березовки.

В соответствии с Государственной комплексной программой развития регионов, малых и средних городских, райисполкомом разработана программа социально-экономического развития г. Березовка.

За январь-август 2008 г. в экономику города Березовки инвестировано свыше 11 млрд. рублей, в том числе на техперевооружение "Стеклозавода "Неман" направлено около 6 млрд. рублей. На жилищное, коммунальное строительство, благоустройство города израсходовано более 5 млрд. рублей.

Лидский район - промышленно-сельскохозяйственный.

Около 50 % земель района составляют сельхозугодья. Работает 80 животно­водческих ферм, птицефабрика, два комплекса по производству свинины, одна коневодческая ферма.

11 аграрных предприятий и 25 фермерских хозяйств специализируются на мясомолочном производстве, выращивании зерновых культур, сахарной свеклы, рапса, льноволокна.

В связи с принятием Государственной программы развития и возрождения села на 2005-2010 гг. введено в строй 11 агрогородков.

Сельскохозяйственное производство развивается последовательно и устойчиво. В текущем году произведено валовой продукции на сумму более 68 млрд. рублей, темп роста более 122 %. Растет численность крупного рогатого скота, объем валовых надоев молока, реализации скота и птицы на убой. Главное достижение наших хлеборобов в этом году - это рекордный урожай зерновых.

Достижению высокого результата в значительной степени способствовало обновление машинно-тракторного парка села. Этим вопросом мы целена­правленно занимаемся с момента объединения. За четыре года машинно-тракторный парк в хозяйствах района обновлен на 60 %. В этом году сельхоз­предприятиям поставлено 24 единицы новой техники. Дает результат активно проводившаяся в последние годы работа по внедрению интенсивных технологий возделывания зерновых, повышению плодородия почв и культуры земледелия в целом.

В районе развита стройиндустрия. В строительном комплексе работает 24 организации. Они выполняют работы по строительству объектов жилищного, производственного, сельскохозяйственного, социального назначения, автома­гистралей, благоустройству городов Лида и Березовка, агрогородков.

В текущем году предстоит ввести в эксплуатацию 59 тыс. кв. м жилой площади. Уже введено около 46 тыс. кв. м.

В районе, как и в целом по республике, осуществлен переход к строительству жилых домов высоких потребительских и эксплуатационных качеств с современным благоустройством прилегающих территорий и низким уровнем энергопотребления.

Комфортное современное жилье строится и в сельских населенных пунктах, агрогородках. За 8 месяцев в сельской местности построено более 3,5 тысяч кв. м жилья.

В период с 2004 по 2008 гг. динамично развивались и совершенствовались торговля, общественное питание и сфера услуг.

На территории района работает 564 магазина, 155 предприятий общественного питания, 96 объектов потребительской кооперации, 7 рынков, 2 торговых центра и "Торгово-сервисный центр" в г. Лида, "Торговый центр" в г. Березовка. 202 субъекта хозяйствования и более 500 индивидуальных предпринимателей оказывают услуги населению города и района.

Объем розничного товарооборота за последние 3 года возрос в 1,8 раза.

Обеспеченность торговыми площадями на 1 тыс. жителей составляет 322 кв. м при нормативе не менее 260, а обеспеченность местами в общедоступной сети предприятий общественного питания - 23 места при нормативе не менее 15.

Укрепляется материально-техническая база предприятий торговли, общест­венного питания и бытового обслуживания населения. В 2005 году на ее развитие направлено 3,3 млрд. рублей, что в три раза больше, чем в 2004 году, в 2006 году - 4,4 млрд. рублей, за 2007 год - 7,6 млрд. рублей.

Аттестованы все рыночные образования района. Ведется целенаправленная работа по переводу предпринимателей в благоустроенные торговые помещения.

За последних три года открыто 11 парикмахерских, 7 мастерских по пошиву и ремонту одежды, 7 - по ремонту обуви, 2 - по ремонту сложнобытовой техники, 2 фотосалона и другие. Внедрены новые формы бытового обслужи­вания. Расширена площадь и отремонтированы комплексные приемные пункты в 8 агрогородках.

Созданы благоприятные условия для социальной сферы.

Почти 2,5 тысячи медиков работают в центральной больнице, функционирует узловая поликлиника Барановичского отделения Белорусской железной дороги, областная психоневрологическая больница "Островля".

Медицинское обслуживание в районе становится доступнее и качественнее благодаря открытию новых отделений, приобретению современного медицинского оборудования, закреплению медицинских кадров, оснащению регистратур компьютерами с программным обеспечением.

На качественно новый уровень поднимается и охрана здоровья матери и ребенка. За текущий год в районе родилось 1205 детей. Рождаемость по сравнению с прошлым годом возросла на 11,0 %. Отмечен естественный прирост населения.

Финансирование здравоохранения за 9 месяцев составило более 24,0 млрд. рублей.

В Лидском районе имеется более ста учреждений образования.

Самое значительное - Лидский колледж - филиал государственного университета, где обучается около 3 тысяч студентов по 12 специальностям. Здесь работает 109 преподавателей, среди них доктор технических наук А. В. Богданович, кандидаты технических наук Э. В. Свило, А. Е. Шишкин, 10 магистров педагогических, экономических, технических наук.

Подготовкой квалифицированных специалистов занимаются 4 профес­сионально-технических училища, музыкальное училище.

Более 17 тыс. учащихся обучаются в школах района.

В 2007/2008 учебном году среднюю школу закончило почти полторы тысячи учащихся, из них 43 выпускника награждены золотой медалью, 7 - серебряной, 195 учащихся получили похвальный лист за успехи в изучении отдельных предметов.

По итогам областных предметных олимпиад команда района третий год подряд лидирует среди районов области, успешно выступает на республиканских олимпиадах.

В учреждениях образования работает более 3 тысяч педагогов, в том числе 9 заслуженных учителей, 118 отличников образования Республики Беларусь.

Район уникален по многим позициям и имеет большой потенциал для развития во всех направлениях.

Ежедневно Лидское телерадиообъединение транслирует свои программы в эфире.

Есть футбольный клуб, городской стадион, два бассейна. Начато строи­тельство Ледового дворца.

Участниками Олимпийских игр в Пекине стали четыре воспитанника Лидчины.

Туризм уже давно рассматривается как доходная и интенсивно развивающаяся отрасль. Для ее развития у нас есть богатая история, уникальная природа, добро­желательные и заинтересованные люди.

В последнее время широкое развитие получило такое направление, как агротуризм, иначе его еще называют сельский. На сегодняшний день у нас зарегистрировано 10 усадеб агротуризма, которые входят в республиканское общественное объединение "Отдых в деревне". Это лучший показатель не только в области, но и республике. Хозяева этих усадеб успешно принимают зарубежных и белорусских гостей.

Для посещения туристами нашего региона разработан проект в Лидском замке "Старадаушх муроу адраджэнне", разработаны пешеходные, велосипедные маршруты. Турфирмой "Святовит" создана одна из лучших в республике база и методика организации водных маршрутов, туристических походов.

В докладе на Третьем Всебелорусском народном собрании Президент страны А.Г. Лукашенко сказал: "Особое внимание будем уделять сохранению историко-культурного наследия, созданию эстетических ценностей, развитию народных талантов - это залог духовного здоровья общества".

В районе работает свыше 70 учреждений культуры.

Лидская земля богата на таланты: 40 коллективов художественной само­деятельности удостоены звания народного и образцового. Это успех работы 4 детских музыкальных школ, школы искусств, музыкального училища.

Работает 193 клубных формирования, из них - 35 любительских объединений.

За этот год было проведено почти 2 тысячи культурно-массовых меро­приятий. Силами художественной самодеятельности дано около 500 концертов и спектаклей.

Учащиеся и педагоги музыкальной школы и школы искусств приняли участие в 13 конкурсах Международного, Республиканского и областного значения. Награждены 31 дипломом и грамотами. Трое учащихся Лидской детской школы искусств стали стипендиатами специальной премии фонда Президента Республики Беларусь.

Сотрудниками "Лидского историко-художественного музея" организован ряд экскурсионных маршрутов и проведено в текущем году 427 экскурсий. Организованы выставки: "Натхненне", "На лясной паляне", "Час 1 лес". Про­водится ряд мероприятий в Лидском замке рыцарскими клубами Лидчины. Здесь же организована выставка "Охотничьи трофеи".

Традиционным мероприятием в районе стал фестиваль национальных культур. В яркой художественной форме воплощается главная его идея - показ самобытности народов, населяющих Лидчину.

Культурная жизнь района отличается проведением рыцарских фестивалей средневековой культуры, выставки-презентации "Лида-Регион".

Эти мероприятия давно вышли за рамки района. Благодаря им Лидчина становится узнаваемой и привлекательной для многих зарубежных гостей.

С гордостью могу сказать, что о нас заговорили, как об инициативных, талантливых людях. Среди присутствующих в зале преподавателей Гродненских университетов трое лидчан: Черепица Валерий Николаевич, Ковкель Иван Иванович и Верхось Владимир Павлович.

Действительно, лидчане любят свой край. Результаты подготовки к юбилею еще раз подтверждают это.

За это время наш город значительно обновился, похорошел. Вложены значительные средства в реконструкцию зданий, улиц, площадей и скверов.

Лида - современный, удобный для жизни город, который нравится и жителям, и гостям.

Уважаемые участники конференции!

Сегодняшняя встреча будет способствовать накоплению и обогащению практического опыта, интереса к изучению истории Лидского края. Уверен, что сегодняшний юбилей наполнит ваши сердца гордостью за родную землю, вдохновит на новые свершения.

Большое спасибо Вам за оказанную честь посетить наше мероприятие сегодня. Будем рады всегда приветствовать каждого из Вас на Лидской земле!

Творческих Вам успехов в работе, крепкого здоровья, воплощения в жизнь всех ваших планов и начинаний, добра и мира.

ЛІДА І ЛІДЧЫНА АД СЯРЭДНЕВЯКОЎЯ ПА НОВЫ ЧАС

ДА ПЫТАННЯ АБ ПАХОДЖАННІ ШЛЯХТЫ ЛІДСКАГА ПАВЕТА

С.У.Амелька

г. Гродна, ГрДУ імя Я.Купалы

Паходжанне дробнай шляхты беларуска-літоўскіх зямель здаўна прыцягвала ўвагу даследчыкаў. Аднак калі ў XVIII - XIX стагоддзях гэтага патрабавала прызнанне права заставацца ў прывілеяваным стане, магчымасці карыстацца ўсімі правамі, то на сучасным этапе - выясненне напрамкаў засялення тэрыторый, у тым ліку і Лідскага павета, маёмаснай дыферэнцыяцыі шляхты, яе месца ў грамадска-палітычным і культурным жыцці.

На беларускіх землях прозвішча Краснік сустракаецца з пачатку XVI стагоддзя. Магчымым варыянтам яго паходжання можа быць назва мясцовасці, маёнтка дзе гэты род меў свае ўладанні, і азначае "заліўны луг". Краснікі згадваюцца ў попісе войска Вялікага княства Літоўскага за 1528 год, дзе яны з сваёй маёмасці ў Брэсцкім павеце ставяць 1 каня. [1] Пры даказванні шляхецкай годнасці перад вывадовай камісіяй Віленскай губерні яны указалі, што іх продак Ян валодаў у 1559 годзе земскімі добрамі Макшыцы і Лукавіца Краснікоўская.

З захаваўшыхся прывілеяў, згодна загада польскага караля Аляксандра, дваранін Фёдар Быкоўскі ўводзіць ва ўладанне двараніна Красніка, страціўшага сваю маёмасць у Бранску, "які на той момант быў заняты маскоўскімі войскамі. Пазней Аляксандр паўторна, у лісце на імя земскага маршалка і гродзенскага старасты пацвярджае перадачу двараніну Красніку 4 чалавек и 2 пусташы ў Макрэцы . [2] Іван Бранец-Краснік ўладальнік Ленеўшчыны, Сяргееўшчыны, Максімаўшчыны Мастоўскай воласці.

У 1567 годзе Ждан і Даніла Красніковічы, непазделеныя браты нясуць салдацкую службу ў роце пана Курча з маёнтка Лукавіца. Права валодання маёнткам пацвярджаецца і адпаведнымі запісамі ў земскіх кнігах Гродзенскага павета. У 1566 годзе паступіла скарга ад зямянкі Ганны Кахановай на земяніна Ждана Красніка за наезд на сенажаць і збіццё яе і яе касцоў. У тым самым годзе яго сястра Ганна Краснік разам з мужам Іванам Халезевым прадала і аддала ў заставу частку маёнткаў Дашкаўшчызна і Брылеўшчына.

Ждан Краснік у 1568 годзе ужо быў жанаты на Аўдоцці Панкоўне. У тым жа годзе ён меў судовыя працэсы з дваранінам Юрыем Быкоўскім і земянінам Васілём Вярыгай. У перыяд 1568-1571 гадах ім прададзена зямля Халезеўская земяніну Пракопу Грыгаровічу і яго сыну Сямёну, падараваны пляц зямлі ў маёнтку Лукавіца земяніну Фёдару Багдашэўскаму.

Паступова нашчадкі распрадаюць спадчынную маёмасць і набываюць новую ўласнасць. Так, у пачатку XVII стагоддзя Ян Данілавіч Краснік прадае 1 валоку зямлі са спадчыннай Лукавіцы пану Каханову. Згодна радаводу ён меў братоў Мацея і Юрыя. Апошні склаў тэстамент у 1654 годзе. 22.12.1628 года былі ўведзены ва ўладанне вотчыннай Серафінаўшчынай-Сцірзлоўскаю. Сыны Юрыя - Аляксандр, Захар і Юзэф жылі ў ваколіцы Дошыле..

У 1690 годзе згадваецца Міхаіл Краснік, які меў у Красніку ражанскім 1 дым, Рыгор Краснік у Балічах 1 дым.

Сын Захара Красніка Караль меў сыноў Захара (узгадваецца ў 1713, 1727 гадах) і Юзэфа. Іх нашчадкі пацвярджаюць свае паходжанне і былі далучаны да роду ў 1854 годзе, але карысталіся ўжо рознымі гербамі - галіна Якуба Захаравіча гербам Ляліва, а Міхаіла Юзэфавіча (каралеўскага камісара ў 1752 годзе) гербам Праўдзіц, што сведчыць аб магчымасці адвольнага прыняцця імі герба.

Сыны апошняга - Станіслаў, Юрый, Юзэф мелі сыноў адпаведна Юзэфа-Францішка (нашчадкі нарадзіліся ў Пяшчыне) і Антонія-Францішка, Людзвіка, Антонія-Франца (Верх-Лябедка).

Антоні-Францішак Праўдзіц Краснік нарадзіўся ў сям'і Станіслава і Марыяны з дому Выдзга ў 1815 годзе (маёнтак Глембокае). Ен быў жанаты першым шлюбам на Кацярыне Кліковіч, дочцы Каэтана і Элеаноры з дому Гліндзіч (Фара ў Гродне, 23 чэрвеня 1846 г.) [10], другім на Зоф'і Качаноўскай (? па бацьку гр. Патоцкай) (Фара ў Гродне, 1 кастрычніка 1850 г.). [6] У 1863 годзе у прыходскіх кнігах пазначана "Зоф'я Краснік, выхавана ў сям'і графаў Патоцкіх". З гэтага шлюбу нарадзіліся Міхал-Рэмігіуш (1.10.1855 г.), Станіслаў-Антоні (21.08.1867 г.), Восіп-Гаўрыіл (19.03.1873 г.). Першы быў ахрышчаны 9.10.1855 г. у Бернардынскім касцеле ў Гродне, хроснымі бацькамі былі Міхал де Кампо Сцыпіен і Саламея Шумская. Іх бацькам быў служачым Гродзенскага губернскага праўлення, які больш 25 год аддаў дзяржаўнай службе. Пасля заканчэння Гродзенскай губернскай гімназіі працаваў у Гродзенскім губернскім праўленні, Гродзенскім прыказе грамадскага нагляду (столаначальнікам, бухгалтарам), адначасова выконваў абавязкі кантралера Гродзенскага губернскага апякунскага турэмнага камітэта. Неаднаразова за добрасумленную працу быў адзначаны міністрам унутраных спраў, генерал-губернатарам, знакам адзнакі бездакорнай службы за 20 год, медалем у памяць вайны 1853-1856 гадоў. [7] Міхал Рэмігіуш, настаўнік старажытных моў, 16.08.1898 г. ажаніўся ў Керчы на Юзэфе-Саламее Кандраценка з роду Мокрскіх, уладальніцы маенткаў Лябедка, Шэйбакполь і Курган Лідскага павета. У1870-1880-х гадах ен працаваў на будаўніцтве чыгункі. У 1898 годзе яны атрымліваюць у Гродзенскім губернскім праўленні пасведчанне аб польскім паходжанні. [8] Іх сем'і былі цесна звязаны на працягу 40 год. Міхаіл Краснік з бацькамі ў 1863 годзе жыў разам з Уладзіславам Мокрскім у доме Ларозена па вуліцы Дамініканскай ў Гродне. [9]

У 1838 годзе ў весцы Верх Лябедка у Юзэфа Красніка і Анелі Парэмбскай нарадзіўся сын Аляксандр. У спісе насельніцтва Васілішскай парафіі за 1844 год у весцы Верх Лябёдка пазначаны дваранін Юзэф Краснік 54 год, сын з першага шлюбу Антоні 30 год, а з другога сын Юзэф 5 год, Фаусцін 3 гады і Міхаіл 1 год. Жонка Юстына Бярдоўская. А ў 1858 годзе яшчэ адзін Юзэф, сын Міхала Красніка, 78 год жанаты на Марыянне Дзежыц, 70 год. [3]

Згодна спіса маёнткаў Лідскага павета 1844 года Тадэвуш Краснік з'яўляецца ўладальнікамі маентка Гердзееўка з 9 душамі мужчынскага пола. Іх галіна роду была зацверджана ў дваранскай годнасці 11.10.1832 года. Сярод залічаных да роду былі браты Казімір (нар. 1783 г.), Фаддзей (нар. 1779 г, ж. Караліна Пашкевіч) і яго дзеці- Аляксандр (1830 г.) і Альфонс (1827 г.), які паходзіў ад Юзэфа. [10]

Згодна даследаванняў Ч.Малеўскага род Краснікаў у канцы ХІХ стагоддзя жыў у розных парафіях Лідскага павета: Ваверскай, Жырмунскай, Васілішскай, Ішчолнскай, Ражанскай, Новадворскай, Ляцкай, Лідскай.

Такім чынам, мы бачым, што упершыню род згадваецца як перасяленцы з Бранска, атрымаўшыя землі на тэрыторыі Гродзенскага і Лідскага паветаў. Моцныя паланізацыйныя працэсы паўплывалі на тое, што яны паступова перайшлі з праваслаўя ў каталіцызм, а з ХІХ стагоддзя заяўляюць аб сваім польскім паходжанні. Разам з тым яны актыўна ўдзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху, уносілі значны ўклад у развіцце грамадства. [4]

Літаратура:

1. Boniecki A., Herbarz Polski: wydanie nowe, elektroniczne-t. 12, str. 219: Kraśnikowie h. Prawdzic

2. BN , Rkp, Алс. 8921, ф.1

3. Ліст Я.Сямашкі, Зялёна Гура 31.12.2000 г

4. Malewski С. Rody szlacheckie w powiecie lidzkim na Litwie w XIX wieku.-Wilno, 2002.-s.44., Malewski С. Rody szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiat lidzki -Wilno, 2005.-s.153-154

5. НГАБ у Гродне ф.259, воп.1, спр.28, а.82

6. НГАБ у Гродне ф.259, воп1, спр.1, а. 24

7. НГАБ у Гродне, ф.2, воп.37, спр.823.

8. НГАБ у Гродне, ф. 1144, воп.3, спр.16

9. НГАБ у Гродне, ф. 259, воп.2, спр. 59, а.18

10. НГАБ у Гродне, ф.1144, воп.2, спр.2, а.82 аб

Да пытання аб паходжанні герба роду Аляксандровічаў

А.І.Шаланда

г. Мінск, Ін-т гісторыі НАНБ

Шляхецкі род Аляксандровічаў адносіўся ў ХVІІ ст. да адных з самых уплывовых у Лідскім павеце ВКЛ [1]. Генеалогія яго, як і шмат якіх беларускіх шляхецкіх родаў, не даследавана. Большасць даследчыкаў лічыць родапачынальнікам Аляксандровічаў Ваську Александравіча, гарадзенскага ключніка ў другой палове ХV ст. [2].

Нас зацікавіла праблема паходжання герба роду Аляксандровічаў. Першыя згадкі аб ім у вядомых гербоўніках ВКЛ і Рэчы Паспалітай адносяцца да сярэдзіны ХVІІ-першай паловы ХVІІІ ст. Напрыклад, у гербоўніку Войцаха Віюка Каяловіча герб Аляксандровічаў названы " Крукі" і апісаны так: " Маюць быць у полі чырвоным паміж дзвух зламаных мячоў жалезы накрыж закрыўленыя, у гелме тры пёры стравуса" [3]. У сваю чаргу Каспар Нясецкі назваў герб " Аляксандровіч" і ўдакладніў: " Ёсць дзве касы вастрыямі да сябе павернутыя, канцамі ж дагары накрыж складзеныя наўскос, праз сярэдзіну якіх два мячы нямецкія канцамі сходзяцца так, як бы ў адное [цэлае] спаяны былі, на гелме тры пёры стравуса" [4]. Войцах Вялёндак паўтарыў апісанне гербу за К.Нясецкім, толькі пры гэтым змяніў мячы на " шпады нямецкія" і перарабіў колер поля з чырвонага на белы. Ён назваў яго таксама " Аляксандровіч" і напісаў, што герб гэты: " Мае быць у Літве набыты году 1632" [5]. Здзіўляе такая дакладная даціроўка паўстання герба, яўна ўзятая з фразы К.Нясецкага: "З тых [Аляксандровічаў] у 1632 г. парадак элекцыі Ўладыслава ІV лічы Яна, гарадзенскага маршалка, Канстанціна, Казімера, Пятра і Мікалая Бітаўт (Bitout) упіцкага суддзю Аляксандровічаў" [6]. Цікава, што сам К.Нясецкі быў больш праўдзівы, калі пісаў: " З якой аказіі гэты герб наданы няма ніякай пэўнасці. Ведаю толькі, што ім Аляксандровічы ў Вялікім княстве Літоўскім пячатаюцца" [7].

Адкуль жа ўзяўся такі адмысловы герб у Аляксандровічаў? Aдказ на гэтае пытанне даюць гербавыя пячаткі Станіслава, Яна Ўладзіслава, Канстанціна і Стэфана Яўстахія Аляксандровічаў.

(1). Станіслаў Юр'евіч Аляксандровіч Шэйбак, лідскі гаспадарскі зямянін, 1601 г.

Герб: картушовая тарча падзелена на чатыры часткі, у 1-ай клейнавы знак у выглядзе дзвух гакаў, пакладзеных накрыж наўскос, ніжнія канцы якіх злучаны папярочкай у трохкутнік, з сярэдзіны апошняга ўверх выходзіць доўгі просты крыж, у 2-ой выява лебедзя (герб " Лебедзь" маці), у 3-яй выява клейнавага знаку накшталт трызуба канцамі ўніз з простым крыжам наверсе (герб " Радван" бабкі па бацьку), у 4-ай выява паўмесяца рагамі дагары ў сярэдзіну якога ўторкнуты меч (герб " Шаліга" змененая бабкі па маці), над тарчай закратаваны гелм са шляхецкай каронай, у кляйноце тры пёры стравуса, вакол тарчы намёт з лісця, па баках кляйноту ініцыялы: " S[tanisław]" і " [Аleksandrowicz]".

Пячатка: № 1, накладная кустодзея, захаванасць добрая, 15х12 мм [8].

30 жніўня 1601 г. у Шэйбакішках Станіслаў Юр'евіч Аляксандровіч Шэйбак пад такой пячаткай выдаў свой прадажны ліст на пляц пры касцёле Святога Пятра Васілішкаўскай плябаніі Яну Рылу Быкоўскаму. Падпісаўся: " StanisłavAliexandr[owicz]Szeybakovskiwlasnorenkosweypodpisal".

(2). Ян Уладзіслаў Аляксандровіч, гарадзенскі маршалак [9], 1636 г.

Герб: на тарчы два гакі, складзеныя накрыж наўскос, з месца перасячэння якіх уверх выходзіць доўгі просты крыж, над тарчай закратаваны гелм са шляхецкай каронай, вакол тарчы намёт з лісця. Кляйноту няма. Ініцыялы не захаваліся.

Пячатка: № 4, выразаная ў аркушы кустодзея, захаванасць няпоўная, 12х13 мм [10].

5 сакавіка 1636 г. у Свяцку Ўнучкаўшчызне Ян Уладзіслаў Аляксандровіч, гарадзенскі маршалак як сведка і пячатар прыклаў сваю пячатку да прадажнага ліста Ваўжынца Гзоўскага, яго жонкі Паланеі Свяцкай і яе сына ад першага шлюбу Аляксандра Грынашкевіча. Подпісаўся: " JanAlexandrowiczMarszałekGrodzienski".

Гербавы знак Яна адрозніваўся ад знаку Станіслава Аляксандровіча адсутнасцю папярочкі, якая злучала гакі ўнізе (магчыма, аднак, яна не захавалася на вядомым нам фрагменце пячаткі) і значным укарачэннем крыжа. Падобныя змены сведчаць, што гарадзенскі маршалак імкнуўся да стварэння ўласнага клейнавага герба.

(3). Канстанцін Аляксандровіч, падсудак земскі Гарадзенскага павета [11], 1654 г.

Герб: на тарчы два гакі, складзеныя накрыж наўскос, з месца перасячэння якіх уверх і ўніз выходзяць два доўгія простыя крыжы, над тарчай закратаваны? гелм са шляхецкай каронай, у кляйноце - тры пёры стравуса, вакол тарчы намёт з лісця. Ініцыялы: " C[onstantinus]" і " A[lexandrowicz]", " P[odsędek]" і " G[rodzienski]".

Пячатка: № 1, выразаная ў аркушы кустодзея, захаванасць добрая, 7х7 мм [12].

У 1654 г. у Горадні Канстанцін Аляксандровіч, гарадзенскі земскі падсудак прыклаў сваю пячатку да рэляцыйнага ліста па справе Казімера Янавіча Эйсымонта. Подпісаўся: " ConstantyAlexandrowiczpodsędekGrodzienski".

Як сведчыць В.В.Каяловіч, Канстанцін Аляксандровіч быў сынам Яна Ўладзіслава, гарадзенскага маршалка [13]. Разам з тым, яго гербавы знак адрозніваўся ад бацькоўскага дадатковым ніжнім крыжам і ўяўляў сабой яго далейшую эвалюцыю да таго кшталту, які пазней замацаваўся ў гербоўніках.

(4). Стэфан Яўстахі Аляксандровіч, маршалак і суддзя каптуровы Гарадзенскага павета, 1697 г.

Герб: на тарчы дзве перакрыжаваныя наўскос касы, з пад якіх уверх і ўніз выходзяць два доўгія простыя крыжы, над тарчай шляхецкая карона, па баках тарчы дзве галінкі, перавязаныя пад тарчай. Ініцыялы не захаваліся: … I? (можа частка літары " М[arszałek]"?) і " Z[iemski]".

Пячатка: № 1, прамакутная кустодзея, захаванасць дрэнная, Ø 31 мм [14].

8 лютага 1697 г. у Горадні Стэфан Яўстахі Аляксандровіч, гарадзенскі маршалак і суддзя каптуровы прыклаў сваю пячатку да выпісу з каптуровых кніг Гарадзенскага павета па справе паноў Сарасекаў. Подпісаўся: " StefanAlexandrowiczMarszałekGrodz. …sędziakapturowy".

У гербе Стэфана Яўстахія дакладна бачацца дзве касы замест гакаў, што сведчыць аб працэсе натуралізацыі ранейшай клейнавай выявы Аляксандровічаў. Прысутнасць доўгага падвойнага крыжа дазваляе гаварыць аб тым, што за аснову быў ўзяты гербавы знак-кляйно Канстанціна Аляксандровіча. Апошняе тлумачыцца, магчыма, тым, што адзначаныя асобы знаходзіліся ў блізкіх крэўных стасунках, якія з-за нераспрацаванасці радавода Аляксандровічаў на сённяшні дзень вызначыць не ўдалося.

Такім чынам, як вынікае з прыведзенага вышэй сфрагістычна-геральдычнага матэрыялу, уласны герб Аляксандровічаў меў клейнавае паходжанне. Пры гэтым клейнавыя гербы розных прадстаўнікоў роду, нават блізкіх крэўных, адрозніваліся ў дэталях адзін ад аднаго, рэпрэзэнтуючы такія асаблівасці шляхецкай геральдыкі ВКЛ, як шматгербавасць і зменлівасць. Разам з тым, добра відаць як на працягу ХVІІ ст. паступова асабістыя гербавыя знакі-клейны Аляксандровічаў раскладаюцца на больш зразумелыя выявы: гакі - у косы (" жалеза" В.В.Каяловіча), крыжы - у мячы (" шпады" В.Вялёндка).

У выніку можна сцвярджаць, што ўласны герб Аляксандровічаў (" Крукі" ці " Аляксандровіч", як яго сталі называць аўтары гербоўнікаў) атрымаўся ў выніку геральдызацыі і натуралізацыі асабістых гербавых знакаў-клейнаў прадстаўнікоў гэтага роду ў другой палове ХVІІ-ХVІІІ ст.

Літаратура:

1. Амелька С. Да пытання аб складзе палітычнай эліты шляхты Лідскага павета ВКЛ у другой палове ХVІІ ст.// Мат-лы навуковай канферэнцыі " Павятовая шляхта ВКЛ: гісторыя, геральдыка, генеалогія, культура (ХVІ-ХVІІІ ст.)" // Герольд Litherland. Горадня, 2006. № 17. С.90.

2. Boniecki A. Poczet rodów w Wielkim księstwie Litewskiem w XV i XVI wieku. Warszawa, 1887. S.1. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. М., 1996. Вып.4. С.98-99.

3. Kojałowicz W.W. Herbarz rycerstwa W.X.Litewskiego tak zwany Compendium. Kraków, 1897. S.114.

4. Niesiecki K. Herbarz Polski./ Wyd. J.N.Bobrowicz. Lipsk, 1839. Т.І. S.22.

5. Wielądek W.W. Heraldyka, czyli opisanie herbów w jakim który jest kształcie oraz familie rodowitej szlachty polskiej i W.X.Litewskiego z ich herbami. Warszawa, 1792. T.1. Cz.2. S.272.

6. Niesiecki K. Herbarz Polski./ Wyd. J.N.Bobrowicz. Lipsk, 1839. Т.І. S.22.

7. Niesiecki K. Herbarz Polski./ Wyd. J.N.Bobrowicz. Lipsk, 1839. Т.І. S.22.

8. Архіў Лідскага дэканата (АЛД). Спр.1. Арк.1 адв.

9. Радаман А., Галубовіч В., Вілімас Д. Земскія ўраднікі Гарадзенскага павета ВКЛ (другая палова ХVІ-першая палова ХVІІ ст.// Мат-лы навуковай канферэнцыі " Павятовая шляхта ВКЛ: гісторыя, геральдыка, генеалогія, культура (ХVІ-ХVІІІ ст.)" // Герольд Litherland. Горадня, 2006. № 17. С.98.

10. Гарадзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей (ГДГАМ). КП № 9216/1. Арк.2.

11. Радаман А., Галубовіч В., Вілімас Д. Земскія ўраднікі Гарадзенскага павета ВКЛ (другая палова ХVІ-першая палова ХVІІ ст.// Мат-лы навуковай канферэнцыі " Павятовая шляхта ВКЛ: гісторыя, геральдыка, генеалогія, культура (ХVІ-ХVІІІ ст.)" // Герольд Litherland. Горадня, 2006. № 17. С.105.

12. ГДГАМ. КП № 8732/1. Арк.1 адв.

13. Kojałowicz W.W. Herbarz rycerstwa W.X.Litewskiego tak zwany Compendium. Kraków, 1897. S.114.

14. ГДГАМ. КП № 9216/2. Арк.4.

ЛІДСКАЯ ШЛЯХТА Ў ПАЛІТЫЧНЫМ КРЫЗІСЕ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ 1587 Г.

У.А.Падалінскі

г. Мінск, БДЭУ

Трэцяе бескаралеўе ў Рэчы Паспалітай, якое распачалося пасля смерці ў снежні 1586 г. караля польскага і вялікага князя літоўскага Стэфана Баторыя, суправаджалася надзвычай глыбокім палітычным крызісам. Крызіс ахапіў як Каралеўства Польскае, так і Вялікае Княства Літоўскае. Падрабязней разгледзім пазіцыю палітычна актыўнай часткі шляхты Лідскага павета пад час гэтых падзей.

Пачатак крызісу паклаў элекцыйны (выбарчы) сойм Рэчы Паспалітай, які праходзіў з 30 чэрвеня па 25 жніўня 1587 г. пад Варшавай. Канфлікты і спрэчкі сярод польскай палітычнай эліты прывялі да таго, што розныя групоўкі абралі адразу двух каралёў і вялікіх князёў: 19 жніўня была абвешчана элекцыя шведскага каралевіча Жыгімонта Вазы, а 22 жніўня - эрцгерцага Максімільяна Габсбурга [14; 379-388]. Абсалютная большасць дэлегацыі ВКЛ, як сенатараў, так і паслоў ад шляхты, устрымалася ад выказвання адназначнай падтрымкі камусьці з двух электаў. Разам з тым, ужо на элекцыі стала відавочна, што раскол пагражае і "палітычнаму народу" Вялікага Княства Літоўскага. Падобна, не было адзінства і сярод прадстаўнікоў лідскай шляхты.

Вядома, што на элекцыйным сойме са шляхты Лідскага павета прысутнічалі Лаўрын Сангін і Ян Хаецкі, таксама лідскім паслом быў напэўна і Андрэй Завіша [6; 247, 261, 266]. Пасля расколу на элекцыі, Л. Сангін і Я. Хаецкі занялі нейтральную пазіцыю. Яны падпісалі пратэстацыю ад 25 жніўня 1587 г., у якой большая частка дэлегацыі ВКЛ і частка польскіх сенатараў ды паслоў не прызналі ніводнага кандыдата новым каралём і вялікім князем [6; 261, 266]. Затое А. Завіша, верагодна, падтрымаў кандыдатуру шведскага каралевіча. Так, калі адбывалася галасаванне па кандыдатах, то 19 жніўня, як адзначана ў соймавым дыярыушы, за Жыгімонта Вазу аддалі галасы "двое Завішаў" [12; 127]. Цалкам магчыма, што адным з іх быў менавіта А. Завіша. Заўважым, яго подпісу не было пад вышэй згаданай пратэстацыяй.

У верасні 1587 г. у паветах і ваяводствах ВКЛ праходзілі соймікі, на якіх шляхта павінна была вызначыцца са сваёй пазіцыяй адносна новай палітычнай сітуацыі ў Рэчы Паспалітай [8, nr. 191; 1-2]. Соймікі адлюстравалі раскол і сярод літвінаў. Адна частка палітычнай эліты Вялікага Княства Літоўскага на чале з віленскім кашталянам і канцлерам Астафеем Валовічам выказвалася за прызнанне элекцыі Жыгімонта Вазы, другая, на чале з віленскім ваяводам Крыштофам Радзівілам Перуном, не прызнавала вынікаў мінулых выбараў і выступала за скліканне новага выбарчага з'езда [4; 227; 5; 1-2; 8, nr. 196; 1; 14; 375, 388-389, 391-393]. Калі "партыя" А. Валовіча праігнаравала Галоўны з'езд ВКЛ, скліканы на 2 кастрычніка 1587 г. і асобна падтрымлівала кантакты са шведскім каралевічам [4; 11-12адв., 222-225адв.], то лідская шляхта апынулася на баку К. Радзівіла.

Павятовы соймік у Лідзе, на якім прысутнічала як мінімум 53 чалавекі, адбыўся ўжо 6 верасня [8, nr. 192; 2]. Удзельнікі сойміка заявілі, што абранне адразу двух каралёў вядзе да згубы і заняпаду Рэчы Паспалітай, і заклікалі як мага хутчэй гэтаму запабегчы. Для абмеркавання склаўшайся сітуацыі разам з панамі-радай і ўсёй шляхтай ВКЛ, на з'езд у Вільню ад Лідскага павета было накіравана адразу 19 паслоў. Паслам ставілася задача ў Вільні «доброго речи посполитое радети» [2; 42; 8, nr. 192; 1; 14; 391]. Акрамя таго, лідская шляхта даручыла сваім прадстаўнікам на Галоўным з'ездзе разгледзець пытанне аднаўлення дзейнасці ў павеце каптуровага суда пасля элекцыі [8, nr. 192; 1].

Прадстаўляць лідскую шляхту на Галоўным з'ездзе павінна была павятовая палітычная эліта: выхадцы са знатных родаў, мясцовыя земскія і гродскія ўраднікі, палітычныя актывісты. Пасламі сталі лідскі староста і віленскі войскі Ян Абрамовіч, Андрэй і Ян Завішы, Ян Трызна, падкаморы Мікалай Аляхновіч, харужы Павел Круневіч, земскі суддзя Мікалай Скіндэр, земскі падсудак Марцін Юхновіч Сангін, войскі Еранім Абрамовіч-Істоцкі, Ян і Вацлаў Нелюбовічы, Ян і Андрэй Скіндэры, Ян Багуматка, Войцех Александровіч, Іван Бака, Мацей Міцковіч, Пётр Навіцкі, Аляксандр Сіруць [8, nr. 192; 1]. Звернем увагу, што частка з абраных шляхціцаў была моцна звязана з К. Радзівілам. Кліентамі біржанскіх Радзівілаў з'яўляліся Я. Абрамовіч, П. Круневіч, М. Юхновіч Сангін [3, спр. 66; 158-159; спр. 212; 117адв.; 13; 277; 15; 335, 373].

З-за малой прысутнасці шляхты Галоўны з'езд у кастрычніку скончыўся фактычна безвынікова. У пастанове з'езда і лістах да абодвух прэтэндэнтаў на ўладу ў Рэчы Паспалітай яшчэ раз падкрэслівалася, што ВКЛ не прызнае вынікаў мінулага элекцыйнага сойма [1; 144-148; 3, спр. 65; 236адв.-238адв.; 6; 272-277; 14; 395-397]. Новы Галоўны з'езд быў скліканы на 8 лістапада 1587 г. у Вільні.

Лідскі павет і на гэты раз актыўна ўзяў удзел у працы з'езда, які адбываўся з 8 па 17 лістапада 1587 г. У Вільні вядома прысутнасць 15 лідскіх шляхціцаў. Частка з іх ужо ўдзельнічала ў папярэднім Галоўным з'ездзе Вялікага Княства: Я. Абрамовіч, Я. Трызна, П. Круневіч, М. Юхновіч Сангін, Е. Абрамовіч-Істоцкі, Ян або Вацлаў Нелюбовіч, П. Навіцкі. Частка ў кастрычніку ў Вільні не прысутнічала: лідскі падстароста Матыс Саковіч Камароўскі, гродскі суддзя Ян Даўлюд, гродскі пісар Рафаэль Рожчыц, Пётр Абрамовіч, Лаўрын Сангін (сын М. Юхновіча Сангіна, лідскі пасол на элекцыйным сойме 1587 г.), Багдан Перапеча, Якуб Гаўрыловіч і Цімафей Бокей [6; 277-278; 8, nr. 211; 1-2]. На гэты раз сярод паслоў былі моцныя пазіцыі не толькі К. Радзівіла, але і Я. Абрамовіча (будучы менскі і смаленскі ваявода), які, у сваю чаргу, як ужо адзначалася, сам быў радзівілаўскім кліентам. Так, блізка з лідскім старостам былі звязаны Е. Абрамовіч-Істоцкі, М. Саковіч Камароўскі і Р. Рожчыц [3, спр. 285; 393адв.; 9; 67].

У Вільні адбылося галасаванне шляхты ВКЛ па абедзвюм кандыдатурам. Максімільян атрымаў 70 галасоў, а будучы кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза - толькі 13 [6; 277-280; 8, nr. 211; 1-4]. Паказальна, што ўсе 15 лідскіх шляхціцаў аддалі свае галасы эрцгерцагу, а за шведскага каралевіча не прагаласаваў ніводзін [6; 277-278; 8, nr. 211; 1-2]. Тым не менш, на з'ездзе вырашылі накіраваць да Максімільяна і Жыгімонта Вазы адмысловую дэлегацыю з сенатараў і земскіх паслоў, якая б і прыняла рашэнне аб падтрымцы з боку Вялікага Княства Літоўскага таго ці іншага прэтэндэнта. У шляхецкую частку гэтага пасольства былі вылучаны і прадстаўнікі лідскай павятовай эліты - Я. Абрамовіч і Я. Трызна (сын былога смаленскага кашталяна Рыгора Трызны) [3, спр.65; 242адв.-246; 6; 287, 292; 8, nr. 200; 1-2; nr. 201; 1; 14; 400-405].

Тым часам, барацьба за ўладу паміж Максімільянам і Жыгімонтам Вазам складвалася на карысць апошняга. Новы з'езд ВКЛ, які праходзіў 19-24 снежня 1587 г. у Берасці, канчаткова падтрымаў кандыдатуру шведскага каралевіча [14; 407-409]. Было абрана і новае пасольства Вялікага Княства Літоўскага на каранацыйны сойм у Кракаў. Цікава, што на гэты раз такія прыхільнікі кандыдатуры эрцгерцага Максімільяна як Я. Абрамовіч і Я. Трызна ў склад дэлегацыі не ўвайшлі [3, спр. 65; 257; 6; 309].

Першы вальны сойм Рэчы Паспалітай у час панавання новага караля і вялікага князя, скліканы ў Варшаве на 6 сакавіка 1589 г., павінен быў прымірыць расколатую палітычную эліту краіны. Адным з паслоў Лідскага павета, хутчэй за ўсё, быў будучы менскі ваявода і земскі падскарбі ВКЛ, уладальнік на Лідчыне часткі маёнтка Бакшты А. Завіша [10; 238, 242]. Нагадаем, ён не быў прыхільнікам эрцгерцага Максімільяна. Больш за тое, ёсць падставы меркаваць, што менавіта А. Завіша быў адным з тых, хто падтрымаў Жыгімонта Вазу яшчэ на элекцыі ўлетку 1587 г.

Аднак большая частка палітычна актыўнай шляхты Лідскага павета ў 1587 г. выступіла на баку кандыдатуры з дынастыі Габсбургаў. Верагодна, гэта было адной з прычын даволі апазіцыйных адносін лідскай шляхты да палітыкі Жыгімонта Вазы ў канцы XVI ст. Так, Лідскі павет адмаўляўся ўхваляць падатак у 1592 г. і выплочваць пабор 1593 г., актыўна супрацьстаяў спробам караля і вялікага князя ў 1591-1600 гг. прызначыць паляка на ўрад віленскага біскупа - вышэйшы духоўны ўрад Вялікага Княства Літоўскага, у цэлым негатыўна ацэньваў функцыянаванне інстытутаў дзяржаўнай улады Рэчы Паспалітай [3, спр. 285; 275адв.-276, 409; 7; 212; 8, nr. 361; 1-2; nr. 383; 1-2; 9; 46; 11; 412-414].

Такім чынам, лідская шляхта актыўна брала ўдзел у палітычнай барацьбе, якая разгарнулася ў Рэчы Паспалітай у цэлым і ВКЛ у прыватнасці пасля двайной элекцыі 1587 г. Найбольш актыўна ўдзельнічалі ў падзеях трэцяга бескаралеўя Я. Абрамовіч, А. Завіша, Л. Сангін, Я. Трызна. Можна меркаваць, што ў гэты час з дапамогай кліентальных сувязей значны ўплыў на мясцовую шляхту аказвалі біржанскія Радзівілы. Пераважная большасць палітычнай эліты Лідскага павета ў гэты час падтрымала кандыдатуру эрцгерцага Максімільяна Габсбурга, што напэўна паўплывала на складаныя стасункі лідскай шляхты з каралём і вялікім князем Жыгімонтам Вазам, прынамсі, у 1590-я гг.

Літаратура:

1. Лаппо И. И. Великое княжество Литовское во второй половине XVI столетия. Литовско-русский повет и его сеймик. Юрьев, 1911.

2. Лойка П.А. Шляхта беларускіх зямель у грамадска-палітычным жыцці Рэчы Паспалітай другой паловы XVI-першай трэці XVII ст. Мінск, 2002.

3. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Мінску. Фонд КМФ-18. Воп. 1. Спр. 65, 66, 212, 285.

4. Российская национальная библиотека в Санкт-Петербурге. Фонд 957. Pol. F. IV. № 130.

5. Российская национальная библиотека в Санкт-Петербурге. Фонд 971. Собрание автографов П.П. Дубровского. Авт. 127.

6. Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 1: Okresy bezkrólewi / Oprac. H. Lulewicz. Warszawa, 2006.

7. Archiwum Domu Radziwiłłów. Listy ks. M.K. Radziwiłła Sierotki - Jana Zamoyskiego - Lwa Sapiehy. Kraków, 1885.

8. Archiwum Główne Aktów Dawnych w Warszawie. Archiwum Radziwiłłów. Dz. II. NrNr. 191, 192, 196, 200, 201, 211, 361, 383.

9. Archiwum Główne Aktów Dawnych w Warszawie. Archiwum Radziwiłłów. Dz. V. Nr. 16.

10. Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. Vilnae, 1758. T. 1.

11. Dyaryusze sejmowe roku 1597. W dodatkach: akta sejmikowe i inne odnoszące się do tego sejmu / Wyd. E. Barwiński. Kraków, 1907.

12. Dyjaryjusze sejmowe r. 1587: sejmy konwokacyjny i elekcyjny / Wyd. A. Sokołowski. Kraków, 1887.

13. Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика / Liet. istorijos inst. Kn. 51: 1566-1574. Vilnius, 2000.

14. Lulewicz H. Gniewów o unię ciąg dalszy (Stosunki polsko-litewskie w latach 1569-1588). Warszawa, 2002.

15. Ragauskienė R. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris Mikalojus Radvila Rudasis (Apie 1515-1584 m.). Vilnius, 2002.

ЛIДСКI ПIЯРСКI КАЛЕГIУМ

А.Ф.Самусік

г. Мінск

Бескапрамісны характар супрацьстаяння каталіцкай і пратэстанцкай цэркваў у Еўропе XVI ст. прывёў да таго, што перамога Контррэфармацыі ў асобнай краіне акрамя іншага мела вынікам манапалізацыю тутэйшай адукацыйнай справы езуітамі. Разам з тым, сістэма навучання ў школах гэтага ордэна абмяжоўвалася граматыка-рытарычнымі прадметамі, што не магло ўжо цалкам задаволіць тагачасныя патрэбы еўрапейскіх дзяржаў. Як след гэтага з сярэдзіны XVII ст. пры актыўнай падтрымцы грамадства пачалі набіраць моц навучальныя ўстановы іншых манаскіх ордэнаў ды асветніцкіх арганізацый, вучэбны працэс у якіх уключаў выкладанне дакладных і прыродазнаўчых дысцыплін, а таксама быў арыентаваны на патрыятычнае выхаванне.

У Рэчы Паспалітай заслуга ў пашырэнні новых ідэй у педагогіцы належыць каталіцкаму ордэну піяраў, якія былі запрошаны сюды каралём Уладзiславым IV Вазай у 1641 г. У адрозненнi ад езуiтаў яны не цiкавiлiся палiтыкай i не займалiся мiсiянерскай дзейнасцю. Галоўнай мэтай членаў гэтага ордэну было набожнае выхаванне моладзi. Ад iншых жа сваіх калег яны адрознiвалiся пакорлiвасцю, сцiпласцю i працавiтасцю [1; 250-251].

У ВКЛ піяры заснавалі першую ўласную навучальную ўстанову толькі ў 1693 г. у Любяшове (Пінскі павет). А росквіт іх дзейнасці тут прыйшоўся на 1720-1730-я гг., калі не толькі была ўтворана асобная Літоўская правіцыя ордэна (1736) і адкрыта звыш дзесятка калегіумаў, але і распачата справа па арганізацыі ў Вільні ўласнай акадэміі з правамі універсітэта [2; 292]. Аднак падобная актыўнасць выклікала адказную рэакцыю з боку езуітаў, якія карысталіся вялікім уплывам у асяроддзі мясцовай правячай эліты і здолелі ўцягнуць піяраў у шэраг судовых разбіральніцтв. Іх вынікам стала выданне 28 сакавіка 1738 г. асэсарскім судом у Брэсце дэкрэту, дзе адзначалася незаконнасць дзеянняў піяраў на тэрыторыі ВКЛ. Тут гаварылася, што школы піяраў ў Вільні, Балотні ў Лідскім павеце (суч. Воранава) і Геранёнах у Ашмянскім павеце былі адчынены без уліку прывілеяў Віленскай езуіцкай акадэміі, дадзеных той сеймамі Рэчы Паспалітай, а таму павінны быць ліквідаваны. Піярскі ордэн спрабаваў апеляваць да Ватыкана, але папа рымскі Клімент ХІІ загадаў піярам згадзіцца з пастановай суда - інакш на ўсе іх тутэйшыя кляштары будзе накладзены інтэрдыкт, а свецкія улады атрымаюць права арыштаваць школьнае кіраўніцтва і настаўнікаў [3; 124-135].

Піяры былі вымушаны прызнаць перамогу езуітаў і ў 1740 г. тры азначаных вышэй калегіума спынілі сваю дзейнасць. Разам з тым, унук ініцыятара адкрыцця піярскай школы ў Воранава староста лідскі і падстолій літоўскі Ігнацый Сцыпіён дэль Кампа здолеў дабіцца ад вiленскага бiскупа Мiхала Зеньковiча ў 1756 г. дазволу адкрыць замест яе новы піярскі калегіум у Лідзе. Пры гэтым, дадзеная навучальная ўстанова захавала фундушы Воранаўскай школы (50 тыс. зл. з прыбыткаў ф. Лапацызна і в. Вiльканцы), а таксама атрымала новыя (юрыдыка ў Лідзе з вадзяным млыном, ф. Пастаўшчызна). Меліся пры калегіуме і фундушы на бясплатнае ўтрыманне ды вучобу моладзі. Стацэвічы выдзялілі ажно 20 тыс. зл. на навучанне ў Лідзе юнакоў з іх роду (канкрэтныя асобы кожны раз вызначаліся самімі фундатарамі), а Тамаш Мідгала перадаў піярам з гэтакай жа мэтай яшчэ 12 тыс. зл. [4; 261-262]

У першыя гады свайго існавання піярская школа ў Лідзе месцілася ў арэндаванай манахамі карчме на вул. Віленскай (заняткі вялі два настаўніка - Язэп Кантрыньскі і Язэп Віславух). Аднак, дзякуючы добраму фінансаванню ўжо ў 1759 г. Лідзе быў утвораны поўны 6-класны піярскі калегіум, для якога ўзвялі асобны будынак. Пры гэтым, яго вучэбная праграма ўлічвала дасягненні польскіх піяраў на чале з С. Канарскім у мадэрнізацыі вучэбна-выхаваўчага працэсу: у першым класе юнакі праходзілі асновы лацінскай граматыкі, арыфметыкі, сусветнай гісторыі і геаграфіі; у другім і трэццім - латынь, творы антычных аўтараў, арыфметыку, геаметрыю, гісторыю Францыі і яе славутых ураджэнцаў; у чацвёртым - польскую мову і літаратуру, айчынную гісторыю і алгебру; у пятым гэтыя курсы дапаўняліся фізікай і астраноміяй; а ў шостым - красамоўствам, прыродным і айчынным правам. Ва ўсіх класах таксама чытаўся Закон Божы і паралельна з засваеннем асноўнага курсу юнакі авалодвалі французскай і нямецкай мовамі. У платным пансіёне пры школе заможныя вучні па жаданню таксама маглі навучыцца танцам, маляванню, фехтаванню і верхавой яздзе. Замацоўвалі ж атрыманыя на занятках веды яны праз удзел у працы школьнага тэатра (ініцыятар стварэння ў 1771 г. Антоні Мікуцкі), дзе ставіліся п'есы як антычных, так і еўрапейскіх аўтараў [5; 96].

У часы дзейнасці Адукацыйнай камісіі Лідскі піярскі калегіум застаўся пад кантролем піяраў, але быў рэарганізаваны ў 3-класнае падакруговае вучылішча з 6-гадовым тэрмінам навучання. Ён быў падпарадкаваны Гродзенскай акруговай школе і быў абавязаны з 1780 г. узгадняць з Віленскай Галоўнай школаў усе пытанні вучэбнага характару, а таксама прымаць свецкіх візітатараў [6; 130]. Нажаль, якраз у гэты час у Лідскіх піяраў з'явіліся праблемы з фінансаваннем. Значныя даўгі прывялі да звальнення ў 1782 г. часткі настаўнікаў і рэзкага скарачэння колькасці выхаванцаў (са 100 да 50). Толькі ўмяшанне кіраўніцтва ордэна і фінансавая дапамога з боку Адукацыйнай камісіі не далі Лідскай школе ўвогуле спыніць сваё існаванне (колькасць вучняў вагалася ад 60 да 80 у год) [7; 53, 122, 267].

Вызначальным для далейшага лёсу Лідскага калегіума стаў 1797 г., калі ў горадзе спыніўся Павел І. Імператар звярнуў увагу на дрэнны стан пiярскага кляштара i ахвяраваў з казны ажно 5 тыс. руб. срэбрам на пабудову новага мураванага касцёла і развіццё школы [8; 150]. Нягледзячы, аднак, на гэта паляпшэнне спраў у апошняй ішло вельмі марудна, што знайшло сваё адлюстраванне ў колькасці тутэйшых выхаванцаў: у 1801 г. і было 49 (39 з шляхты, 3 з мяшчан, 2 з разначынцаў, 5 з "приказных"), у 1802 - 25, у 1803 - 59 [9; 447]. У дадзены перыяд пасаду прэфекта тут займаў 41-гадовы Рыгор Янкевіч (з шляхты Упіцкага павета, скончыў школу ў Расіёнах, а таксама Віленскую акадэмію), якому дапамагалі тры настаўніка: курсы права і красамоўства вёў 32-гадовы Леапард Рамашкевіч (з шляхты Упіцкага павета, скончыў школу у Паневежы); курсы матэматыкі і фізікі - 29-гадовы Андрэй Канюшэўскі (з шляхты Лідскага павета, мясцовы выхаванец); адказны за першы клас - 20-гадовы Францішак Стукевіч (з шляхты Жмудскага княства, скончыў школу ў Дубровіцы). Мясцовая бібліятэка налічвала 627 кніг. Таксама пры школе мелася 8 "матэматычных інструментаў" [10; 229-230, 249-250].

Пасля ўтварэння Вiленскай навучальнай акругi Лідскі піярскі калегіум атрымаў статус 4-класнага павятовага вучылiшча з прэфектам і 5 настаўнікамі. Яго вучэбная праграма была істотна пашырана і ўключала шырокі спектр гуманітарных і прыродазнаўчых прадметаў: Закон Божы, польская, лацінская, грэчаская, французская, нямецкая і руская мовы, міфалогія, гiсторыя ВКЛ, мараль, логіка, фізіка, прыродазнаўства, хімія, астраномія, матэматыка, геаметрыя, стэрыяметрыя, трыганаметрыя, архітэктура, тэхналогiя, мiнералогiя, прыроднае, палiтычнае, народнае права, палiтэканомiя, каморнiцтва, садаводства, батанiка, тэорыя вакцынацыi (прышчэплiванне воспы), рацыянальная сельская гаспадарка, чыстапiсанне, маляванне, танцы i музыка. Аналізуючы змест вучэбных праграм тагачасных айчынных манаскіх школ вядомы рускі даследчык А. Пагодзiн пісаў: "Образование тут давалось широкое, не слишком основательное, но не забивающее ума и самостоятельной мысли, а школьны режим не убивал души" [11; LXІX].

Што датычыцца непасрэдна Лідскага піярскага павятовага вучылішча, то, нажаль, трэба адзначыць, што ўвайсці ў лік лепшых тагачасных манаскіх вучылішчаў Беларусі яно так і не здолела. У першую чаргу тлумачыцца гэта вострым недахопам сродкаў (часам іх не было нават на харчаванне настаўнікаў), а таксама прэтэнзіямі на кляштар з боку розных афіцыйных "квартарантаў". З 1803 г. у школьным будынку месцілася вайсковая паліцыя, а ў 1805-1807 гг. манахі ўвогуле былі вымушаны часова спыніць заняткі, бо на пастой у кляштары стаў буйны рускі атрад [12; 495]. Пасля ж аднаўлення працы лічба выхаванцаў тут працягвала вагацца ў межах 40-45 юнакоў. У 1811 г. піярскі правінцыял нават разглядаў магчымасць ліквідацыі Лідскай школы, бо поспехі тутэйшых вучняў былі слабымі - вучні першага класа не здолелі адказаць на пытанні візітатара, а з выхаванцаў другога класа ніхто не здаў на станоўчую адзнаку пераводны экзамен у трэці клас [13; 174].

Рэалізаваць гэты праект не дазволіў толькі пачатак руска-французскай вайны 1812 г. У час апошняй Лідская школа не працавала, хаця манахі мясцовага піярскага кляштара падтрымалі французаў і дапамагалі ім у харчаванні арміі і лячэнні хворых ды параненых. Настаўнік Каласанты Гаўлоўскі, пры гэтым, нават выступiў з одай у гонар Напалеона на ўрачыстым сходзе ў касцёле св. Іосіфа 15 жнiўня з нагоды дня нараджэння імператара [14; 296]. Пасля ж нармалізацыі становішча ў рэгіёне якасць выкладання школе істотна палепшылася (гэта адзначыў сам папячыцель акругі кн. Адам Чартарыйскі ў час рэвізіі 1817 г.), але лічба выхаванцаў тут па-ранейшаму заставалася вельмі нізкай - у 1820 г. тут вучылася ўсяго 18 юнакоў (выклікана моцнай канкурэнцыяй з боку суседніх манаскіх вучылішчаў). Дадзены факт кіраўніцтва ўжо не магло больш ігнараваць і ў 1821-1824 гг. у Лідзе працавала толькі парафіяльнае вучылішча [15; 134].

Апошні перыяд існавання Лідскага піярскага калегіума прыйшоўся на вельмі складаныя ў айчыннай гісторыі часы. Пасля падаўлення паўстання 1830-1831 гг. руская адміністрацыя ў краі ўзяла курс на суцэльную ліквідацыю манаскай сістэмы асветы. Ужо 30 студзеня 1833 г. па загаду папячыцеля акругі Г. Карташэўскага ў Ліду былі накіраваны рускія настаўнікі, якія павінны былі ўвайсці ў курс спраў і забяспечыць нармальную працу школы у "пераходны перыяд". Ну а 9 верасня 1834 г. тутэйшая навучальная ўстанова была ўвогуле канфiскавана ў пiярскага ордэна i рэарганiзавана ў 3-класнае павятовае вучылiшча для мяшчан. Аднак, дадзены тып школ ў Беларусі не набыў папулярнасці і ў 1835 г. улады былі вымушаны частку з іх зачыніць, а на месцы ацалелых адкрыць 5-класныя даваранскія павятовыя вучылішчы [16; 488-489]. Падобная навучальная ўстанова была створана і ў Лідзе, але праіснавала яна толькі да 1865 г. калі была пераўтворана ў 2-класнае гарадское вучылішча.

Такім чынам, можна сцвярджаць, што менавіта дзякуючы піярам Ліда звыш 75 год заставалася значным рэгіянальным цэнтрам культуры і адукацыі. Нажаль праблемы з фінансаваннем і моцная канкурэнцыя не далі тутэйшаму калегіуму як след развіцца, але нават нягледзячы на гэта ён здолеў унесці істотны уклад у развіццё асветніцкай справы на Гродзеншчыне - сярод яго найбольш вядомых выхаванцаў былі: прафесар батанікі Віленскага універсітэта Станіслаў Юндзіл, пісьменнік Войцах Нарбут, аўтар 10-томнага "Польскага гербоўніка" Ян Баброўскі, прэзідэнт Таварыства навук і мастацтва пры Віленскім універсітэце (1804-1808), капелан Віленскай гімназіі Францыск Гадлеўскі і інш. [17; 167].

Літаратура:

1. Самусік А. Ф. Пiяры // Рэлiгiя i царква на Беларусi. Мінск: БелЭн, 2001. C. 250-251.

2. Topolska M. B. Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku. Poznań - Zielona Gora, 2002. 448 s.

3. Szulc W. Spory Akademji Wileńskiej z pijarami o wyłączne prawo na szkoły // Ateneum Wileńskie. 1939. R. XIV. Z. 1. S.70-144.

4. Kościałkowski S. Z dziejow ofiarności na rzecz nauki i nauczania na Litwie // Nauka Polska: W 8 t. Warszawa: Wyd-wo M. Arcta, 1925. T. 5. S. 241-296.

5. Самусік А. Ф. Станаўленне гуманітарна-прыродазнаўчай сістэмы адукацыі ў піярскіх калегіумах Беларусі ў першай палове XVIII стагоддзя // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук. Серыя гуманітарных навук. 2006. № 5. Ч. 1. С. 94-96.

6. Protokoły posiedzeń Komisji Edukacji Narodowej. 1773-1785 / Oprac. M. Mitera-Dobrowolska. Wrocław: Ossolineum, 1973. 492 s.

7. Raporty generalnych wizytatorów szkół Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Księstwie Litewskim. (1782-1792) / Oprac. K. Bartnicka, I. Szybiak. Wrocław: Wyd-wo PAN, 1974. 599 s.

8. Толстой Д. А. Римский католицизм в России: В 2 т. СПб.: Тип. Ф. Сущинского, 1876. Т. 2. 254 с.

9. Bielinski J. Uniwersytet Wileński: w 3 t. Kraków: Druk. W. Anczyca i Spólki, 1899-1900. Т. 1. 485 s.

10. Сборник материалов для истории просвещения в России: в 4 т. / под ред. И. П. Корнилова. СПб.: Тип. П. П. Сойкина, 1893-1898. Т. 1. 1165 cт.

11. Погодин А. Виленский учебный округ. СПб.: Тип. П. П. Сойкина, 1901. 134 c.

12. Крачковский Ю. Ф. Исторический обзор деятельности Виленского учебного округа. Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1905. 565 c.

13. Beauvois D. Szkolnictwo polskie na ziemiach Litewsko-Ruskich. 1803-1832: w 2 t. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1991. Т. 2. 1991. 459 s.

14. Военский К. Акты, документы и материалы для политической и бытовой истории 1812 года: в 3 т. СПб.: Тип. П. П. Сойкина, 1909-1912. Т. 1. 582 с.

15. Beauvois D. Szkolnictwo polskie na ziemiach Litewsko-Ruskich. Т. 2.

16. Дополнения к сборнику постановлений по Министерству Народного Просвещения. 1803-1864. СПб.: Тип. П. П. Сойкина, 1867. 1096 ст.

17. J. M. G. Pijarzy w Polsce // Podręczna Encyklopedya Kościelna: w 44 t. / pod. red. Z. Chełmckiego. - Warszawa: Gebethner i Wolff, 1904-1916. T. 31-32. S.137-171.

МЕСЦА ЗАКЛЮЧЭННЯ ВОСТРАЎСКАГА ПАГАДНЕННЯ 1392 Г.

Л.Л. Лаўрэш

г. Ліда

4 жніўня 1392 года было заключана Востраўскае пагадненне. Падпісалі яго з аднаго боку кароль польскі Уладзіслаў ІІ, ён жа Вялікі князь літоўскі, рускі і жамойцкі Ягайла, і яго жонка польская каралева Ядвіга, з другога боку князь гарадзенскі Вітаўт і яго жонка Ганна. Яны дамовіліся спыніць міжусобную вайну. Вітаўт стаў фактычным уладаром Вялікага княства Літоўскага. Пагадненне паклала канец братазабойчай вайне, прывяло да разгрому крыжакаў на палях Грунвальда і дазволіла Вялікаму княству Літоўскаму неўзабаве дасягнуць найбольшага росквіту і магутнасці.

Пагадненне было заключана ў маёнтку Востраў. Але да гэтага часу лакалізацыя маёнтка Востраў (Ostrów, Ostrowo) выклікае спрэчкі сярод краязнаўцаў і гісторыкаў. Ёсць нават меркаванне аб тым, што яно адбылося пад Люблінам у населеным пункце Востраў-Любельcкі. Аўтар, працуючы з "Дзеямі народа Літоўскага" Т. Нарбута, знайшоў інфармацыю аб месцы, дзе знаходзіўся Востраў. У 5-тым томе "Дзеяў...", (выданне 1839 г., Вільня, на старонцы № 491, у дадатку № 1) [1]. Нарбут піша: "Востраў, у павеце Лідскім, на захад ад Ліды недалека Мыто, за левым берагам ракі Дзітва, раней уласнасць скарбу літоўскага, дзе быў вялікі палац і да гэтага часу фундамент і склепы захаваліся, гарод меў памер 9 моргаў, у апошнія часы належала да Тадэўша Нарбута, Падкаморага Лідскага. Зараз, пасля здрабнення праз exdywizye, ёсць невялікім фальфаркам, які належыць да паноў Міхалоўскіх" (Ostrow w powiecie Lidzkim, na zachód Lidy niedaleko Myta, za lewym brzegiem rzeki Dzitwy, niegdyś ogromna majętność skarbu litewskiego, gdzie były pałace obszerne, jak dotąd fundamenta i sklepy przekonywają, ogrod owocowy miał zawierać w sobie 9 morgów przestrzeni, pod ostatnie czasy należała do Tadeusza Narbutta, Podkomorzego Lidzkiego. Dziś w zdrobnieniu przez exdywizye jest niewielkim folwarkiem, należącym do PP. Michałówskich).

" За левым берагам" - гэта адносна Мыто. Такім чынам маем, што Востраў знаходзіўся на левым - лідскім беразе Дзітвы.

У кнізе Чэслава Малеўскага "Роды шляхецкія на Літве ў ХІХ стагоддзі, Лідскі павет" [2] чытаем, што панам Міхалоўскім, сярод іншага належаў Востраў (1832 - 1845 гг.) з вёскай Янцавічы - 350 дзесяцін, 40 душ мужчынскіх, 35 жаночых, у 1845 г., Лідская парафія. Знаходзім у Малеўскага і дадатковую інфармацыю аб уладальніку маентка Востраў: Севярын Міхалоўскі (Michałowski Seweryn - ^{Ostrów- 39 dusz} [3] ^.

Неабходна дадаць, што ў польскім "Слоўніку геаграфічным" [4] таксама прысутнічае фальварак Востраў Міхалоўскіх у вясковай акрузе Сукурчы. Так як Сукурчы знаходзіліся прыкладна ў адным кіламетры ад Янцавіч і Вострава, то гэта яшчэ адно ўказанне на местазнаходжанне легедарнага маёнтака.

І ў расійскім спісе населеных пунктаў 1904 г., маёнтак Востраў на раце Крупка, належыць Міхалоўскім. На раце Крупка фігуруе яшчэ і засценак Востраў, які належыць Гейштоўту (Гейштоўты - вядомы разгалінаваны шляхецкі род Лідчыны герба Гейш. Трохі на поўдзень, па раце Дзітва была вялікая ваколіца Гейштоўты). Ужо тое, што назва засценка адрозніваецца ад прозвішча гаспадара, сведчыць аб тым, што засценак быў набыты. Ч. Малеўскі [5] таксама не піша аб тым, што Гейштоўты валодалі гэтым засценкам у ХІХ ст. Яўна, што засценак - гэта частка здрабнелага маёнтка Востраў. Астатнія населеныя пункты Лідскага павета з назвай Востраў: на раце Жыжма, пад Васілішкамі, каля Дубіч і інш. ў нашым кантэксце цікавасці не маюць.

І ў спісе польскага бізнесу 1929 г. фальварак Востраў Лідскай гміны належыць Міхалоўскім.

Далейшы пошук працягваўся па мапам.

Ва ўнікальнай працы Т. Новака "Вобраз Лідчыны на мапах ХVI - ХVІІІ ст." [6] прааналізаваны 25 старажытных мап і складзена зводная табліца ўсіх населеных пунктаў Лідчыны, якія прысутнічаюць на старых мапах. Надрукаваны копіі ўсіх гэтых мапаў. Але ж Востраў адсутнічае.

Няма такога населенага пункта нават на дастаткова падрабязных мапах Радзівіла - Макоўскага 1613 і 1633 гг.

На нямецкай мапе 1913 г. (перадрук старой мапы 1893 г.) каля Янцавіч абазначаны фальварак Востраў. Далейшы пошук па мапах вывеў на польскую тапаграфічную мапу 1929 г. На ёй Востраў абазначаны, і назва падаецца на польскі манер: "Fw. Ostrowo" (фальварак Острово). Параўнанне розных мап дазволіла прыйсці да высновы, што на тапаграфічнай мапе 1983 г. на месцы Вострава абазначана зялёная купка дрэў.

Пасля знаходжання маентка на мапе, устала задача знайсці яго на мясцовасці.

Перад паездкай, аб маёнтку Востраў паразмаўляў с Юзэфам Юзэфавічам Хрулём (1929 г. нараджэння, герба Праўдзіц) - сынам апошняга уладальніка фальварка Волкавічы што на 7 км на поўдзень ад Вострава. І Юзэф Юзэфавіч адразу сказаў, што добра ведае такі фальварак! Гэта была адзіная кропка с такой назвай вакол Ліды ў бок Мыта. Апошні уладальнік гістарычнага месца - Барташэвіч. Гаспадар пакінуў сваю маёмасць у 1939 г. Фальварк быў добра бачны з гасцінца з боку Крупава як зялены сад с домам і пабудовамі. Барташэвіч апошні раз з'явіўся на лідчыне ў сярэдзіне 50-х гадоў, паглядзець што сталася с ягонай маёмасцю. З кнігі Ч. Малеўскага ("Роды шляхецкія на Літве ў ХІХ ст., Лідскі павет" Вільня 2005 г. стар. 78-80 ) бачна, што Барташэвічы - вялікі і разгалінаваны шляхецкі род Лідскага павета гербаў Бонча і Самсон. Самае цікавае, у 1835 г. Барташэвічам належалі Кербедзі, якія мяжуюць з Востравам. Верагодна таму Барташэвічы купілі здрабнелы маёнтак. Улічваючы, што яшчэ ў 1929 г. фальварак належаў Міхалоўскім, то Барташэвічам ён перайшоў у 30-я гады ХХ стагоддзя. Міхалоўскія валодалі ім больш за 100 гадоў.

Разам з Юзэфам Юзэфавічам выехалі ў Янцавічы. І першы ж жыхар вескі Янцавічы адразу згадзіўся правесці нас да Вострава. Тапонім з такой назвай жыве да нашага часу! Жыхары Янцавічаў і зараз памятаюць, што ўладальнікамі Вострава былі Міхалоўскія. А Барташэвіча ўжо не помняць. Мясцовы жыхар - Ткацэвіч Франц Чэслававіч (1953 г. нараджэння) расказаў, што аб існаваніі фальварка ён чуў ад старэйшых. Сам жа памятае толькі каменныя падмуркі з рэшткамі пабудоў. Большы падмурак меў памеры прыкладна 25х10 м. Фальварак быў засаджаны дрэвамі, добра запомнілася вялікая груша. У пачатку 80-х гадоў ХХ ст. бульдозерамі падмуркі і рэшты пабудоў былі зруйнаваныя і адсунутыя на 150 м да ваколіцы Янцавічаў у вялікую яму прыкладана 8х20 м. Груда зямлі і вялікіх апрацаваных камянёў і валуноў ляжыць на тым жа месцы і зараз. Гэта ўсе, што засталося ад найстаражытнейшага на лідчыне маёнтка Востраў. Ад гэтых каменёў, каля 150 метраў на ўсход (арыентыр - труба лідскай ТЭЦ), у полі Франц Чэслававіч упэўнена паказаў месца, дзе стаяў фальварак. Па рэльефу поля і зараз бачна пляцоўка двара. У 150 м на поўнач знаходзяцца вясковыя могілкі. Так скончыў сваё гістарычнае існаванне Востраў - адзін с першых населеных пунктаў Лідчыны. Маёнтак, ад назвы якога пайшоў другасны тапонім - вёска Астроўля.

Франц Чэслававіч расказаў, што ў мінулым годзе на месцы фальварка целы тыдзень шукаў скарб металашукальнікам "чорны археолаг". Але нічога для сябе каштоўнага не знайшоў. Для "чорнага археолага" гэта безназоўны фальварк, знойдзены, верагодна, па польскай мапе 1929 г. Але з яго працы скарысталіся і мы. На месцы маёнтка ён выкапаў вялізную колькасць ямаў і шурфоў. На паверхні ляжаць металічныя часткі гаспадарчых прылад, цвікі, фрагмэнты цэглы, керамікі і нават два патрона. Яўна ў зямлі застаўся вялізны культурны пласт. І хто ведае, можа на глыбіні захаваліся падмуркі. Павінны былі застацца і рэшты склепа ці лядоўні.

Былая жыхарка вёскі Заполле (2 км ад Вострава) Паўлюкевіч Ядвіга Іосіфаўна (1940 г. нараджэння) таксама выдатна ведае гэты тапонім і добра памятае пабудовы. З яе слоў, гэта быў вялікі драўляны аднапавярховы панскі дом з высокімі, у рост чалавека каменнымі падмуркамі. Дом меў належны ганак з чатырма высокімі каменнымі прыступкамі. У доме было 5 пакояў (4 вялікіх і адзін малы) і кухня. Каля дома былі: гумно, свіран, хлеў, лядоўня і флігель для наёмных працаўнікоў. Пасля 2-й сусветнай вайны ў доме знаходзіўся ФАП, і жыла сям'я мэдыкаў Смалякоў. У 1963 - 1964 гадах дом быў пакінуты людзьмі.

Вось так, ідучы па шляху Нарбута, быў знойдзены найстарэйшы маёнтак Лідчыны Востраў. Уся прамая і ўскосная інфармацыя аказалася дакладнай. Факты шчыльна ляглі адзін да аднаго "без зазору" і падцвердзіліся на месцы. З вопыту краязнаўца ведаю, што так бывае нячаста.

Верагодна Востраў быў абраны, як месца сустрэчы па некалькіх чынніках.

Па-першае, маёнтак знаходзіўся на мяжы Гарадзенскага княства, якое належала Вітаўту, і лідскімі ўладаннямі Ягайлы. Мяжа праходзіла па рацэ Дзітва.

Па-другое, каля Вострава праходзіў старажытны шлях з Вільні ў Кракаў. І найстаражытнейшы мост праз раку Дзітва на шляху з Вільні на Варшаву ў 1392 г. знаходзіўся як раз насупраць Вострава, у Рулевічах. Мост праз Дзітву ў Мыто быў пабудаваны толькі ў канцы ХV ст. [7].

На адлегласці ў некалькі кіламетраў ад маёнтка Востраў знаходзіўся Лідскі замак, дзе два ўладары маглі атрымаць годны прыём. Але ў студзені таго ж 1392 г. атрады крыжакоў на чале з камандорамі Янам Румпенгаймом, Конрадам Ліхтэншцейскім разам з войcкам Вітаўта (які ў той час яшчэ змагаўся з Ягайлам за кантроль над Літвой) разрабавалі і спалілі город і замак. Таму Ліда не магла належным чынам прыняць стрыечных братоў.

Т. Нарбут на той жа старонцы № 491 "Дзеяў ...", у дадатку № 2 (выданне 1839 г., Вільня) дае спасылку на крыніцу інфармацыі аб пагадненні: "Tranzakcyi w Ostrowiu zawartej nieznamy z innych źródeł, prócz Łubieńskiego. Opera Poslhuma etc. Antwerp. 1643. Rozprawa de Jure Reg. Pol. ad Rusch. Mosch. ditiones. gdzie p. 184 przytacza, tytuł tej tranzakcyi pod datą Ostrovo die S. Dominici A. 1391, rok mylny. Mówi o poręce przez Annę, Xiężnę Witoldową, za męża Królowej Jadwidze wydanej, tamże tę mamy u Krumera spomnianą."

Кнігу Любеньскага ўдалося адшукаць. Вось яе дадзеныя: Stanislai Lvbienski [...] Opera posthvma, historica, historo-politica, variiqve discvrsvs, epistolae, et aliqvot orationes [...] edita ab execvtoribvs testamenti, 1643.

На старонцы 184 ён піша аб тым, што Вітаўт, князь Літоўскі, віной якога было паўстанне (culpa rebellionis) супраць Кароны, вярнуўся пад уладу караля Уладзіслава. Пагадненне падцвердзіла Ядвіга, каралева Польшчы. Заключана у Востраве (datum in Ostrowo) ў 1393 г. у Дзень Св. Дамініка.

Нарбут з памылкай цытуе Любеньскага "datą Ostrovo die S. Dominici A. 1391", на старонцы № 184 паданы 1393 г., (nonagesimo tertio). Год, як і піша Нарбут, памылковы.

Цікава аб пагадненні пісаў Ян Длугаш [8]: "Уладзіслаў, кароль Польскі ... прагнучы забяспечыць спакой Літвы, да якой як да роднай зямлі меў найвялікшае шанаванне ... пастанавіў нарэшце паяднацца з князем Вітаўтам і даць яму ўладу над Літвой і Руссю, бо іншыя браты ягоныя былі аматарамі палявання і п'янства і не былі здатныя да кіравання дзяржавай. Дзеля гэтай мэты патаемна выслаў Генрыка, князя Мазавецкага, які быў абраны біскупам Плоцкім..., але потым парушыўшы стан духоўны, родную сястру Вітаўта ... узяў за жонку). ... кароль Польскі Ўладзіслаў на прыканцы месяца ліпеня выехаў у Літву, а 7 жніўня стаў ў Востраве, туды ж для сустрэчы прыбыў князь Вітаўт з найбольш адданымі прыхільнікамі, і з доўгай пачцівай просьбай, слязмі заліты, умольваў караля аб прабачэнні для сябе і дараванні сваёй віны. Кароль Ўладзіслаў адпусціў яму ўсе правіны. Потым выправіўся з ім ў Вільню... і не толькі вярнуў Вітаўту спадчынную тэррыторыю і замкі, але і ўсю Літву і Русь з замкамі аддаў пад ягоную ўладу...". Длугаш пісаў, што дзеля заключэння пагаднення, Ягайла выехаў ў Літву! Аналіз і параўнанне сучасных мапаў Польшчы з мапай заходніх межаў ВКЛ з кнігі Казлова Л. і Цітова А. "Беларусь на сямі рубяжах" [9] дазваляе сцвярджаць што Востраў-Любельскі не ўваходзіў у склад ВКЛ (Падляшша).

Падрабязная гісторыя Вострава - гэта справа будучага даследавання. У агульных рысах гэта можна зрабіць ужо зараз.

На момант падпісання пагаднення 1392 г. маёнтак быў уласнасцю скарбу ВКЛ.

Цікавую інфармацыю аб Востраве дае выбітны лідскі гісторык першай паловы ХХ ст. Міхал Шымулевіч [10]. Ён піша, што на мапе "Rizzi Zannoni", выданай ў 1772 г. у Парыжы, між Лідай і Мыто, намаляваны вялікі лес з назвай "Лес Лідскі". Гэты лес уваходзіў ў Лідскае староства і быў падзелены між маёнткамі Дайнова, Цыбары і інш. Напрыканцы ХVІ ст. Ян Янавіч Завіша, падкаморы Лідскі, а потым кашталян і ваявода Віцебскі выкупіў маёмасць, якая належала яшчэ ягонаму дзеду, Андрэю Завішу - Белагруду. Па смерці выяводы Віцебскага Белагруда разам з Жырмунамі і Востравам перайшла ягонаму пляменніку Мікалаю Завішу, таксама кашталяну Віцебскаму. Пасля смерці бяздзетнага Мікалая Завішы, ўся гэтая маёмасць перайшла да ягонай удавы а потым, напрыканцы ХVІІ ст. да Ганны Завішы, дачкі Яна Юрыя Завішы, старасты Браслаўскага. У сярэдзіне ХVІІІ ст. Жырмуны і Востраў з Белагрудай - маёмасць кн. Барбары Радзівілл (з Завішаў). Ад яе пераходзіць да сына - Станіслава Радзівілла (1722 - 1784), падкаморага літоўскага, і далей - Мікалаю Радзівіллу, уладальніку Жырмун. Т. Нарбут піша, што перадапошнім гаспадаром Вострава быў Тадэўш Нарбут, падкаморы Лідскі, таму недзе напрыканцы ХVІІІ - пачатку ХІХ ст. Востраў набываюць Нарбуты. У час напісання "Дзеяў ..." нашым вялікім гісторыкам Востраў "пасля здрабнення праз exdywizye, ёсць невялікім фальфаркам, які належыць да паноў Міхалоўскіх". Згодна з Малеўскім у Міхалоўскія становяцца гасападарамі ў 1831 г. Верагодна, што маёмасць Нарбутаў была сканфіскавана за ўдзел у паўстанні 1831 г. І ў 30-я гады ХХ ст. Востраў усе яшчэ маёмасць Міхалоўскіх.

Міхал Шымулевіч піша, што ў ХVІІІ ст. у Белагрудскую парафію ўваходзіла маёмасць князёў Радзівілаў: Востраў, Дайнова, Вялікае Вольжава, Тарноўшчына. Акрамя касцёлу ў Белагрудзе, парафія мела некалькі капліцаў: ў Востраве, Дайнове, Дзітве, Вялікім Вольжаве і інш. Белагрудскую парафію стварыў біскуп Война ў 1719 г. з частак лідскай і ваверскай парафій. Межы парафіі часта мяняліся. Апошняе размежаванне зрабіў арцыбіскуп Галавінскі в 1844 г. Таму не дзіўна, што ў Малеўскага, інфармацыя якога грунтуецца на віленскіх архівах, ў 1831 г. Востраў належыць да Лідскай парафіі.

Сумуючы, можна зрабіць выснову, што маёнтак Востраў Міхалоўскіх, аб якім пісаў Т. Нарбут, знойдзены. Археолагі маглі б знайсці рэшты падмуркаў ХІV ст. там, дзе пазней стаяў фальварак Востраў. Але, ці захавалася нешта ў зямлі пасля ўсіх бедаў, якія прайшлі па нашай зямлі?

Літаратура:

1. Teodor Narbutt. DZIEJE STAROŻYTNE NARODU LITEWSKIEGO. Wilno, 1839. T. 5, S. 491.

2. Czesslaw Malewski. Rody szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiet Lidzki. Wilno, 2005. S. 175

3. Czesslaw Malewski. Wykaz alfabetyczny z 1844 r. majątków pow. Lidzkiego ze wskazaniem właścicieli i ilości dusz męskich przez nich posiadanych według spisu 1834 r. // "Ziemia lidzka" kwiecień, 2004 r., nr 2 (60).

4. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa, 1888, T. 7, S. 727.

5. Czesslaw Malewski. Rody szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiet Lidzki. Wilno, 2005. S.114

6. Tadeusz Nowak. Obraz Ziemi Lidzkiej na mapach XVI - XVIII wieku // Z dziejow ziemi Lidzkiej. Warszawa, 1997.

7. Michał Szymielewicz. Rzeka Dzitwa // "Ziemia lidzka",1936 r., nr1.

8. Jana Długosza, kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście. Przekład Karola Mecherzyńskiego, Krakow, 1868; T. 3, ks. 9, 10; S. 470.

9. Казлоў Л., Цітоў А. Беларусь на сямі рубяжах, 1993, с.19.

10. Michał Szymielewicz. Białohruda.// "Ziemia lidzka", 2001 r., nr 2(45).

ХОЗЯЙСТВЕННЫЕ РЕФОРМЫ XVI В. НА ЛИДЧИНЕ В ОСВЕЩЕНИИ РОССИЙСКОЙ ДОРЕВОЛЮЦИОННОЙ ИСТОРИОГРАФИИ

А.В. Демидович

г. Лида, ЛКУО«ГрГУ им. Я.Купалы»

Хозяйственные мероприятия, происходившие в ВКЛ на протяжении XVI в., непосредственным образом затронули территорию современного Лидского региона. В российской историографии второй половины XIX - начала XX вв. социально-экономическое развитие Лидчины не являлось предметом специального исследования, однако изучалась в контексте хозяйственной политики и реформ, проводимых великокняжеской администрацией.

В монографии, посвященной рецепции немецкого права М.Ф. Владимирский-Буданов утверждал о негативном влиянии магдебургского права на города ВКЛ, приведшего к их упадку, в том числе и г. Лиду [1; 173]. В исследовании В.Б. Антоновича крестьянского землевладения княжества можно определить повинностное и податное положение сельского населения Лидчины до середины XVI в., а также его социально-правовой статус [2; 49]. Более подробную характеристику социально-экономического и правового положения населения Лидчины можно извлечь из характеристики Ф.И. Леонтовича сословной структуры населения западной части ВКЛ [3; 9-10].

Исследователи киевской историко-правовой школы считали, что аграрная реформа и магдебургское право привели к закрепощению крестьянства, упадку городов, национально-религиозному и социальному противостоянию в обществе. Подобной позиции придерживались представители исторической школы «западноруссизма»: М.О. Коялович, И.Д. Беляев, П.Д. Брянцев, А.О. Турцевич и др. Однако следует отметить неординарный взгляд П.О. Бобровского, утверждавшего на основании исследований городов Гродненской губернии, что введение магдебургского права имело положительное экономическое значение для хозяйственного развития ВКЛ [5; 23].

Новым шагом в изучении социально-экономической жизни Лидчины явились исследования М.К. Любавского, рассмотревшего по материалам Литовской метрики хозяйственную деятельность органов центральной власти во главе с великим князем и провинциальной администрацией. Исследователь отметил, что в период княжения Казимира и Александра, а также в первые годы правления Сигизмунда I административно-судебную власть в Лидском повете осуществляли великокняжеские наместники, но затем в актах упоминаются уже державцы. М.К. Любавский на основании архивных документов относил Лиду в дореформенный период к числу Виленских дворов, хотя и отмечал, что «прямых указаний на правительственную деятельность Виленского воеводы в ее повете не удалось разыскать в памятниках изучаемого времени» [6; 100]. Лидский повет, по описанию историка, охватывал господарские дворы, непосредственно относящиеся к Лидскому замку, владения местных служилых бояр (в военном пописе 1528 г. называются около 80 мелких землевладельцев, из которых 37 выставляли в войско себя, а остальные совместно вооружали 49 конников) и частновладельческие отчины.

М.К. Любавский, характеризуя хозяйственную политику правительства в начале XVI в. отметил, что она отправлялась «от старины», т.е. практически вся хозяйственная деятельность великокняжеских наместников-державцев сводилась к систематическому сбору податей и контролю за выполнением повинностей населением. Однако военные нужды, по убеждению историка, при благоприятно сложившейся внешнеэкономической торговой конъюнктуре, заставляли правительство реформировать государственное хозяйство, что привело к появлению устав 1514 и 1529 гг. и «Наказа старостам и державцем». Сущность этих экономических мероприятий, по мнению исследователя, заключалась в рационализации ведения хозяйства с целью увеличения доходности господарских дворов путем перехода от сбора натуральных податей к денежному оброку, усилением контроля над взысканием податей и выполнением повинностей и увеличением запашки дворовой земли [7; 215].

Однако М.К. Любавский подчеркнул недостаточную эффективность этих хозяйственных нововведений, что вынуждало великого князя отдавать в заставу господарские дворы. Так, например, исследователь отметил, что при Сигизмунде I Лида и Белица отдавалась в держание Юрию Ильиничу [6; 160]. Такая вынужденная хозяйственная политика правительства привела к тому, что государства передало в руки шляхты основной государственный земельный фонд, что привело все хозяйственные реформы к ничтожному результату. В доказательство историк отметил, что господарский двор Лидского повета Желудок в 1616 г. был заставлен за 600 коп грошей князю Василию Полубенскому безвозвратно [6; 158]. Продолжением хозяйственных мероприятий, подчеркнул М.К. Любавский, явилось проведение аграрной реформы, направленной не только на создание фольварочного хозяйства, но и на структурное изменение всей экономики страны с целью перехода от натуральной формы хозяйства к денежной [7; 245-247].

М.С. Грушевский отметил большое экономическое значение неманского водного торгового пути, связывающего развитый западный земледельческий регион ВКЛ (в том числе и Лидчину) с ремесленными городскими центрами Западной Европы [8; 123].

М.В. Довнар-Запольский проанализировав размеры налоговых платежей г. Лиды отнес его в разряд городов с незначительным экономическим потенциалом. По данным исследователя Лидский повет в 1560-е гг. приносил дохода не более 100 коп грошей, сбор серебщины с г. Лиды составлял в 1551 г. только 20 коп грошей. Но основе пописа войска 1567 г. с частновладельческих фольварков Лидского повета выставлялось около 980 конников (не учитывая владений М.Ю. Радзивила). Тем не менее, отметил историк, Лида относилась к пятидесяти крупнейшим городам ВКЛ, а получив в 1590 г. королевский привилей на магдебургское право городские жители стали пользоваться правом еженедельных торгов и проводить 2 ярмарки в год [9; 196].

В.И. Пичета, рассматривая ход аграрной реформы, подчеркнул, что Виленское воеводство являлось главным ядром великокняжеских имений, в состав которого входил и Лидский повет, но ко времени земельной реформы большая часть господарских земель перешла уже в руки частных владельцев. По мнению историка, «устава на волоки» производилась на Лидчине в течение 1555 и 1556 гг. По крайней мере, до этого времени, отметил ученый, нет никаких указаний о систематических земельных мероприятиях правительства. Ревизией господарских дворов занимались Станислав Райский и Семен Война. Затем, констатирует исследователь, на место С. Райского был послан Г. Дельницкий, официально называвшийся ревизором дворов Понеманских. После административно-судебной реформы 1565 - 1566 гг. к Лидскому повету были присоединены соседние волости Троцкого воеводства: Острыно, Василишки, Радунь, Эйшишки, а также крупные панские отчины: Белица, Докудова, Желудок, Жирмуны, Ишчолна, Селец, Щучин, аграрная реформа в которых была проведена шляхтичем Павлом Котовичем [10; 228, 235].

Определив цели и задачи агарной реформы, В.И. Пичета выделил ее основополагающие принципы: 1) целью реформы являлось повышение доходности и производительности господарского хозяйства, что предусматривало создание новых господарских фольварков; 2) повинностное и податное положение определялось в зависимости от количества и качества земли с учетом деления сельского населения на определенные разряды; 3) аграрная реформа направлялась на индивидуализацию владения землей, уничтожение общинного хозяйства, уничтожение чересполосицы и переходу к трехполью; 4) замена натуральных повинностей денежными ставила сельское население в тесную зависимость от внутреннего рынка; 5) аграрную реформу в ВКЛ следует рассматривать в контексте общеевропейской торговой конъюнктуры и развития внутреннего рынка [10; 244-245].

Таким образом, из исследований российской дореволюционной историографии, можно заключить, что Лидчина занимала важное место в экономической жизни ВКЛ и находилась в центре проводимых правительством хозяйственных реформ, итоги которых не были окончательно изучены в российской дореволюционной историографии.

Литература:

1. Владимирский-Буданов, М.Ф. Немецкое право в Польше и Литве / М.Ф. Владимирский-Буданов. - СПб, 1868. - 302 с.

2. Антонович, В.Б. Монографии по истории Западной и Юго-Западной России: в 3 т. / В.Б. Антонович. - Киев, 1885. - Т. 1: Исследование о городах юго-западного края. - 351 с.

3. Леонтович, Ф.И. К истории административного строя литовского государства. I. Сословный тип территориально-административного состава Литовского государства и его прошлое. II. Панский двор в Литовском государстве / Ф.И. Леонтович. - Варшава, 1899. - 104 с.

4. Бобровский, П.О. Исторические сведения о городах Гродненской губернии / П.О. Бобровский. - Гродно, 1861. - 82 с.

5. Любавский, М.К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута / М.К. Любавский. - М., 1892. - 998 с.

6. Любавский, М.К. Очерки истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно / М.К. Любавский. - М., 1915. - 317 с.

7. Грушевский, М.С. Історія Украіни-Руси: в 10 т. / М.С. Грушевский. - Киев; Львов, 1903 - 1936. - Т.6. - 670 с.

8. Довнар-Запольский, М.В. Государственное хозяйство Великого княжества Литовского при Ягеллонах: в 2 т. / М.В. Довнар-Запольский. - Киев, 1901. - Т.1. - 807 с.

9. Пичета, В.И. Аграрная реформа Сигизмунда-Августа в Литовско-Русском государстве / В.И. Пичета. - М., 1917.- 547 с.

ПАСОЛЬСКАЯ ДАКУМЕНТАЦЫЯ ЛІДСКАГА СОЙМІКА Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ XVII cт.

В.У. Галубовіч

г. Гродна, ГДАУ

Канец XVI ст. і большую палову XVII ст. у гісторыі Рэчы Паспалітай прынята называць эпохай праўлення каралёў дынастыі Ваза. Гэта быў час вялікіх перамог і паражэнняў, стратаў і набыткаў, той "срэбны век", які скончыўся найвялікшай трагедыяй у беларускай гісторыі. Для нашага даследавання не выпадкова абрана першая палова XVII cт., якая ахоплівае большую частку праўлення Жыгімонта і Уладзіслава Вазаў. Справа ў тым, што першыя вядомыя дакументы па гісторыі лідскага сойміка адносяцца да канца XVI cт. Напрыклад, захавалася інструкцыя на сойм 1597 г., але гэта выключэнне. Лідская соймікавая дакументацыя часоў Вазаў у адносна вялікай колькасці прадстаўлена толькі першай паловай XVII ст. Мэтай працы з'яўляецца сігналізацыя вынесенай у назву артыкула тэмы, а не яе канчатковае вырашэнне.

Не спыняючыся на асобных дэталях, нагадаем, што лідскі павятовы соймік як інстытут лакальнага шляхецкага самакіравання ўзнікае пасля знакамітых рэформаў Жыгімонта Аўгуста 1565-1566 гг. [5, s.121-126]. З гэтага часу соймікі становяцца важнейшым асяродкам палітычнага жыцця ўсіх павятовых цэнтраў Вялікага Княства Літоўскага і асобным элементам парламенцкай сістэмы Рэчы Паспалітай у цэлым. Кожная ўстанова, тым больш такая, што ва ўмовах Новага часу абслугоўвала патрэбы элітарнай часткі грамадства, не магла абыходзіцца без уласнай сістэмы справаводства. Такім чынам, вынікам увядзення і функцыянавання соймікавага праўлення стала з'яўленне шэрагу дакументаў, якія раней не былі вядомыя ў ВКЛ.

Соймікавай дакументацыяй прынята называць зацверджаныя і зафіксаваныя на паперы падчас соймікавых нарадаў рашэнні. Да іх ліку адносяцца лісты-звароты шляхты да розных асобаў; ляўдыюмы ці ўхвалы (у тым ліку падаткавыя і вайсковыя), якія датычыліся як лакальных, так і агульнадзяржаўных пытанняў; лісты да караля, звязаныя з абраннем павятовых ураднікаў; пратэстацыі; інструкцыі прадстаўнікам павета на соймы [1, s. 455-479; 8, s. 106-127]. У гэтым артыкуле гаворка будзе весціся толькі пра адзін від соймікавых дакументаў, але, бадай жа, самы важны - пасольскія інструкцыі, якія па сваім змесце маюць непасрэдныя адносіны да палітычнага працэсу ў краіне і, што каштоўна, дазваляюць аднавіць яго асаблівасці на лакальным узроўні. Пасольскія інструкцыі складаліся на перадсоймавых сойміках і перадаваліся прадстаўнікам павета, а копіі дакумента актыкаваліся ў кнігі павятовых судовых устаноў - як правіла, гэта былі кнігі гродскага суда [1, с. 479; 8, s. 120]. Асобныя копіі з інструкцый здымаліся інфарматарамі і слугамі ўплывовых асобаў для арыентавання ў настроях шляхты.

Пасольская дакументацыя лідскага сойміка першай паловы XVII ст. захавалася фрагментарна. Неацэнную каштоўнасць для яе вывучэння мае Архіў Радзівілаў, які зберагаецца ў Варшаве, і рукапісныя зборнікі бібліятэкі Польскай акадэміі на вук у Кракаве. Толькі ў радзівілаўскіх зборах захаваліся інструкцыі лідскіх соймікаў 1616 г., 1618 г., 1630 г., 1632 г., 1640 г. [3]. Пасольскія наказы лідскай шляхты 1646 г., 1647 г. і 1648 г. трапілі ў акадэмічную бібліятэку Кракава [4]. Далёка не кожны павет ВКЛ можа паганарыцца такой колькасцю дакументацыі, захаванай да нашых дзён. Сам факт, што лідская пасольская дакументацыя збераглася да нашага часу, сведчыць пра месца павета ў іерархіі рэгіёнаў княства паводле палітычнага ўплыву. Не ставячы за мэту пераказаць змест усіх вядомых інструкцый, ды гэта і ня мае сэнсу, паспрабуем знайсці агульныя праблемы, якія хвалявалі лідскіх абывацеляў напрацягу вылучанага перыяду, і паказаць накірунак трансфармацыі іх адзнакаў і настрояў. Дзеля гэтага вылучым асноўныя блокі праблем, якія прысутнічаюць у большасці пасольскіх наказаў. Да іх ліку, у першую чаргу, трэба аднесці пытанні знешняй палітыкі і арганізацыі абароназдольнасці краіны, функцыянавання палітычнай, судовай і фінансавай сістэм, абароны дзяржаўных інтарэсаў ВКЛ, міжканфесійных і міжэтнічных адносінаў.

Знешняя палітыка і абарона. Даследчыкі гісторыі Рэчы Паспалітай ужо даўно адзначылі пацыфістычныя настроі шляхецкага стану, яго нежаданне да захопніцкіх авантураў [2, 6]. Лідскую шляхту таксама нельга назваць агрэсіўна настроенай да сваіх суседзяў. Настойлівыя заклікі манархаў рэдка знаходзілі падтрымку ў мясцовых абывацеляў. Шляхта з недаверам успрымала інфармацыю аб пагрозе. Так, у 1630 г. лідскія павятовыя актывісты заявілі, што " пра вярбоўку імператарскага войска нам не вядома", а ў 1646 г. паслы атрымалі дакладнае даручэнне: "… дамовы з суседзямі адносна якіх ёсць сумненне ў сяброўстве пацвердзіць".

Ва ўсведамленні шляхты абавязак арганізацыі абароны ад знешніх ворагаў ляжаў на ўладары краіны. Яму належалі асноўныя "лаўры" за перамогі, падтрыманне міру. Амаль кожны пасольскі наказ утрымлівае падзяку манарху, як у 1640 г., за захаванне " здароўя Айчыны". У 1616 г. лідскія абывацелі дзякавалі Жыгімонту Вазе за яго " бацькоўскі" клопат аб Рэчы Паспалітай і асабліва за тое, што заклікаў іх на сойм абмеркаваць пытанні знешняй пагрозы.

У полі зроку лідскай шляхты заўсёды знаходзіўся стан абарончых умацаванняў на памежжы дзяржавы. Просьбы аб забеспячэнні усім неабходным замкаў у Рызе гучалі на сойміку ў 1616 г., замка ў Смаленску - у 1640 г., 1646 г., 1648 г., замка ў Дынабургу - у 1648 г. У 1646 г. лідчане нават звярнулі ўвагу на незадавальняючы стан муроў і вайсковай амуніцыі ў сталіцы княства.

Сярод іншых у інструкцыях сустракаецца патрабаванне ўпарадкаваць артылерыю ВКЛ. У 1640 г. лідскія абывацелі сфармулявалі наступны пастулат: " …каб усе гарматы ВКЛ былі інвентарызаваныя, а адміністратар [асоба, якая апекавалася артылерыяй] заставаўся пры сваім пэўным штогадовым жалаванні ".

Недахопы функцыянавання палітычнай сістэмы краіны заўсёды заставаліся важнейшай праблемай і добра ўсведамляліся элітай тагачаснага грамадства. Лідскія абывацелі не вылучаліся ў гэтым сэнсе недасведчанасцю і рэгулярна патрабавалі скасавання парушэння права, абмежавання нелегальных формаў ціску на палітычных апанентаў. Сярод пунктаў інструкцыі 1640 г. сустракаем патрабаванне не дапускаць пралангацыю соймавых нарадаў, як і ўвогуле скліканне соймаў, " extra praefixu tempus". У 1648 г. у інструкцыю трапіў наступны пункт: " Мы зразумелі з універсалу Яго міласці арцыбіскупа Гнезненскага ад 9 ліпеня да нас на соймік з Варшавы прысланага, што некаторыя Іх міласці прапаноўваюць спалучыць канвакацыю і элекцыю, каб апошняя праз два тыдні па канвакацыі была праведзена". Лідская шляхта выступіла супраць парушэння парадку правядзення канвакацыйных і элекцыйных соймаў. Такая пазіцыя ва ўмовах, калі патрабавалася хутка рэагаваць на крызіс у дзяржаве, можа сведчыць як пра дагматычнае стаўленне да права, так і неўсведамленне пагрозы, у якой апынулася Рэч Паспалітая з пачаткам паўстання ва Украіне. Напярэдадні сойма 1616 г. лідская шляхта з незадаволенасцю адзначыла пашырэнне практыкі прыезду да месца соймавання вялікіх " грамадаў непатрэбных", якія суправаджалі сенатараў і ўраднікаў Кароны і ВКЛ, прычым як свецкіх, так і духоўных. Асабліва ж абурала тое, што менавіта духоўныя асобы, якім " звычайнане належыць мець гвардыю", прыязджалі з узброеным атачэннем.

Функцыянаванне судовых установаў, якія побач з прадстаўнічымі складалі падмурак дзяржаўна-палітычнай сістэмы і з'яўляліся важным інструментам палітычнай барацьбы, знаходзілася ў цэнтры ўвагі кожнага павятовага абывацеля, не магло не стаць прадметам дыскусій на сойміках і соймах. Да некаторых соймаў лідскія абывацелі рыхтавалі цэлыя спісы прэтэнзіяў і рэкамендацый. Да найбольш папулярных пунктаў трэба аднесці абарону аўтарытэту Трыбуналу ВКЛ, як у 1640 г. ці ў 1646 г., калі гучала патрабаванне, " каб Трыбунальскія дэкрэты заставалісяinsuorobore". Адначасова, як гэта мела месца ў 1646 г., не забывалі выказаць прэтэнзіі, і нават пакрытыкаваць дзейнасць установы, паколькі мелі звесткі, што " Галоўны Трыбунальскі суд пачаў няслушна абцяжарваць вінамі розныя установы і ўдзельнікаў судовых працэсаў". Перад канвакацыяй 1648 г. лідскі соймік пагадзіўся, што " Дэкрэты Галоўнага Трыбунальскага суда прынятыя ўжо пасля смерці Святой памяці Яго каралеўскай міласці і прадстаўленыя Яго міласці арцыбіскупу Гнезненскаму належыць пацвердзіць канстытуцыяй на будучай канвакацыі", але такое парушэнне права лічыў недапушчальным, таму паслам даручалася прыкласці намаганні, каб у будучым " адразу пасля смерці каралёў Паноў нашых усе суды спынялі працу".

У інструкцыі 1640 г. зафіксавана прапанова аб аптымізацыі дзейнасці каралеўскага суда: "… забяспечыць правам, каб пасяджэнні задворнага суда адбываліся ў пэўным месцы і часе", а праз шэсць гадоў лідскія шляхціцы абавязвалі паслоў пастарацца, нарэшце, каб " recessajurisбылі раздзелены на тыя, што належаць да кампетэнцыі соймавага, трыбунальскага і задворнага суда".

Скарб і фінансы. Больш за свабоду шляхта, хіба, любіла толькі грошы. Рэч Паспалітая была краінай, дзе не толькі палітычна, але і гаспадарча дамінаваў шляхціц, з дазволу, згоды і кішэні якога дзяржава атрымлівала сродкі на функцыянаванне. Шляхціцы вырашалі збіраць - ці не падаткі і як імі распараджацца. Лідскі соймік не вельмі ахвотна пагаджаўся на выдачу падаткаў і сваіх паслоў абавязваў не прымаць на сойме падаткі без згоды грамады, як гэта было ў 1640 г., 1646 г., і пакідаць канчатковае рашэнне да рэляцыйнага сойміка. У 1648 г. інструкцыя канстатавала: "Падаткі, якія зараз ухваляем на выплаты навербаванаму войску і ў будучым будзем прымаць, каб пры павятовых паборцах заставаліся". Скарб як дзяржаўная ўстанова і яго супрацоўнікі падлягалі кантролю з боку шляхты. Напрыклад, у 1640 г. лідскія абывацелі запатрабавалі ад падскарбія прадстаўлення справаздачы аб зборы падаткаў з каралеўскіх земляў " на вайсковы апарат", прычым падскарбі абавязваўся праінфармаваць не толькі паслоў, але і разаслаць на соймікі копіі разрахункаў. Аналагічнае патрабаванне аб справаздачы падскарбія за выдаткаванне грошай з гэтага падатку прагучала і ў 1648 г. Неаднаразова дэкларавалася ў Лідзе патрэба ў выпраўленні дзейнасці манетнага двара. У 1630 г. гэта было сфармулявана такім чынам: "… манета каб была выпраўлена…", а ў 1646 г. " манета…паводле дэкларацыі…Жыгімонта Трэцяга…каб пры Рэчы Паспалітай заставалася". Сярод пастулатаў знаходзіліся і такія, дзе нават прасочвалася тэндэнцыя да адстойвання даволі спецыфічнай роўнасці шансаў на ўзбагачэнне. У 1640 г. лідскія абывацелі настойвалі на тым, каб больш адной эканоміі ў трыманні адной асобы не было.

Абарона інтарэсаў Вялікага Княства Літоўскага. У межах поліэтнаканфесійнай Рэчы Паспалітай, якая складалася з частак, якія мелі раней і працягвалі падтрымліваць традыцыі ўласнай дзяржаўнасці, рэальнасцю заставалася не толькі лабіраванне, але і адкрытае змаганне шляхты ВКЛ за свае інтарэсы. У гэты працэс была ўцягнута і лідская шляхта, якая выразна акрэслівала сябе як частку палітычнага народа ВКЛ. Лідская пасольская дакументацыя дазваляе сцвярджаць, што канфлікт у адносінах з кароннай шляхтай не затухаў напрацягу ўсяго перыяду, набываючы розныя формы і розную ступень вастрыні. У 1616 г. глебай для разыходжанняў стала справа па размежаванні земляў Кароны і ВКЛ. Лідскія абывацелі даручалі сваім паслам ініцыяванне стварэння камісіі ў гэтай справе, паколькі " ужо вялікая частка добраў ад ВКЛ да Кароны адыходзіць". На перадсоймавым сойміку ў 1640 г. лідскія абывацелі выказвалі прэтэнзіі каронным калегам адносна практыкі ажыццяўлення так званай " альтэрнаты", згодна з якой на кожным трэцім сойме маршалкам абіраўся прадстаўнік княства. Лідскі соймік настойліва патрабаваў, каб " альтэрната соймавай дырэкцыі лічылася не ад разарванага сойма, а ад соймаў, якія скончваліся шчаслівай канклюзіяй". Адным з яскравых прыкладаў супрацьстаяння кароннай і літоўскай шляхты ў XVII ст. стала атрымаўшая шырокі розгалас справа з перадачай Трубецка маскоўскай дзяржаве наўзамен за далучэнне да Кароны земляў ва Украіне. Лідскія абывацелі ў інструкцыі на сойм 1646 г. востра адрэагавалі на факт парушэння тэрытарыяльнай цэласнасці княства назваўшы страту Трубецка, Сярпейска і Вязаўскага стану " новым парушэннем права". Лідскія шляхціцы патрабавалі ад сваіх паслоў не толькі высвятлення " аўтарства" трансакцыі, але і іх жорсткага пакарання. Кампенсаваць страты страціўшым маёмасць належала наступным чынам " пакрыўджаным паводле Бога і святой справедлівасці з уласнай маёмасці тых кансультантаў і выканаўцаў абмеркаваць належыць". Такім чынам, жыхары лідскага павета, не мяжуючы з Каронай ці Масквой, паслядоўна выступалі абаронцамі сваёй айчыны.

На тым жа сойміку ў 1646 г. лідскія абывацелі са спасылкай на акт уніі і соймавыя канстытуцыі нагадвалі аб несупадзенні кароннай і літоўскіх судовых юрысдыкцый і прыводзлі як прыклад пастанову кароннага Трыбуналу па справе пана Сеняўскага адносна маёмасцей, якія знаходзіліся на тэрыторыі ВКЛ.

Рэлігійнае пытанне на лідскім сойміку ўздымалася неаднаразова, але яго актуалізацыя мела месца пры адметных акалічнасцях. У 1616 г. лідская шляхта патрабавала, каб " людзі грэцкай рэлігіі соймавай павагай былі заспакоены", а ў 1630 г. нагадвала, што " libertas religiones" гарантавана як правам паспалітым, так і соймавымі канстытуцыямі. Можна не сумнявацца, што з'яўленне гэтых пунктаў невыпадковае, паколькі і ў 1616 г., і ў 1630 г. паслом ад лідскага павета абіраўся Крыштап Радзівіл, знакаміты лідэр дэсідэнтаў, польны гетман ВКЛ. Міжканфесійныя адносіны ў час праўлення Уладзіслава Вазы нельга назваць асабліва напружанымі, магчыма таму, у 1640-х гадах лідская шляхта абыходзіла гэтае пытанне на соймікавых нарадах. Толькі ва ўмовах міжкаралеўя, калі шляхта імкнулася гарантаваць сабе захаваннне ранейшых праў, праблема ўзнікала сама сабой. Больш таго, выстаўлялася лідскай шляхтай наперад усіх іншых. Перадканвакацыйная інструкцыя, складзеная ў Лідзе 25.VI.1648 г., пачыналася наступным чынам " У першую чаргу маюць паслы настойваць, кабdesidentes in religioneнепарушна заставаліся пры сваіх канфедэрацыях і старажытных вольнасцях". Менавіта па гэтай праблеме мясцовыя абывацелі прытрымліваліся адной палітычнай лініі напрацягу дзесяцігоддзяў, бо яшчэ напярэдадні сойма 1597 г. лідскі соймік патрабаваў ад паслоў не абмяркоўваць іншыя справы, пакуль не будуць вырашаны праўным шляхам міжрэлігійныя супярэчнасці [7, s. 115]. Усё гэта сведчыць пра моцныя пазіцыі дэсідэнтаў у павеце.

Непасрэдна з рэлігійнай мяжуе яшчэ адна паўтараючаяся праблема, а менавіта: дачыненні з жыдоўскім насельніцтвам. Для шляхты ўсёй Рэчы Паспалітай увогуле характэрна амбівалентнае стаўленне да жыдоў: з аднаго боку, за іх кошт фармавалася публічная каса, з іншага боку, на жыдоў глядзелі як на звычайных канкурэнтаў у эканоміцы. Лідская шляхта не вылучалася нейкім асаблівым стаўленнем у адносінах да жыдоў. У інструкцыі 1640 г. даваліся рэкамендацыі, як сабраць пагалоўшчыну з жыдоў, якія ўхіляюцца ад падаткаў. Больш пашыраны быў пералік прэтэнзіяў на сойміку 1646 г. У пункце 17 інструкцыі жыды абвінавачваюцца ў звачайным круцельстве, бо пазбягаючы канчатковага разгляду справаў у Трыбунале пераводзяць іх у задворны суд, праз што падважваюць прэстыж галоўнай апеляцыйнай установы краіны. У 23 і 24 пунктах той жа інструкцыі паслам даручалася дабівацца ажыццяўлення раней прынятых дыскрымінацыйных канстытуцый, якія забаранялі здаваць жыдам у арэнду збор мытаў і трымаць у якасці прыслугі хрысціян. У абодвух выпадках прапаноўваліся канкрэтныя меры па ўвасабленні канстытуцый у жыццё: напрыклад, пры заключэнні кантракту з жыдом на скарб прапаноўвалася накласці грашовы штраф і завесці судовую справу, якая перадавалася ў Трыбунал.

Аналіз інструкцый з лідскага сойміка дазваляе зрабіць наступныя высновы. Кожны пасольскі наказ мае свае адметныя рысы, і канкрэтнае яго напаўненне залежала ад зменлівай грамадска-палітычнай ці гаспадарчай сітуацыі. Заўсёды шляхта абмяркоўвала наступныя пытанні: знешняя палітыка, абарона краіны, функцыянаванне дзяржаўных устаноў. Па фармальных прыкметах, пэўныя адрозненні былі ў інструкцыях, складзеных у першай трэці XVII стагоддзя і ў пазнейшы час. Першыя вядомыя інструкцыі больш кароткія і менш структурызаваныя. Інструкцыі 40-х гадоў XVII cт. маюць выразны падзел на асобныя пункты. Аналіз лідскіх пасольскіх інструкцый паказвае, што кожны раз шляхта падыходзіла да іх складання з адказнасцю, а паўтор некаторых пунктаў з'яўляўся вынікам сістэмнага неваканання соймавага заканадаўства і недасканаласці дзяржаўнага ладу.

Літаратура:

1. Лаппо, И.И. Великое княжество Литовское во второй половине XVI столетия. Литовско-русский повет и его сеймик. Юрьев, 1911.

2. Cагановіч, Г.М. Ідэя міру і вайны ў пастулатах шляхты ВКЛ1630-х гадоў (паводле інструкцый шляхецкіх соймікаў) // Леў Сапега (1557-1633 гг.) і яго час: зб. навук. арт. Гродна. С. 157-162.

3. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, dział II, syg. №№ 646 a, 670, 1030, 1064, 1189.

4. Biblioteka PAU i PAN w Krakowie. Rks. 365, ss. 155-159 v.; 169-174 v.; 200-201 v.

5. Błaszczyk, G. Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności 1492-1569. Poznań, 2002. S.121-126.

6. Dzięgielewski, J. Pokój i wojna w opinii szlachty Rzeczypospolitej czasów Władysława IV // Kultura, polityka, dyplomacja. Studia ofiarowane profesorowi Jaremie Maciszewskiemu w 60 rocznice jego urodzin. Warszawa, 1990. S. 131-140.

7. Kempa, T. Wobec kontrreformacji. Protestanci i prawosławni w obronie swobód wyznaniowych w Rzeczypospolitej w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku. Toruń, 2007.

8. Zakrzewski, A.В. Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVIII w. Ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki. Warszawa, 2000.

КРЫНІЦЫ З ГІСТОРЫІ ЛІДСКАЙ ШЛЯХТЫ (канец XVIII - XIX ст.)

С.В. Занеўскі

г. Гродна, ГрДУ ім. Я.Купалы

Са знікненнем з палітычнай карты Еўропы Рэчы Паспалітай 14 снежня 1795 г. Ліда ўвайшла ў склад Расійскай імперыі. Праз год 8 жніўня 1796 г. яна стала павятовым горадам Слонімскай, затым Літоўскай (з 1797 г.), Гродзенскай (з 1801 г.), і наканец з 1843 г. - Літоўскай геберніі. Па звестках А. Цітова "Ліда лічылася адным з лепшых гарадоў губерніі" [21, с. 185].

Звычайна ў гістарычнай навуцы выдзяляюць два тыпа крыніц: пісьмовыя і рэчавыя [2, с. 22-23]. Больш падрабязна мы спынімся на першых.

Па-першае, трэба адзначыць, што даследванне крыніц па гісторыі Лідчыны - справа не новая. Аб Лідчыне ў архівах ужо пісалі М. Сачок, Н. Таванюк, І. Трусаў [16; 18; 19], але сярод гэтых даследванняў мы не сустрэнем тых, якія спецыяльна прысвечаны шляхетнаму саслоў'ю. У гэтым плане выдзяляецца замежная гістарычная навука - як гэта не дзіва, менавіта там даследванне крыніц па гісторыі лідскай шляхты ідзе большымі тэмпамі, чым у нашай краіне, і перш за ўсё трэба адзначыць імя Чэслава Малеўскага.

Архіўныя матэрыялы разам з ужо ўведзенымі ў навуковы зварот замежнымі аўтарамі крыніцамі дазваляюць распрацаваць яшчэ не даследваную тэму па гісторыі лідскай шляхты. Так напрыклад праца А. Лютага 20-гадовай даўніны, адна з апошніх па гісторыі сацыяльнага становішча беларускага насельніцтва XIX ст., амаль не дае звестак па гісторыі лідскай шляхты (не гледзячы на даволі шырокае выкарыстанне ў дадзеным даследванні архіўных крыніц). Няма нават дакладных звестак аб самой колькасці прадстаўнікоў шляхецкага саслоў'я па лідскаму павету [4, с.31, 36, 50-51, 54-55, 58-59, 72-73]. Разгледзем гэта пытанне больш падрабязна.

Па звестках Ч. Малеўскага "у першай палове XIX ст. каля 10 % насельніцтва лідскага павета складала шляхта", прычым 70 % з гэтага ліку была аколічная шляхта "якая выйшла з мясцовых баяр" [23, s. 5]. Пры гэтым трэба адзначыць тэндэнцыйнасць погляду польскага гісторыка, які сцвярджае, што "значная частка дробнай шляхты паходзіць з Мазовіі і Падляшша, якія аселі на абшарах лідскага павета пасля Люблінскай уніі і набылі тут зямельныя надзелы" [там жа]. Аднак мы ведаем, што артыкул 12 III раздела Статута 1588 г. забараняў палякам набываць землі на абшарах Вялікага княства Літоўскага [17, с. 46]. Разам з тым пераацаніць уклад Ч. Малеўскага ў разпрацоўку праблемы даволі складана. Ён выявіў у архіўных сховішчах і сістэматызаваў спісы дваранскіх родаў лідскага павету, выкарыстоўваючы пры гэтым касцёльныя парафіяльныя метрыкі і дакументы віленскай Герольдыі. Дадзены матэрыял тым карысны для нас, што таксама прадстаўляе інфармацыю аб родавых гербах, дакладнай даце зацвярджэння роду расійскай герольдыяй, а таксама зямельных валоданнях кожнага з іх. Выкарастоўваючы дадзеную інфармацыю мы можам скласці адпаведную схему па колькасці маёнткаў, якія меліся ў той ці іншай дваранскай сям'і (глядзі табліцу 1).

Табліца 1.

Колькасныя суадносіны маёнткаў і дваранскіх родаў Лідскага павету

Колькасць маёнткаў	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16
Колькасць дваранскіх родаў	93	431	142	91	101	58	27	24	24	21	20	14	17	7	13	4	4
Колькасць маёнткаў	17	18	19	20	21	22	23	24	25	26	28	31	32	33	36	47
Колькасць дваранскіх родаў	8	1	1	3	2	2	1	1	1	3	3	1	1	1	2	1

[Крыніца: 23, s.13-97]

Заслугай аўтара таксама з'яўляецца складанне дакладнага спісу павятовых маршалкаў (глядзі табліцу 2).

Табліца 2.

Спіс маршалкаў Лідскага павета

Павятовы маршалак	Дата прыбывання на пасадзе
Аляксандр Остык-Нарбут	1798-1816
Ігнацый Скіндэр	1816-1819
Антоній Скіндэр	1819-1824
Ігнацый Скіндэр	1824-1827
Рамуальд Кастравіцкі	1827-1830, 1839-1844
Антоній Скарбэк Ваёцскі	1831-1834
Вавжынец граф Путткамер	1847-1849
Юзэф Марачэўскі	1850-1855
Стэфан Буткевіч	1855-1874
Ю.Чэпелеўскі	1877-1891
Людвік граф Грабоўскі	1914-1917

[Крыніца: 23, s. 6]

Шмат інфармацыі мае фактычны матэрыял па паўстанню 1863 г. у Лідскім павеце, які дае ўсё той жа Ч. Малеўскі. Ён публікуе поўны спіс шляхты гэтага павета, якая падверглася праследванню і была саслана ў ссылку (указана дакладнае месца). Спіс утрымлівае прозвішчы 299 асоб самага рознага ўзросту (дадзеныя прадстаўлены толькі на 191 паўстанца) [23, s. 102-110]. Асаблівую цікавасць выклікае аналіз узросту паўстанцаў. Ён хістаецца ад 15 (2 чалавекі) да 65 гадоў. Аднак гэты ўзрост размеркаваны вельмі неаднародна (табліца 3). Моладзь ва ўзросце ад 15 да 25 гадоў складае 56,5 %

Табліца 3

Аналіз узросту паўстанцаў 1863 г. у Лідскім павеце

Узрост (гадоў)	15 - 20	21 - 25	26 - 30	31 - 35	36 - 40	41 - 45	46 - 65
Колькасць чалавек	60	48	23	21	13	13	13

Акрамя дадзенай працы Ч. Малеўскі таксама апублікаваў алфавітны спіс шляхты Лідскага павету 1844 г. [24] і вопіс шляхты Лідскай 1765 г. [22].

У 1785 г. імператрыца Кацярына II выдала "Жалаваную грамату дваранству", якая вызначыла правы пануючага саслоў'я. Дваране губерніі складалі асобыя таварыствы і збіраліся губернатарам кожныя тры гады на дваранскі сход, дзе выбіралі губернскага і павятовага прадвадзіцеля дваранства. Гэтыя пасады з моманту ўтварэння дваранскага сходу набылі значэнне пастаянных органаў, якія мелі пэўны ўплыў у губернскіх і павятовых справах. Дваранскі сход разглядаў саслоўныя справы, прыём і выключэнне з дваранскага стану, справы аб апеке і інш. У дваранскім сходзе складаліся радаслоўныя кнігі, у якія заносіліся дваране-памешчыкі, пры ўмове іх доказу да прыналежнасці да гэтага саслоў'я. Кожны дваранін, які быў унесены ў радаслоўную кнігу, па дасягненню 25 год меў права на ўдзел у дваранскім дэпутацкім сходзе.

На тэррыторыю былой Рэчы Паспалітай дадзены указ быў пашыраны толькі Паўлам I ў 1797 г. [20]. Ужо ў XIX ст. была ўтворана пасада Лідскага павятовага прадвадзіцеля дваранства (маршалка), архіўны фонд якога (№ 1144) дае каштоўныя матэрыялы па гісторыі шляхты лідчыны. Так імянны спіс дваран 1832 г. [6, л. 1-15 адв.] дазваляе вызначыць колькасць асоб, якія належылі на гэты час да дадзенага састоў'я. Адпаведныя запісы маюць Кніга запісу дваран Лідскага павета за 1822 і 1897 гг. (5724 асобы) [5; 9]. Спіс шляхты за 1851 г. дазваляе вызнычыць прозвішча, імя і імя па бацьку, узрост, склад сям'і, колькасць сялян і зямлі, род заняткаў, час і месца падцвярджэння ў дваранстве [8]. Такія ж звесткі дае Кніга рэгістрацыі жыхароў Лідскага павета за 1832 г., але акрамя шляхты інфармацыя пададзена па ўсім жыхарам дадзенай мясцовасці (4370 асоб) [7]. Сведчаннем мінулага паўстання стала увядзенне графы "Куды і калі менавіта па якой справе, і на які час ад'язджаў". Маецца таксама інфармацыя пра памеры і ўладароў памешчыцкіх маёнткаў на прыканцы XIX стагоддзя (1899 г.) [10].

У 1823 г. была ўтворана Лідская дваранская апека, на якую ўскладалася папячэнне над маёмасцю дваранскіх сірот, а таксама над маёнткамі дваран, якія паступілі ў апякунскае ўпраўленне за далгі Заёмнаму банку. Старшыня дадзенай арганізацыі адначасова займаў пасаду павятовага прадвадзіцеля дваранства, акрамя яго ў дзейнасці апекі прымалі ўдзел ад 2 - да 4 засядацелей (па выбару мясцовага дваранства). Фонд Лідскай дваранскай апекі (№ 1550) утрымлівае дваранскія спісы 1 - 3 стану за 1863 г. [11], якія даюць наступныя звесткі: прозвішча двараніна, колькі маёнткаў і зямлі мае, дзе пражывае і чым займаецца, калі падцвердзіў сваё дваранскае паходженне. Акрамя таго маюцца справы аб усталяванні апекі над маёмасцю непаўналетніх дзяцей, выдачы спадчынных грошаў паўналетніх памешчыкаў [12], аб адміністрацыі памешчыціх маёнткаў, канфіскацыі маёнткаў за даўгі, аб продажы маёмасці і заняцці ў адміністрацыйнае кіраванне памешчыцкіх уладанняў [14, Л. 1-40], указы Сената, цыркуляры МУС, віленскага губернатара аб парадку продажы і залоге маёнткаў, якія належаць непаўналетнім [13] і пратаколы паседжанняў лідскай дваранскай апекі за 1823 - 1825, 1866 гг. [15]. На жаль большасць матэрыялаў дваранскай апекі Лідчыны не дайшла да нас, бо пагарэла ў час вялікага пажару 1891 г., ад якога значныя страты панёс і сам павятовы горад.

Значную інфармацыю па гісторыі лідскай шляхты маглі даць матэрыялы аб дзейнасці ўтвораннай у 1834 г. з школы піяраў 5 - класнага дваранскага павятовага вучылішча, якіх на жаль у Гродзенскім архіве абнаружана не было.

Падсумоўваючы атрыманыя колькасныя дадзеныя можна скласці наступную табліцу колькасці прадстаўнікоў дваранства ў Лідскім павеце:

Табліца 4

Колькасць прадстаўнікоў дваранства Лідскага павета

Год	1832	1863	1870-ыя	1897
Колькасць дваран	758	638	1123	5734

[Крыніца: 6, Л. 1-14; 9; 11; 23, s.13-97]

Сярод важных рэчавых крыніц аб лідскай шляхце трэба назваць прыватныя родавыя гербы. Іх з'яўленне было выклікана жаданнем выдзяліць сябе з масы такіх жа дваранскіх родаў, якіх з цягам часу станавілася ўсё больш. Першыя гербы з'явіліся яшчэ ў XI ст. [1, с.146]. Складаннем і зацвярджэннем дваранскіх гербаў у Расійскай імперыі займалася створаная ў 1722 г. Пятром I Герольдыя, але канчатковае рашэнне заставалася за Сенатам. Аналіз дваранскіх родаў, у тым ліку і Лідскага павета, выяўляе некалькіх уладароў аднатыпнага герба, што гаворыць аб іх роднасных паходжаннях. Як указвае даследчык геральдыкі А. Лакіер: "пячатка тады толькі можа стаць гербам, калі набудзе характар спадчыннасці, г.зн. будзе пераходзіць з роду ў род без змяненняў, і, акрамя таго, набудзе тыя геральдычныя атрыбуты, без якіх няма разумення аб гербе" [3, с. 127]. Пэўную інфармацыю нясе і знаходжанне ў прадстаўнікоў аднаго роду адразу некалькіх гербаў. Так гербам "Праўдзіч" карысталіся Бжэзоўскія, Кунішэвічы, Хрупы, Чэчоты, Цыдзіны і інш. Герб "Леліва" мелі Адынцы, Аляхновічы, Кіршы, Краевічы, Рэкежы, Станевічы, Сцэцэвічы, Яхневічы. А радавы герб "Любіч" маюць у сваім валоданні ўвогуле тры дзесяткі дваранскіх родаў (2,65 % ад агульнай колькасці радоў Лідчыны ў сярэдзіне XIX ст.). Некалькі гербаў у раду мелі, напрыклад, Анжэйковічы, Юрэвічы (па 2) і Вінчы (3 герба). Адным са старэйшых шляхецкіх родаў з'яўляліся Анжэеўскія, якія набылі родавы герб у 1601 г. [23, s. 14]

Такім чынам у даследаванні лідскай шляхты яшчэ застаецца шмат "белых плям", вырашэнню якіх дапаможа актыўны зварот да архіўных і апублікаваных крыніц.

Літаратура:

1. Из истории благородного сословья в Беларуси и соседних государствах /сост. И.В.Чикалов. - Мн.: Энциклопедикс, 2007. - 240 с.

2. Источниковедение: Теория. История. Метод. - М.: РГГУ, 2004. - 701 с.

3. Лакиер, А.Б. Русская геральдика /А.Б.Лакиер. - М.: Книга, 1990. - 432 с.

4. Лютый, А.М. Социально-экономическое развитие городов Белоруссии в конце XVIII - первой полов. XIX в. /А.М.Лютый. - Мн.: Наука и техника, 1987. - 181 с.

5. НГАБ у Гродна Ф.1144 Воп. 1 Спр. 3

6. НГАБ у Гродна Ф.1144 Воп. 1 Спр. 4

7. НГАБ у Гродна Ф.1144 Воп. 1 Спр. 5

8. НГАБ у Гродна Ф.1144 Воп. 2 Спр. 3

9. НГАБ у Гродна Ф.1144 Воп. 3 Спр. 5

10. НГАБ у Гродна Ф.1144 Воп. 3 Спр. 7

11. НГАБ у Гродна Ф.1550 Воп. 1 Спр. 1

12. НГАБ у Гродна Ф.1550 Воп. 1 Спр. 24

13. НГАБ у Гродна Ф.1550 Воп. 3 Спр. 82

14. НГАБ у Гродна Ф.1550 Воп. 3 Спр. 134

15. НГАБ у Гродна Ф.1550 Воп.4 Спр.1

16. Сачок, М.М. Гісторыя Ліды ў дакументах Беларускага дзяржаўнага гістарычнага архіва / М.М.Сачок // Наш радавод. - Кніга 6. - Ліда, 1994. - с.55-59

17. Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г.- Мн.: Беларусь, 2002.- 207 с.

18. Таванюк, Н. Матэрыялы па Лідзе і Лідскаму павету ў нацыянальным гістарычным архіве г.Гродна /Н.Таванюк // Лідскі летапісец. - 2000. - №2. - с.15-17

19. Трусаў, І.Г. Матэрыялы па гісторыі архітэктуры Лідчыны ў беларускіх і замежных сховаішчах /І.Г.Трусаў // Наш радавод. - Кніга 6. - Ліда, 1994. -с.52-54.

20. Указы государя Императора Павла Первого самодержца Всероссійского: 1796, 1797 г.

21. Цітоў, А.К. Геральдыка беларускіх местаў /А.К.Цітоў. - Мн., 1998

22. Malewski, Cz. Popis szlachty lidzkiej z 1765 roku / Cz.Malewski // Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy. - Wilno, 2005. - s. 168 - 183

23. Malewski, Cz. Rody szlacheckie w powiecie lidzkim na Litwie w XIX wieku /Cz.Malewski. - Wilno: Czas, 2002. - 112 s.

24. Malewski, Cz. Wykaz alfabetyczny z 1844 r. majоtkуw pow. Lidzkiego / Cz.Malewski // Ziemia lidzka. - kwiecieс. - 2004 r.. - № 2(60)

ИЗ ИСТОРИИ ГОРОДСКОГО САМОУПРАВЛЕНИЯ Г. ЛИДЫ (КОНЕЦ XIX ВЕКА)

И.Л. Грибко

г. Минск, БГУ

История городского самоуправления Лиды восходит ещё к концу XVI в. и связана с пожалованием городу Магдебургского права. После разделов Речи Посполитой в городском управлении постепенно вводились нормы российского законодательства, но единой системы до эпохи реформ Александра II создано не было. Решение всех местных вопросов городского населения оставалось в руках губернского начальства и чиновников. Бесправность местных органов управления, их сословный характер, полная зависимость от бюрократического аппарата существенно сдерживали развитие и преобразование городского хозяйства. Подготовка новой городской реформы началась в 1862 г. и проходила в русле либеральных преобразований императора Александра II. К обсуждению проекта реформы были привлечены местные комиссии из представителей различных сословий городского населения. Проект реформы заинтересовано обсуждался в подобной комиссии Лиды. Так, одним из условий предоставления пассивного избирательного права комиссия Лиды рассматривала более высокий имущественный ценз. К выборам на должность городского головы лидская комиссия предлагала допустить «как христиан, так и евреев». [6, 121] Также Лида была среди 49 городов империи, комиссии которых высказались за введение образовательного ценза для выборных лиц муниципального управления. [5, 29] Предложения местных комиссий существенно повлияли на дальнейшую подготовку проекта. Но утверждение реформы затянулось, и принятое 16 июня 1870 г. Городовое Положение оказалось более консервативным по сравнению с первоначальным проектом. И хотя новое положение не оправдало всех надежд, но явилось, безусловно, более прогрессивным и действенным по сравнению с прежним законодательством. Реформа была направлена на создание системы местного самоуправления на основе выборности, всесословности и буржуазного имущественного ценза. Правом участия в городских выборах наделялись мужчины в возрасте от 25 лет, владеющие в городе недвижимым имуществом или торговыми и промышленными предприятиями, и уплачивающие налог в казну города. Они составляли избирательные собрания, где из своей среды выбирали гласных в думу - распорядительный орган городского самоуправления. Количество гласных в думе колебалось от 72 до 30 человек и зависело от числа избирателей.

Законодательство определяло сферу деятельности городского самоуправления кругом местных хозяйственных вопросов. В ведение городских дум переходили вопросы благоустройства городов, проведение санитарных и здравоохранительных мероприятий, определение налогов, содействие развитию торговли, промышленности, образованию и пр. В своих действиях городские думы получили значительную самостоятельность. На губернские по городским делам присутствия возлагался лишь надзор за законностью решений органов самоуправления.

На территории Беларуси реформа начала проводиться после принятия 29 апреля 1875 г. закона «О применении Городового положения 16 июня 1870 года к городам западных губерний». Закон предусматривал в западных губерниях усиление контроля за деятельностью органов местного самоуправления и допускал вмешательство администрации в результаты выборов руководящих лиц. Изменение законодательства для западных губерний было продиктовано недоверием правительства к местному дворянству и городской буржуазии после событий 1863 г.

Решение о проведении реформы в отношении западных губерний принималось по каждому городу отдельно. Такой порядок предусматривал закон 1875 г. Уже в феврале 1878 г. виленский губернатор через виленского генерал-губернатора направил в Министерство внутренних дел ходатайство о введении в ряде городов губернии (Вилейке, Троках, Лиде, Свенцянах, Ошмянах, Диснее и заштатных Радошковичах и Друе) Городового положения 1870 г. [1; 43]. Окончательное решение принималось после рассмотрения в МВД «местных соображений». Предварительно в МВД доставлялись необходимые сведения о торговом и промышленном значении города, количестве жителей, вероисповедании домовладельцев. Эти данные позволяли Хозяйственному Департаменту МВД прогнозировать состав избирателей и будущих органов городского самоуправления.

Жители г. Лиды первоначально негативно отнеслись к предстоящим преобразованиям. В феврале, а затем вторично в апреле 1879 г. они обратились через губернское начальство в МВД с ходатайством, не вводить в городе Положение 1870 г. Причину своей просьбы жители объяснили тем, что имели «крайне ограниченные источники дохода г. Лиды» [1; 58]. В МВД снова рассмотрели доставленные сведения по городу Лиде и сочли доводы жителей неубедительными. Оба ходатайства были отклонены. В Лиде начались подготовительные работы. Были составлены и выверены списки избирателей, проведены выборы по разрядам избирателей, определён состав думы. Все эти мероприятия потребовали значительного времени. Поэтому новое Городовое положение в Лиде было введено несколько позже по сравнению с другими уездными городами губернии (Ошмянами, Радошковичами и некоторыми другими).

Официально новое Городовое положение было введено в Лиде 21 октября 1880 г. После торжественного богослужения и приветственных речей городская дума открыла первое заседание. Социальный состав первой городской думы Лиды был преимущественно мещанским, что соответствовало составу населения и статусу города. Из 36 гласных мещанами являлось 30 человек, а 6 гласных принадлежали к дворянскому сословию.[2; 217-218].

Первым городским головой Лиды был избран губернский секретарь Рудольф Бонецкий. Городской голова возглавлял всё городское управление и избирался думой. Он являлся председателем думы - распорядительного органа самоуправления, а также руководил управой - исполнительным органом. Состав городской управы, т.е. количество членов управы, определялось думой самостоятельно. Дума определяла также (до производства выборов) размер жалованья членам управы и городскому голове. В состав городской управы Лиды входило четыре человека. Кроме городского головы Р.Бонецкого в состав управы вошли мещанин Фердинанд Эйсмонт (он также был избран заступающим место городского головы, т. е. замещал главу города в оговорённых законом случаях), мещане Веникевич и Ицко Пупко (возможно - Пупфо) [2; 219]. В соответствии с нормами Городового положения состав управы менялся не одновременно, а наполовину каждые четыре года. В составе городских управ первого избрания перевыборы половины членов управы происходили по жребию через два года. Среди вновь избранных вместо выбывших членов управы оказался гласный Иосиф Шагун. Его активная деятельность в последующем получила весьма негативную оценку со стороны губернского начальства.

Городская дума избиралась на четыре года. Выборы и утверждение руководящих лиц Лидского самоуправления на второе четырёхлетие в июле 1885 г. сопровождались значительными проблемами. Городским головой Лиды большинством голосов дума избрала И.Шагуна, зарекомендовавшего себя активными действиями в управе. Однако эта кандидатура не была утверждена губернским начальством «в виду того, что Шагун, по своим нравственным качествам, не заслуживает доверия». Также губернатор указывал, что в 1885 г. губернское по городским делам присутствие проводило дознание по поводу незаконных действий Шагуна как заступающего место городского головы. [3; 75]. Для западных губерний закон предусматривал утверждение не только городских голов губернских городов, но и уездных, а также отклонение избранных кандидатур по местным соображениям. Если губернатор затруднялся в принятии решения, то он направлял материалы на рассмотрение в МВД. Несмотря на отсутствие жалоб и нарушений при проведении выборов в Лиде, Хозяйственный департамент МВД счёл «местные соображения» губернатора существенными и распорядился о проведении новых выборов.[3; 77].

Подобная ситуация повторилась и на выборах 1889 г. В ноябре 1889 г. городским головой Лиды на третье четырёхлетие дума избрала дворянина католического вероисповедания Антона Малевского. Часть гласных думы обратилась с жалобой на ход выборов. В жалобе сообщалось о фактах подкупа части гласных накануне выборов, ставились под сомнение способности Малевского к руководящей работе. Губернатор и губернское по городским делам присутствие провели собственное расследование, и хотя убедительных доказательств нарушений получено не было, губернатор просил министра внутренних дел отклонить кандидатуру А.Малевского, а вместо него утвердить на должность головы Рафаловича, набравшего в ходе выборов меньшее количество голосов. [3; 81, 83]. Мотивируя свою просьбу, губернатор подчеркивал, «что города западных губерний не могут считаться вполне благонадёжными». Интересно отметить, что эта фраза в письме губернатора была особо отмечена директором Хозяйственного Департамента синим карандашом и рядом оставлена пометка «совершенно справедливо». Таким образом, в марте 1890 г. министр внутренних дел утвердил в должности городского головы Лиды набравшего меньше голосов дворянина Рафаловича. [4; 14]. Хотя по принятому порядку следовало бы назначить новые выборы. [3; 86].

Тем не менее, несмотря на значительное противостояние и опеку со стороны губернской администрации, за время деятельности учреждений самоуправления Лиды городские дела были значительно улучшены. Средства для муниципального бюджета были получены, прежде всего, за счёт взыскания недоимок, упорядочивания различных сборов и увеличения доходности городского имущества. В результате бюджет города существенно вырос, что позволило эффективнее решать насущные вопросы лидчан. Сведения о городских расходах и доходах отражены в таблице, данные которой составлены на основе отчётов о денежных оборотах городских касс за соответствующие годы.

Расходы и доходы города Лиды

год	расходы	доходы
1876	3 228	3 426
1882	6 184	6 185
1886	8 386	8 342
1890	10 652	12 407
1892	15 776	15 835

Усиление охранительного направления в правительственной политике привело к ограничению институтов самоуправления. В 1892 г. было принято новое Городовое положение, которое значительно повысило имущественный избирательный ценз. Поэтому из-за малочисленности избирателей во многих городах думы и управы прекращали своё существование, а взамен вводилось упрощённое управление. Оно состояло из старосты и нескольких помощников (по сути, они выполняли функции городской управы). В декабре 1893 г. виленский генерал-губернатор сообщил в МВД о введении упрощённого управления в г. Лиде и ряде других городов губернии (Свенцянах, Вилейке, Троках, Радошковичах, Дисне, Друе, Ошмянах). Таким образом, период действия реального представительного самоуправления в г. Лиде был непродолжительным.

Литература:

1. Российский Государственный исторический архив (далее - РГИА). Ф. 1287. Оп. 38. Д. 1784.

2. РГИА. Ф. 1287. Оп. 38. Д. 1755.

3. РГИА. Ф. 1287. Оп. 38. Д. 1756.

4. РГИА. Ф. 1287. Оп. 38. Д. 2658.

5. Грибко, И.Л. Общественное мнение 1860-х годов о путях преобразования городского управления: по материалам комиссий городов Беларуси / И.Л.Грибко // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Сер. 3. - 2003. - № 1.

6. Материалы, относящиеся до нового общественного устройства в городах империи (Городовое положение 16 июня 1870 г.). - Т. 1. - СПб., 1877.

МЯСТЭЧКІ ЛІДСКАГА ЎЕЗДА Ў XIX - ПАЧАТКУ ХХ СТ. *

І.В. Соркіна

г. Гродна, УО «ГрГУ им. Я. Купалы»

* Матэрыялы для напісання дадзенага артыкула былі сабраныя дзякуючы падтрымцы Fundacji Popierania Nauki Kasy im. Józefa Mianowskiego.

Артыкул прысвечаны сацыяльна-эканамічнаму і этнакультурнаму развіццю мястэчак Лідскага ўезда ў ХІХ - пачатку ХХ ст. На аснове дакументальных матэрыялаў, пераважна архіўных, перыядычнага друку, навуковай літаратуры высвятляецца комплекс пытанняў, звязаных з ўзроўнем заселенасці разглядаемых мястэчак, этнаканфесійнай, сацыяльнай, прафесійнай структурай насельніцтва; аналізуецца гаспадарчае жыццё мястэчак; вызначаецца іх адукацыйна-асветніцкі патэнцыял, характарызуецца архітэктурнае аблічча. На прыкладзе Лідскага рэгіёна паказваецца, што мястэчкі - унікальная, вельмі цікавая, шматгранная з¢ява, феномен нашай гісторыі. У адзіным працэсе функцыянавання гэтых паселішчаў узаемадзейнічалі розныя этнасы: беларусы, габрэі, палякі і інш. Гэта і вызначала своеасаблівасць гаспадарчага і сацыяльна-культурнага жыцця мястэчак, непаўторную атмасферу местачковага сусвету.

Сярод унікальных адметнасцяў беларускага краю асаблівае месца належала мястэчкам. Гэтыя паселішчы адыгрывалі надзвычай важную ролю ў развіцці беларускіх земляў, выконваючы адмысловыя эканамічныя, адміністрацыйныя і культурныя функцыі. Яны выступалі пасрэднікамі паміж гарадамі і сельскай мясцовасцю. Праз шчыльную сетку мястэчак гарады распаўсюджвалі свой уплыў на значныя тэрыторыі. Многія мястэчкі нароўні з гарадамі, з`яўляючыся эканамічнымі, культурнымі і адміністрацыйнымі цэнтрамі бліжэйшага наваколля, мелі функцыю арганізаванага ўздзеяння на яго.

Мястэчкі Беларусі - гэта асаблівы сусвет са сваёй непаўторнай атмасферай, непаўторным каларытам. Гэта - саслоўная і этнаканфесійная стракатасць насельніцтва, незвычайная разнастайнасць яго гаспадарчых заняткаў. Гэта - характэрная архітэктура і планіроўка, унікальны, вякамі складзены побыт, "шчырыя адносіны сумлення і даверу, яскравы каларыт мудрых і прыгожых традыцый" [1].

Своеасаблівасць мястэчак тлумачыцца іх станам "на памежжы". Як паселішчы пераходнага тыпу паміж вёскай і горадам, паміж гарадской і вясковай "цывілізацыямі", яны арганічна паядналі ў сабе ўклад вясковага і гарадскога жыцця, побыт селяніна і гараджаніна. Акрамя таго феномен мястэчак ва многім тлумачыцца поліэтнічнасцю, поліканфесійнасцю іх насельніцтва, што абумоўлівала шматнацыянальны характар местачковай культуры. На нацыянальную разнастайнасць культурнага ландшафту мястэчак ужо звярталі ўвагу даследчыкі. Захар Шыбека падкрэсліваў суіснаванне тут, як мінімум, двух культурных асяродкаў - габрэйскага і беларускага. У многіх мястэчках меліся польскія, татарскія і нямецкія асяродкі [2].

Вячаслаў Рагойша адзначаў: "Нацыянальная, сацыяльная, рэлігійная, моўная, палітычная талерантнасць, пачуццё сужыцця "у адной лодцы", так характэрныя для колішніх і сучасных беларусаў, - усё гэта ў вялікай ступені "напрацоўка" і заслуга мястэчак.‹…› У беларускіх мястэчках на роўных ці з некаторай перавагай аднаго або другога сыходзіліся веры (праваслаўная, каталіцкая, іудзейская, часам - ісламская), этнасы (беларусы, палякі, габрэі, часам - беларускія татары, рускія стараверы), мовы (беларуская, польская, ідыш, руская). ‹…› Для культуролагаў мястэчка цікавае як унікальная форма спакойнага, талерантнага прадуцыравання і сужыцця некалькіх нацыянальных культур, спецыфічная лабараторыя іх інтэнсіўных узаемасувязей і ўзаемаўзбагачэння, выпрацоўкі на гэтай аснове своеасаблівага феномена - поліэтнічнай, поліканфесійнай, полілінгвістычнай местачковай культуры" [3].

Найбольш рэльефнымі і вызначальнымі на шматэтнічным культурным ландшафце мястэчак выступалі іудзейская і хрысціянская традыцыі. Найбольш выразнай была і мяжа паміж імі. Калі ж з'явіліся габрэі ў беларускіх мястэчках? У пісьмовых крыніцах звесткі пра местачковых габрэяў сустракаюцца з канца XVI ст. Спачатку іх колькасць была нязначнай і абмяжоўвалася адной ці некалькімі асобамі, звычайна арандатарамі корчмаў. Шматлікія разбуральныя войны, што пачаліся ў сярэдзіне XVII ст., прывялі наш край да дэмаграфічнай і гаспадарчай катастрофы. Беларускае мяшчанства было вынішчана, і ўзнікшы вакуум пачало запаўняць габрэйскае насельніцтва. У XVIII ст. колькасць габрэяў у мястэчках прыкметна ўзрастае, і яны складаюць значную частку местачковага насельніцтва. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адбывалася канчатковая крышталізацыя соцыя-культурнай мадэлі мястэчка. Гэтыя паселішчы сталі пераважна габрэйскімі па складу насельніцтва ў выніку гвалтоўнага высялення габрэяў з сельскай мясцовасці, якое актыўна пачалося пасля выдання "Палажэння аб габрэях 1804 г." Забарона габрэям жыхарства і прадпрымальніцтва ў сёлах і вёсках практыкавалася на працягу амаль усяго перыяду знаходжання Беларусі ў складзе Расійскай імперыі.

Такім чынам, на працягу XVIII - XIX ст. Беларусь стала краем габрэйскіх мястэчак, у кожным з якіх была арганізаваная абшчына са сваімі традыцыйнымі інстытуцыямі, рэгуляваўшымі штодзённае абшчыннае жыццё. Расійскія меры прывялі да канцэнтрацыі габрэяў у гарадах і мястэчках і, як вынік гэтага, да кансервацыі традыцыйнай габрэйскай культуры і ўкладу жыцця. Мястэчка для габрэяў адыграла такую ж ролю ў захаванні традыцыйнай культуры, як вёска для беларусаў. Яно стала для габрэяў уласным "асяроддзем пражывання". Паступова фармавалася ўяўленне аб мястэчку (на ідыш - "штэтл") як малой габрэйскай радзіме, "Ізраілі у выгнанні". Мястэчка, такім чынам, пераўтварылася ў асяродак габрэйскай гісторыі рэгіёна, культурнай творчасці беларускага габрэйства. Адначасова мястэчкі працягвалі заставацца асяродкамі шляхецкай польскай (ці ліцвінскай) і сялянскай беларускай культур.

Знаходзячыся ў пастаянным кантакце з хрысціянскім насельніцтвам, габрэі не маглі не зведаць ўплыву з яго боку. Паміж іудзейскай і хрысціянскай традыцыямі адбываўся пэўны сінтэз, пэўнае ўзаемапранікненне і ўзаемаўзбагачэнне. Так, Валерый Дымшыц, знаўца габрэйскіх народных казак і тэатральнага мастацтва, сцвярджае, што ў гэтых галінах поле ўзаемаўплыву паміж названымі традыцыямі было шырокім. Барыс Хаймовіч, даследчык помнікаў габрэйскага пластычнага мастацтва, прыйшоў да высновы, што частка мадэляў хрысціянскага свету пераходзіла ў габрэйскую традыцыю. Ала Сакалова, спецыяліст па архітэктуры штэтла, адзначае, што, нягледзячы на яе спецыфічнасць і адметнасць, існавалі некаторыя запазычанні, у прыватнасці ў галіне будаўнічай тэхнікі. Зіновій Столяр, вывучаючы музыку габрэйскага мястэчка, прыйшоў да высновы, што сведчаннем жыцця габрэяў у іншанацыянальным асяроддзі выступаюць двухмоўныя і поліматыўныя песні і інструментальныя мелодыі, у якіх "ужываюцца" прыкметы фальклору розных народаў. Аўтаномнасць, ізаляванасць габрэйскай культуры, такім чынам, нельга абсалютызаваць. Як бачым, узаемапранікненне і ўзаемаўзбагачэнне паміж ёй і хрысціянскай культурай былі даволі прыкметныя. І менавіта мястэчка было месцам сустрэчы і перакрыжавання гэтых двух разнародных традыцый.

Усе вышэй адзначаныя асаблівасці мястэчак выразна праяўляліся ў мястэчках Лідскага ўезда. Аднак амаль кожнае мястэчка мела свой уласны рытм жыцця, свае традыцыі, свае адметнасці. Паспрабуем на аснове разнастайных архіўных матэрыялаў, звестак з гістарычнай літаратуры скласці «мазаіку» местачковага жыцця ў Лідскім уездзе ў ХІХ - пачатку ХХ ст.

Папярэднік сучаснага Лідскага раёна, Лідскі ўезд (адносна перыяду Вялікага княства Літоўскага - павет) існаваў у XVІ - першай палове ХХ ст., а дакладней з 1565-1566 па 1940 г.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай Лідскі павет (уезд) адышоў да Расійскай імперыі, апынуўся ў складзе Гродзенскай (з 1801 г.), а пазней Віленскай губерні (з 1842 г.). Плошча Лідскага ўезда складала больш за 4,9 тыс. кв. вёрст, у 1864 г. колькасць жыхароў каля 110 тыс., 1 горад (Ліда), 15 мястэчак, 15 сёлаў, 866 вёсак і 876 іншых паселішчаў (калоній, фальваркаў, хутароў і інш.) [4].

Пачнём стварэнне «калейдаскопу» местачковага жыцця ў Лідскім ўездзе з кароткіх гістарычных даведак пра час ўзнікнення ці першых згадак у пісьмовых крыніцах і ўладальнікаў.

На першай дакладнай карце ВКЛ, якую выгравіраваў Тамаш Макоўскі каля 1603 г. (захавалася другое выданне, што выйшла ў Амстэрдаме ў 1613 г.), сярод 272 мястэчак Беларусі былі пазначаныя 23 мястэчкі Лідскага ўезда: Астрына, Беліца, Блотна (Воранава), Васілішкі, Вялікая Вавёрка, Германішкі, Голдава, Дакудава, Дубічы, Жалудок, Жырмуны, Забалаць, Ішчолна, Канява, Крупава, Лебяда, Нача, Орля, Радунь, Ражанка, Турэйск, Шчучын, Эйшышкі [5]. Гэта сведчыць пра статус мястэчка, замацаваны за гэтымі паселішчамі на перыяд складання дадзенай карты. Не ўсе мястэчкі здолелі захаваць свой статус. Змянялася іх эканамічнае становішча, некаторыя занепадалі і пераходзілі ў разрад сел ці вёсак. Колькасць мястэчак не была пастаяннай яшчэ і таму, што нават у сярэдзіне XIX ст. не існавала дакладнага вызначэння паняцця «мястэчка». Адна і тая ж мясцовасць у дакументах называлася то мястэчкам, то сялом, то нават вёскаю.

Астрына ўпершыню згадваецца ў кнізе запісаў Літоўскай метрыкі ў 1450 г. і ў кнізе наданняў Казіміра IV Ягелончыка за 1441 - 1482 г.; у 1487 - мястэчка; у XV - пачатку XVI ст. - каралеўскае ўладанне, у 1520 г. перайшла ва ўладанне А.І.Хадкевіча. У 1641 г. Астрына атрымала Магдэбургскае права (Мал. 1). У 1666 г. Пацы пабудавалі тут касцёл (не збярогся). З 1771 г. мястэчка знаходзілася ва ўладанні А.Зянковіча [6]. У дакументах першай паловы ХІХ ст. Астрына фігуруе як "старасцінскае казённае" мястэчка [7].

Беліца вядомая з XV ст. як вялікакняжацкае ўладанне, у дакуменце 1486 г. называецца мястэчкам. Жыгімонт ІІ Аўгуст падараваў Беліцу Мікалаю Радзівілу Рудому, які каля 1553 г. перадаў парафіяльны касцёл (пабудаваны ў перыяд з 1431 па 1500 г.) кальвіністам. Тут у XVII ст праходзілі кальвінскія сіноды. У ХІХ ст. Беліца належала Радзівілам, пазней Вітгенштэйнам, Трубяцкім [8].

Беняконі ў першай палове XVIІ ст. належалі Яну Чаплінскаму, які ў 1634 г. заснаваў тут драўляны касцёл Іаана Хрысціцеля [9]. У ХІХ ст. быў узведзены новы будынак касцёлу ў стылі народнага драўлянага дойлідства (Мал. 2.). У пачатку ХХ ст. Беняконі былі ва ўласнасці Рымшаў.

Васілішкі ў пісьмовых крыніцах вядомыя з першай паловы XV ст.; у XV - XVI ст. староства ў складзе каралеўскіх сталовых уладанняў. У 1486 г. Васілішкі названыя мястэчкам. У 1489 г. па загадзе Казіміра IV Ягелончыка пабудаваны драўляны касцёл. У 1658 г. суддзя земскі лідскі Марцін Лімонт заснаваў касцёл і кляштар дамініканцаў (паводле іншых звестак - базыльянаў), закрыты ў 1832 г. У 1769 г. пры кляштары пабудаваны касцёл Іаана Хрысціцеля, які з'яўляецца помнікам архітэктуры позняга барока (Мал. 3.). У 1659 г. у Васілішках праходзіў соймік Лідскага павета. У 1706 г. тут некаторы час знаходзілася рэзідэнцыя манарха Рэчы Паспалітай Станіслава Ляшчынскага. У 1766 г. васілішскім старостам быў віленскі ваявода Міхал Агінскі [10]. У дакументах першай паловы ХІХ ст. Васілішкі - "старасцінскае казённае" мястэчка [7].

Воранава (старажытная назва Блотна) вядома па пісьмовых крыніцах з XVI ст. Належала Гаштольдам, А.Масевічу, які ў 1705 г. заснаваў новы касцёл св.Тадэвуша, пазней перайшло ва ўласнасць Сцыпіёнам, затым Зарэцкім, у пачатку ХІХ ст. належала памешчыку Александровічу [11].

Дакудава вядомае з другой паловы XIV ст. як велікакняжацкі двор, пазней належала Кучуку, Кішкам, Радзівілам (з 1513 г.), Вітгенштэйнам (у ХІХ ст.) Каля 1533 г. пабудаваны касцёл. У XVII - XVIII ст. тут дзейнічаў кальвінскі збор. З 1669 г. Дакудава з'яўлялася мястэчкам. Гэты статус паселішча захоўвала і ў пачатку ХІХ ст.: названае ў ведамасці гарадоў і мястэчак Гродзенскай губерні ў 1807 г. Аднак ужо ў дакуменце 1829 г. сярод мястэчак Лідскага ўезда Дакудава не згадваецца. [7]. У матэрыялах перапісу 1897 г. знаходзім і вёску Дакудава (781 чал., у тым ліку 771 стала пражывалі, з іх 375 муж. і 396 жан.), і сяло Дакудава (571 чал., у т.л. стала пражывалі 543, з іх 261 муж. і 282 жан.) [12].

Жалудок у пісьмовых крыніцах вядомы з другой паловы XV ст. як велікакняжацкае ўладанне, у 1486 г. названы мястэчкам. У 1480-1490 г. Казімір IV Ягелончык заклаў касцёл. З 1530-х Жалудок прыватнае ўладанне: належаў Лацкім, Сапегам, Францкевічам, Тызенгаўзам (у XVIII - першай чвэрці ХІХ ст.), Урускім (з 1830-х г.), Святаполк-Чацвярцінскім (у пачатку ХХ ст.). З 1682 па 1832 у Жалудку існаваў касцёл і кляштар кармелітаў, заснаваны Казімірам і Аляксандрай Францкевічамі. Мястэчка знакамітае тым, што ў мясцовым касцёле быў пахаваны Антоній Тызенгаўз, тут нарадзіліся вучоны-арнітолаг Канстанцін Тызенгаўз, удзельнік паўстання 1863-1864 г. Валерый Урублеўскі [13]. Касцёл, які існуе і сёння быў пабудаваны ў 1854 г. архітэктарам Каралям Падчашынскім у стылі позняга класіцызму (Мал. 4.).

Жырмуны вядомыя з XV ст., у розныя часы належалі Бутрымам, Мантоўтавічам, Завішам, Радзівілам, Тышкевічам, Шванбахам. Каля 1437 г. Войцех Кучук заснаваў тут касцёл. У 1624 г. Ян Завіша пабудаваў новы касцёл, які быў спалены ў час войнаў сярэдзіны XVII ст. і адноўлены ў 1673 г. У 1788 г. Караліна Радзівіл заснавала касцёл св.Крыжа (захаваўся). У 1724 г. Жырмуны атрымалі Магдэбургскае права [14].

Забалаць у пісьмовых крыніцах вядомая з канца XIV ст., у канцы XV ст. з'яўлялася ўладаннем Дашковічаў, а ў пачатку XVI ст. яе ўладальнікам стаў Васіль Глінскі. Новы ўладальнік Забалаці Войцех Нарбутовіч у 1536 г. заснаваў тут мястэчка, атрымаўшы прывілей на таргі і карчму ў маёнтку [5]. Пазней Забалаць належала Сапегам, Палубенскім, Габаям, Тышкевічам, Нарбутам, Волянам, Патоцкім і інш. У 1622 (1623) г. Мікалай Нарбут заклаў драўляны касцёл св.Тройцы. У 1812 г. паводле фундушу Людвіка Тышкевіча быў пабудаваны мураваны касцёл [15].

Ішчална ў пісьмовых крыніцах канца XV - пачатку XVI ст. упамінаецца як маёнтак Давойнавічаў. Каля 1515 г. Андрэй Давойнавіч заснаваў тут драўляны касцёл св.Тройцы (мураваны існуе з 1758 г.). У 1547 г. Станіслаў Давойна паводле прывілея Жыгімонта І заснаваў у Ішчалне мястэчка [5]. Пазней яго ўладальнікамі былі Лімонты, Вішнявецкія, Палупяты, Радзімінскія-Францкевічы, Скарбек-Важынскія [16].

Новы Двор упершыню ўпамінаецца ў пісьмовых крыніцах пад 1440 г. З'яўляўся ўладаннем віленскіх біскупаў, пазней Гансецкіх, Ромераў. У 1720 г. мястэчка праз прывілей Аўгуста ІІ атрымала Магдэбургскае права. Драўляны касцёл быў узведзены ў 1480 г., перабудаваны ў 1749 г. [17]. У дакументах першай паловы ХІХ ст. Новы Двор фігуруе як "старасцінскае казённае" мястэчка [7].

Орля вядомая з XVI ст., уладальнікамі яе былі Орлі (ці Хорлі), пазней Давойны, Радзівілы, Святаполк-Чацвярцінскія. У 1665 г. быў тут збор евангелікаў-рэфарматаў. У 1783 г. была ўзведзеная драўляная уніяцкая царква, якую ў 1865-1866 г. замянілі на мураваную ў рэтраспектыўна-рускім стылі (Мал. 5.). У XVIII ст. Орля карысталася Магдэбургскім правам (Мал. 6.) [18].

Радунь упершыню ўпамінаецца ў 1387 г. у грамаце Ягайлы як горад Радыня, цэнтр воласці. З'яўлялася уласнасцю скарбу. У 1649 г. Радунь атрымала Магдэбургскае права і ўласны герб: у сярэбраным полі выява чырвонага рака (Мал. 7). У другой палове XVIII ст. Радунь - прыватнае ўладанне, у 1766 г. належала Юзэфу Тышкевічу. У дакументах першай паловы ХІХ ст. фігуруе як "старасцінскае казённае" мястэчка. У 1832 г. яно было аддадзена на дванаццацігадовае арэндаўтрыманне памешчыку Юліяну Хайевінскаму. У 1838 г. у Радунь быў перанесены драўляны парафіяльны касцёл. Папярэдні касцёл існаваў з 1752 г. Пазней ён згарэў і быў адбудаваны ў 1801 г. [19].

Ражанка вядомая з XVI ст., з'яўлялася маёмасцю Пацаў, пазней Тышкевічаў, Сапегаў, зноў Пацаў. У 1832 г. маёнтак быў канфіскаваны за ўдзел у антырасійскім паўстанні яго ўладальніка Людвіка Паца. Драўляны парафіяльны касцёл быў закладзены ў мястэчку ў 1516 г. Мікалаем Пацам, аднаўляўся на сродкі Тышкевіча ў 1596 г., а на сродкі Сапегі ў 1674 г. быў узведзены мураваны касцёл (Мал. 8.). [20].

Узгадаем таксама пра Сабакінцы. Гэтае паселішча некалі належала да скарбу, з 1540 г. знаходзілася ва ўтрыманні Шымка Мацкевіча, а ў 1550 г. было перададзенае ўцекачу з Масквы Міхалу Сабакіну, ад прозвішча якога і атрымала сваю новую назву (раней называлася Заблоцце). З даўніх часоў існавала царква, якая была нанова выбудаваная ў 1865 г., мела звон са славянскім надпісам 1506 г. і не меней старажытны цудатворны абраз Маці Божай. У 1676 г. Ян ІІІ Сабескі надаў Сабакінцам Магдэбургскае права, што было падцверджана ў 1755 г. Аўгустам ІІІ [21]. У ХІХ ст. Сабакінцы рэдка называліся мястэчкам.

Славутае мястэчка Шчучын упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах першай паловы XV ст. у сувязі з заснаваннем у 1436 г. трокскім ваяводам Пятром Лелюшам касцёла. У другой палове XV - XVII ст. Шчучын належаў Кучукам, Кішкам, Радзівілам, Давойнам, Лімонтам; у першай палове XVIII ст. - Юзафовічам-Глябіцкім (Хлябіцкім); пазней - Сцыпіёнам, якія заснавалі тут адзін з найлепшых у ВКЛ калегіум піяраў; з 1807 г. Шчучын стаў уласнасцю Друцкіх-Любецкіх, на сродкі якіх ў 1826 - 1829 гг. быў узведзены мураваны касцёл св.Тэрэзы. У 1865 г. на месцы разбуранай каталіцкай капліцы была пабудаваная Міхайлаўская царква. Шчучын паводле прывілея Аўгуста ІІІ ад 18 мая 1761 г. меў Магдэбургскае права, герб (Мал. 9.), таргі і кірмашы [22].

У Лідскім уездзе знаходзіліся таксама Эйшышкі (сёння ў складзе Літвы), адно з найбольш старажытных паселішчаў, заснаванае ў 1070 г. Эйшысам, палкаводцам літоўскага князя Эрдзівіла [23]. Паводле сведчання гісторыка і этнографа першай паловы ХІХ ст. Іосіфа Ярашэвіча, на габрэйскіх могілках м. Эйшышкі знаходзіўся надмагільны камень з надпісам 1170 г. [24]. Гэты факт цікавы тым, што ён дазваляе датаваць з'яўленне пасяленняў габрэяў на тэрыторыі Беларусі ХІІ ст., а не XIV ст., калі з'явіліся першыя пісьмовыя крыніцы аб габрэях на нашых землях. Парафіяльны драўляны касцёл быў закладзены ў Эйшышках у 1413 г. Вітаўтам Вялікім. Мураваны быў узведзены ў 1852 г. стараннямі Паўла Каліноўскага-Паўловіча. За часамі Яна ІІІ Сабескага (1674 - 1696) Эйшышкі набылі Магдэбургскае права, адноўленае Станіславам Аўгустам у 1792 г. З 1791 па 1795 г. Эйшышкі былі павятовым горадам [25], у дакументах першай паловы ХІХ ст. фігуруюць як "старасцінскае казённае" мястэчка [7].

Такім чынам, мястэчкі дадзенага рэгіёна, як правіла, вялі сваю гісторыю з ХIV - ХV ст. і з'яўляліся прыватнаўласніцкімі. Клопатам уладальнікаў будаваліся храмы, развівалася асвета, многія мястэчкі атрымоўвалі Магдэбургскае права (Астрына, Жырмуны, Новы Двор, Орля, Радунь, Сабакінцы, Шчучын, Эйшышкі).

Статыстычныя звесткі аб узроўні заселенасці і этнаканфесійным складзе насельніцтва мястэчак разглядаемага рэгіёна ў ХІХ - пачатку ХХ ст. прыведзены ў табліцах.

Табліца 1

Заселенасць мястэчак Лідскага ўезда ў 1829 г.*

Мястэчка	дамоў			жыхароў
усяго	хрысціянскіх	іудзейскіх, абс. (%)	усяго	хрысціянаў	іудзеяў, абс.( %)
Астрына	159	66	93 (58,5)	591	257	334 (56,5)
Беліца	117	80	37 (31,6)	701	436	265 (37,8)
Васілішкі	144	75	69 (48)	1096	575	521 (47,5)
Жалудок	57	29	28 (49,1)	311	146	165 (53)
Новы Двор	40	18	22 (55)	404	105	299 (74)
Орля	45	31	14 (31,1)	174	125	49 (28,2)
Радунь	88	47	41 (46,6)	379	174	205 (54)
Ражанка	19	9	10 (52,6)	89	54	35 (39,3)
Шчучын	47	17	30 (63,8)	190	70	120 (63,2)
Эйшышкі	101	18	83 (82,2)	797	75	722 (90,6)
Усяго	817	390	427 (52,2)	4732	2017	2715 (57,4)

*Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродна. Ф. 1. Воп. 3. Спр. 536. Арк. 54 адв. - 61 .

Паводле іншай крыніцы колькасць дамоў і насельніцтва мястэчак Лідскага ўезда ў 1829 г. была большай і выглядала наступным чынам:

Табліца 2*

Мястэчка	дамоў	муж.	жан.	усяго	Габрэяў сярод мужчын, абс.(%)
Астрына	170	682	696	1378	339 (49,7)
Беліца	151	460	424	884	277 (60,2)
Васілішкі	141	694	634	1328	589 (84,9)
Воранава	38	186	184	370	105 (56,5)
Жалудок	84	369	318	687	139 (37,7)
Новы Двор	39	164	156	320	100 (61)
Орля	45	216	196	412	117 (54,1)
Радунь	95	386	389	775	185 (48)
Ражанка	20	196	84	280	152 (77,6)
Шчучын	68	289	268	557	162 (56,1)
Эйшышкі	81	498	372	870	364 (73,1)
Усяго	932	4140	3721	7861	2529 (61,1)

*Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродна. Ф. 1. Воп. 3. Спр. 422. Арк. 122 адв. - 123 .

У 1870 - 1871 гг. сіламі губернскіх устаноў былі старанна сабраныя звесткі пра мястэчкі нашага краю ў сувязі з гарадской рэформай, якая прадугледжвала ўвядзенне новага гарадавога палажэння. Інфармацыя пра мястэчкі Лідскага ўезда гэтага часу, якая пралівае святло не толькі на колькасць насельніцтва, але і на яго канфесійную і саслоўную структуру, прыводзіцца ў наступнай табліцы.

Табліца 3

Статыстычныя дадзеныя аб мястэчках Лідскага ўезда за 1870 - 1871 гг.*

Мястэчка	усіх жых.	дваран і дух-ва	купцоў і мяшчан		асоб сельскага стану		% адносна агульнай колькасці жыхароў
хрысц.	іудзеяў	хрысц.	іудзеяў	асоб гарадскіх саслоўяў	асоб сельск. стану	іудзеяў
Радунь	705	2	28	425	250	-	64,6	35,4	60,2
Астрына	1206	6	25	777	408	-	66,2	33,8	64,4
Жалудок	576	2	12	400	162	-	71,9	28,1	69,4
Воранава	612	3	12	550	47	-	92,4	7,6	90,4
Беліца	564	6	20	360	178	-	68,5	31,5	64
Новы Двор	509	5	16	325	163	-	67,8	32,2	63,8
Ражанка	432	6	12	310	100	4	76	24	72,7
Орля	350	7	15	220	106	2	69,2	30,8	63,4
Шчучын	997	20	35	780	162	-	83,8	16,2	78,2
Васілішкі	1229	12	30	850	337	-	72,6	27,4	69,1
Эйшышкі	741	10	25	590	116	-	84,4	15,6	79,6
Усяго	7921	79	230	5587	2029	6	74,4	25,6	70,6

*Материалы, относящиеся до нового общественного устройства в городах империи (городовое положение 16 июня 1870 г.) Т.V. СПб., 1879. С. 86.

У табліцы 4 сабраныя звесткі аб колькасці двароў і жыхароў мястэчак Лідчыны з разнастайных, пераважна друкаваных, крыніц.

Табліца 4

Заселенасць мястэчак Лідскага ўезда ў другой палове ХІХ - пачатку ХХ ст.*

Мястэчка	двароў, жыхароў
Астрына	1863 г. - 170 двароў, 970 жых.; 1866 г. - 179 двароў, 1196 жых.: 481 праваслаўных, 669 іудзеяў, 12 католікаў, 34 мусульманаў; 1882 г. - 1984 жых.; 1897 г. - 2410 жых., у т.л. 1440 габрэяў (ці амаль 60 %); 1905 г. - 1776 жых.
Беліца	1854 г. - 187 двароў, у т.л. 55 габрэйскіх (ці каля 30 %), 8 татарскіх, 632 жых.; 1863 г. - 164 жылых будынкаў, 877 жых.; 1866 г. - 100 двароў, 883 жых.; 1897 г. - 1685 жых., у т.л. 679 габрэяў (ці 40,3 %); 1905 г. - 1230 жых.
Беняконі	1880 г. - 63 жых.
Васілішкі	1863 г. - 188 жылых будынкаў, 1859 жых.; 1866 г. - 244 двары, 1841 жых.: 5 праваслаўных, 453 католіка, 1383 іудзея; 1897 г. - 2781 жых, у т.л. 2081 габрэй (ці 74,8 %); 1905 г. - 1983 жых.
Воранава	1863 г. - 52 жылых будынкаў, 331 жых.;1865 г. - 42 двары, 468 жых.: 18 праваслаўных, 117 католікаў, 333 іудзея; 1897 г. - 1574 жых., з іх 1432 габрэя
Дакудава	1886 г. - 28 двароў, 378 жых.; !897 г. - вёска Дакудава 781 жых., сяло Дакудава 571 жых.; пач. ХХ ст. (1905 г.) - вёска Дакудава 484 муж., 387 жан.
Жалудок	1863 г. - 88 жылых будынкаў, 581 жых.;1895 г. - 130 двароў, 674 жых.; 1897 г. - 1860 жых., у т.л. 1372 габрэя (ці 73,5 %); 1905 г. - 1969 жых.
Жырмуны	1860 г. - 29 двароў, 271 жых.; 1863 г. - 19 жылых будынкаў, 272 жых.;
Забалаць	1880-я гг. - 6 двароў, 75 жых.
Ішчална	1863 г. - 5 жылых будынкаў, 38 жых.; 1897 г. - 14 двароў, 118 жых.
Новы Двор	1860 г. - 501 жых.; 1863 г. - 62 жылых будынкаў, 348 жых.;1886 г. - 63 двары, 708 жых.; 1897 г. - 822 жых., у т.л. 664 габрэя (ці 80,8 %); 1905 г. - 977 жых.
Орля	1863 г. - 58 жылых будынкаў, 349 жых.;1886 г. - 83 двары, 598 жых.; 1897 г. - 804 жых.; 1905 г. - 726 жых.
Радунь	1863 г. - 121 двор, 737 жых.; 1866 г. - 91 двор, 869 жых.: 361 католік, 508 іудзеяў; 1881 г. - 1526 жых.; 1897 г. - 313 дамоў, 1621 жых., у т.л. 896 габрэяў (55,3 %); 1905 г. - каля 1394 жых.
Ражанка	1861 г. - 883 жых.; 1863 г. - 52 жылых будынкаў, 274 жых.; 1897 г. - 777 жых., у т.л. 543 габрэя (каля 70 %); 1905 г. - 504 жых.
Шчучын	1863 г. - 94 жылых будынкаў, 575 жых.; 1866 г. - 123 двара, 1088 жых.; 1897 г. - 1742 жых., у т.л. 1356 габрэяў (77,8 %); 1905 г. - 3815 жых.
Эйшышкі	1863 г. - 103 жылых будынкаў, 706 жых.; 1868 г. - 250 двароў, 1250 жых.; 1897 г. - 3196 жых. У т.л. 2376 габрэяў (74,3 %); 1905 г. - 2448.

*Галоўны Архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), AR, dz. XXV, sygn. 206.

Полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении. Виленская губерния. Вильно, 1905. С. 183 - 214.

Статистический временник Российской империи. Выпуск 1. СПб., 1866. С. 82.

Slownik geograficzny Królestwa Polskiego. Т. І. Warszawa, 1880. S. 211 - 212, 218; Т.VII. Warszawa, 1886. S. 294, 582, 733; T. IX. Warszawa, 1888. S. 450; T. X. Warszawa, 1889. S. 939; Т. XI. Warszawa, 1890. S. 864 - 865; T. XIII. Warszawa, 1893. S. 128; Т. XIV. Warszawa, 1895. S.827, 895.

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Мінск, 1993 - 2003. Т. 1. С. 226, 494; Т. 2. С.14, 229; Т. 3. С. 363, 390, 511; Т.5. С. 333, 357; Т. 6. Ч. 1. С.69, 83; Т. 6.Ч. 2. С. 242.

Еврейская энциклопедия. СПб., 1903. Т. V. C. 343; T. VII. С.494, 538; T. IX. C. 97-98; T. XI. C. 770; Т. ХІІ. С. 146; T. XIII. C.271, 572; T. XVI. C. 143.

Российская еврейская энциклопедия. Т.4. М., 2000. С. 98.

Rouba Napoleon. Przewodnik po Litwie i Bialejrusi. Wilno 1909 - Gdańsk 1995. S. 20, 21, 60, 135, 138-139, 140, 161, 166, 177-178, 187, 196,209, 214, 215.

Прыведзеныя вышэй статыстычныя звесткі хоць часам і супярэчлівыя, аднак дазваляюць прасачыць дынаміку колькасці насельніцтва ў мястэчках Лідскага ўезда. Амаль усе мястэчкі ў ХІХ ст. паступова павялічвалі колькасць насельніцтва. Калі верыць звесткам са справы № 536, якая захоўваецца ў НГАБ у Гродна ў 1 фондзе, 3 вопісу, найбольшы рост прадэманстравала мястэчка Ражанка: з 89 жыхароў у 1829 г. да 777 у 1897 г., у 8,7 разоў. Высокі прырост насельніцтва назіраўся ў Жалудку: з 311 жыхароў у 1829 г. да 1860 у 1897 г., амаль у 6 разоў; Шчучыне: з 327 жыхароў у 1833 г. да 1742 у 1897 г., амаль у 5,3 разы. Насельніцтва Орлі за гэты час павялічылася ў 4,6 разоў, Радуні - у 4,3 разы, Астрына і Эйшышак - у 4 разы, Васілішак - у 2,5 разоў, Беліцы - у 2,4 разы, Новага Двару - у 2 разы. Падаецца, што звесткі з гэтай крыніцы заніжаныя. Больш даверу выклікаюць дадзеныя са справы № 422, якая захоўваецца ў НГАБ у Гродна ў 1 фондзе, 3 вопісу. З улікам іх тэмпы росту насельніцтва мястэчак Лідчыны з 1829 г. па 1897 г. былі значна больш сціплымі: Воранава павялічыла колькасць жыхароў у 4 разы; Эйшышкі - у 3,7 разоў; Шчучын - у 3,1; Ражанка - у 2,8; Жалудок - у 2,7; Новы Двор - у 2,6; Васілішкі - 2,1; Орля і Радунь - у 2; Беліца - у 1,9; Астрына - у 1,7.

Па велічыні разглядаемыя мястэчкі канца ХІХ ст. можна ўмоўна падзяліць на вялікія (ад 2 да 5 тыс. чал.) - Астрына, Васілішкі, Эйшышкі; дробныя (ад 500 да 2 тыс. чал.) - Беліца, Воранава, Жалудок, Новы Двор, Орля, Радунь, Ражанка, Шчучын; мястэчкі-сёлы (менш за 500 чал.) - Беняконі, Жырмуны, Забалаць, Ішчална, Дакудава.

У дакументах ХІХ ст. адна і тая ж мясцовасць называецца то мястэчкам, то вёскаю, то сялом. Так, у пераліку гарадскіх паселішчаў Лідскага ўезду ў 1863 г. мястэчкамі, побач з іншымі, названыя Жірмуны, Вавёрка, Голдава, Ішчална, Сабакінцы, якія ў іншых дакументах (напрыклад, у "Спісах населеных месцаў Віленскай губерні за 1859 г." ) фігуравалі як вёскі ці сёлы [26]. А вось як выглядаў пералік паселішчаў Лідскага ўезду, якія пастановай віленскага губернскага праўлення 1957 г. пакінутыя ў статусе мястэчак з правам сяліцца ў іх габрэям: Жалудок, Голдава, Беліца, Ішчална, Астрына, Новы Двор, Сабакінцы, Воранава, Орля, Ражанка, Шчучын, Васілішкі, Радунь, Эйшышкі, Мыта [27].

Як правіла, пісьмовыя крыніцы ХІХ - пачатку ХХ ст., што праліваюць святло на праблему этнаканфесійнай структуры насельніцтва мястэчак, утрымліваюць інфармацыю толькі па 2-х групах: хрысціянах і іудзеях. Таму немагчыма зрабіць поўны аналіз этнаканфесійнай структуры местачковых жыхароў. Адназначна можна гаварыць пра перавагу габрэйскага (іудзейскага) насельніцтва над хрысціянскім амаль ва ўсіх мястэчках Лідчыны. У цэлым, згодна статыстыцы за 1870 - 1871 гг., змешчанай у табліцы 3, у мястэчках Лідскага ўезду габрэі (іудзеі) складалі 70,6 % насельніцтва. Гэта было абумоўлена, галоўным чынам, мерамі расійскіх уладаў па высяленню габрэяў з сельскай мясцовасці ў гарады і мястэчкі.

Дзякуючы захаванню вялікай колькасці інвентароў Беліцы за розныя гады (Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), фонд Радзівілаў) можна прасачыць эвалюцыю заселенасці гэтага мястэчка на працягу XVIІ - ХІХ ст.

Табліца 5

Заселенасць м. Беліцы паводле інвентароў ХVII - ХІХ ст.*

Год	Колькасць дымоў (двароў)
1669	134 (20 габрэйскіх, 112 мяшчанскіх, 2 вольных)
1752	174 (34 габрэйскіх, 140 хрысціянскіх)
1810	185 (52 габрэйскіх, 5 татарскіх, 128 хрысціянскіх: "грунтовых"- 89, "агародных" - 32, "ляснічых" - 7)
1838	187 ("пляцавых": габрэйскіх - 55, хрысціянскіх - 36; "грунтовых" - 86; "ляснічых" - 7; "сялянскіх" - 3)
1854	187 (55 габрэйскіх, 8 татарскіх, 124 хрысціянскіх: "чыншавых" - 86, "ляснічых" - 7, "халупных" - 28, вольных - 3)
1865	179

*Галоўны Архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), AR, dz. XXV, sygn. 182, 190, 194,203, 206, 211.

З прыведзеных у табліцы звестак відаць, што за два стагоддзі павялічылася удзельная вага габрэяў у Беліцы: у 1669 г. яны складалі 15 % насельніцтва мястэчка, а ў 1854 г. - каля 30 %. Асабліва іх пабольшала на рынку: у 1669 г. з 25 дымоў 9 належалі габрэям, а амаль праз стагоддзе ў 1752 г. з 26 рынкавых дымоў габрэйскімі былі 20. Заселенасць вуліц у 1669 г. выглядала наступным чынам: вул. Габрэйская - 11 дымоў, у т.л. 7 габрэйскіх, вул. Арляўская - 12 дымоў, у т.л. 4 габрэйскіх, вул. Віленская - 23 дыма, вул. Лідская - 19 дымоў, вул. Дакудаўская - 7 дымоў, вул. ад Двору - 37 дымоў. У 1752 г. на вул. Габрэйскай было 15 дымоў, у т.л. 7 габрэйскіх, на вул. Арляўскай - 9 дымоў, у т.л. 6 габрэйскіх, на вул. Віленскай - 37 дымоў, у т.л. 2 габрэйскіх, на вул. Лідскай - 24 дыма, на вул. Дакудаўскай - 16 дымоў, на вул. Дворнай - 49 дымоў [28].

Уявіць карціну этнаканфесійнай структуры насельніцтва мястэчак Лідскага ўезда ў цэлым можна з дапамогай апублікаваных у 1904 г. матэрыялаў першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі 1897 г. па Віленскай губерні. Табліца XXIV адлюстроўвае размеркаванне насельніцтва па роднай мове і саслоўях ва ўездах. Мяшчане і купцы Лідскага ўезду паказаны без г. Ліды, а значыць гэта, як правіла, жыхары мястэчак.

Табліца 6

Склад мяшчанаў Лідскага ўезда ў 1897 г. па роднай мове*

Родная мова	Мужчыны	жанчыны	усяго
велікаруская	87	80	167
беларуская	3675	3746	7421
польская	1132	957	2089
іншыя славянскія	2		2
літоўская	38	71	109
іншыя інда-еўрапейскія	6	6	12
нямецкая	11	15	26
габрэйская	9259	9819	19078
усяго	14210	14694	28904

*Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. IV. Виленская губерния. Тетрадь 3. СПб., 1904. С. 166, 168.

Як бачым, мяшчане мястэчак Лідчыны размаўлялі ці, дакладней, лічылі роднай 8 моваў. Найбольш было мяшчан-габрэяў. На другім месцы былі беларускамоўныя мяшчане, на трэцім - польскамоўныя. Значна менш налічвалася тых мяшчан, якія падчас перапіса 1897 г. назвалі роднай мовай рускую. Нязначную частку местачковага мяшчанства складалі літоўска- і нямецкамоўныя. Купцы мястэчак Лідскага ўезду былі выключна габрэямі, што адлюстроўвае наступная табліца.

Табліца 7

Склад купцоў (разам з сем'ямі) Лідскага ўезда ў 1897 г. па роднай мове*

Родная мова	Мужчыны	жанчыны	усяго
габрэйская	11	13	24
усяго	11	13	24

*Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. IV. Виленская губерния. Тетрадь 3. СПб., 1904. С. 166, 168.

Такім чынам, ускосныя дадзеныя яшчэ раз пацвярджаюць факт этнаканфесійнай разнастайнасці жыхароў мястэчак разглядаемага рэгіёна.

Як складваліся ўзаемаадносіны паміж прадстаўнікамі розных этнаканфесійных груп местачковага насельніцтва? Адназначна адказаць на гэтыя пытанні немагчыма. Вывучэнне дакументальных крыніц, мемуарнай літаратуры дазваляе зрабіць выснову аб тым, што міжнацыянальныя і міжканфесійныя ўзаемаадносіны ў мястэчках Беларусі не былі адназначнымі. Мелі месца праявы ўсіх тыпаў гэтых адносін: сяброўскіх, нейтральных, непрыязных. Амплітуда іх вагалася паміж палюсамі добразычлівасці, талерантнасці, эканамічнага супрацоўніцтва, міжкультурнага дыялогу - і ізаляцыянізма, нецярпімасці, падазронасці і нават варожасці. Аднак да гэтага негатыўнага полюсу міжэтнічныя адносіны ў мястэчках Беларусі набліжаліся рэдка. Дзяржаўны антысемітызм часоў Расійскай імперыі меў мінімальны ўплыў на беларусаў. У мястэчках гэты ўплыў адчуваўся слаба. Адносіны паміж рознымі этнаканфесійнымі групамі насельніцтва мястэчак характарызаваліся высокай ступенню талерантнасці.

На жаль, намі не выяўлена ўспамінаў жыхароў мястэчак Лідчыны разглядаемага перыяду. Пацвердзіць прыведзеную вышэй выснову канкрэтным прыкладам можна пры дапамозе матэрыялаў "Нашай Нівы", першай штотыднёвай беларускай грамадска-палітычнай, навукова-асветніцкай і літаратурна-мастацкай газеты, што выдавалася ў Вільні з 10(23) лістапада 1906 г. па 7 (20) жніўня 1915 г. На яе старонкі пашанцавала трапіць і некаторым мястэчкам Лідскага ўезду (Астрына, Беліца, Беняконі, Васілішкі, Жалудок, Новы Двор). Карэспандэнт, які падпісаўся "Беняконец-хрысціянін" паведамляў пра моцны пажар, які адбыўся ў мястэчку 7 чэрвеня 1910 г., калі згарэла 35 дамоў. Пагарэльцы звярнуліся за дапамогай да мясцовых памешчыкаў, " каб яны прадалі дрэва хоць за грошы, але з гэтага нічога не выйшла... А жыды нашы беняконскія па суседску памагалі чым хто мог. Напрыклад, лясны купец Рабіновіч прадаваў бярвёны па сваёй цане і на павер, а хто грошы сам прынясе, то добра! А хто не плаціць і да сягоння, то купец не спаганяе" [29].

Часам у мястэчках усё ж узнікалі канфлікты паміж прадстаўнікамі габрэйскага і хрысціянскага насельніцтва. Меў месца такі канфлікт у Воранаве. Справа заключалася ў тым, што ў лютым 1883 г. у Беняконьскай воласці было прынятае рашэнне аб пераносе ў Воранаве базарнага (рыначнага) дня з нядзелі на аўторак. Канфліктная сітуацыя склалася ў Воранаве ў нядзелю 19 чэрвеня 1883 г. падчас каталіцкага царкоўнага свята. У гэты дзень у мястэчку сабралася шмат габрэяў з таварамі. Яны размясцілі свае прылаўкі каля касцёла і чакалі заканчэння набажэнства. Калі забілі званы, габрэі пачалі грукаць сваімі косамі. Гэта выклікала сутычку паміж габрэйскімі гандлярамі і абуранымі іх дзеяннямі сялянамі. Сяляне пачалі перакульваць габрэйскія павозкі з таварамі. Шкода, нанесеная габрэям склала суму у 508 руб. Аднак пры разглядзе абставін гэтага здарэння ўлады занялі бок сялян [30].

Стракатай была і сацыяльная структура насельніцтва мястэчак. Прывядзём некалькі прыкладаў. Сацыяльны склад Беліцы на 1829 г.: мужчынскае насельніцтва складалася з 5 дваранаў (1 "памесны" і 4 "беспамесных"), 4 прадстаўніка "чорнага" духавенства, 277 мяшчанаў-габрэяў, 169 сялянаў, 6 жабракоў. Сацыяльны склад Васілішак у 1829 г. быў наступным: мужчынскае насельніцтва складалася з 2 "беспамесных" дваранаў, 3 прадстаўнікоў "чорнага" духавенства, 589 мяшчан-габрэяў, 100 сялянаў [31]. Паводле інвентароў Беліцы, дадзеныя якіх прыведзеныя ў табліцы 4, сярод сялянаў мястэчка можна выдзеліць сялянаў-слугаў (7 "ляснічых" двароў), агароднікаў (у 1810 г., напрыклад , налічвалася 32 двары "агародных", а ў 1854 г. яны названыя "халупнымі", засталося 28), цяглых (у інвентары 1810 г. пад назвай "грунтовыя" фігуруюць 89 двароў, у 1854 г. - 86 "чыншавых" двароў, што тлумачыцца, верагодна, заменай паншчыны на чынш) [32].

Мяшчане мястэчак складаліся амаль цалкам (а часам выключна) з габрэяў. Так, у 1861 г. у Лідскім уездзе (без г.Ліды) налічвалася 4429 мяшчанаў, усе яны былі габрэямі [33]. Калі ў 1875 г. мяшчане мястэчак атрымалі саслоўнае самакіраванне, то Воранава, Шчучын, Васілішкі займелі выбарныя мяшчанскія ўправы, а Беліца, Орля, Ражанка, Астрына, Новы Двор - мяшчанскія ўпраўленні. Але паколькі мяшчанства мястэчак складалася пераважна, а часам і выключна з габрэяў, то царскія ўлады ніяк не маглі выконваць на Беларусі прадпісанне закона: выбраць местачковае мяшчанскае самакіраванне, якое б складалася на 2/3 з хрысціян.

У некаторых мястэчках пражывалі купцы. Так, паводле ведамасці аб колькасці купецкіх капіталаў у 1856 г. у Жалудку было 2 купцы 3-й гільдыі, у Воранаве і Васілішках - па 1. Усе яны былі габрэямі і абвясцілі капіталы ў памеры 2400 руб. [34]. У 1861 г. у мястэчках Лідчыны пражывала 30 чал. ( 14 муж. і 16 жан.) купецкага звання [33]. Як паказана ў табліцы 7, паводле матэрыялаў перапісу 1897 г. у мястэчках Лідскага ўезда да купецтва (купцы разам з сем'ямі) належалі 24 габрэя.

Такім чынам, асноўнымі саслоўнымі групамі ў мястэчках з'яўляліся мяшчане (як правіла, габрэі) і сяляне. Акрамя таго архіўныя крыніцы згадваюць ў мястэчках: дваранаў, духавенства, купцоў, часам - ваенных, стацкіх, разначынцаў, аднадворцаў, дваровых людзей, "замежных падданых", "ганаровых грамадзянаў" і інш. Колькасць гэтых саслоўных груп была невялікая, за выключэннем ваенных. Адстаўныя ваенныя, што жылі ў мястэчках стала, былі малалікімі. Аднак колькасць ваенных часам была даволі прыкметнай з-за кватаравання войскаў у мястэчках. Так, у 1826 - 1830 гг. у 11 мястэчках Лідскага уезда (дзе налічвалася 501 хрысціянскі двор і 431 габрэйскі) было размешчана на пастой 5 штаб-афіцэраў, 15 обер-афіцэраў, 459 салдат, у тым ліку ў габрэйскіх дамах адпаведна 1, 13, 322. [35]. У 1834 - 1835 гг. батальённыя штабы размяшчаліся ў Эйшышках, Беліцы, Васілішках [36].

Мястэчкі выступалі адміністрацыйнымі цэнтрамі акругі: былі цэнтрамі станаў, валасцей. А гэта значыць, што ў складзе насельніцтва мястэчак меліся станавыя і валасныя чыноўнікі. Так, у пачатку ХХ ст. "стражнікі" і "ураднікі" знаходзіліся ў Беліцы, Воранава, Эйшышках, Шчучыне, Жалудку, Орлі, Ражанцы, Астрыне, Новым Двары, Васілішках, Радуні. Захаваліся звесткі пра факты хабарніцтва тутэйшых чыноўнікаў. Так, у сакавіку 1910 г. карэспандэнт з Беліцы, які назваўся "валасны", паведаміў у "Нашай Ніве": "Нашы валасныя суддзі прызвычаіліся да нейкага "бульёну"... Маеш якую справу ў судзе, ну і грэй "бульён", бо справа схаладае... Кажуць, што самы слабенькі "бульён" каштуе 5 рублёў, а добры - 8-10" [37].

З развіццём рынкавых адносінаў выразныя межы, што дзялілі саслоўі, паступова знікаюць. К канцу ХІХ - пачатку ХХ ст. саслоўны падзел шмат у чым стаў фармальным. Аднак саслоўнасць заставалася ўсё ж такі даволі істотным элементам грамадскага жыцця. У мястэчках Беларусі ў парэформенны перыяд можна было сустрэць прадстаўнікоў усіх саслоўных груп: купцоў, мяшчанаў, ганаровых грамадзянаў, розных катэгорый сялянаў. Звернем увагу на той факт, што ў мястэчках разглядаемага рэгіёна пераважалі прадстаўнікі гарадскіх саслоўяў. Паводле статыстычных звестак з табліцы 3, у 1870 - 1871 г. у мястэчках Лідскага ўезда асобы гарадскіх саслоўяў складалі 74,4 % усіх жыхароў, асобы сельскага стану - 25,6 %. Гэта яшчэ адзін аргумент на карысць гарадской сутнасці мястэчак.

Такім чынам, насельніцтва беларускіх мястэчак, у тым ліку Лідскага уезда, уяўляла сабой складаны кангламерат розных этнаканфесійных і сацыяльных груп, што знаходзіліся ў стане ўзаемакантактаў і ўзаемаўплываў. Па гэтых якасцях мястэчкі набліжаліся да гарадоў.

Гаспадарчае жыццё мястэчак Лідскага ўезда ў ХІХ - пачатку ХХ ст. ахарактарызуем праз вызначэнне іх камунікацыйнага становішча, гандлёва-прамысловай ролі, сельска-гаспадарчай дзейнасці.

Мястэчкі, як вядома, з'яўляліся гандлёва-прамысловымі цэнтрамі наваколля. Гэтаму ў многім садзейнічала іх выгаднае геаграфічнае і транспартнае становішча. Напрыклад, развіццю Эйшышак садзейнічала размяшчэнне мястэчка на галоўным тракце з Вільні да Кракава. Радунь жа знаходзілася пры найкарацейшай прасёлкавай дарозе паміж Вільняй і Кракавам. Воранава ляжала паміж Лідаю і Вільняй на гродзенскім паштовым тракце, Шчучын - на паштовай дарозе паміж Вільняй і Гродна. Паштовыя дарогі звязвалі Воранава і Бастуны, Эйшышкі і Бастуны, Ішчалну і Ліду, апошняя пралягала праз Жалудок, Шчучын, Васілішкі. Паштовых коней трымалі: па 7 у Шчучыне і Эйшышках, 5 у Васілішках, 4 у Жырмунах, па 2 у Беняконях, Беліцы, Жалудку, Орлі, Ражанцы, Радуні, Дакудаве. Уздоўж паштовых трактаў быў тэлеграф. Паштовыя аддзяленні знаходзіліся ў Беняконях, Васілішках, Воранаве, Эйшышках; паштова-тэлеграфныя - у Жалудку і Шчучыне [27].

Дзякуючы мясцоваму карэспандэнту "Нашай Нівы", які падпісаўся "Адзін за ўсіх", мы маем звесткі пра пачатковую гісторыю тэлефоннай сувязі на Лідчыне. Газета ў жніўні 1909 г. паведамляла, што ў 5-м земскім участку Лідскага ўезда ўстаноўлена тэлефонная сувязь паміж Дубіцкай, Астрынскай і Сабакінскай валасцямі. Выказвалася надзея, што "можа за некалькі гадоў гэтак усялякая воласць будзе мець тэлефон, з воласці ў павятовы горад, з павятовых у губернскія і гэтакім парадкам можна будзе гаварыць з кім захочаш па ўсёй нашай бацькаўшчыне - Беларусі". Тэлефонная сувязь паўстала дзякуючы агульным намаганням: 300 руб. выдзелілі воласці, аколічныя паны далі слупы, а земскі Шаталаў клапаціўся аб усім. Далей карэспандэнт апісваў камічны выпадак, калі тутэйшы памешчык М. ехаў уначы да хаты праз мястэчка Новы Двор, "ехаў не сярэдзінай дарогі, а бокам, зачапіў носам за дрот, каторым слуп быў прывязаны да зямлі, назаўтра нос распух, як жбанок. "Ось і пагаварыў праз тэлефон", - смяюцца людзі" [38].

У развіцці многіх мястэчак важную ролю адыгрывалі водныя шляхі зносін. Так, пры Нёмане месціліся Дакудава, Орля і Беліца, дзе былі прыстані і пераправы. З інвентарнага апісання Беліцы за 1865 г. вядома, што тут было 2 парома: "адзін насупраць двару, пабудаваны ў 1848 г., другі насупраць мястэчка, з канатам, лодкаю і ўсім абсталяваннем; паромы старыя, дрэва гнілое, патрабуюць перабудовы" [39].

З правядзеннем чыгунак ужо не толькі рэкі і грунтавыя дарогі ўплываюць на жыццё мястэчак. Да чыгуначнай сеткі непасрэдна далучыліся Беняконі. Новы від транспарту быў лёгка даступны для Воранава, бо мястэчка месцілася ў адлегласці 10 вёрст ад чыгуначнай станцыі Беняконі. Недалёка ад Беліцы (9 вёрст) была чыгуначная станцыя Нёман. Іншыя мястэчкі Лідчыны аказаліся ў адноснай далечыні ад чыгунак. Для Васілішак, Шчучына і Ражанкі бліжэйшай чыгуначнай станцыяй была Ліда (адлегласць адпаведна - 35, 49 і 56 в.), для Жалудка - ч.ст. Нёман (32 в.), для Астрына - ч.ст. Парэчча (35 в.), для Радуні і Эйшышак - ч.ст. Бастуны (адпаведна 20 і 21 в.) [27].

Мястэчкі вылучаліся сярод шматлікіх паселішчаў Беларусі найперш сваёй гандлёвай функцыяй. Менавіта гандлю былі абавязаны мястэчкі фактам свайго ўзнікнення. Асноўнымі формамі арганізацыі местачковага гандлю ў разглядаемы перыяд з'яўляліся штогадовыя кірмашы, штотыднёвыя таргі і стацыянарныя крамы. Галоўную ролю адыгрывалі кірмашы, таргі ці базары. Паступова ўзрастала значэнне стацыянарнага гандля праз крамы.

На Лідчыне найбольш развітым гандаль быў у Шчучыне (Мал. 10.). Паводле прывілея Аўгуста ІІІ ад 28 мая 1761 г. у Шчучыне зацвярджаліся 12 кірмашоў штогод (у дзень 3-х польскіх каралёў, у дзень ачышчэння Маці Божай, на св.Казіміра, на другім тыдні пасля Пасхі, на св.Духа - 3-х-дзённы, на св.Кацярыны, на св. Іаана, у дзень св. Марыі Магдаліны - 2-х-тыднёвы, на Узнясенне Маці Божай, на Раство Маці Божай, у дзень св.Сімона і Іуды - 2-х-тыднёвы, у дзень Успення Маці Божай), а таксама 2 штотыднёвыя таргі (па нядзелях і чацвяргах). [40].

У 1830-1850-я гады ў Лідскім уездзе кірмашы збіраліся ў Шчучыне (2) і Жалудку (1). Прывоз тавараў на іх складаў ад 2000 да 13 100 рублёў серабром, а продаж - ад 1200 да 4849 [41]. Па звестках на 1861 г. на Святадухаўскі кірмаш у Жалудку, які праходзіў 2 мая, было прывезена тавараў на 1500 руб., а прададзена на 800 руб. У Шчучыне адбыліся 4 кірмашы: 1) у дзень св.Марыі Магдаліны (з 15 ліпеня па 15 жніўня) - прывоз 2200 руб., продаж 1850 руб.; 2) св.Сімона і Іуды (з 16 кастрычніка па 16 лістапада) - прывоз 2200 руб., продаж 950 руб.; 3) Узнясенскі (12 мая) - прывоз 1400 руб., продаж 770 руб.; 4) Успенскі (15 жніўня) - прывоз 2100 руб., продаж 1100 руб. Колькасць крамаў у мястэчках Лідскага ўезду складала ў 1861 г. 96, з іх 20 мураваных і 76 драўляных. Аднак гэтыя крамы адчыняліся толькі падчас кірмашоў [33].

У пачатку ХХ ст. местачковых кірмашоў у Лідскім уездзе пабольшала. 4 кірмашы праходзіла ў Беліцы: Севасцьянаўскі (9 сакавіка), Георгіеўскі (23 красавіка), Успенскі (16 жніўня), Ганенскі (9 снежня). У Шчучыне захаваліся 2 кірмашы, што працягваліся па месяцу: з 15 ліпеня па 15 жніўня, з 16 кастрычніка па 16 лістапада, а таксама штотыднёвыя таргі па чацвяргам. У Жалудку праходзілі 5 кірмашоў, у Эйшышках - 2, Астрыне - 7 [27].

Звернем увагу на тое, што акрамя непасрэдна гандлёвай ролі кірмаш адыгрываў і шэраг іншых. Надзвычай шырокімі былі яго культурныя функцыі. Ажыўлялася музычнае і тэатральнае жыццё: прыязджалі акцёры, музыканты, ставіліся драматычныя і оперныя спектаклі. Для габрэйскай супольнасці кірмаш - гэта яшчэ месца і час, дзе і калі дамаўляліся наконт сватаўства, а таксама рабілі наборы ў іешывы (вышэйшыя рэлігійныя навучальныя ўстановы іудзеяў).

Дапаўняюць карціну развіцця гандлю ў мястэчках Лідчыны звесткі " Słownika geograficznego Królestwa Polskiego". У Воранаве 4 разы на год праходзілі кірмашы, налічвалася 12 крамаў [42]. Асноўная частка гандлёвых аперацый ажыццяўлялася на штотыднёвых базарах, што праходзілі па нядзелях. Воранава славілася ў наваколлі выпечкай і продажам смачных абаранкаў. У Эйшышках па чацвяргам праходзілі таргі на коней і розную рагатую скаціну. Штотыднёвыя таргі (ці базары) збіраліся таксама ў Васілішках, Астрыне, Беліцы, Радуні (Мал. 11. ).

Орля мела 2 крамы, 2 карчмы і шынок, Новы Двор - 3 крамы і 2 карчмы. 3 карчмы было і ў Беліцы [43]. Згодна інвентару Беліцы 1810 г., у мястэчку была карчма і заезны дом тыпу "Аўстэрыя" [44]. У Жалудку акрамя Святадухаўскага кірмашу, які спецыялізаваўся на конях, па нядзелях праходзілі таргі і налічвалася 23 крамы, 10 "піцейных дамоў" [45]. У 1909 г. у "Нашай Ніве" паведамлялася, што ў Жалудку "ёсць вялікая старасвецкая карчма, якая належыць князю Ч., ён перабудаваў яе нанова пад краму і чайную, хоча зрабіць тут і заезд дзеля начлегу, з крамы князь Ч. бярэ 50 руб. арэнды..." Гэты ж самы карэспандэнт, які падпісаўся "Дзяцел", пісаў пра ўтварэнне ў мястэчку гаспадарскай суполкі - хаўруснай крамы: " Хаўруснікаў у краме 120 - 140, кожны даў па 10 руб. За 7 месяцаў крама дала 400 руб. чыстага даходу. Яшчэ большая была бы карысць, каб у нас былі яшчэ хаўрусы для продажы мужыцкага дабра, здабытага мужыцкай працай, напрыклад, малака, масла, збожжа і інш." [46].

У першай палове ХІХ ст. у некаторых мястэчках яшчэ захоўваліся розныя гандлёвыя зборы, што ішлі на карысць уладальнікаў. Прывядзём некалькі прыкладаў. Да 1835 г. у Шчучыне пры продажы вала патрабавалася заплаціць 7,5 кап., каня - 12 кап., цяляці і авечкі - 1,5 кап., бочкі солі - 22,5 кап., воза гаршкоў - 3 кап. У Жалудку падобныя гандлёвыя зборы існавалі нават у 1850 г., штогод яны складалі 50 руб. серабром, а уведзеныя былі яшчэ прывілеем Жыгімонта ІІ ад 10 кастрычніка 1558 г. У выпадку, калі мястэчка было казённым, то гандлёвыя зборы ішлі на карысць дзяржавы. Так, гандлёвы збор у Васілішках у 1850 г. складаў 480 руб. У гэтым годзе жыхары Васілішак габрэі Меер Капельман і Герц Свецкі скардзіліся віленскаму губернатару на грамадскіх дэпутатаў і зборшчыкаў, якія ўвялі дадатковыя зборы з продажу розных тавараў. Высветлілася, што гэта было зроблена дзеля грамадскіх патрэбаў: рамонту дахаў дзвух сінагог (140 руб.) і інш. [47].

Вельмі распаўсюджанымі заняткамі местачкоўцаў, асабліва габрэяў, былі вытворчасць і продаж алкагольных напояў. Паводле архіўных крыніц у 1829 г., напрыклад, у Лідзе налічвалася 18 вінакурняў і піваварняў, а ў мястэчках Лідскага уезда - 85: у Астрыне - 25, Васілішках - 16, Эйшышках - 13, Радуні - 8, Новым двары - 7, Жалудку - 6, Беліцы - 4, Орлі і Ражанцы - па 3. Амаль усе гэтыя ўстановы ўтрымлівалі габрэі. На местачковых вінакурнях і піваварнях за год было выраблена 15663 вёдзер віна, 4983 - піва. У дадзеным архіўным дакуменце сярод іншых згадваецца скарга-прашэнне, якую падавалі гродзенскаму губернатару габрэі мястэчак Радуні і Астрына, дзе яны прасілі не забараняць ім займацца "піцейным промыслам" [48]. У 1855 г. у Лідскім уездзе налічвалася 4 казённыя піваварні і 6 памешчыцкіх, 5 казённых вінакурняў і 55 памешчыцкіх [49].

Прамысловы патэнцыял м. Васілішкі вызначаў гарбарны "завод", вытворчасць якога па дадзеных на 1815 - 1816 г. складала 1310 скур. Неабходныя матэрыялы для гарбарні набываліся ў Лідскім уездзе, а таксама ў Вільні і Зэльве. У гадавым звароце было капіталу да 800 руб. сер. [50].

Прамысловыя ўстановы, што дзейнічалі ў мястэчках Лідчыны паводле дадзеных " Słownika geograficznego Królestwa Polskiego" і "Энцыклапедыі гісторыі Беларусі": у Воранаве - 2 гарбарні, млын; у Радуні - гарбарны "завод", млын; у Жалудку - 2 млыны, гарбарня, бровар; у Ражанцы - сукнавальня; млыны былі ў Беняконях, Новым Двары.

Фрагментарныя звесткі аб развіцці рамяства, што захаваліся ў архіўных крыніцах, не дазваляюць скласці поўную карціну гэтай сферы дзейнасці жыхароў мястэчак. Часам рамесніцкія заняткі местачкоўцаў згадваюцца ў інвентарах. Так, інвентар Беліцы за 1854 г. называе каваля Івана Місюкевіча, ганчароў Аўгустына і Пятра Кучынскіх, шаўца Якава Камароўскага, камінара Іосіфа Сасноўскага, цырульніка Ізраэля Герана, а таксама некалькі крамнікаў, леснікоў, прадстаўнікоў мясцовай адміністрацыі: некалькіх дзесятнікаў, сотніка Іосіфа Юркевіча, войта Вікенція Гісюка [51].

Вядома, што ў Беларусі ў разглядаемы перыяд яшчэ захоўваліся рамесныя цэхі. Аднак многія рамеснікі не ўваходзілі ў іх і лічыліся вольнымі. Так, паводле 6-й рэвізіі насельніцтва (1811 г.) у Лідскім уездзе налічвалася 707 мужчын мяшчан і цэхавых, 315 вольных; паводле 7-й рэвізіі (1815 г.) - адпаведна 599 і 228 [52].

У архіўных дакументах сярэдзіны ХІХ ст. сустракаюцца прашэнні рамеснікаў-габрэяў аб стварэнні ў мястэчках рамесных цэхаў. Такое жаданне можна патлумачыць імкненнем вызваліцца ад улады кагалаў, пазбегнуць канкурэнцыі, а таксама трапіць у разрад "карысных". Справа ў тым, што па указу ад 23 лістапада 1851 г. прадугледжвалася падзяліць габрэяў на 5 разрадаў: купцы, земляробы, рамеснікі, мяшчане аселыя і мяшчане не аселыя (якія не маюць нерухомасці). У разрад рамеснікаў запісвалі толькі цэхавых. Архіўныя дакументы, якія ўтрымліваюць просьбы аб заснаванні цэхаў, падаюць звесткі аб колькасці рамеснікаў і іх спецыялізацыі. Па Лідскаму ўезду гэтыя матэрыялы ўтрымліваюць наступную інфармацыю. На момант збору дадзеных (пачатак 1852 г.) рамесныя цэхі існавалі ў мястэчках Шчучын, Астрына, Васілішкі, Эйшышкі і Жалудок. Рамеснікі-габрэі Радуні і Беліцы прасілі аб стварэнні рамесных цэхаў. Аднак ім было адмоўлена, таму што "не имеется закона на учреждение цехов по местечкам» [53].

Паводле указа ад 16 красавіка 1852 г. цэхавая сістэма ў губернях мяжы габрэйскай аселасці значна рэарганізоўвалася. ліквідаваліся цэхі там, дзе колькасць рамеснікаў была нязначная, і ствараліся "спрошчаныя рамесныя ўправы". У кожным горадзе і мястэчку засноўваліся асобныя "габрэйскія не рамесныя цэхі", куды павінны былі запісацца мастаўшчыкі, землякопы, муляры, каменячосы, цесляры, тынкоўшчыкі, рамізнікі, фурманы, садоўнікі, рабочыя на «фабрыках» і «заводах», чорнарабочыя, падзёншчыкі і хатнія слугі.

На працягу другой паловы 1852 г. - пачатку 1853 г. у 9 мястэчках Лідскага ўезда - Эйшышкі, Жалудок, Беліца, Астрына, Новы Двор, Шчучын, Васілішкі, Радунь, Воранава - былі ўтвораны складаныя (ці змешаныя) рамесныя цэхі, якія аб'ядналі 329 рамеснікаў розных спецыяльнасцей, колькасць якіх вагалася ад 4 (Радунь) да 15 (Эйшышкі). У Эйшышках налічвалася 41 цэхавых рамеснікаў і найбольшая сярод мястэчак Лідчыны колькасць рамесных спецыяльнасцей: краўцы (6 майстраў, 12 падмайстраў, 2 вучні), шаўцы (1 майстар), меднікі (1 майстар), шкляры (1 майстар), фарбавальшчыкі (1 майстар), капялюшнікі (1 майстар), пальчатнікі (1 майстар), парасонавы майстар, мяснік (2 майстры), гарбары (1 майстар, 1 падмайстар), свечачнікі (1 майстар, 1 падмайстар), ткачы (2 майстры, 1 падмайстар), пераплётчыкі (1 майстар, 1 падмайстар), кавалі (2 майстры, 1 падмайстар). На другім месцы па колькасці спецыяльнасцяў пасля Эйшышак і на першым па колькасці цэхавых рамеснікаў былі Васілішкі, дзе названыя 14 рамесных спецыяльнасцей і 92 рамесніка: краўцы (6 майстраў, 21 падмайстраў, 9 вучняў), шаўцы (3 майстры, 9 падмайстраў, 3 вучні), сталяры (2 майстры), шкляры (1 майстар, 2 падмайстры), фарбавальшчыкі (2 майстры, 1 падмайстра), капялюшнікі (1 майстар, 1 падмайстар), рымары (1 падмайстар), шліфавальшчык (1 майстар), мяснікі (2 майстры, 4 падмайстры), гарбары (3 майстры, 3 падмайстры), бляхары (1 майстар, 5 падмайстраў, 2 вучні), ткачы (1 майстар, 1 падмайстар), пераплётчыкі (4 падмайстры), кавалі (3 майстры). У Беліцы налічвалася 26 цэхавых рамеснікаў і 13 рамесных спецыяльнасцей: краўцы (3 майстры, 2 падмайстры), шаўцы (1 майстар, 1 падмайстар), сталяры (1 майстар), шкляры (1 майстар, 1 падмайстар), фарбавальшчыкі (1 майстар, 5 падмайстраў), капялюшнікі (1 майстар), баваўнаробы (1 майстар), токары (2 падмайстры), мяснікі (1 майстар), гарбары (1 падмайстар), бляхары (1 майстар), пераплётчыкі (1 падмайстар), кавалі (2 майстры). 47 цэхавых рамеснікаў і 11 рамесных спецыяльнасцей налічвалася ў Шчучыне: краўцы (2 майстры, 6 падмайстраў, 5 вучняў), шаўцы (2 майстры, 4 падмайстры, 3 вучня), сталяры (2 майстры, 1 падмайстар, 2 вучня), гадзіннікавы майстар, капялюшнікі (1 майстар, 1 падмайстар), баваўнаробы (1 майстар, 2 падмайстры), мяснікі (1 майстар, 1 падмайстар), гарбары (1 майстар), пераплётчыкі (1 майстар, 1 падмайстар), кавалі (3 майстры, 2 падмайстры, 2 вучня), меднікі (1 майстар, 1 падмайстар). У Жалудку пералічаны 26 цэхавых рамеснікаў і 10 рамесных спецыяльнасцей: краўцы (4 майстры, 4 падмайстры), шаўцы (1 падмайстар), рымары (1 майстар), шкляры (1 падмайстар), фарбавальшчыкі (1 майстар, 2 падмайстры), капялюшнікі (2 майстры, 1 падмайстар), баваўнаробы (1 падмайстар), мяснікі (2 падмайстры), кавалі (3 майстры, 1 падмайстра), меднікі (2 падмайстры). У м. Астрына налічвалася 51 цэхавых рамеснікаў, якія размяркоўваліся па 10 спецыяльнасцях: краўцы (5 майстроў, 10 падмайстраў, 1 вучань), шаўцы (4 майстараў, 5 падмайстраў, 1 вучань), рэзнікі (3 майстра, 6 падмайстраў), шкляры (2 падмайстры), фарбавальшчыкі (1 майстар, 2 падмайстры), бляхары (1 майстар), ткачы (1 майстар), гарбары (4 падмайстры), кавалі (1 майстар, 3 майстры), меднікі (1 майстар). 27 цэхавых рамеснікаў і 7 рамесных спецыяльнасцей было ў Новым Двару: краўцы (1 майстар, 4 падмайстры), шаўцы (1 майстар, 4 падмайстры), токары (1 падмайстар), мяснікі (9 падмайстраў), гарбары (1 майстар, 1 падмайстар), сталяры (1 падмайстар), ткачы (4 падмайстра). У Воранаве названыя 9 цэхавых рамеснікаў і 6 рамесных спецыяльнасцяў: краўцы (1 майстар), шаўцы (1 майстар), рымары (1 майстар), мяснікі (1 майстар, 2 падмайстры), булачнікі (2 майстры), сталяры (1 майстар). У пераліку 9 цэхавых рамеснікаў Радуні названыя 4 спецыяльнасці: краўцы (1 майстар, 2 падмайстры), шаўцы (1 майстар, 2 падмайстры), кавалі (1 майстар, 1 падмайстар), гарбары (1 майстар) [53].

Акрамя таго, у Жалудку, Беліцы, Астрына, Новым Двары, Шчучыне, Васілішках былі створаны габрэйскія «не рамесныя» цэхі, куды запісаліся 108 чалавек: у Шчучыне - 6 муляроў (1 майстар, 3 падмайстра, 2 вучня), 8 цесляроў (4 майстра, 4 падмайстра), 2 пільшчыка (1 майстар, 1 падмайстар); Астрыне - 20 цесляроў, 8 муляроў, 1 мастаўшчык; Новым Двары - 14 цесляроў, 2 пішчыка, 1 муляр, 4 цагельніка; Жалудку - 10 цесляроў, 1 цагельнік; Беліцы - 9 цесляроў, 1 муляр; Васілішках - 14 цесляроў, 1 муляр, 4 тынкоўшчыка, 2 падзёншчыка [53]. А ўсяго ў мястэчках разглядаемага рэгіёна названыя 39 рамесных прафесій. Самымі распаўсюджанымі былі краўцы, шаўцы, цесляры і кавалі.

Аналіз прыведзеных дадзеных дазваляе заўважыць такую асаблівасць местачковага рамяства, як высокі працэнт майстроў, што указвае на шырокае распаўсюджванне тут рамеснікаў-адзіночак. Рамесныя майстэрні ў мястэчках былі дробнымі, на іх у мінімальным аб'ёме выкарыстоўвалася наёмная праца. Працэс капіталізацыі сферы паслуг, такім чынам, мястэчкі амаль не закрануў. Рамяство тут з'яўлялася адзіным сродкам існавання скучанай габрэйскай беднаты. «Означенные в сей ведомости ремесла, - чытаем у дадзеным архіўным дакуменце, - суть единственный источник к жизни и удовлетворению всех лежащих платежей ремесленников» [53].

Звярнуўшыся да матэрыялаў аб гандлёва-прамысловых абаротах, Захар Шыбека вызначыў іх структуру ў мястэчках Беларусі ў 1900 г. На падставе гэтых дадзеных можна праводзіць эканамічную тыпалогію мястэчак. Сярод мястэчак Лідскага ўезда З.Шыбека вызначыў структуру гандлёва-прамысловых абаротаў Астрына, Васілішак, Воранава, Жалудка, Орлі, Шчучына. Чыста гандлёвы характар (гандлёвыя абароты складалі 100 %) мелі Астрына, Воранава, Шчучын. Астатнія былі гандлёва-прамысловымі мястэчкамі з дамінаваннем гандлёвай функцыі (у Васілішках 91,2 % складалі гандлёвыя абароты, 8,8 % - прамысловыя; адпаведна ў Жалудку - 94,8 і 5,2; у Орлі - 95,9 і 4,1 [2].

Звернемся да першакрыніцы - матэрыялаў аб гандлёва-прамысловых абаротах пачатку ХХ ст. па Лідскаму і Скідзельскаму эканамічных раёнах (менавіта ў склад гэтых раёнаў былі ўключаныя большасць мястэчак Лідскага ўезда: Васілішкі, Воранава, Беняконі, Беліца, Радунь уваходзілі ў Лідскі раён, а Орля, Жалудок, Астрына, Шчучын, Ражанка - у Скідзельскі раён).

Табліца 8

Гандлёвыя і прамысловыя абароты некаторых мястэчак Лідскага ўезду ў пачатку ХХ ст.

Мястэчка	Гандлёвыя прадпрыемствы		Прамысловыя прадпрыемствы
колькасць	абароты (тыс. руб.)	колькасць	абароты (тыс. руб.)
Васілішкі	27	125	2	12
Воранава	28	78	-	-
Беняконі	12	71	-	-
Орля	5	234	?	?
Жалудок	27	182	?	?
Астрына	21	173	-	-
Шчучын	25	151	-	-

Торговля и промышленность Европейской России. Вып. ХІ. Полесская полоса. СПб., 1908.С. 41.

Такім чынам, у эканамічнай дзейнасці мястэчак дамінаваў гандаль.

Значнае месца ў гаспадарчым жыцці мястэчак займала сельская гаспадарка. Сельскагаспадарчыя заняткі жыхароў мястэчак добра адлюстроўваюць інвентары. Так, згодна дадзеных інвентара Беліцы за 1810 г., жыхары мястэчка апрацоўвалі 66 валокаў ворыва, мелі 35 коней, 142 валы, 3 быкі, 108 кароў, 81 ялоўняў, 136 авечак, 68 свіней [54]. Інвентар Беліцы 1854 г. больш дэтальна апісвае землі, што былі ў карыстанні местачкоўцаў: землі пляцавыя (у прэнтах) - у хрысціян пад будынкамі 9294 і пад агародамі 171734; у габрэяў пад будынкамі 3191,5 і пад агародамі 1231,5; землі шнуравыя - 59,5 валок; землі моргавыя - 338 моргаў ворыўных і 335 моргаў 249 прэнтаў сенакосных. Інвентар 1854 г. зафіксаваў і павіннасці, якія выконвалі жыхары Беліцы на карысць уладальніка (ім з'яўляўся князь Леў Пятровіч Вітгенштэйн, але на момант складання інвентара маёнтак быў у 12-гадовай арэндзе памешчыка Клячкоўскага). Адработачныя павіннасці складаліся з гвалтаў (з кожнага двара падчас жніва - 540 дзён, падчас узворвання зямлі і касьбы - 180 дзён), і падводнай павіннасці (пазначана як "віленскія дарогі - 164"). Грашовы чынш з мястэчка ў 1854 г. складаў 476 руб. 67 кап., у т.л. за пляцавыя землі - 180 руб., 32 кап.; шнуравыя - 207 руб. 75 кап., моргавыя - 32 руб.80 кап., угайнае (за карыстанне ляснымі ўгоддзямі) - 40 руб. 80 кап. Колькасць жывёлы ў хатняй гаспадарцы жыхароў Беліцы ў гэтым годзе была наступнай: 56 коней, 136 валоў, 90 кароў, 51 бык, 32 цялят, 382 авечак, 141 свіней, а таксама 40 пчаліных "калодаў" [55].

Справе павышэнню сельскагаспадарчай вытворчасці праз паляпшэнне агранамічнай службы садзейнічала даследчая сельска-гаспадарчая станцыя, утвораная ў 1910 г. каля Беняконяў (дзейнічала яна да 1959 г.). У снежні 1911 г. мясцовы карэспандэнт "Нашай Нівы", які назваўся "Тутэйшы", паведамляў: "У нас адкрылася пробнае поле (станцыя) віленскага таварыства сельскай гаспадаркі на 15 дзесяцінах. Пабудавалі гожае мураванае гумно, хату для чэлядзі, кожнаму па пакою і пякарні. Пакуль што жыве там і дырэктар станцыі аграном Ластоўскі, а на вясну будуць будаваць мураваны дом. Памешчыкі далі на станцыю 20 тыс. руб., і казна 20 тыс. руб. дасць, калі зацвердзіць Дума, і штогод казна будзе даваць па 3 тыс. руб. У гэтым гаду пасадзілі на пробу 26 гатункаў бульбы. Увосень жыта розных гатункаў сеялі. 1 дзесяціну бульбы касілі бульбянік, як толькі кончыў красаваць, а другую пакінулі. Някошаная бульба дала на 320 пудоў больш, як кошаная. На вясну станцыя будзе шырока рабіць розныя пробы, каб ведалі гаспадары, як гаспадарыць" [56].

Такім чынам, мястэчкі Лідскага ўезда мелі разнастайны набор гаспадарчых заняткаў насельніцтва, што, разам са складанай структурай насельніцтва, набліжала іх да гарадоў. Кожная этнаканфесійная і сацыяльная група жыхароў мястэчак займала сваю нішу ў іх эканамічным жыцці, якое працякала на аснове своеасаблівага падзелу працы, супрацоўніцтва паміж прадстаўнікамі розных катэгорый насельніцтва.

Культурнае развіццё мястэчак Лідскага ўезда ў разглядаемы перыяд можна адлюстраваць на прыкладзе вызначэння іх адукацыйна-асветніцкага патэнцыялу, архітэктурнага аблічча.

Адукацыйна-асветніцкі патэнцыял мястэчак характарызуюць колькасць і тыпы размешчаных тут навучальных устаноў, бібліятэк, музейных збораў.

Мястэчка Шчучын у працы М.Балінскага і Т.Ліпінскага "Старажытная Польшча" вызначаецца як "значны цэнтр асветы і дабрачыннасці ў краі" [57]. Росквіт асветы і навукі ў Шчучыне быў звязаны з дзейнасцю тут калегіума піяраў, аднаго з найбольш значных у Беларусі. Ён быў заснаваны ў 1718 г. Высокі ўзровень падрыхтоўкі гарантаваўся шырокай праграмай, падборам моцных выкладчыцкіх кадраў, багатым кніжным фондам: бібліятэка піяраў пачатку ХІХ ст. налічвала 2751 кнігу. Акрамя таго, выклачыкі і студэнты маглі карыстацца вялікай бібліятэкай Сцыпіёнаў, а потым Друцкіх-Любецкіх. У 1776 г. Адукацыйная камісія адчыніла ў Шчучыне падакруговае вучылішча, яно таксама належала піярам і было 3-класным. Пазней яно атрымала статус уезднага, было спачатку 4-класным (1804 г. - 9 выкладчыкаў, 114 вучняў, з якіх 12 навучаліся бясплатна: 2 за кошт канвікта піяраў, 10 - за кошт канвікта графа Храптовіча), затым 6-класным (1817 г. - 17 выкладчыкаў, 175 вучняў) [58]. Па звестках на 1830 г. вучэбная праграма ўезднага вучылішча ў Шчучыне складалася з наступных прадметаў: Закон Божы, расійская, польская, лацінская, французская, нямецкая мовы, гісторыя, геаграфія, арыфметыка, геаметрыя, прыродазнаўчая гісторыя, чыстапісанне [59].

Са шчучынскімі піярскімі навучальнымі ўстановамі звязаны імёны такіх вядомых навукоўцаў XVIII - XIX ст., як гісторык-археограф Мацей Доўгель, філосаф Казімір Нарбут, філосаф, логік і псіхолаг Анёл Доўгірд, біёлаг Станіслаў Баніфацый Юндзіл, геолаг, мінералаг, даследчык Чылі, удзельнік вызваленчага руху ў Беларусі Ігнат Дамейка і інш.

Калі пасля паўстання 1830 - 1831 г. расійскі ўрад пачаў ліквідацыю манастырскіх школ у заходніх губернях, былі зачынены і шчучынскія навучальныя ўстановы піяраў. Архіўны дакумент 1833 г. сведчыць, што "вслед за закрытием бывшего пиарского Духовного Училища в местечке ІЦучин положено открыть светское 2-классное училище по методу Ланкастерской" [60].

Воранава ў XVIII ст. таксама мела навучальную ўстанову сярэдняга тыпу - піярскі калегіум, заснаваны Янам Сапегай у 1738 г. Пазней па распараджэнню Адукацыйнай камісіі піярская школа з Воранава была перанесена ў Ліду [61].

Амаль ва ўсіх мястэчках існавалі пачатковыя навучальныя ўстановы ў межах царкоўных праваслаўных прыходаў або каталіцкіх парафій - прыходскія вучылішчы. У прыходскіх вучылішчах абавязковым было навучанне дзяцей чытанню, пісьму і лічэнню, але настаўнік па сваім жаданні мог пашырыць кола ведаў.

У Лідскім уездзе ў першай палове ХІХ ст. прыходскія вучылішчы ўзгадваюцца ў Беняконях, Эйшышках, Беліцы, Ражанцы, Воранаве, Жалудку, Жырмунах, Васілішках. Так, па звестках за 1804 г. у Беняконях ў прыходскім вучылішчы было 6 вучняў, у Жырмунах - 7, Беліцы і Воранаве - па 8, Эйшышках і Васілішках - па 13. [62]. У прыходскім вучылішчы Васілішак у 1854 г. налічвалася 21 хлопцаў, усе яны балі асобамі сельскага стану [63]. У Шчучыне ў гэтым годзе ў 2-х класным прыходскім вучылішчы было 2 настаўніка і 29 вучняў, з якіх 11 належалі да дваранства, 3 - да гарадскіх саслоўяў, 15 - сельскага стану [64].

У мястэчках атрымала развіццё і жаночая адукацыя. Напрыклад, у Шчучыне жаночы пансіён утрымлівалі манахіні ордэна міласэрнасці, у 1803 г. тут навучаліся 10 дзяўчат, для 7 з іх навучанне было бясплатным (канвікт манахінь міласэрнасці) [65].

У 1840 - 1850 гг. ствараліся школы для дзяржаўных сялян: сельска-прыходскія вучылішчы ведамства Міністэрства дзяржаўнай маёмасці. Многія з іх знаходзіліся ў мястэчках, у Лідскім уездзе - у Радуні, Астрыне, Васілішках. Статыстычныя звесткі пра іх на 1861 г. змешчаныя ў наступнай табліцы.

Табліца 9

Вучылішча	Год заснавання	Колькасць вучняў	Колькасць настаўнікаў	Колькасць кніг у бібліятэцы	Колькасць пропісяў
Радуньскае	1859	40	1	91	20
Астрынскае	1858	53	1	117	13
Васілішскае	1848	37	1	204	88

Корева А. Материалы для географии и статистики России. Виленская губерния. СПб., 1861. С. 584.

У шэрагу мястэчак у 1860-я гг. у якасці пачатковай ступені адукацыі засноўваліся народныя вучылішчы. Паводле дадзеных " Słownika geograficznego Królestwa Polskiego"у 1885/1886 г. у народных вучылішчах ў Радуні вучыліся 56 хлопцаў, 2 дзяўчынкі; у Васілішках у гэтым жа годзе было 86 вучняў; у Шчучыне - 78 хлопцаў і 6 дзяўчат [66]. Народныя вучылішчы былі таксама ў Жырмунах, Жалудку, Беняконях, Беліцы, Новым Двары, Орлі, Астрыне, Ражанцы, Эйшышках. У пачатковай валасной школе ў Сабакінцах у 1886/1887 г. налічвалася 41 вучняў [67].

Узровень адукаванасці прадстаўнікоў гарадскіх саслоўяў мястэчак Лідскага ўезда можна ускосна вызначыць па матэрыялах першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі 1897 г. Колькасць непісьменных сярод купцоў і мяшчанаў Лідскага ўезда (без г.Ліды) складала - 7139 мужчын, 9044 жанчын; пісьменных - 7133 мужчын, 5106 жанчын (у тым ліку 4 мужчыны мелі вышэйшую; 4 мужчын і 1 жанчына - сярэднюю спецыяльную; 36 мужчын і 17 жанчын - сярэднюю адукацыю). У адносных паказчыках: удзельная вага пісьменных сярод мужчын - амаль 50 %, сярод жанчын - 36 % [68].

Шмат матэрыялаў пра развіццё адукацыі ў мястэчках у пачатку ХХ ст. утрымлівае "Наша Ніва". Карэспандэнты з мястэчак ўздымалі праблемы п'янства, адсутнасці альбо недахопу школ, неабходнасці адкрыцця бібліятэк, гаспадарскіх суполак і г.д. Пра гэтыя важныя аспекты местачковага жыцця пісалі і карэспандэнты з Лідчыны, а менавіта з Астрына, Васілішак, Беняконяў, Новага Двару. Так, у лютым 1908 г. на старонках газеты нехта Калодка з Васілішак пісаў: "Была ў нас заведзена дармовая школа для сталых хлапцоў і дзяўчат. У гэтай школе шмат чаго добрага вучылі: і чытаць, і пісаць, і рукадзельнай работы. Многа дзяўчат карыстала з яе, а і хлапцоў не мала. Але ня доўга цешыліся з навукі людцы тутэйшыя: як пачала даглядаць за ёй мейсцовая паліцыя, дык і школа цяпер пустуе" [69]. Нагадаем, што апісваемы час быў перыядам палітычнай рэакцыі пасля паражэння рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. Актывізавала сваю дзейнасць не толькі паліцыя, але і чарнасоценная арганізацыя "Саюз рускага народа". Пра гэта даведваемся ад карэспандэнта з Васілішак, які падпісаўся В.Т., яго паведамленне было змешчана ў "Нашай Ніве" у жніўні 1909 г.: "Некалькі дзён таму ў нас адкрывалі аддзел саюза "рускага народа". Найбольш старалася аб гэтым тутэйшая духоўная асоба, але неяк ня дужэ многа спагадалі людзі іхнаму дзелу: з 10-ці прошэных на гэта суседніх паноў прыехалі толькі 3, а Васілішскіх жэ былі на адкрыцці ураднік, паштовы чыноўнік і мужыкоў з 20. Запісалася ў саюз усяго 9 мужыкоў, ды і тыя ня ведаюць, што робяць" [70].

З Астрына ў студзені 1909 г. паведамлялася, што мужыкі збіраюцца адкрыць гарадское вучылішча [71]. Цікавая гісторыя пра будаўніцтва вучылішча ў Новым Двары змешчана на старонках газеты ў жніўні 1909 г. Аказалася, што дабрацца да новага будынкам вучылішча немагчыма, "хіба лётаючы па паветры", бо зямля перад ім належала купцу Бэршчанскаму, а ён не дазваляў па ёй хадзіць і патрабаваў за гэты кавалачак зямлі (даўжынёй 14 сажняў і шырынёй 10 сажняў) 300 руб. [72]. На неадпаведнасць паміж жадаючымі вучыцца і магчымасцямі мясцовага вучылішча скардзіўся карэспандэнт з Беняконяў: "У нашым народным вучылішчы было заўсягды ня больш 50-60 вучняў, а ў гэтым гаду ўсе сунуліся да навукі і ўжо вучацца больш за 100 і яшчэ просяцца, але не прыймаюць. Патрэбна тут двухкласнае прыходскае вучылішча, але ніхто аб гэтым не дбаець" [73].

Такім чынам, матэрыялы "Нашай Нівы" дапаўняюць карціну культурнага жыцця мястэчак разглядаемага рэгіёну і паказваюць, што культурна-асветніцкая праца беларускай інтэлігенцыі, якую каардынавала газета, мела водгук і ў мястэчках.

Уяўленне аб ўзроўні адукацыі ў мястэчках будзе няпоўным без уліку габрэйскіх рэлігійных школ - хедэраў, якія заставаліся па-за ўвагай Міністэрства народнай асветы. Па традыцыі ўсе без выключэння габрэйскія хлопчыкі з 4 да 13 гадоў вучыліся ў хедэрах, якія існавалі ў кожным мястэчку. Дзейнасць габрэйскіх школ немагчыма ацаніць адназначна. 3 аднаго боку, яны ўносілі ў габрэйскае асяроддзе пісьменнасць, прывівалі любоў да рэлігійных і нацыянальных традыцый, а з другога - нельга не заўважыць аднабаковасць гэтай асветы (адсутнасць свецкіх прадметаў) і невысокі ўзровень адукацыі настаўнікаў (меламедаў). Некаторыя мястэчкі, дзе знаходзіліся іешывы, былі цэнтрамі вышэйшай талмудзічнай адукацыі. Да такіх мястэчак належалі Васілішкі, дзе існавала заснаваная рабінам Іцхакам Капланам іешыва, якой у 1868 - 1869 гг. кіраваў Хафец Хаім (Ісраэль Меір), вядомы талмудзіст і мараліст, аўтарытэт ў галіне рэлігійнай этыцы, аўтар шэрагу кніг па рэгламентуемай этыцы іудаізма. У 1869 г. ён стварыў і ўзначаліў іешыву ў Радуні, якая славілася на працягу 60 гадоў і была ўзорам для ўсяго габрэйскага свету. У іешыве Радуня навучалася каля 300 студэнтаў (Мал. 12). Сёння ў ЗША існуе іешыва імя Хафеца Хаіма, у якой габрэйскія хлапцы з ўсяго свету спасцігаюць Тору і шануюць імя мудраца з Радуні [74]. Штэтлу Радунь, радуньскай іешыве і Хафецу Хаіму прысвечана кніга аднаго з яго вучняў Адама Рагоўскага [75].

Такім чынам, мястэчкі былі важнейшымі асяродкамі адукацыі, у тым ліку і габрэйскай. Па звестках Захара Шыбекі, у канцы ХІХ ст. у мястэчках навучаннем было ахоплена больш 80% дзяцей школьнага ўзросту, у 1,3 разы болей, чым у гарадах, ў 1,8 разы болей, чым у вёсках. Даследчык называе гэту з'яву адукацыйным феноменам мястэчкаў [2].

Роля мястэчак, як асветніцкіх цэнтраў, не абмяжоўвалася толькі наяўнасцю ў іх навучальных устаноў. У гэтых паселішчах існавалі бібліятэкі. Адны з іх былі пры навучальных установах. Акрамя вучылішчных бібліятэк, у многіх мястэчках існавалі царкоўныя, манастырскія і прыватныя бібліятэкі.

Хаця мы не распалагаем канкрэтнымі фактамі пра царкоўныя бібліятэкі ў мястэчках Лідскага ўезда разглядаемага перыяду, можна адназначна сцвярджаць, што яны існавалі. Кожны храм меў абавязковы набор служэбных і чэцціх кніг. У царкоўных бібліятэках захоўваліся і кнігі свецкага зместу. У XVIII - ХІХ ст., па звестках М. Нікалаева, царкоўны кнігазбор у сярэднім складаўся з 10 - 30 кнігадрукаў і рукапісаў [76].

Бібліятэка піярскага кляштара ў Шчучыне налічвала больш за 2000 кніг, пераважна прыродазнаўчых, медыцынскіх, матэматычных. Былі тут творы Гамера, Гарацыя, Плутарха, Ціта Лівія, Вальтэра, Мантэск'е [77].

Поўнай статыстыкі прыватных бібліятэк і музейных збораў не існуе. Таму даныя аб іх вельмі фрагментарныя. Культурныя каштоўнасці захоўваліся практычна ў кожнага больш менш значнага абшарніка. Музейныя калекцыі, сямейныя архівы, карцінныя галерэі і бібліятэкі мелі каля 400 маёнткаў (у межах сучаснай Беларусі). 3 іх каля 54 знаходзіліся ў мястэчках і толькі 4 - у гарадах [2]. Так, у Шчучыне, у асобным мураваным будынку сярод парку, захоўваліся багатая бібліятэка і сямейны архіў Друцкіх-Дюбецкіх, прывезены з радавых маёнткаў з Піншчыны. Частку дакументаў на пачатку ХХ ст. перадалі ў Кракаў у музей Чартарыйскіх. А тое, што разам з кнігазборам захоўвалася на месцы, у Шчучыне, было знішчана ў першую сусветную вайну [78].

Такім чынам, агляд развіцця адукацыі ў мястэчках Лідскага ўезда дазваляе зрабіць выснову, што гэтыя паселішчы выступалі адукацыйна-асветніцкімі цэнтрамі, тут знаходзіліся навучальныя ўстановы розных тыпаў, бібліятэкі. Падкрэслім, што ў разглядаемы час адукацыя і асвета былі важным звяном у нацыянальнай палітыцы ўлад. Да сярэдзіны 20-х гадоў ХІХ ст. у сувязі з ліберальным стаўленнем царызму да мясцовай шляхты, асвета амаль цалкам была аддадзена ў рукі патрыётаў Рэчы Паспалітай на чале з Адамам Чартарыйскім. Школа займала значнае месца ў іх планах як сродак выхавання новых змагароў за аднаўленне Рэчы Паспалітай. Гэта дасягалася праз выкладанне гісторыі Рэчы Паспалітай, польскай мовы, літаратуры. Руская мова не была абавязковым прадметам, яна вывучалася па жаданню вучняў. Пасля следства і суда над філарэтамі і філаматамі пачынаецца русіфікацыя адукацыі, якая ўзмацнілася пасля падаўлення паўстанняў 1830 - 1831 гадоў і, асабліва, 1863 г. Беларуская мова наогул не дапускалася ў школу. Такім чынам, нацыянальная палітыка царызму ў галіне асветы ў Беларусі рабіла немагчымым узнікненне беларускай школы.

Мястэчкі Беларусі, у тым ліку і Лідскага ўезда, мелі арыгінальнае архітэктурнае аблічча. Выклікае цікавасць не толькі выразнасць забудовы і планіроўкі мястэчак у цэлым, але і архітэктурнае рашэнне асобных будынкаў. Планіроўка і забудова мястэчак мела сваю характэрную структуру і эстэтыку, хаця ў мястэчках спалучаліся архітэктурна-планіровачныя рысы і горада, і вёскі, пры гэтым дамінавалі менавіта гарадскія рысы. На думку Аляксандра Лакоткі, мястэчкі Беларусі запазычылі заходнееўрапейскую горадабудаўнічую аснову [79]. Менавіта гандлёвая плошча з'яўлялася планіровачным ядром забудовы мястэчак, што было характэрна для еўрапейскіх гарадоў ХІІІ - ХV ст. У сярэднявечным усходнеславянскім горадзе плошча займала другое пасля замка (дзядзінца, крамля) месца. Акрамя наяўнасці рынку, які меў першаснае значэнне, для мястэчак былі ўласцівыя і іншыя рысы планіровачнай структуры горада: пляцавая забудова, досыць разгалінаваная сетка вуліц. У меншай ступені праявілася тут тэндэнцыя да кампактнага размяшчэння, асабліва гэта тычыцца дробных мястэчак. Больш вялікімі былі ў мястэчках і памеры пляцаў і двароў. Гэта тлумачыцца параўнальна нязначнай ступенню заселенасці мястэчак, што давала магчымасць лягчэй прыстасоўвацца да ландшафта мясцовасці і камунікацыйнай сітуацыі, не аддаляючыся адначасова ад рынку на значныя адлегласці. Аднак па меры павелічэння колькасці дымоў у мястэчках узмацняецца і агульная для ўсіх гарадоў тэндэнцыя да стварэння радыяльна-веернай сістэмы планіроўкі.

Цікавая планіровачная структура характэрна для Шчучына. Паводле класіфікацыі, прапанаванай Аляксандрам Лакоткай, яе можна аднесці да барочнай. У барочных мястэчках кампазіцыйным звяном з'яўлялася магнацкая сядзіба, якая размяшчалася на рынку альбо звязвалася з ім галоўнай планіровачна-камунікацыйнай воссю, як у выпадку Шчучына. У ХІХ ст. у мястэчку склалася рэгулярная сістэма планіроўкі, сфармаваўся ансамбль забудовы цэнтра з плошчай, на якой размясціліся будынкі касцёла Тэрэзы з кляштарам піяраў, Міхайлаўскай царквы, пошты, заезных дамоў, жылых дамоў рамеснікаў і гандляроў. Плошча раскрывалася ў бок палацава-паркавага комплексу Друцкіх-Любецкіх, які быў пабудаваны ў другой палове XVIII па праекту дэ Фленерса ў архітэктурных формах, пераходных ад барока да класіцызму. У стварэнні парку рэгулярнай планіроўкі прымаў удзел С.Юндзіл. Рэканструкцыю плана Шчучына на канец XVIII - першую палову ХІХ ст. зрабіў Юрый Чантурыя (Мал. 13.) [80].

Тыповую для барочнага горадабудаўніцтва планіроўку атрымаў Жалудок пасля перахода ў XVIII ст. ва ўладанне роду Тызенгаузаў. Паселішча складалася з палацава-паркавага ансамбля і сялібнага раёна, якія знаходзіліся ў адлегласці 1 км і звязваліся прамалінейнай магістраллю. План Жалудка першай паловы ХІХ ст. рэканструкцыянаваны таксама Ю.Чантурыя (Мал. 14.). Цэнтр мястэчка меў эліпсавідную плошчу з гандлёвымі радамі пасярэдзіне, раскошнай мураванай паўкруглай карчмой на лініі авала, 6-ю вуліцамі-лучамі. Перыферыйная акружная траса Жалудка ўтварала выразны васьмівугольнік. На думку Ю.Чантурыя, аўтар планіровачнага рашэння Жалудка (ім, верагодна, быў стваральнік ансамбляў Гарадніцы італьянскі архітэктар Дж.Сака) творча выкарыстаў дасягненні англійскага і французскага горадабудаўнічага мыслення, а таксама разнастайны еўрапейскі вопыт дадзенага перыяду [80].

Прыкладамі планіроўкі мястэчак разглядаемага рэгіёна могуць служыць таксама план Радуні (Мал. 15.).

Забудова мястэчкаў вызначалася комплексным размяшчэннем шэрагу будынкаў: гандлёвых радоў, храмаў, ратушы, валасной управы, грамадскага магазіна, паштовай станцыі, школы, карчмы, заезнага двара, майстэрняў, жылых дамоў і г.д. У ХІХ - пачатку ХХ ст. мястэчкі Беларусі захоўвалі аўтахтоннае архітэктурнае аблічча. Хваля расійскай універсалізацыі не паспела да мястэчак дакаціцца. Перапланіроўку і перабудову зведалі толькі губернскія і некаторыя ўездныя гарады. Новаўвядзенні амаль не закранулі па-заштатныя гарады і мястэчкі.

Архітэктура мястэчак увабрала ў сябе асаблівыя рысы габрэйскага жыцця і культуры, што ўзмацніла арыгінальнасць, прыдала непаўторны каларыт архітэктурнаму абліччу мястэчак. Даследчыкі (Аляксандр Лакотка, Ала Сакалова і інш.) сцвярджаюць, што габрэйскія дамы мястэчак адрозніваліся ад беларускіх памерамі, планіроўкай, дэкорам. Для габрэйскай забудовы мястэчак былі ўласцівыя такія рысы, як шматфункцыянальнасць пабудоў, адкрытасць да далейшага развіцця ў залежнасці ад новых патрэбаў, прынцып аб'яднання вуліцай прастораў розных будынкаў. Звярталі на сябе ўвагу выразныя сілуэты дамоў з іх высокімі, масіўнымі стрэхамі, кампазіцыі фасадаў з варыяцыямі галерэяў, балконаў, мансардаў. Забудова дамоў-крамаў рамеснікаў-гандляроў ставілася па перыметры плошчы і асноўных вуліц надзвычай шчыльна, дах да даху. Прыкладам арыгінальнасці і своеасаблівай архітэктуры такой забудовы можа служыць фотаздымак мястэчка Беліца пачатку ХХ ст. (Мал. 16.) А прыкладам шматфункцыянальнасці местачковых будынкаў, якія ўяўлялі сабой камбінацыю жылых, гаспадарчых, рамесных і гандлёвых памяшканняў, з'яўляецца схематычны план жылога дома гандляра з м.Радунь (Мал. 17).

Дамінантамі местачковага сілуэта з'яўляліся сакральныя збудаванні. Мястэчкі выступалі рэлігійнымі цэнтрамі наваколля. Так, паводле звестак на 1864 г. колькасць прыхаджан касцёлаў мястэчак Лідчыны складала: у Новым Двары - 3769 чал., Жалудку - 5961 чал., Шчучыне - 1805 чал., Ражанцы - 2346 чал., Эйшышках - 8491 чал., Радуні - 6117 чал., Васілішках - 6981 чал., Беняконях - 3801 чал., Воранаве - 1291 чал. Праваслаўных храмаў было менш: Святадухаўская царква Беліцы мела 1264 прыхаджан, Спаса-Праабражэнская царква ў Астрыне - 1052, Пакроўская ў Орлі - 2336, Пакроўская царква ў Сабакінцах - 1986 [81].

Многія згаданыя хрысціянскія храмы з'яўляліся, а тыя, што захаваліся, і сёння з'яўляюцца выдатнымі помнікамі культуры. Важнае грамадска-сацыяльнае значэнне мястэчка вымушала надаваць абліччу сакральных збудаванняў асаблівую выразнасць. Нездарма многія шэдэўры беларускай сакральнай архітэктуры былі ўзведзены менавіта ў мястэчках. Прыкладамі могуць служыць адлюстраваныя і ўвекавечаныя на малюнках Напалеона Орды і фотаздымках Яна Балзункевіча касцёл Іаана Хрысціцеля ў Васілішках; касцёл Ушэсця ў Жалудку; Петра-Паўлаўскі касцёл у Ражанцы; касцёл Іаана Хрысціцеля ў Беняконях, касцёл Святой Тэрэзы ў Шчучыне, Свята-Праабражэнская царква ў Астрыне, Свята-Пакроўская ў Орлі, Свята-Міхайлаўская ў Шчучыне і інш. [82].

Габрэйскія абшчыны мястэчак мелі свае культавыя збудаванні. Паводле дадзеных на 1857 г. у мястэчках Лідскага ўезда налічвалася 11 кагалаў, 19 малітоўных школ [83]. У канцы ХІХ - пачатку ХХ ст. у Беліцы, Васілішках, Новым Двары, Астрыне былі ўзведзены будынкі сінагог, некаторыя з іх захаваліся да нашых дзён (Мал. 18, 19.). Такім чынам, у мястэчках існаваў класічны трохкутнік: царква - касцёл - сінагога.

Прывядзём выказванне пра мястэчка польскага даследчыка Пятра Эберхардта, які пісаў: "Перапляценне трох культур і трох рэлігіяў - артадаксальнай габрэйскай, шляхецкай польскай і сялянскай беларускай - стваралі разам непаўторную атмасферу і фальклор. Гэтыя тры разнастайныя культуры жылі ва ўзаемным сімбіёзе. Пазнейшыя гістарычныя падзеі знішчылі гэтую ўнікальную полікультурнасць. Вынішчэнне габрэйскага насельніцтва, а потым таксама ў вялікай ступені тое самае ў адносінах да польскай супольнасці прывяло да заняпаду шматкультурнасці. Пазнейшая саветызацыя і русіфікацыя таксама прынеслі ў поўнай меры знішчэнне культурных асаблівасцяў беларусаў. Беларускія мястэчкі, якія прадстаўлялі незвычайную з'яву ў гісторыі культуры, загінулі. У якасці слядоў тых далёкіх часоў засталіся толькі знішчаныя касцёлы, сінагогі і цэрквы, а таксама пакінутыя і спустошаныя рэшткі старых яўрэйскіх і каталіцкіх могілак" [84].

Такім чынам, мястэчка ў нашай гісторыі ўяўляла ўнікальны соцыя-культурны феномен. Яно надзвычай цікавае як асяродак яўрэйскай гісторыі рэгіёна, культурнай творчасці яўрэяў, месца іх уласнага "асяроддзя пражывання". Мястэчка цікавае і як месца сустрэчы, "сужыцця" розных этнасаў, вераў, моваў і культур, якія жылі ва ўзаемным сімбіёзе.

Даследаванне мястэчак дае ўнікальную магчымасць заглянуць у своеасаблівы местачковы сусвет, адчуць непаўторную атмасферу і каларыт, якія ўзнікалі на тым "памежжы", што ўяўляла сабой кожнае поліэтнічнае і поліканфесійнае мястэчка.

Літаратура:

1. Грахоўскі С. Мястэчка, мястэчка… Элегія // Полымя. 1992. № 2. С. 143.

2. Шыбека З. Гарады Беларусі (60-я г. 19 - пачатак 20 ст.). Мн., 1997. C.197, 227, 190, 193.

3. Рагойша В. Заходнебеларускае мястэчка як асяродак беларуска-польскага культурнага сумежжа (на прыкладзе Ракава) // На шляхах да ўзаемаразумення. Беларусіка. Кн.15. Мн., 2000. C.62.

4. Энцыклапедыя Гісторыі Беларусі: У 6 т. Мн., 1993 - 2001. (далей ЭГБ) Т.4. С.365.

5. Alexandrowicz S. Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVIII w. // Acta Baltico-Slavica. Białystok, 1970. № 7. S.67 - 89, 93

6. ЭГБ.Т.1. С. 226.

7. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ) у Гродна. Ф.1. Воп. 1. Спр. 100. Арк. 28 адв.; Воп. 3. Спр. 536. Арк. 54 адв. - 61.

8. ЭГБ.Т.1. С. 494.

9. ЭГБ.Т.2.С.14.

10. ЭГБ.Т.2. С.229.

11. ЭГБ. Т. 2. С. 358; НГАБ у Гродна. Ф.1. Воп. 1. Спр. 100. Арк. 28 адв.

12. Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. IV. Виленская губерния. Тетрадь 1. СПб., 1900. С. 16 - 17.

13. ЭГБ. Т.3.С.363.

14. ЭГБ. Т.3.С.384.

15. ЭГБ. Т.3.С.390.

16. ЭГБ. Т.3.С.511.

17. ЭГБ. Т.5.С.333.

18. ЭГБ. Т.5.С.357.

19. ЭГБ. Т.6. Ч.1. С.69; Занеўскі С.В. Радунь (ХІІІ - ХІХ ст.) // З гісторыі краю і лёсаў людзей Воранаўшчыны. Ліда, 2006. С.52.

20. ЭГБ. Т.6. Ч.1. С.83; Rouba Napoleon. Przewodnik po Litwie i Bialejrusi. Wilno 1909 - Gdańsk 1995. S.166.

21. Rouba Napoleon. Przewodnik po Litwie i Bialejrusi…S.177 - 178.

22. ЭГБ. Т.6. Ч.2. С. 242; Rouba Napoleon. Przewodnik po Litwie i Bialejrusi… S.187.

23. Городские поселения в Российской империи. Т.1. СПб., 1860. С.187.

24. Живописная Россия. Репринт. воспроизведение изд. 1882 г. Мн., 1994. С. 16.

25. Rouba Napoleon. Przewodnik po Litwie i Bialejrusi… S.60.

26. Статистический временник Российской империи. Выпуск 1. СПб., 1866. С. 82.

27. Полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении. Виленская губерния. Вильно, 1905. С. 16-17,19, 183, 214,11.

28. Галоўны Архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), AR, dz. XXV, sygn. 182, 190.

29. Наша Ніва. 1911. № 4. 27 студзеня 1911 г.

30. Staliunas Darius. Anti-Jewish Disturbances in the North-Western Provinces in the Early 1880s // East European Jewish Affairs, Vol. 34, No. 2, Winter 2004, p. 123.

31. НГАБ у г.Гродна. Ф. 1. Воп. 3. Спр. 422. Арк. 122 адв. - 123.

32. AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 194, 206.

33. Корева А. Материалы для географии и статистики России. Виленская губерния. СПб., 1861. С. 389, 385, 518.

34. Дзяржаўны гістарычны архіў (ДГА) Літвы. Ф. 381. Воп. 17. Спр. 2871. Арк. 7.

35. НГАБ у Гродна, Ф. 1. Воп. 2, Спр. 1374. Арк. 88-89.

36. НГАБ у Гродна, Ф. 1. Воп. 4. Спр. 317. Арк. 5.

37. Наша Ніва. 1910. № 12.

38. Наша Ніва. 1909. № 31 - 32.

39. AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 211. S. 4.

40. ДГА Літвы. Ф. 381. Воп. 17. Спр. 2765, Арк. 42.

41. Швед В.В. Торговля в Беларуси в период кризиса феодализма. Гродно, 1995. С. 99.

42. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. XІІІ. Warszawa, 1893. S. 955.

43. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. VІІ. Warszawa, 1886. S. 582, 733; Т. ХІІІ. Warszawa, 1893. S. 128.

44. AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 194. S. 2.

45. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. XІV. Warszawa, 1895. S. 827.

46. Наша Ніва. 1909. № 9.

47. ДГА Літвы. Ф. 381. Воп. 17. Спр. 2759. Арк. 65, 66, 128, 134, 162.

48. НГАБ у Гродна. Ф.1. Воп. 3. Спр. 536. Арк. 54 адв. - 55, 145.

49. ДГА Літвы. Ф. 388. Воп. 1. Спр. 191. Арк. 6.

50. НГАБ у Гродна. Ф.1. Воп. 1. Спр. 561. Арк. 53 адв.

51. AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 206. S. 6 - 19.

52. НГАБ у Гродна. Ф.1. Воп. 1. Спр. 915. Арк. 15 адв.

53. ДГА Літвы. Ф. 381. Воп. 17. Спр. 2762. Арк. 124, 508 -512 адв., 836, 945, 1070.

54. AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 194. S. 12 - 13.

55. AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 206. S. 19.

56. Наша Ніва. 1911. № 50.

57. Baliński M., Lipiński T. Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym. T. III. Warszawa, 1846. S. 261.

58. Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў у Санкт-Пецярбургу (РДГА). Ф. 733. Воп. 62. Спр. 389. Арк. 205; Воп. 95. Спр. 380. Арк. 18 адв., 64 адв.

59. РДГА. Ф. 733. Воп. 62. Спр. 1021.

60. НГАБ у Гродне. Ф. 1. Воп. 27. Спр. 735. Арк. 1.

61. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. XІІІ. Warszawa, 1893. S. 955.

62. РДГА. Ф. 733. Воп. 95. Спр. 380. Арк. 123.

63. ДГА Літвы. Ф. 388. Воп. 1. Спр. 175. Арк.22.

64. ДГА Літвы. Ф. 388. Воп. 1. Спр. 174. Арк. 19 адв.; Спр. 175. Арк. 14 адв.

65. РДГА. Ф. 733. Воп. 95. Спр. 380. Арк. 17.

66. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. IX. Warszawa, 1888. S. 450; T. XІІІ. Warszawa, 1893. S. 128; T. XІ. Warszawa, 1890. S. 864 - 865.

67. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. X. Warszawa, 1889. S. 939.

68. Падлічана па: Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. IV. Виленская губерния. Тетрадь 3. СПб., 1904. С. 41.

69. Наша Ніва. 1908. № 4.

70. Наша Ніва. 1909. № 31-32.

71. Наша Ніва. 1909. № 5.

72. Наша Ніва. 1909. № 31-32.

73. Наша Ніва. 1911. № 50.

74. Пивоварчик С.А. Великий еврейский философ из Радуни Хафец Хаим // З гісторыі краю і лёсаў людзей Воранаўшчыны. Ліда, 2006. С. 174 - 179.

75. Adam Rogowski. Lost and found. Tei-Aviv. 264 s.

76. ЭГБ. Т.2. С. 42.

77. Цыбуля В.А. Манастырскія і царкоўныя бібліятэкі ў Беларусі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1970. №3. С. 50.

78. Коўкель Л.І. Прыватныя бібліятэкі Гродзеншчыны (канец 18 - пачатак 20 ст. ) // Шлях у навуку: Матэрыялы навук. канфер. Мн., 1997. С. 80 - 84.

79. Лакотка А.І. Нацыянальныя рысы беларускай архітэктуры. Мн., 1999. C. 137.

80. Чантурия Ю.В. Градостроительное искусство Беларуси второй половины XVI - первой половины ХІХ в. Мн., 2005. С. 151, 161-164; Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1993. С. 210, 491 - 492.

81. Атлас народонаселения западно-русского края по исповеданиям. СПб., 1864.

82. Беларусь у малюнках Напалеона Орды. Другая палова ХІХ ст. Мн., 2001. С. 104; Хрысціянскія храмы Беларусі на фотаздымках Яна Балзункевіча. Пачатак ХХ ст. Мн., 2001. С. 14, 19, 27, 70, 72, 74, 85, 132, 142, 169, 170.

83. ДГА Літвы. Ф.388. Воп. 1. Спр. 250. Арк. 43.

84. Эберхардт П. Дэмаграфічная сітуацыя на Беларусі: 1897-1989. Мн., 1997.С.97.

НАСЕЛЬНІЦТВА ЛІДЫ Ў МАТЭРЫЯЛАХ ПЕРШАГА ЎСЕАГУЛЬНАГА ПЕРАПІСУ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ 1897 г.

І.Ф. Кітурка

г. Гродна, ГрДУ імя Я.Купалы

Матэрыялы Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі 1897 г. адносяцца да ліку статыстычных крыніц і ўтрымліваюць каштоўную інфармацыю як для вывучэння розных аспектаў гісторыі (эканамічнай, дэмаграфічнай, сацыяльнай, канфесійнай і г. д.) усёй Беларусі, так і яе асобных рэгіёнаў і населеных пунктаў.

Генэзіс статыстычных крыніц на землях Беларусі прыпадае на перыяд ВКЛ, а дакладней на канец ХV - пачатак ХVІ ст., і звязваецца з патрэбай дзяржаўнай улады ў арганізацыі і правядзенні рознага роду ўліку, у першую чаргу фіскальнага і гаспадарчага характару [1, с. 80]. У сувязі з гэтым узнік шэраг дакументаў, якія ўтрымлівалі статыстычную інфармацыю - пісцовыя кнігі, попісы воіска і ў пераважнай большасці інвентары (рэестры) ўладанняў.

Аднак фрагментарных звестак асобных дакументаў хутка стала не дастаткова для эфектыўнага вядзення гаспадаркі. У дзяржавы ўзнікла патрэба ў больш поўнай інфармацыі адносна гаспадарчага становішча ўладанняў. Так, адным з першых агульнадзяржаўных мерапрыемстваў, падчас якога складаліся інвентары дзяржаўных уладанняў на значнай тэрыторыі ВКЛ, была валочная памера - аграрная рэформа сярэдзіны ХVІ ст.

Наступным крокам у развіцці статыстычных дакументаў на землях ВКЛ стала зацвярджэнне Варшаўскім соймам 1562 г. пастановы аб перыядычным, раз на 5 гадоў, правядзенні люстрацыі дзяржаўных уладанняў [2, s. 618]. Пасля падпісанія Люблінскай уніі дзейнасць згаданай пастановы распаўсюдзілася і на дзяржаўныя ўладанні на землях ВКЛ.

Матэрыялы агульнадзяржаўных люстрацый (рэвізій) з'яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння, у першую чаргу, сацыяльна-эканамічнай гісторыі Беларусі. Іх навуковая значнасць заключаецца ў тым, што на падставе звестак, якія ўтрымліваюцца ў люстрацыйных інвентарах, можна вывучаць і параўноўваць становішча розных відаў дзяржаўных уладанняў (сталовых эканомій, старостваў і дзяржаў), а таксама розных населеных пунктаў (вёсак, мястэчак і гарадоў) на ўсёй тэрыторыі ВКЛ у адзін час. Аналіз такіх дакументаў дае мажлівасць выяўляць не толькі асноўныя накірункі гаспадарчага развіцця, але таксама рабіць статыстычны аналіз адносна дэмаграфічнай сітуацыі ва ўладаннях, асноўных і дадатковых занятках насельніцтва і інш.

Пры гэтым, вывучэнне статыстычных крыніц перыяду феадалізму дазваляе зрабіць выснову, што дакументы гаспадарча-ўліковага характару прайшлі пэўную эвалюцыю. Яна наўпрост была звязана са зменамі ў сацыяльна-эканамічным развіццці краіны. Так, напрыклад, у інвентарах амаль да канца ХVІІІ ст. асноўная ўвага канцэнтравалася на колькасці зямлі ва ўладанні, наяўнасці ці адсутнасці фальваркаў, ураджайнасці, прыбытку з маёнтка і г.д. Адносна сялянскага насельніцтва складальнікаў дакументаў цікавілі толькі тыя аспекты, якія ўплывалі на агульны даход з уладання: 1) колькасць дымоў; 2) імя гаспадара дыму, 3) зрэдку - колькасць сыноў. Гэта было звязана з выплатай асноўных падаткаў - феадальнай рэнты, якая залежала ад колькасці зямлі, што знаходзілася ў карыстанні сялянскай гаспадаркі, і ўведзенага ў 1649 г. падымнага, якое збіралася з дыму, прызначалася соймам і не залежала ад заможнасці гаспадаркі і колькасці чалавек у дыме [3, с. 375]. Уся астатняя інфармацыя з'яўляецца скрытай і для яе атрымання даследчык павінен выкарыстоўваць пэўныя аналітычныя спосабы і прыёмы.

У апошняй чвэрці ХVІІІ ст. сталі з'яўляцца дакументы гаспадарча-ўліковага характару, у якіх упершыню насельніцтва дзялілася на пэўныя групы па пола-ўзроставай прыкмеце (напрыклад, "Табліца збору падаткаў з насельніцтва Крэўскага староства", датаваная 28 жніўня 1789 г. [4]). Хутчэй за ўсё, узнікненне такіх дакументаў было звязана з агульнай тэндэнцыяй, якая назіралася ў дзяржаўных уладаннях ВКЛ у другой палове ХVІІІ ст. - перасяленне некалькіх сялянскіх сем'яў да адной хаты ці не выдзяленне ў асобную гаспадарку (дым) дарослых жанатых дзяцей з мэтай менш плаціць падымны падатак. Такім чынам, складанне дакумента з указаннем узроставых і полавых асаблівасцяў падатковага насельніцтва дазваляла прасачыць і пралічыць на перспектыву мажлівыя змены ў колькасці дымоў, а значыць і ў даходах скарбу.

Сітуацыя ў галіне складання статыстычных дакументаў выйшла на новы ўзровень з развіццём капіталістычных адносін. Паскарэнне мадэрнізацыі сацыяльна-эканамічнага развіцця ў Расіі (а значыць і на беларускіх землях, якія ўваходзілі ў яе склад) пасля сялянскай рэформы 1861 г., уключэнне ў гэты працэс вялікай колькасці людзей запатрабавала рознабаковай інфармацыі, якая б не толькі адэкватна адлюстроўвала розныя бакі жыцця грамадства, але і пры гэтым давала магчымасць зрабіць пэўныя прагнозы на будучыню. Такім чынам, зменаў запатрабавала самое жыццё, і ў другой палове ХІХ ст. сістэма статыстычнага ўліку ператварылася ў асобны напрамак дзейнасці дзяржаўнага апарату Расійскай імперыі [1, с. 93].

У 1895 г. Мікалаем ІІ было зацверджана "Палажэнне аб Першым усеагульным перапісе насельніцтва Расійскай імперыі", які быў ажыццёўлены 28 студзеня 1897 г. на тэрыторыі ўсёй краіны ў адпаведнасці з адзінымі прынцыпамі, праграмай і методыкай.

Як ужо адзначалася, усе ранейшыя агульнадзяржаўныя мерапрыемствы, у выніку якіх складаліся дакументы статыстычнага характару, мелі пераважна гаспадарча-ўліковую і (ці) фіскальную накіраванасць. Першы Усерасійскі перапіс насельніцтва меў значна шырэйшую праграму, якая ўключала ў сябе збор інфармацыі па 13 асноўным пунктам: 1) прозвішча, імя, імя па бацьку; 2) пол; 3) адносіны да "галавы" гаспадаркі і "галавы" да сваёй сям'і; 4) узрост; 5) сямейнае становішча; 6) саслоўе, стан ці званне; 7) месца нараджэння; 8) месца прыпіскі; 9) месца жыхарства; 10) адзнака аб часовым месцазнаходжанні; 11) родная мова; 12) уменне чытаць і месца навучання; 13) занятак, рамяство, пасада ці служба [1, с.96]. Гэта было першае мерапрыемства падобнага тыпу, і яго апублікаваныя матэрыялы, нягледзячы на наяўнасць значнай колькасці пагрэшнасцей і недахопаў, з'яўляюцца важнай крыніцай для вывучэння розных аспектаў беларускай гісторыі.

Мэтай дадзенага артыкула з'яўляецца аналіз вынікаў перапісу 1897 г. па г. Ліда, вызначэнне саслоўнай, канфесійнай структуры насельніцтва, асноўных заняткаў жыхароў горада, ступені пісьменнасці лідчан у канцы ХІХ ст. і інш.

Згодна з матэрыяламі перапісу, колькасць насельніцтва ў г. Ліда на 28 студзеня 1897 г. складала 9.323 чалавекі, з якіх 5.312 чалавек былі мужчыны, 4.011 чалавек - жанчыны. Каб не было падвойнага ўліку, пры правядзенні перапісу насельніцтва апытвалася ў тых населеных пунктах, дзе яно апынулася на момант правядзення мерапрыемства. Таму ў дакументах спецыяльна вызначаліся графы "сталае насельніцтва" і "часова перабываўшае". У адпаведнасці з гэтым агульная колькасць насельніцтва ў г. Ліда прадстаўлена ў табліцы 1.

Табліца 1

Агульная колькасць насельніцтва г. Ліда паводле перапісу 1897 г.*

Рускія падданыя				Замежныя падданыя				Рускія і замежныя падданыя разам				Усяго
сталае насельніцт.		часова перабываўшае		сталае насельніцт.		часова перабываўшае		сталае насельніцт.		часова перабываўшае
муж.	жан.	муж.	жан.	муж.	жан.	муж.	жан.	муж.	жан.	муж.	жан.	муж.	жан.
4.881	3.945	424	60	6	6	1	-	4.887	3.951	425	60	5.312	4.011
8826		484		12		1		8838		485		9323
9310				13				9323

*Табліца складзена паводле: Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. - Т. ІV. Виленская губерния / под. ред. Н.А.Тройницкого. - Тетрадь 1. - СПб, 1900. - С. 2-3.

Як відаць з дадзенай табліцы, падданых Расійскай імперыі на час правядзення перапісу ў Лідзе знаходзілася 9.310 чалавек, з іх 8.838 чалавек - сталае, пастаянна пражываючае ў горадзе насельніцтва. Калі дапусціць, што некаторая частка гараджан у гэты час магла знаходзіцца ў іншых месцах, то пэўна агульная колькасць сталага насельніцтва Ліды складала каля 9 тысяч чалавек.

Сярод сталага насельніцтва 6.438 чалавек (69,1 %) складалі мясцовыя жыхары. Пад мясцовымі ўраджэнцамі перапісчыкамі разумеліся асобы, якія нарадзіліся ў гэтым горадзе ці ўездзе, дзе яны запісаныя пры перапісу [5, Т. 2, с. 58]. Акрамя мясцовых жыхароў былі таксама вылучаны:

- ураджэнцы іншых уездаў Віленскай губерні - 433 чал. (4,6 %);

- ураджэнцы іншых губерняў - 2.438 чал. (26,1 %);

- ураджэнцы іншых дзяржаў - 14 чал. (0,2 %) [5, Т. 2, с. 58].

Геаграфія немясцовага насельніцтва дастаткова абшырная. На час перапісу ў Лідзе пражывалі ўраджэнцы 43 губерняў Еўрапейскай часткі Расіі (ад Архангельскай да Арэнбургскай і Тамбоўскай) - 2.275 чал., з іх: муж. - 2.028, жан. - 347 чал., а таксама 52 чал. (муж. - 25, жан. - 27) з Прывісленскіх губерняў (Варшаўскай, Люблінскай, Петрыкаўскай, Плоцкай і ін�