Вярнуцца: Мемуары

Маскевіч Самуіл. Дыярыуш Maskiewicz Samuel. Memoirs


Аўтар: Маскевіч Самуіл,
Дадана: 24.01.2009,
Крыніца: Анталогія даўняй беларускай літаратуры. XI - першая палова XVIII ст. Мінск, 2005. С. 749-771.



Самуіл Іванавіч Маскевіч (1580--1642) паходзіў з шляхецкай сям'і сярэдняй заможнасці. Вайсковая служба Самуіла пачалася пасля атрымання адукацыі ў Наваградку з удзелу ў (28KB) pamietniki1.jpgваенных дзеяннях у Прыбалтыцы пад Кокенгаўзенам (1601). Летам 1607 г. узбунтаваная М. Забжыдоўскім і Я. Радзівілам шляхта падняла рокаш супраць караля Жыгімонта III Вазы. У сувязі з гэтым набіралася войска супраць паўстанцаў, і С. Маскевіч пайшоў на службу да каралеўскага ротмістра Яна Гратуса Тараноўскага і шмат паездзіў па розных месцах Галіччыны, пакуль не быў скарочаны ў выніку недахопу сродкаў на ўтрыманне вайскоўцаў. Тады С. Маскевіч перайшоў на службу ў харугву князя Януша Порыцкага і браў удзел у бітве з ракашанамі пад Гузавам. Яшчэ не спынілася хваляванне пасля рокашу, як стала вядома, што масквіцяне скінулі з пасада Ілжэдзмітрыя, але ён быццам уцёк і рыхтуе новы паход на Маскву дзеля авалодання тамтэйшым царскім пасадам. У студзені 1609 г. пачаўся набор войска, і С. Маскевіч уліўся ў шэрагі каралеўскіх валанцёраў. Урэшце малады шляхціц апынуўся ў Расіі, дзе ўзяў удзел у аблозе Смаленска, паходах на Рослаў і Белы, а таксама ў славутай Клушынскай бітве. З каралеўскім войскам С. Маскевіч апынуўся ў расійскай сталіцы. Неўзабаве пачалася вайна на чале з К. Мініным і Дз. Пажарскім, рэчпаспалітае войска было разбіта. С. Маскевіч вярнуўся дахаты, пасля нейкі час працягваў службу, нават ездзіў да караля і на вальны сойм як прадстаўнік вайскоўцаў, але нарэшце звольніўся і паступіў да Жыгімонта Карла Радзівіла. Не заладзіўшы з новым гаспадаром, С. Маскевіч пакінуў яго і ў 1617--1618 гг. стаў дэпутатам трыбунальскага суда ад Наваградскага павета, крымінальным суддзёй, а пасля земскім пісарам у Наваградку.

Багатае на падзеі жыццё адлюстравалася ў Дыярыушы, які складаецца з дзвюх частак: дзённікавай (1594--1604) і ўласна мемуарнай (1605--1621), напісанай пазней. Па-салдацку наўпрост пісьменнік выказвае свае думкі пра акаляючую рэчаіснасць, дае непрадузятую характарыстыку не толькі шляхціцам, сваякам, але і магнатам, а часам -- і ўсім парадкам у Рэчы Паспалітай. Цікава пры гэтым, што калі ранейшыя, ды і пазнейшыя мемуарысты пісалі свае творы з дыдактычнымі мэтамі, г-зн. дзеля павучання дзяцей і ўнукаў, С. Маскевіч нікога не збіраўся павучаць нават не арыентаваўся на чытацкія густы, застаўшыся незалежным як у ацэнках людзей і падзей свайго часу, так і ў саміх творчых прынцыпах.

Чалавек шчырага нораву, аўтар лёгка сыходзіўся з людзьмі, карыстаўся іх даверам і меў шмат сяброў сярод маскоўцаў. Перад пісьменнікам адчыніліся дзверы лепшых маскоўскіх дамоў. Адораны багатай вобразнай памяццю, ён надзвычай цікава аднавіў на старонках свайго твора побыт, норавы, звычаі тагачаснага маскоўскага баярства. Асабліва ўразіла яго як еўрапейца стаўленне маскоўцаў да жанчын, расійскае заканадаўства і абгрунтаванне самаўладства. Нямала ўвагі аддаў ён і апісанню палацаў і інтэр'еру Маскоўскага Крамля, крамлёўскіх цэркваў, патрыяршых усыпальніц і асабліва Кітай-горада і маскоўскага гандлю. Праз гэтыя апавяданні пра ўбачанае, праз стаўленне да баяр і простага люду чужой краіны, да суайчыннікаў і саслужыўцаў выяўляецца, напэўна, галоўная рыса асобы Самуіла Маскевіча -- нейкая вытанчанасць, прыраджоная інтэлігентнасць натуры, што прыўзняло вобраз аўтабіяграфічнага героя над асяроддзем, дазволіла акінуць позіркам усе падзеі Смутнага часу і непрадузята ацаніць іх, грунтуючыся на агульначалавечых каштоўнасцях. А значыць, шчырасць і праўда, праўда -- гістарычная, чалавечая, мастацкая -- была галоўным прынцыпам творчасці С. Маскевіча, і гэта абумовіла высокія вартасці ягонага твора.

Тэкст друкуецца паводле машынапіснага перакладу А. Ф. Коршунава з некаторымі ўдакладненнямі.

Рэдпадрыхтоўка С. Л. Гараніна.



ДЫЯРЫУШ САМУІЛА МАСКЕВІЧА (...)



Калі што не да спадобы.
Хай на мяне не крыўдуюць
Для сябе я сам спяваю,
Ды і сам вясёлы буду.

У 1594 годзе з'явіўся Налівайка, казак запарожскі, і нарабіў шмат бедаў у Літве. З ім было некалькі тысяч чалавек, да яго далучаліся ўсе нягоднікі, здольныя на свавольства. Супроць яго паветы выслалі свае войскі. Ротмістрам, якія былі на грашовым утрыманні, таксама было загадана выступіць. Асцярожны Налівайка не даваўся ў рукі, нарэшце пад Лубнамі [1] ён быў злоўлены і адразу адпраўлены да Ягамосці караля [2] з некалькімі знаным ўдзельнікамі, а пасля чвартаваны [3] (...).

У 1595 годзе дабрадзей бацька мой [4] аддаў сваю душу Пану Богу (...).

У 1600 годзе сам Ягамосць кароль накіраваўся з войскам у Ліфляндыю [5]. Разам з ім былі і абодва гетманы -- Ян Замойскі канцлер і вялікі гетман каронны [6], і Станіслаў Жалкеўскі, палявы гетман каронны [7]. Тым часам я з двума коньмі знаходзіўся пры пане Войне, які быў падканцлерам літоўскім [8].

У тым жа годзе мой брат Іван ажаніўся на дачцы пана Багдана Храптовіча, рэферэндарыя [9] Вялікага княства Літоўскага.

У 1602 годзе адбылася канфедэрацыя [10] па справах ліфляндскіх.

Пасля таго, як кароль вярнуўся з Ліфляндыі, пан Радзівіл, ваявода віленскі, які быў у той час і вялікім гетманам літоўскім [11] застаўся у Ліфляндыі з панам Карлам Хадкевічам [12], старастаю жамойцкім, як два каты [13].

У тым жа годзе ў Брагіне ў князя Адама Вішнявецкага з'явіўся Дзмітрый, сын Івана, цара маскоўскага, празванага Грозным, які дзіўным чынам пазбег тыранскіх рук уладалюбівага Барыса Гадунова. Ён туляўся трынаццаць год, нікому не паведамляючы пра сябе, пакуль не дачакаўся зручнага часу [14].

У гэтым жа годзе Дзмітрый быў у Кракаве ў Ягамосці караля разам з князем Канстанцінам Вішнявецкім. Пан ваявода сандамірскі Мнішак, які ўзяў Дзмітрыя на ўтрыманне, апякаў яго і абяцаў яму ў жонкі сваю дачку Марыну, што потым і ажыццявіў, але ад гэтага не шмат ён меў радасці [15].

У 1603 годзе царэвіч выправіўся ў Маскву [16]. Разам з ім пайшоў і сам пан ваявода сандамірскі, маючы вельмі малалікае войска: спачатку толькі атрад з 700 вершнікаў, якія атрымалі плату, і пяць харугваў [17]: харугву царскую, харугву пана Мнішака, харугву пана Дваржыцкага, харугву пана Фрэдра і харугву пана Няборскага.

Маскоўскае войска налічвала восемдзесят тысяч і, спадзяючыся на сваю сілу, выступіла супраць іх у полі пад Ноўгарадам [18]. Камандуючым гэтага войска быў князь Мсціслаўскі. Тую бітву нашы з дапамогаю Бога выйгралі і захапілі ў палон самога Мсціслаўскага, але яго потым адбілі. У гэтай бітве нашым дапамагалі запарожскія казакі, якіх было 2000, а ў наступны дзень іх прыйшло 10000, аднак ужо было позна.

Барыс Гадуноў, які пад той час быў царом на Маскве, атруціў у роспачы сябе, жонку і сына [19].

У 1605 годзе шостага чэрвеня, развітаўшыся са сваёю дабрадзейкай маці ў Сэрвачы [20], я накіраваўся з атрадам у Маскву. Даехаўшы да маскоўскай мяжы, спыніўся я ў Брагіне, мястэчку князёў Вішнявецкіх. Тут я даведаўся, што цар Дзмітрый ужо ўвайшоў у сталіцу і быў каранаваны ў дзень святога Міхаіла [21]. Таму, не маючы прычыны спяшацца туды, я застаўся ў Брагіне пры пану Яну Юндзіле. Тут так мне было добра, што хіба толькі ў раі лепей будзе (...). 1 лютага было вяселле ў пана Глябовіча з князёўнаю Карэцкаю ў Карцы [22]. Пасагу ўзяў за ёю 30000 злотых наяўнымі. На тое вяселле сваёй пляменніцы ехала ў Карэц князёўна Вішнявецкая, а я суправаджаў яе з усім сваім атрадам і чэляддзю, якую сабраў з сабою. Выехалі мы з князёўнаю з Брагіна ў Карэц 10 студзеня.

14 студзеня прыбылі мы ў Александрыю [23] да князёўны Збаражскай. Там мяне абвінавацілі ў залётніцтве да Вішнявецкай і раззлаваліся на мяне, аднак ненадоўга.

15 студзеня прыехалі ў Карэц.

1 лютага было вяселле ў пана Глябовіча.

8 лютага прыехаў у Карэц пан ваявода троцкі [24]. Там мне заварылі такую кашу, што я ледзь выбраўся з яе [25].

12 лютага я выехаў з Карца, хоць развітаўся з яемосцю княёўнаю неахвотна (...).

У Пласкіраве [26] мы атрымалі з Масквы сумныя весткі пра тое, што маскоўцы здрадзілі свайму цару і забілі яго, а нашых адных пабілі, а іншых, найбольш знатных, арыштавалі і разаслалі па розных замках. У ліку апошніх апынуўся і пан Мнішак, ваявода сандамірскі, ягоны сын, пан стараста саноцкі, князь Канстанцін Вішнявецкі, кашталян малагоўскі (які пасля быў паслом Ягамосі караля), пан Ратамскі, стараста осцёрскі, і сама царыца з усім шляхетнымі полькамі; але над кожнай з іх паасобку разбойнік спачатку пагарэзіліся. Вось такая пацеха была іх бацькам слухаць пра такія прыгоды сваіх дачок! Дай Божа, каб маскоўцы самі ўвесь час дзіваваліся на такія пацехі, якія тады рабілі. Праўда, Бог ім пазней адпомсціў за гэтую шкоду (...).

Тым часам замест забітага маскоўскага цара Дзмітрыя з'явіўся другі Дзмітрый [27], які казаў пра сябе, што «я ўласна той самы Дзмітрый, цар маскоўскі, якога масква спачатку прыняла ў сталіцы каранавала, а потым хацела забіць. Але я ўцёк, дзякуючы Боскай літасці». А казаў ён так таму, што хацеў, карыстаючыся славаю першага каранаванага Дзмітрыя, набраць сабе войска і ашукаць саміх маскоўцаў. І хоць сам ён не быў тым, за каго сябе выдаваў але пры дапамозе нашых ён ледзьве не дасягнуў сваёй мэты, бо ўжо ўся Маскоўская дзяржава, акрамя толькі трох замкаў -- самой сталіцы, Ноўгарада ды Смаленска, здалася яму. Ён і царыцу таксама меў за жонку, толькі шлюб з ёю ўзяў патаемна. Дзмітрыя гэтага ўваскрэсіў Мехавіцкі [28], які, ведаючы ўсе справы і звычкі першага Дзмітрыя, прымушаў другога скакаць пад сваю дудку (...).

У новы 1609 год харугва пана Порыцкага прыбыла ў Беч, харугва пана Баратынскага была ў Кросне, а пана Балабана ў Ропчыцах [29].

14 студзеня ў Варшаве пачаўся сойм. На гэтым сойме па нарадзе некаторых паноў сенатараў Ягамосць кароль прапанаваў пачаць Маскоўскую вайну, кажучы, што варта толькі агаліць шаблю, як вайна будзе скончана. Але Рэч Паспалітая не хацела даць яму сваёй згоды. Аднак кароль, не пакідаючы сваіх намераў, павярнуў кварцянае войска на Маскву, павялічыўшы ў ім лік ротмістраў. Ідучы ў паход, Ягамосць кароль заехаў ў Люблін і там урачыста абвясціў дэпутатам: усё, што дасць яму Пан Бог у гэтай вайне, ён аддасць Рэчы Паспалітай і нічога не возьме сабе (...).

У паход на Маскву войска выступіла разам з Ягамосцю каралём дзесьці каля Святак. Я з харугваю князя Порыцкага выехаў з Ковеля [30] праз тыдзень пасля свята і адзін пусціўся ўперад, каб пабыць дома, а ў атрадзе пакінуў свайго брата Гаўрылу, якога адклікаў ад пана Астрарога, кашталяна белзскага. Брата Івана застаў у Ятры [31] ўжо з новаю жонкаю, а паню маці ў Сэрвачы. Тады выпраўляючы Гаўрылу на жаўнерскую службу, яму далі некаль: коней з рыштункам.

29 верасня ў дзень святога Міхаіла [32] Ягамосць кароль сапраўды па сваёй волі прыбыў пад Смаленск з прыгожым і пышным войскам, якое складалася з атрадаў, што знаходзіліся на дзяржаўным утрыманні, а таксама з дружын шляхецкіх і каралеўскага двара, у ліку іх было нямала і валанцёраў [33]. Усяго войска налічвалася 12000, акрамя пяхоты, літоўскіх татар і запарожскіх казакоў. Але якую карысць і паслугу з тых атрадаў і валанцёраў меў Ягамосць кароль, паспыталі на сабе літоўскія краі і Белая Русь, дзе яны, праходзячы, нарабілі вялікай шкоды. Даведалася таго і рэгулярнае войска, жывёлу якога яны хутка паелі, выганяючы часта вялікія статкі здабытага быдла за мяжу. Паспытаў на сабе і сам Ягамосць кароль, якога гэтая вольніца пакінула толькі на рэгулярнае войска, а сама, нічым сябе не затрымліваючы, з вялікім палонам і багатай здабычай вярталася назад дадому.

Палявы гетман каронны Станіслаў Жалкеўскі, які ішоў з каралём на Маскву, прыбыў у войска за дзень да наступлення. Дагнаўшы яго пад Смаленскам, ён уважліва агледзеў месца для лагера і размясціў яго над Дняпром на лузе ў лагчыне паміж трыма мураванымі манастырамі -- Святой Тройцы, Святога Спаса і Найсвяцейшай Багародзіцы, якія ўжо былі пакінуты маскоўцамі. У адным з тых манастыроў -- Найсвяцейшай Багародзіцы -- стаў сам гетман каронны Жалкеўскі; у другім -- Святой Тройцы -- маршалак літоўскі Дарагастайскі [34]; у трэцім -- Святога Спаса -- літоўскі канцлер Сапега [35]. Гэты нядоўга знаходзіўся там, седзячы, быццам у сябе дома, бо рускія стралялі і выціснулі яго адтуль, адагналі да самага Дняпра, дзе ён, загадаўшы будаваць сабе дом у даліне, меў ад іх спакой.

Нямецкую пяхоту, якая прыбыла з Прусіі пад камандаю Людвіга Вайера, старасты пуцкага [36], у колькасці 2000 чалавек, Жалкеўскі размясціў перад лагерам супраць крэпасці; але яе потым больш перадохла ад нягод, чым загінула ў бітвах. Разам з ёю стаяла і польская пяхота, якой, дарэчы, было вельмі мала.

(51KB) pamietniki2.jpg

На трэці дзень прыезду пад Смаленск Ягамосць кароль сам з гетманам і сенатарамі, выехаўшы з лагера, аглядаў месцаразмяшчэнне крэпасці з мэтаю адшукаць спосаб так яе абкласці, каб падвоз харчавання і зносіны паміж атрадамі не былі абцяжараны; а тым часам добраахвотнікам было загадана выехаць пад крэпасць на герц, каб захаваць ад маскоўцаў сутнасць самой справы [37].

Рускія, бачачы, што нашы ўжо капаюць окопы і размяшчаюцца надоўга, чаго яны спачатку не разумелі, запалілі пасады і самі ўсе схаваліся ў крэпасці; было іх там да 70000. Ваяводам ў іх быў Шэін [38], воін храбы, дасведчаны і пільны ў справах рыцарскіх чалавек (...).

Аблогу Смаленскай крэпасці рабілі такім чынам: з боку ад Польшчы, з захаду сонца над Дняпром (...) паміж трыма манастырамі размясціўся вялізны ўмацаваны лагер, у якім знаходзіўся сам Ягамосць кароль з гетманам. На Дняпры, ніжэй манастыра святой Тройцы, збудавалі мост.

На гары перад гэтым лагерам насупраць крэпасці ў акопах паміж кашамі [39] паставілі 3 лёгкія гарматы, з якіх, страляючы праз сцяну, прыносілі не малую шкоду ў крэпасці; пры іх было 300 чалавек польскай пяхоты пад камандаю Даборскага і Бералы. польскіх ротмістраў [40]. Яшчэ далей пад крэпасць у даліне і таксама ў акопах перад кашамі стаялі асадныя гарматы, з якіх білі па сцяне крэпасці, але спачатку без поспеху, пакуль не прывезлі з Рыгі гарматы большага калібру, аб чым будзе сказана ніжэй.

Ад гэтых гармат нямецкая пяхота правяла ровам траншэі і акапалася ў іх так блізка ад сцяны самой крэпасці, што ад яе заставалася не больш як 15 сажняў. Адсюль яна вельмі шкодзіла абложаным маскоўцам, якія не адважваліся і носа паказаць з-за сцяны; адсюль яна неаднаразова рабіла падкопы пад сцены, пра што таксама скажу пасля. У тых акопах нямецкай пяхотай камандаваў пан Вайер, звыш таго там было 500 каралеўскіх венграў з Граеўскім [41] і 200 мазураў [42].

З другога боку насупраць крэпасці з паўночнай яе часткі на гары за Дняпром стаяў лагер паноў Патоцкіх [43], у якіх налічвалася звыш 2000 коннікаў, якія таксама мелі вакол сябе пільную варту.

Ад гэтага лагера да крэпасці цераз Днепр, там, дзе быў спалены гарадскі пасад, былі пабудаваны акопы пяхоты літоўскага маршалка Дарагастайскага, якой налічвалася 700 чалавек. У іх было 6 гармат, з якіх стралялі ў крэпасць праз сцяну, бо замкавая гара, як я ўжо казаў вышэй, так паката нахіленая да Дняпра, што з-за ракі можна было пералічыць ўсе дамы ў крэпасці.

Аднойчы сярод белага дня 6 храбрых маскоўцаў выйшлі з крэпасці і, пераплыўшы на лодцы Днепр, уварваліся ў акопы Дарагастайскага, захапілі там хуругву пяхоты і вярнуліся з ёю назад без перашкод. Харугва гэта належала сандэцкаму старасце Любамірскаму [44].

З трэцяга боку, ад усходу, уверх па Дняпры, адтуль, дзе знаходзіўся каралеўскі лагер, каля манастыра Святога Духа, размясціліся казакі, якіх налічвалася каля 10000 чалавек -- часам больш, а часам менш, калі частка іх адпраўлялася па харч. Гетманам у іх быў даўнішні казак з мястэчка Зборава, за што і празваны быў Збароўскім [45].

З чацвёртага боку крэпасці, на поўдзень, па гарах і далінах, якіх там надзвычай многа як у самой крэпасці, так і навокал яе, пастаянна стаяла моцная варта з каралеўскага лагера, якая і днём і ноччу мела сувязь з Казацкаю вартаю.

12 кастрычніка [46], праз два тыдні пасля прыбыцця войска пад смаленскую крэпасць, падрыхтаваўшы петарду [47] і неабходныя для яе прыстасаванні, кароль вырашыў паспрабаваць шчасця штурмам. Справа магла закончыцца хутка, але з прычыны бязладдзя і нашых памылак не блаславіў Пан Бог гэтага мерапрыемства. Петарда, зрабіўшы сваю справу, расчыніла вароты. Некалькі дзесяткаў нашых ужо ўварваліся было ў крэпасць разам з кавалерам Навадворскім [48], які кіраваў дзеяннямі тых петард. Ахопленыя панікай маскоўцы кінуліся было са сцен крэпасці і з дамоў вялікім натоўпам уцякаць у царкву, але, калі ўбачылі, што падмацавання нашым не прыбывала, яны павярнуліся назад і выперлі іх з крэпасці. Нашыя начальнікі, баючыся раскрыцця сваіх планаў і здрады, не папярэдзілі ў свой час нікога нават з тых палкоўнікаў, якія камандавалі пяхотаю. (Казалі, што здрадзіў венгр Марак, які быў капітанам каралеўскай пяхоты. Ён не пайшоў у пралом ці таму, што не меў духу, ці то па згодзе з праціўнікам.) У гэтую ноч яшчэ да світання ўсю пяхоту вывелі на другі бок крэпасці, каб яна там сваім начным крыкам і шумам звярнула на сябе ўвагу рускіх. Яно так і здарылася, ды толькі ў падрыхтаваны пралом не было каму ісці. І так, згубіўшы некалькі сваіх, калі ўжо развіднела, мы вярнуліся ў свой лагер ні з чым. Маскоўцы тым часам у мэтах перасцярогі ажыццявілі контрмеры: яны завалілі ўсе вароты каменнем і пяском і перад кожнымі з іх пабудавалі штакеты [49], якія запоўнілі пяском і каменнем, а да іх паставілі ўзмоцненую варту (...).

Каля смаленскай сцяны, блізка ад акопаў, стаяла царква святога Міхаіла Архангела, якая славілася сярод маскоўцаў сваімі цудамі. Казалі, што ў часы Грознага на ёй быў залаты купал. У час першага нашэсця караля Стафана маскоўскі цар, молячыся святому Міхаілу аб перамозе над каралём, даў зарок, аднак, калі справа закончылася не так, як ён таго хацеў, то цар, злуючыся на гэтую царкву, загадаў злупіць з яе ўсё начынне і скарбы, а сам купал знесці з гарматы. На царкву ён наклаў апалу, у якой яна і зараз знаходзіцца.

Просты люд Маскоўскай дзяржавы да веры ставіцца вельмі груба.

У той час, калі кароль падступіў да Смаленска, навакольныя жыхары пачалі ўцякаць у лясы з хатняй жывёлай і абразамі, на якія яны ўскладалі ўсе свае надзеі і спадзяванні. Але потым, калі нашы, шукаючы па лясах жыўнасці, натыкаліся на іх і адбіралі іх жывёлу, яны, злуючыся на свае абразы, развешвалі іх па дрэвах на ганьбу да гары нагамі і прымаўлялі: мы вам молімся, а вы нас ад літвы не ўратавалі.

Другі выпадак. У аднаго просталюдзіна злодзей скраў ноччу з хлява вала. Раззлаваны селянін сарваў са сцяны ікону і выкінуў яе праз вакно на сметнік прама ў гной, сказаўшы: я табе малюся а ты мяне ад разбойнікаў не ўпільнаваў.

Калі просталюдзін просіць каго-небудзь вельмі моцна аб чымсьсі, дык упрошвае яго не дзеля Бога, або Хрыста, а дзеля святога Міколы.

Абклаўшы крэпасць, Ягамосць кароль вырашыў узяць яе штурмам. Але паколькі петарды не маглі прынесці карысці, а маскоўцы паўмацавалі ўсе брамы, кароль загадаў падрыхтаваць 80 драбін такой шырыні, каб па іх адначасова маглі поплеч узыходзіць па 5 або 6 чалавек з шаблямі, а ў даўжыню каб былі драбіны на вышыню самых высокіх дрэваў. Частка з іх будавалася на рухомых пад'ёмах накшталт шыбеніц, на якіх войска ішло на штурм; яно каціла перад сабою драбіны, прымацаваўшы іх сярэдзінаю да перакладзіны пад'ёмніка. З дапамогаю гэтых драбін потым і быў узяты Смаленск. Не пагарджалі і капаннем падкопаў, якія праводзілі з акопаў пад сцены крэпасці. Некалькі разоў мы спрабавалі правесці іх у розных месцах з надзеяй, што не адзін, дык другі падкоп закончыцца поспехам. Але маскоўцы былі надзвычай асцярожнымі. Ніводзін з падкопаў мы не маглі ўтаіць ад іх, бо смаленская сцяна так умела пабудавана спрактыкаваным інжынерам, што пад ёю ў падзямеллі знаходзяцца тайнікі, з якіх усё чутна, куды б мы не падводзілі падкоп. Карыстаючыся гэтымі хадамі, маскоўцы падрываліся з крэпасці пад сцяну і або сустракаліся з нашымі, або падкопваліся знізу пад нашыя акопы і ўзрывалі іх порахам. Тым самым яны знішчалі нашую працу, а людзей засыпалі і так душылі зямлёю, што мы часам адкопвалі сваіх толькі на 3 або 4 дзень. З гэтай прычыны нашыя падкопы доўгі час не прыносілі нам карысці. З лёгкіх жа гармат было немагчыма зрабіць пралом у сцяне, пакуль не прывезлі з Рыгі гармат большага калібру. Але гэта ўжо адбылося пасля мяне, а таму далейшае апісанне асады я пакідаю тым, хто заставаўся там (...).


1610 год.

(...) Ягамосць кароль, калі даведаўся ад чуйнага і адважнага гетмана [50] пра намеры непрыяцеля [51], вырашыў, не чакаючы на месцы ворага, паслаць насустрач войска і апярэдзіць яго задумы. Тое ж самае раілі і маскоўцы, якія перайшлі да яго з Тушына [52] у ліку тых быў і знатны вяльможа Салтыкоў з сынам [53]. Яны прасілі караля абвясціць на царскі трон каралевіча Уладзіслава [54] і пераконвалі Ягамосць накіраваць да сталіцы войска, запэўніваючы што пры з'яўленні гэтага войска замкі будуць здавацца яму і Масква ахвотна скарыцца каралевічу Уладзіславу. І так было вырашана адправіць войска.

Менавіта тады паміж панам гетманам і панамі Патоцкімі ўзнікла спрэчка, каму ісці насустрач непрыяцелю. Ягамосць кароль хацеў, каб з лагера выступілі паны Патоцкія са сваім палком, а гетмана жадаў пакінуць пры сабе пад Смаленскам. Але Патоцкія марылі толькі пра ўласную справу і, спадзеючыся прысвоіць сабе гонар заваявання Смаленска, які хутка павінен быў здацца, не хацелі выступаць у поле. З адзінаю гэтаю мэтай яны ўзбунтавалі таварыства, а сваё непаслушэнства каралю ўсклалі на войска.

Пан гетман, бачачы іх няшчырасць і ведаючы, як неабходна гэтая вайсковая аперацыя, насуперак звычаю і прыстойнасці пакінуў лагер і караля пад Смаленскам, а сам са сваім палком і з палком пана Струся [55] накіраваўся ў поле (...).

З гэтым войскам 8 чэрвеня за тыдзень перад Святкамі рушыўся [56] ягамосць пан гетман з-пад Смаленска на Маскву. Пакідаючы прамую дарогу, ён павярнуў на Белы [57] з намерам сустрэць там немцаў, якія служылі праціўніку. Але іх там ужо не было [58], і мы накіраваліся да сталіцы.

Не магу абыйсці такога выпадку. Перш чым ягамосць пан гетман рушыўся з-пад Смаленска, з усяго нашага войска было выпраўлена ў вёскі па харчаване 1800 пахолікаў, а для лепшага парадку да іх далучыліся па 2 таварышы з роты, якія накіраваліся пад Бранск. Вяртаючыся адтуль з нарыхтаванай там жывёлай, яны падышлі да Рослаўля, умацаванага драўлянага замка і абнесенага парканам горада, у якім было шмат людзей і стрэльбы для абароны. Падбухтораныя магчымасцю здабычы пахолікі спешыліся і на чале з палкоўнікамі Паўлам Стрыенскім і Тамашом Надольскім [59], таварышамі з роты намесніка гетмана, майго князя Порыцкага, авалодалі зараз жа горадам і абрабавалі яго, а потым спалілі. Знатнейшыя ж з маскоўцаў зачыніліся ў замку і, не жадаючы здавацца пахолікам, накіравалі просьбу да караля прыслаць каго-небудь для прыняцця ад іх замка. Ягамосць кароль аддаў Рослаўль у староства князю Порыцкаму і даручыў яму прыняць горад ад рускіх. Замак гэты ляжыць ад Смаленска мілях у 18, а ад Мсціслаўля мілях у 8. З харугваю пад камандаю ротмістра мы ішлі да знакамітага Рослаўля такімі лясамі і балотамі, дзе наўрад ці пралятала калі птушка і дзе ў нас падыхалі коні ад кусачых насякомых і дробнай машкары, якіх там водзіцца безліч. Пераплывалі ўплаў 2 ракі. А калі мы прыехалі ў Рослаўль, дык насуперак нашым спадзяванням набылі там не шмат карысці і за турботы не атрымалі ўзнагароды. Аднак князь прыняў замак ад маскоўцаў і прывёў іх да прысягі, а начальнікам пакінуў там Тамаша Надольскага, якога маскоўцы за яго свавольства хутка пасля гэтага пасадзілі на кол. Самі ж мы вярнуліся пад Смаленск.

Вяртаюся да тэмы (...).

Дасканала даведаўшыся пра намеры праціўніка, пан гетман вырашыў апярэдзіць яго і даць бой раней, чым вораг паспее падрыхтаваць умацаванне і злучыцца з галоўнымі сіламі. У гэтых мэтах гетман меў намер скарыстаць і той атрад, што перайшоў ад царыка да караля, а таму і загадаў яму ісці за сабою. Але байцы з таго атрада, як гэта і бывае, спачатку пачалі дамаўляцца -- яны ўперліся на выгодных для сябе ўмовах і не выўлялі ахвоты пайсці за гетманам да таго часу, пакуль не атрымаюць ад яго згоды на свае прапановы [60]. Не жадаючы губляць з імі часу, гетман рушыўся наперад сам, далучыўшы да сябе толькі тыя атрады, якія ішлі з нашымі пасламі.

На наступны дзень, 24 чэрвеня, калі мы падыйшлі да непрыяцеля, засталі яго ўжо ўмацаваным на Царавым Займішчы. Там з вялікай цяжкасцю нам удалося адагнаць ад дамбы [61] ворага які замінаў нам шлях, а потым пераправіліся на заняты ворагам бок і на роўным прыгожым лузе навязалі яму бой, які доўга цягнуўся каля іх астрожка [62]. У гэтым баі ў нас загінулі пан Марцін Вайер і казацкі ротмістр Спадзілоўскі. На другі дзень да нас далучылася і тое войска, якое напярэдадні з намі таргавалася, бо ўбачыла, што яго ўжо больш не просяць.

Мінуючы непрыяцельскія ўмацаванні, пан гетман размясціўся сваім лагерам ззаду іх па дарозе на Маскву. Уперадзе была пастаўлена моцная варта, якая не спала днём, а тым болей ноччу. Акружыўшы іх астрожкамі з пяхотай і казакамі так, што ніхто не мог ні ўвайсці да іх, ні выйсці адтуль, гетман загадаў адрэзаць ад маскоўцаў падвоз правіянту і пораху.

Умацаванне рускіх з двух бакоў даходзіла да лесу, у куце якога яно было забудавана, трэцім бокам упіралася ў балота, чацвёртым выходзіла на роўны луг, перакопаны глыбокімі равамі, што ішлі аж да самага лесу. Карыстаючыся гэтым лесам, нашы падвялі пад бок праціўніка свае астрожкі так што ён ужо не мог брыкацца. Начальнікам тых астрожкаў быў прызначаны паўстанец Рудзкі [63].

Праціўнік часта выходзіў на вылазкі, але ён мала нам шкодзіў. А тым часам набліжалася галоўнае войска. Разведка паведамляла пану гетману пра яго колькасць у параўнанні з нашым, якога было вельмі мала, бо ў нас налічвалася крыху больш 3000 чалавек, а ў непрыяцеля -- больш за 50000 здольных да бою, акрамя 20000 узброеных халопаў, якія вазілі за войскам рагаткі для ўмацавання лагера і неслі варту, ды яшчэ апрача тых 8000 пад камандаю Валуева, якіх мы трымалі ў абложаным намі астрожку.

Звесткі мяняліся звесткамі, і ні адна з іх не была для нас суцяшальнай. Войска хвалявалася і больш за ўсё ад таго, што не мела зручнага месца для бою, бо лагер наш знаходзіўся паміж вялікімі лясамі, а ў тыле стаяў умацаваны праціўнік. Схіліць яго да міру здавалася відавочнай немагчымасцю, а пра адыход нечага было і думаць. Надзея была толькі на Бога, Які мог нам дараваць перамогу. Звычайна пан гетман засылаў лазутчыкаў у варожы лагер. Аднойчы яны прывялі 4 немцаў, і тыя сказалі, што знарок перабеглі да нас, і падрабязна паведамілі пра ўсе намаганні ворага. Тады скліканыя панам гетманам на ваенны савет палкоўнікі вырашылі апярэдзіць непрыяцеля на адзін дзень.

Праціўнік збіраўся напасці на нас заўтра, а мы задумалі напасці на яго сёння, бо нас раздзялялі ўжо толькі 4 мілі. Па ротах тайна быў аддадзены загад падрыхтавацца ўсім для нечаканага нападу на ворага і захапіць з сабою на 2 дні правіянту. Усё рабілася патаемна, каб непрыяцель, які знаходзіўся ў астрожку, не падпільнаваў нас і не даведаўся аб нашым адыходзе, бо ў такім выпадку ён, несумненна, не прамінуў бы магчымасці напасці на наш лагер, дзе нашых вельмі мала заставалася, і авалодаць ім.

І так з дапамогаю Бога за час да вечара мы селі на коней у суботу [64] і, захоўваючы цішыню, выехалі з лагера, у якім пакінулі толькі некалькі рот, а менавіта: роту Каліноўскага, старасты брацлаўскага, і роту Бабоўскага. У іх налічвалася 700 вершнікаў. Акрамя таго, у лагеры яшчэ заставалася 4000 запарожскіх казакоў і 200 чалавек пяхоты. Для нападзення разам з гетманам выехала прыкладна каля 2500 коннага войска і 200 чалавек пяхоты. Павозак з намі не было ніякіх, апрача гетманскай карэты, ды 2 палявых гармат ва ўпражцы, па 4 кані ў кожнай. Нас вялі добрыя праваднікі, і мы ішлі ўсю ноч, а 4 ліпеня амаль што на досвітку нечакана з'явіліся перад праціўнікам. Толькі заднія нашыя палкі далёка адсталі з-за гармат, якія загразлі ў балоце на вузкай лясной дарозе так, што аб'ехаць іх было надзвычай цяжка.

Чакаючы адсталых і не рызыкуючы напасці на вялізны лагер, гетман выправіў да задніх палкоў пасыльнага з наказам спяшацца прыбыць. А сам тым часам пастроіў войска і аддаў загад запаліць вёску, побач з якой знаходзіўся лагер праціўніка, і загадаў трубіць у трубы і біць у барабаны.

Усхваляванае нашым нечаканым з'яўленнем войска непрыяцеля спяшалася выступіць: маскоўцы са свайго досыць шырокага лагера, абнесенага рагаткамі, а немцы -- са свайго, размешчанага асобна і абстаўленага толькі вазамі. І тыя і другія выступалі без усякага парадку, па прымаўцы: «сядлай порты, давай каня».

Аднак немцы раней за рускіх ачунялі і са звычайнай для іх хітрасцю сталі за балотамі і платамі ў густым лесе. Іх спешаныя мушкяцёры, падмацаваныя капейнікамі, шмат шкодзілі нам. Маскоўцы, не спадзеючыся на сваю сілу, разабралі паміж сабою райтараў [65] і разам з імі падрыхтаваліся да бою. Пры нашай малалікасці жахліва было нават кінуць позірк на гэту незлічоную процьму ворага.

Нагадваючы кожнаму пра бессмяртную славу і даючы відавочныя прыклады, гетман загадаў рушыць на праціўніка, а тым часам святары, раз'язджаючы па палках, бласлаўлялі воінаў.

І так, у імя Бога спачатку на бітву выступіла некалькі рот, потым за імі пайшлі другія па парадку і іншыя. Але няхай пра гэту бітву апавядае больш падрабязней той, хто толькі дзівіўся на яе, а мне цяжка было, і губы перасыхалі. Служыў я тады ў роце князя Порыцкага. Аднак не толькі мне, а ўсім, колькі нас было, апрача адной роты пана Марціна Казаноўскага, пакінутай гетманам у рэзерве, -- усім нам давялося хутка пазбавіцца мары перамагчы непрыяцеля за кароткі час. Успамінаецца адно неверагоднае, чаму нават цяжка паверыць, што іншым ротам даводзілася разоў па 8 або па 10 садзіцца на коней і выходзіць на бой.

Гетман стаяў на ўзгорку і -- назіраючы, як нашы быццам праваліліся ў пякельную бездань і ахутаныя ворагамі толькі зрэдку паказваліся з харугваю, якая ўзвіваючыся заклікала да бою, -- пачаў ужо было губляць надзею на поспех. Падобна да Осія [66] ён стаяў з паднятымі рукамі да неба і ўвесь час вымольваў у Госпада перамогу. Ніякай надзеі, толькі сам Пан Бог мог дараваць перамогу, і Ён па літасці сваёй святой да нашага народа дараваў яе нам, бо ў шматлікіх сутычках мы за кожным разам гублялі свой рыштунак і слаблі ў сіле. (Праўду мовіць прымаўка: і Геркулес не адолее мноства.) Коні ўжо нашы прысталі. А воіны ад бесперапыннага бою, які яны вялі ад золаку летняга дня і да абеда гадзін 5, напэўна, згубілі бадзёрасць і ахвоту ў намаганнях адолець ворага, бо гэта было вышэй прыроды чалавека.

Больш за ўсё жахала нас думка пра тое, што мы знаходзімся у цэнтры чужой зямлі і ў асяроддзі шматлікага і жорсткага ворага, адбіцца ад якога нечага было і думаць. Прасіць літасці таксама здавалася немагчымым. Наша выратаванне залежала толькі ад Бога шчасця і зброі.

Мы падбадзёрвалі адзін аднаго гэтай надзеяй, якая падтрымлівала нашую мужнасць. А ў рэшце рэшт і яна мала дапамагла нам з прычыны таго, што мы разам з бадзёрасцю і сілаю згубілі і ўсе так неабходныя для гусараў коп'і, якімі наносілі ворагу вялікую шкоду. У нас ва ўсім была нястача, а ў яго павялічвалася і сіла і бадзёрасць. Нягледзячы на гэта, нашыя воіны па звачаі кідаюцца з харугвамі на перадавыя шарэнгі непрыяцеля з клічам: да бою, да бою! Але марна. Няма ні сіл, ні рыштунку. Нават не бачна ні палкоўнікаў, ні ротмістраў. Аднак мы ўступаем у бітву і змешваемся, як у віры, але гэта нам мала чаго дае: вораг ужо заўважыў нашую слабасць. Ён адцаў загад двум карнетам райгарскім, якія стаялі падрыхтаваныя да бою, ударыць па нас, а тыя з літасці Боскай -- самі прынеслі нам перамогу. Наляцеўшы на нас, непадрыхтаваных да бою, яны далі залп і зараз жа, як звычайна, пачалі вяртацца назад на зарадку стрэльбаў, а наступныя пачалі набліжацца з залпам. Мы, бачачы іх адход і не чакаючы, пакуль усе стрэляць, так імкліва накінуліся на іх з палашамі ў руках, што першыя ад нечаканасці забыліся зарадзіць стрэльбы, а другія -- стрэліць. У паніцы абодвы атрады райтараў наляцелі на сваё войска, якое стаяла ў баявой гатоўнасці ў варотах лагера, што надзвычай хутка змяшалі яго парадак.

Ахопленыя панікай маскоўцы кінуліся наўцёкі і разам з немцамі панесліся ў лагер, куды на іх плячах уварваліся і мы, не сустракаючы ніякага супраціўлення, хоць каля варот іх лагера стаяла некалькі дзесяткаў тысяч стральцоў. Але стральцы па літасці Боскай не пашкодзілі нам. А тыя, бачачы, што і тут яны не могуць пазбавіцца ад нас, рассунулі рагаткі і праз адтуліны разбегліся з лагера, шукаючы ў нагах выратавання і захавання свайго жыцця. Такім чынам, па Волі Усявышняга мы, пераможаныя, сталі пераможцамі. За непрыяцелем мы гналіся больш за мілю.

Вяртаючыся з пагоні назад, мы спадзяваліся сустрэць сваіх, што святкавалі перамогу. Але замест гэтага ўбачылі: за час, пакуль мы гналіся за ворагам, рэшткі конніцы, уся пяхота, стральцы і халопы, якія заставаліся ў лагеры разам са сваім гетманам Шуйскім, паспелі ўмацаваць лагер па-ранейшаму. Яны заклалі ўсе выхады і размясцілі навокал па кругу стральцоў. Да іх далучыліся і тыя, што разбегліся па бліжэйшых лясах. Ворагі ўзмацнілі свой лагер 18 палявымі граматамі так, што да яго нельга было падступіцца ні з аднаго боку.

Заперліся таксама ў сваім лагеры і нямецкая пяхота з райтарамі, якія засталіся ўбаку ад збітага намі крыла. Зрэшты як маскоўцы, так і немцы былі ў вялікай трывозе. Апошнія асабліва з тае прычыны, што бачылі: іх саюзнікі не цвёрдыя ні на дадзеным слове, ні на полі бітвы. Паміж імі ўзнік разлад, бо немцы не хацелі больш заставацца на службе ў маскоўцаў, але Понтус [67] не мог пагадзіцца з намерам салдат і яму доўга прыйшлося ўтаймоўваць іх абурэнне.

Сваіх мы засталі ўжо сабранымі за пагоркам на некаторай адлегласці ад маскоўскага лагера. Яны злезлі з коней і трымалі іх за лейцы. Мы таксама хацелі даць адпачынак і сабе і коням пасля такога напружанага і цяжкага бою, карыстаючыся тым, што праціўнік не турбаваў нас.

Гетман не быў цалкам задаволены атрыманай перамогай. Ён хацеў завяршыць разгром ворага нападам на яго з тылу нямецкага лагера, бо ён быў больш даступным для захопу, чым лагер маскоўцаў. А тым часам немцы пачалі самі па двое і па трое перабягаць да нас з паведамленнем, што ўсе іх землякі маюць намер здацца на літасць гетмана. Хутка іх перабегла больш за 10 чалавек з такой жа навінай.

У надзеі хутчэй пераадолець ворага словамі, чым шабляй, гетман рызыкнуў паспрабаваць гэты сродак і загадаў трубачу даць сігнал уступіць з немцамі ў перагаворы. Немцы вельмі ахвотна згадзіліся на перамовы і немалая колькасць іх прыехала да гетмана, паведамляючы, што толькі адзін Понтус перашкаджае заключыць мір. Тады пан гетман паслаў да Понтуса на перамовы з немцамі свайго пляменніка пана Жалкеўскага, кароннага квартэрмайстра, і пана Баркоўскага-старэйшага, якія валодалі рознымі замежнымі мовамі [68], з тым намерам, каб яны нагадалі Понтусу яго неаднаразовы зарок не ваяваць супраць Рэчы Паспалітай і каб запэўнілі ў тым, што калі Понтус здасца на літасць нашага караля, то нашы даруюць яму парушэнне прысягі.

Понтус згадзіўся на гэту прапанову з той умовай, што кожнаму, хто пажадае таго, будзе дазволена гетманам вярнуцца дамоў. А пасля ён паведаміў Дзмітрыю Шуйскаму, гетману маскоўскаму, што ў яго асабіста няма больш сродкаў стрымаць сваё войска ў паслушэнстве і таму яму належыць прыняць меры для сваёй бяспекі. А той, як толькі пачуў гэта, тут жа ўскочыў на каня і кінуўся з лагера ў Маскву. Разам з ім паляцелі хто мог, а пяхота пачала разбягацца па бліжэйшых лясах.

Наша варта заўважыла гэта і дала кліч: маскоўцы ўцякаюць з свайго лагера. Мы кінуліся ў пагоню і гналі іх мілі 2 або 3, прычым пад час пагоні мы іх пасеклі больш, чым на полі бітвы.

Калі ж пад вечар мы вярнуліся назад, дык убачылі ўсіх немцаў у пана гетмана, а абодва лагеры разбуранымі. Нашы спраўлялі малебен і спявалі «Хвалім Цябе Божа» ва ўдзячнасць за такую вялікую і невымоўную Міласць Усявышняга. Пасля малебна пан гетман аддаў загад: забітых сабраць у адно месца і пахаваць а знатнейшых і таварышаў узяць з сабою. Раненых жа таварышаў адных пакласці ў яго кватэру, а іншых на насілкі, умацаваны паміж двума коньмі, і аправіць за сабою ў лагер, з якога мы выступілі.

Пасля невялічкага, але галоднага для нас і коней адпачынку. перад заходам сонца мы разам з немцамі вярнуліся ў свой лагер які знаходзіўся на адлегласці 4 міль ад месца бітвы (...).

На другі дзень ягамосць пан гетман у суправаджэнні тысянага кароннага рыцарства прыехаў да астрожка. Маскоўцы выходзілі з яго палкамі і ўсе да самага апошняга воіна прысягнулі на вернасць каралевічу. Для прыняцця прысягі ягамосць пан гетман прызначыў паўстанца Рудзкага, Бабоўскага, Дабрамірскага і мяне чацвёртага.

Не затрымлівачыся доўга на тым месцы, мы разам з немцамі і маскоўцамі, што прысягнулі нам, рушылі да сталіцы. Не паспелі мы прайсці і некалькі міль, як з Масквы да пана гетмана прыбеглі з паведамленнем сталічныя пасланцы. Яны апавядалі, што ў Маскве цара Васіля Шуйскага пастрыглі ў манахі, яго ж родных братоў Дзмітрыя і Івана трымаюць пад вартаю, а нас чакаюць з нецярпеннем і жадаюць узвесці на царскі пасад каралевіча Уладзіслава (...).

Набліжалася ўжо зіма. Пасля прымірэння з маскоўцамі трэба было размясціць войска на зімнія кватэры. Пану гетману здавалася нязручным пакінуць нас у сталіцы, бо ён баяўся, каб свавольства нашых жаўнераў не раздражніла маскоўцаў (як потым і здарылася). Але паколькі многія лічылі гэтае пасяленне неабходным для ўтаймавання масквіцян, то пан гетман пагадзіўся пакінуць нас у Маскве і заняць звыш таго польскімі войскамі Мажайск і Барысаў [69], куды ён накіраваў свой полк і полк пана Струся.

Пасля таго, як маскоўцы прынялі прысягу, мы 26 жніўня рушылі з лагера ў сталіцу ў адпаведнасці з заключанай умовай для знішчэння самазванца [70].

Маскоўцы адчынілі вароты і пусцілі нас з войскам праз горад, таму што абыходзіць яго было далёка. Царык жа, засцерагаючы сябе, выслізнуў у Калугу, а мы вярнуліся назад, нічога не зрабіўшы. Яму прапанавалі скарыцца Ягамосці каралю і задаволіцца даходамі з Гродзенскай або Самборскай эканоміі. Але ён не захацеў таго сабе на бяду, бо і зараз мог бы там есці свой кавалак хлеба, чаго яму не дазвалялася ў Маскве.

Заключыўшы з маскоўцамі трывалы мір і пацвердзіўшы яго прысягаю, ягамосць пан гетман запрасіў да сябе 29 жніўня ў лагер на банкет усіх знатнейшых баяр з сталіцы і пачаставаў іх як мага лепш. Кожнаму з іх ён дараваў коней, збрую, палашы, шаблі, бакалы, чаркі і кубкі, рукамойнікі. Ён раздаваў не толькі свае ўласныя рэчы, але і рэчы ротмістраў і таварышаў. І нікога, нават самага апошняга маскоўца, ён не адпусціў з пустымі рукамі. Пір гэты яму дорага каштаваў.

2 верасня маскоўцы са свайго боку запрасілі на банкет пана гетмана у сталіцу. Частаваў яго князь Мсціслаўскі, як першы вяльможа і самы знатнейшы з баярскіх радоў. Быў і я там з панам гетманам. Нас размясцілі і частавалі ў трох хатах. Страва была падрыхтавала па маскоўскім звычаі. Мне ні адна з іх не спадабалася, акрамя здобы, што была накшталт французскай, але інакшая. Мяды ж падавалі розныя. За кожным разам налівалі розныя, каб паказаць, як багата ў іх царстве. Нашыя хацелі напіцца і шчыра прасілі іх падліваць, але аднаго толькі гатунку, не змешваючы яго з іншымі. Аднак маскоўцы не згаджаліся і ўсё рабілі па-свойму. Пасля абеду гетману падаравалі 40 сабалёў (не з лепшых), а ротмістрам толькі па 2 собалі з відавочнай пагарды.Толькі таму, што не жадалі абразІць маскоўцаў, мы не адмовіліся ад гэтых дарункаў. Пану гетману падаравалі яшчэ белазора [71] і сабаку для цкавання мядзведзяў, якога спачатку пацкавалі перад гетманам тут жа на двары. Пасля гэтага мы вярнуліся ў свой лагер.

Нягледзячы на прысягу, просты люд у Маскве ўсё ж такі хваляваўся і ўступаў у зваду з баярамі, патрабуючы перамены цара. Зло, аднак, сціхла да пэўнага часу.

5 кастрычніка з выпадку надыходу халадоў распісвалі войска па кватэрах у сталіцы з разліку на роту па адным двары.

9 кастрычніка мы ціха ўвайшлі ў сталіцу, непрыкметна распусціўшы войска без ладу, каб маскоўцы не даведаліся пра малалікасць нашага войска.

14 кастрычніка са згоды баяр войску былі прызначаны гарады для харчавання ў адлегласці на 100 міль і больш ад сталіцы. Маёй роце дасталіся 2 гарады -- Суздаль і Кастрама, міль за 70. Мы зараз жа накіравалі туды таварышаў з пахолікамі для збору жывёлы. Але нашы, ні ў чым не ведаючы меры і не задавальняючыся міралюбствам маскоўцаў, самавольна бралі ўсё, што каму прыходзілася да спадобы, нават самасілам адбіралі жонак і дочак у знатных баяр. За гэта маскоўцы былі моцна незадаволены намі і мелі на тое поўнае права. Для ліквідацыі падобнага свавольства яны па нашай парадзе згадзіліся плаціць нам грашыма па 30 злотых на каня, збіраючы гэтыя грошы з гарадоў сваімі пасланцамі (...).

Некалькі тыдняў мы правялі з маскоўцамі ва ўзаемным недаверы, па рускай прымаўцы «з дружбаю на вуснах, а з камнем за пазухай». Частавалі адзін другога пірамі, а думалі іншае. Мы таксама былі вельмі асцярожнымі і мусілі дзень і ноч трымаць варту, якую ставілі па брамах і на скрыжаваннях вуліц.

Загадзя прадухіляючы зло, пан Гансеўскі па радзе зычлівых да нас баяр разаслаў па гарадах 18 000 стральцоў, якія стала жылі Маскве пры царскай асобе, атрымліваючы харчаванне з царскіх кладовак, быццам дзеля абароны гэтых гарадоў ад Понтуса, а на самой справе -- дзеля сваёй ўласнай бяспекі. Такім спосабам мы аслабілі сілы непрыяцеля.

Жыхарам Масквы было ўжо сумна з намі, яны толькі не ведалі, як пазбавіцца ад нас, і шчыра задумваліся над гэтым, пакулі» не выдумалі для нас пастку: маскоўцы часта ўзнімалі ў горадзе трывогу, так што нам прыходзілася па 2, 3 і 4 разы на дзень садзіцца на коней і амаль заўсёды трымаць іх пад сядлом.

У харчаванні ў нас быў вялікі дастатак. За грошы ў сталіцы мы маглі купіць усё, прычым вельмі танна. У Маскве 14 рынкаў, на кожным з іх у любы дзень можна было дастаць усё, чаго толькі хацелася, бо там гандлююць штодзённа.

Рамеснікі ў Маскве выдатныя і незвычайныя мастакі, яны вельмі кемлівыя, і ўсё, чаго з роду не рабілі і нават не бачылі, з першага погляду зразумеюць і зробяць так хораша, быццам на тым і выраслі. Асабліва добра рабілі турэцкія рэчы: чапракі, збрую, сёдлы, шаблі і наогул рэчы з залатою насечкаю. Усе гэтыя іх вырабы па сваёй якасці не горшыя за турэцкія.

Аднойчы каля адной з брам давялося стаяць на варце роце Мархоцкага, у ліку якой знаходзіўся нехта Блінскі з атрада якогасьці таварыша. Будучы п'яным, ён стрэліў некалькі разоў па абразу Найсвяцейшай Багародзіцы, які быў намаляваны на муры тэтай брамы. Баяры паскардзіліся Гансеўскаму. Гансеўскі прызначыў суд, і кола прыгаварыла Блінскага да смерці. Яму адсеклі рукі, а самога спалілі на кастры перад той самай брамай (...).

Здарылася таксама і такое, што адзін з пахолікаў скраў дачку ў баярына, які з жонкаю і дачкой вяртаўся з лазні. Пакрыўджаны не ведаў, на каго скардзіцца: Нарэшце праз два тыдні дачка вярнулася дадому і бацька адразу паскадзіўся. Вінаватага адшукалі і прызначанае кола хацела па польскім звычаі прыгаварыць яго да пакарання смерцю, але Бабоўскі падаў добрую ідэю, з якой усе пагадзіліся: судзіць пахоліка па маскоўскім законе. Да ўзаемнага задавальнення пахоліка адлупцавалі бізунамі на вуліцы. Ён быў рады, што галава засталася цэлаю, і маскоўцы таксама засталіся задаволеныя (...).


1611 год.

(...) Мне ў той час падвярнуўся добры выпадак. Я стаў з харугваю на двары Аляксандра Шуйскага, малодшага брата цара, пасля смерці якога яго жонку цар [72] выдаў замуж за татарскага царэвіча, перахрышчанага ў рускую веру, Пятра Урусава, таго самага Урусава, які забіў самазванца ў Калузе ў час палявання на зайцаў.

Побач з гэтым дваром плот у плот стаяў двор баярына Фёдара Галавіна [73]. Я ж ведаў у Жамойці [74] ўдаву Галавіну, якая потым выйшла замуж за пана Яна Млечку [75], суддзю жамойцкага земскага, а раней яна была жонкаю роднага брата Фёдара Галавіна, які выехаў з Масквы, як казалі, яшчэ пры Стафане ў Жамойць, дзе яму далі маёнтак. Каб пазнаёміцца з баярынам, я, карыстаючыся гэтым выпадкам, прыпомніў усё, што ведаў, прыдумаў, чаго не было, і накіраваўся да суседа.

Спачатку мяне не хацелі нават пусціць і ў вароты, якія звычайна бываюць заўсёды замкнёнымі. Але, калі я сказаў, што маю намер паведаміць сёе-тое пра брата баярына, які жыў у Літве, масковец узрадаваўся майму прыходу з такой навінай, бо, як і кожнаму з нас у такіх выпадках, яму прыемна было пачуць добрыя весткі пра родных і хатніх. Ён распытваў мяне пра маёнтак, пра жыццё-быццё нябожчыка брата і пра дзяцей, якія засталіся пасля яго. Я расказваў яму ўсё, што прыходзіла ў галаву, бо нічога не ведаючы, я выдаваў выдумкі за ісціну. З таго часу мы пасябравалі і сталі называць адзін другога кумамі.

Гэтае кумаўство для мяне тады было вельмі выгадным, бо акрамя таго, што я часта бываў у яго з таварышамі на абедах, ён заўсёды дасылаў мне ў якасці пачастунку харчы, якія прывозіліся ў памесце, і ўсялякую гародніну, а для коней аўса і сена. Асабліва мне спатрэбілася яго падтрымка пад час паўстання маскоўцаў. З свайго боку, і я таксама пры кожным зручным выпадку выяўляў увагу да яго, часта на вялікае здзіўленне баярына я знарок частаваў яго прыгатаванымі па-нашаму абедамі, якіх ён ніколі раней не толькі не еў, але нават і не бачыў (...).

Давялося мне бываць на маскоўскіх вечарынах у многіх важных баяр. Звычаі там такія. У адным пакоі сядзяць мужчыны, а ў другім асобным пакоі -- жанчыны. Тут іх частуюць мноствам стравы, падрыхтаванай накшталт поліўкі. А падаюць яе ў блюдах. з абодвух бакоў выбеленых і пастаўленых на патэльню для зручнейшага падагрэву на вуголлі. Ежу ставяць на стол не ўсю разам, а спачатку ядуць адно блюда, потым другое, трэцяе і так да апошняга. Між тым, прынесенае блюда трымаюць на руках. Ніякай музыкі для забаў на вечарніцах у іх няма і не бывае. Над нашымі танцамі яны смяюцца. Лічаць, што шаноўнаму чалавеку непрыстойна танцаваць, для гэтага ў іх ёсць фокуснікі, або блазны, як яны іх самі называюць, і тыя забаўляюць іх то рознымі рускімі скокамі, быццам канатныя танцоры, то надзвычай бессаромнымі прыпеўкамі, а яны, седзячы за сталом, з таго пацяшаюцца. Часам, пераймаючы нашыя звычаі, загадваюць граць на лірах. Інструмент гэты нагадвае скрыпку, толькі тут замест смыка выкарыстоўваюць прымацаванае пасярод ліры калёсіка. Адною рукою, круцячы калёсіка, кранаюць ім знізу струны, а другою націскаюць на клавішы, якіх на грыфе ліры бывае каля дзесяці. Кожны прыціснуты клавіш надае струне танчэйшы гук. Аднак граюць і прыпяваюць на адну толькі ноту. Потым з дальняга пакоя, дзе сядзяць жанчыны (будынкі ў іх зроблены ў адзін рад у тры, чатыры пакоі), уваходзіць некалькі добра апранутых жанок, якіх яны называюць дваранкамі. Гэта жонкі іх слуг. Яны становяцца на парозе ля дзвярэй, з якіх выйшлі, побач з сталом, дзе сядзяць госці, і пачынаюць забаўляць іх сваімі жартамі. Спачатку баюць розныя казкі з цудоўнымі прымаўкамі, а потым спяваюць песні. Але ўсё, пра што яны вядуць размову і аб чым спяваюць, для прыстойных вушэй цяжка слухаць, бо нічога іншага знайсці для размоў і для спеваў яны не жадаюць, акрамя самага распуснага, самага брыдкага і самага бессаромнага. Аднак гэта ім вельмі пасуе, і на здароўе: няхай застаюцца пры сваіх забавах, не ведаючы лепшых.

Пра нашыя танцы яны кажуць так: «Ну што за ахвота хадзіць па хаце, шукаць нічога не згубіўшы, прыкідвацца вар'ятам, а ў дадатак і быць яшчэ блазнам. Шаноўны чалавек павінен сядзець на сваім месцы і толькі забаўляцца крыўляннем блазна, а не самому быць блазнам для забавы іншых, бо гэта непрыстойна».

Такі склад думак, па маім меркаванні, паходзіць ад таго, што мужчыны не дапускаюць жанчын у свае гутаркі і не дазваляюць ім нават паказвацца на людзі, апрача адной царквы. Ды і тут кожны баярын, які служыць цару і ў якога ёсць у сталіцы свой дом, мусіць мець для жонкі царкву непадалёку ад свайго дома. А на ўрачыстыя святы яна едзе ў прастольную царкву, дзе адпускаюцца грахі. Туды яна выязджае ў карэце, закрытай з усіх бакоў, за выключэннем бакавых дзвярэй з вакенцамі з празрыстых, як шкло, слюдзяных каменьчыкаў або з бычынага пузыра. Праз гэтыя вакенцы яна можа бачыць кожнага, яе ж разглядзець ніхто не зможа, хіба толькі тады, калі яна садзіцца ў карэту або выходзіць з яе.

Самыя знатныя баярыні заўсёды едуць у карэтах, запрэжаных парамі коней звычайна белай масці (такую яны больш за ўсё любяць), а кожнага каня паасобку вядзе фурман за павадок. У коней, запрэжаных у аглоблі, на хамуце вісіць сорак сабалёў, а ў цугавага каня шляяз пастронкамі, а таксама аброць і павады часам бываюць зроблены з чырвонага аксаміту, а ў іншых коней ўсё гэта з рамня. Карэта суправаджаецца слугамі, колькасць якіх вызначаецца знатнасцю пана.

Пакоі для жанчын будуюцца ў задняй частцы двара. І хоць уваход да іх ёсць праз ганак з двара, ключ ад якога заўсёды трымае пры сабе гаспадар, увайсці ў жаночую палову дома можна толькі праз ягоны пакой. З мужчын туды нікога не пускаюць, нават і сваіх хатніх.

Двор за жаночымі пакоямі агароджаны высокім тынам так, што хіба толькі птушка пераляціць. праз яго. У гэтым агародчыку жанчыны робяць сваю прагулку.

Калі гаспадар рады госцю ў доме, тады ён дазваляе ўвайсці ў свой пакой жонцы і дзецям, якіх замест прывітання абавязкова трэба пацалаваць, іначай будзе няветліва. Па заведзеным іх верай звычаі ўсе баярскія жанчыны беляцца бяліламі, і паказвацца на людзі ненабеленай у іх лічыцца за смяротны грэх і ганебны сорам.

Жэняцца яны амаль што, як яўрэі. Іншы жаніх не бачыць сваёй нявесты аж да самага вяселля. Калі ж каму па асаблівай прыхільнасці захочуць паказаць нявесту, дык яна для гэтага спаткання ўваходзіць у пакой праз адны дзверы, а жаніх праз іншыя. Сустракаюцца пасярод пакоя, і пасля пацалунка з суджаным яна той жа час выходзіць, не кажучы ніводнага слова, як і ён ёй. Але, калі б ім было дазволена сядзець з паненкамі так, як у нас, я спадзяюся, што хлапец загарэўся б і падскокваў бы, а не толькі што затанцаваў (...).

Суды маскоўскія. У Маскве суддзяў столькі, колькі можа быць спраў. Адны, напрыклад, судзяць злодзеяў, другія разбойнікаў, трэція бандытаў, хоць іх злачынства адно і тое ж, толькі ў рознай ступені. Па справах жа, якія больш адрозніваюцца паміж сабою, няма чаго і казаць.

Усе гэтыя суддзі засядаюць у асобных судовых палацах, якія там называюцца разрадамі. Засядаюць кожны дзень з раніцы да таго часу, пакуль не б'юць у званы да абедні. Як толькі пачуюць звон, усе падымаюцца і паседжанне спыняецца. Самае вялікае крымінальнае злачынства караецца не смерцю, а бізуном, за выключэннем здрады цару -- у такім выпадку нават па адным падазрэнні абвінавачанага без суда і следства спускаюць пад лёд, не прымаючы ніякіх апраўданняў (...).

Навукамі ў Маскве таксама не займаюцца: іх няма і яны забаронены па загадзе цара, які баіцца, каб не зайшоўся хто мудрэйшы за яго, бо тады грамадства (а яно можа быць вялікай сілай) пагрэбуе асобай цара і абярэ царом таго чалавека, хто мудрэйшы за цара.

Згаданы Галавін, пра якога я ўжо пісаў раней, пераказваў мне, што яшчэ ў часы кіравання вядомага тырана [76] адзін з нашых купцоў, карыстаючыся правам гандляваць у Маскве, прывёз туды аднойчы стос календароў [77]. Калі даведаўся пра гэта цар, ён загадаў частку тых кніг прынесці да сябе. Маскоўцам яны падаліся мудрагелістымі, бо сам цар нічога ў іх не разумеў. А таму баючыся, каб народ не навучыўся такой хітрай прамудрасці, цар загадаў усе календары забраць у палац, купцу заплаціць, колькі патрабуе, а кніжкі спаліць Адзін з гэтых календароў бачыў я ў Галавіна. Ён казаў мне, што ягоны брат меў вялікую здольнасць да моў, але адкрыта не мог іх вывучаць. Для гэтага ён патаемка прымаў у сябе аднаго з немцаў, якія жылі ў Маскве. Знайшоў таксама і паляка, які разумеў лацінскую мову. Абодва яны пры ходзілі да яго патаемна ў рускім адзенні, надоўга зачыняліся ў пакоі і чыталі там лацінскія і польскія кнігі, якія ён паспеў прыдбаць і ўжо разумеў досыць добра. Я сам бачыў яго ўласнаручныя пераклады з лацінскай на польскую і мноства кніг лацінскіх і польскіх, якія дасталіся Галавіну пасля смерці брата. А што б было, калі б з такім розумам ды злучыць адукацыю?

У гутарках з маскоўцамі нашы, выхваляючыся сваімі вольнасцямі, раілі ім аб'яднацца з польскім народам і таксама прыдбаць свабоду. Але рускія на гэта наўпрост адказвалі: «Вам добра ваша воля, а нам наша няволя. У вас не вольнасць, а свавольства, якога не ведаем мы, бо ў вас моцны прыгнятае і рабуе слабога. Ён можа адабраць ад яго маёнтак і забіць. Шукаць жа па вашых законах справядлівасці доўга -- справа можа зацягнуцца на некалькі годоў. А з іншага і нічога не возмеш. У нас жа -- у процівагу таму -- самы знатны баярын не мае права пакрыўдзіць самага апошняга прасталюдзіна, бо па першай жа скарзе цар робіць суд і расправу. А калі ж сам цар са мною абыдзецца несправядліва, дык гэта ягонае царскае права, бо ён, як Бог, і карае, і даруе. Мне лягчэй перанесці крыўду ад цара, чым ад свайго брата, бо цар -- валадар усяго свету».

Яны сапраўды ўпэўнены ў тым, што няма ў свеце манарха, роўнага іх цару ці такога, які мог бы звалодаць з царом, а таму і называюць свайго цара «сонца праведнае, свяціла рускае». Сам цар жыве ў Крамлі, але кожны з іх, як толькі зойме трон, будуе сабе новы палац на ўласны густ, а ранейшыя палацы разбурае (...).

Крэмль аддзяляецца ад другой часткі горада магутнаю і высокаю сцяною і глыбокім, абмураваным з абодвух бакоў ровам. А называецца гэта частка сталіцы Кітай-горадам [78].

Многае можна было б напісаць пра Кітай-горад, але ўсяго пераказаць немагчыма. Цяжка сабе ўявіць, што там налічваецца да 40 000 крам. Там усюды вялікі парадак, бо для кожнага роду тавараў у Кітай-горадзе адведзена сваё месца. Нават у самага нязначнага рамесніка ёсць свая крама. Цырульнікі таксама брыюць толькі ў сваім радзе. А якая безліч асадных і іншых агнястрэльчых гармат на вежах, на сценах, каля брам і на зямлі! Куды не кінеш вокам -- усюды поўна. Там я бачыў адну гармату, якую зараджаюць сотняю куль і якая дае столькі стрэлаў. Яна такая высокая, што мне будзе да пляча, а кулі яе з гусінае яйцо. Стаіць яна насупраць воднае брамы, якая вядзе да жывога маста [79].

Пасярэдзіне рынка я бачыў яшчэ марціру, вылітую, здаецца, толькі для паказу, бо калі я сеў у яе, дык на цэлую пядзю не даставаў галавою да верхняй паверхні ствала. А нашы пахолікі звычайна ўлазілі ў яе чалавекі па тры і там гралі ў карты каля запала, які ім служыў замест вакна [80] (...).

На рынку ў Кітай-горадзе заўсёды стаіць да 200 рамізнікаў г. зн. хлопцаў з санкамі, запрэжанымі ў аднаго каня. Хто хоча пабываць у больш далёкай частцы горада, таму лепш наняць рамізніка, чым ісці пешшу. За 1 грош ён скача, як шалёны, не перастаючы крычаць ва ўсё горла: гісь, гісь, гісь! -- а народ разбягаецца па баках. У пэўным месцы, да якога ён вядзе за 1 грош рамізнік спыняецца і не вязе далей да таго часу, пакуль не атрымае другі грош. Такім спосабам ён здабывае сабе на ежу і нямала плаціць цару (...).

Распавяду пра адзін занадта смелы выпадак са зладзейскіх спраў, якія ў Маскве часта здараюцца. У першыя дні нашага знаходжання ў сталіцы, калі маскоўцы яшчэ ладзілі з намі і нашы маглі ездзіць бяспечна, таварышы паслалі з агульнай згоды чалядзінцаў у навакольныя вёскі па сена і салому. Мой фурман, набраўшы саломы, выбраўся наперад за іншых і пад'ехаў да пераправы, якая была вельмі багністай. Адзін воз перабраўся, а друг заграз. Паставіўшы першы воз на сухім месцы, ён злез з каня і пайшоў дапамагаць выцягнуць другі воз, які заграз у балоце Хоць воз быў добра бачны з гары, адзін масквіцін, які з'явіўся невядома адкуль, выпраг самага лепшага правага каня і паехаў сабе. Прыходзіць фурман і бачыць толькі трох коней у возе -- чацвёрты знік. Рабіць было нечага, і ён мусіў, як манах, на трох канях прыцягнуць той воз да сталіцы (...).

Вышэйшая ваенная рада была ў нас нерашучай, а ў распараджэннях і недальнабачнай. Загадалі нарыхтаваць харчавання толькі на месяц, а пражылі мы ў Маскве паўтара гады, не выязджаючы.

Вырашылі назаўтра, г. зн. у сераду [30 сакавіка], выйсці і запаліць увесь горад, дзе толькі можна. І так гадзіны за дзве да досвітку выйшлі мы ў сераду з Крамля і развіталіся з тымі, якія засталіся ў крэпасці, амаль што без надзеі калі-небудзь убачыцца. Разам з намі выйшла 2000 немцаў, а таксама і нашы пешыя гусары, не лічачы 2 харугваў конніцы менавіта з маёй харугвы, а дакладней кажучы, з харугвы майго ротмістра князя Порыцкага, у якой я служыў паручнікам (...).


1612 год.

Новы год мы спаткалі ў Рагачове [81]. 6 студзеня заканчваўся тэрмін нашай службы, пра што мы ўжо раней абвясцілі пісьмова, даручыўшы сваім дэпутатам паведаміць Ягамосці каралю, а ў гарадскіх судах запісаць пратэст, што далей служыць не можам і што чалавеку не хапае сілы змагацца з голадам, холадам і ворагам без грашовай дапамогі (...).

У вёсцы Вішанька мы спаткалі старога селяніна і ўзялі яго за правадыра, каб не заблудзіцца і не наткнуцца на Волак [82], дзе стаяў моцны варожы атрад. Правадыр вёў нас у адной мілі ад непрыяцеля. Ноччу ж ён знарок павярнуў да гэтага месца, і мы ўжо былі ад Волака на адлегласці адной вярсты. Але на наша шчасце тут нам сустрэўся Рудзкі, які тым часам, праводзіўшы пад самыя сцены Волака таварышаў, пасланых з сталіцы да гетмана, вяртаўся назад у Рузу, дзе стаяў з сваёю казацкаю ротаю у 4 мілях ад Волака. Ён вярнуў нас, бо мы самі ледзь не трапілі ў рукі ворага. Правадніку мы адсеклі галаву, але за страх нас ніхто не ўзнагародзіць (...).

Праз паўтара тыдня мы прыбылі ў Смаленск і, адпачыўшы тут з тыдзень, рушыліся ў дарогу да Польшчы. Я знарок затрымаўся ў Смаленску ў свайго брата Гаўрылы, каб не ісці разам з войскам праз Літву. Неўзабаве пасля адыходу войска я паплыў баркаю да Оршы, а адтуль сушаю накіраваўся дахаты (...).


1616 год.

(...) У гэтым жа годзе памёр вялікі і вельмі патрэбны чалавек, самая галоўная і моцная апора нашай Айчыны, святы і годны памяці Мікалай Крыштоф Радзівіл, ваявода віленскі, князь на Алыцы [83] і Нясвіжы, чалавек вялікіх дабрачыннасцяў, дараваных яму ад Бога, якому цяжка знайсці роўнага сярод усіх знакамігых магнацкіх родаў. Ён нават, паміраючы, завяшчаў пахаваць яго без усякай раскошы, у адзенні вандроўніка, казаў труну нічым не пакрываць і каб яго неслі толькі старцы, якіх ён называў сваімі братамі. Ён хацеў, каб на яго пахаванні не было ні катафалкаў, ні непатрэбных абрадаў, ні прыбраных коней, каб не ламалі і коп'яў. Так ён завяшчаў, не жадаючы ніякіх цырымоній, што было і зроблена паводле яго волі. Чалавек такога высокага роду, такі славуты і паважаны ў Айчыне, не патрабаваў нічога, апрача некалькіх локцяў чорнай тканіны на абіўку сваёй труны! Яго пахавалі неўзабаве пасля Вялікадня ў Нясвіжы ў езуітаў. Там на яго пахаванні прысутнічаў і я па жаданні саміх княжат.

[1] Лубны -- старажытны горад у Палтаўскай вобласці на Украіне, знаходзіцца на рацэ Сула (левы прыток Дняпра). У 1594--1596 гг. насельніцтва Лубнаў актыўна падтрымлівала паўстанне С. Налівайкі і Г. Лабады. У маі 1596 г. Налівайка з апошнімі рэшткамі свайго войска быў абложаны ў Лубнах. Спадзеючыся на літасць караля, самі паўстанцы захапілі С. Налівагіку і 9 чэрвеня выдалі яго кароннаму гетману Ст. Жалкеўскаму.

[2] У той час каралём быў Жыгімонт III Ваза (1566--1632), ён правіў РэччуПаспалітаю з 1587 г. да смерці. Пры ім была заключана славутая Берасцейская унія 1596 г., арганізавана інтэрвенцыя ў Расію, адбылася вайна са Швецыяй, сандамірскі шляхецкі рокаш і іншыя значныя гістарычныя падзеі.

[3] Пакаранне смерцю адбылося ў красавіку 1597 г. Паводле звестак Г. Каніскага, С. Налівайка быў спалены ў медным быку жывым; разам з ім былі пазбаўлены жыцця тры казацкія палкоўнікі.

[4] Акрамя таго, што бацьку мемуарыста звалі Іванам, іншых звестак пра яго няма.

[5] Ліфляндыя -- старадаўняяназва прыбалтыйскага княства, межы якога праходзілі па Рыжскім заліве, Эстоніі, Чудскім возеры і па Заходняй Дзвіне. У XIII ст. Ліфляндыя была захоплена крыжакамі, у час Лівонскай вайны -- занята войскамі Івана Грознага, паводле Ям-Запольскай мірнай дамовы 1582 г. частка Ліфляндыі (Дзвінскі, Люцынскі, Рэжыцкі і Дрысенскі паветы) адышла да Рэчы Паспалітан. Гэтая частка атрымала назву Інфлянты, або Інфляндыя. Галоўным цэнтрам Інфлянтаў быў г. Дзвінск (суч. Даўгаўпілс). У 1600--1601 гг. у Інфлянты ўварваўся дзядзька караля Жыгімонта III герцаг Карл Судэрманскі, якога выбіў адтуль Ян Замойскі. У 1641 г. Інфлянты былі захопленыя шведскім каралём Густавам-Адольфам, а па Ніштадскай мірнаіі дамове паміж Швецыяй і Расіяй адышлі да апошняй, у складзе якой і знаходзіліся да 1918 г., пакуль не былі падзелены паміж Латвіяй, Літвой і Беларуссю. Названая ў Дыярыушы С. Маскевіча дата выезду караля Жыгімонта III з войскам у Ліфляндыю памылковая: кароль скіраваўся туды толькі ўвосень. 1601 г., калі войска Яна Замойскага перайшло Заходнюю Дзвіну і вяло паспяховыя баявыя дзеянні.

[6] Ян Замойскі (1542--1605) -- буйны дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. Пачынаючы з 1560 г. навучаўся ў Парыжскім, Страсбургскім і Падуанскім універсітэтах. Пасля вяртання з-за мяжы атрымаў пасаду сакратара каралеўскай канцылярыі і прывёў у належны парадак дзяржаўны архіў. У 1572 г. быў у складзе пасольства да Генрыха Валуа, прыхільнасць якога прынесла Яну Замойскаму Кнышынскае староства. У 1574 г. актыўна падтрымліваў кандыдатуру Стафана Баторыя. У 1576 г. -- падканцлер, з 1578 -- канцлер, з 1581 г. -- таксама і вялікі гетман каронны. У часы Стафана Баторыя Ян Замойскі выступаў ініцыятарам усіх праектаў дзяржаўных рэформаў у Рэчы Паспалітай, карыстаўся даверам караля, небывалай уладай, а таксама папулярнасцю сярод шляхты. Пры Жыгімонце 111 ранейшага даверу і ўплывовасці Ян ужо не меў.

[7] Станіслаў Жалкеўскі (1547--1620) -- выдатны палкаводзец і дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. Дзякуючы падтрымцы Яна Замойскага, Ст. Жалкеўскі быў прыняты каралём Стафанам Баторыем і пачаў службу пры двары. Упершыню вызначыўся на г. зв. Гданьскай вайне 1576--1577 гг., у якой удзельнічаў як паручнік харугвы Яна Замойскага. У час Лівонскай вайны браў удзел у паходзе Януша Збаражскага пад Тарапец, у аблозе Пскова і многіх іншых аперацыях. У 1588 г. атрымаў булаву кароннага палявога гетмана. У 1593 г. -- пасаду кашталяна львоўскага. У 1601--1602 гг. Ст. Жалкеўскі кіраваў ваеннымі дзеяннямі супраць шведаў у Ліфляндыі. Як і Ян Замойскі, Ст. Жалкеўскі быў праціўнікам прагабсбургскай палітыкі Жыгімонта 111, але ў час Сандамірскага рокашу (1606--1609) стаў на бок караля і ў 1607 г. разбіў мяцежнікаў. За гэтую паслугу кароль у 1608г. падараваў Ст. Жалкеўскаму кіеўскае ваяводства. Калі Жыгімонт III абвясціў пра свой паход на Расію, гстман спачатку адмаўляў караля ад гэтай задумы як шкоднай для дзяржавы і бесперспектыўнай, але з 1609 г сам прыняў у ёй вельмі актыўны ўдзел. Так, выкарыстаўшы здраду цару Васілю Шуйскаму саюзнага шведскага войска пад камандаваннем Дэлягардзі, Ст. Жалкеўскі з малым атрадам выехаў з-пад Смаленска і ў 1610 г. нанёс пад вёскай Клушына страшэннае паражэнне расійскаму воінству. Пасля бітвы баяры здрадзілі Васілю і, патаемна дамовіўшыся з Ст. Жалкеўскім, упусцілі ягонае войска ў Маскоўскі Крэмль з умовай, што маскоўскім царом стане сын Жыгімонта III Вазы каралевіч Уладзіслаў (будучы кароль Уладзіслаў IV). Тым самым Ст. Жалкеўскі ажыццявіў на практыцы ўсе галоўныя мэты вайны. Але кароль не зацвердзіў дамовы Жалкеўскага з баярамі. Раптоўна пачаліся баявыя дзеянні супраць татар і туркаў на Украіне. Гэта прымусіла Ст. Жалкеўскага хутка пакінуць Расію і выехаць у 1611 г. на Падолле. Там Ст. Жалкеўскі атрымаў пасаду вялікага кароннага гетмана. У 1617 г. ён вымушаны быў заключыць дамову з туркамі, згодна з якою Рэч Паспалітая адмаўлялася ад прэтэнзій на Валахію і Трансільванію, чым выклікаў варожасць супроць сябе многіх польскіх магнатаў. У 1618 г. Ст. Жалкеўскі быў прызначаны на пасаду кароннага канцлера. У хуткім часе дамова 1617 г. была парушана і пачаліся баявыя дзеянні. Свавольнае шляхецкае войска, парушыўшы дысцыпліну, пачало адступаць і ўнесла неразбярыху ў баявыя парадакі. Гетман быў пакінуты на волю лёсу, 7 кастрычніка 1620 г. Ст. Жалкеўскі загінуў. Туркі адсеклі яго галаву і выставілі яе на ганьбу.

[8] Маецца на ўвазе Габрыэль Война (? -- 1615) -- сын кашталяна мсціслаўскага Мацея Войны. 3 1589 па 1615 г. займаў пасаду падканцлера ВКЛ.

[9] Рэферэндары (або рэферэнт) абавязаны быў прымаць і выслухоўваць у каралеўскім палацы прыватныя скаргі наведвальнікаў і дакладваць пра іх канцлеру. Пры разглядзе самой скаргі рэферэндары меў права дарадчага голасу. У ВКЛ пасада была ўведзена пасля 1569 г. каралём Жыгімонтам 11 Аўгустам.

[10] Канфедэрацыя -- ваенна-палітычнае выступленне шляхты супраць палітыкі караля.

[11] Маецца на ўвазе Крыштоф Радзівіл Пярун.

[12] Ян Кароль Хадкевіч -- сын Яна Еранімавіча Хадкевіча, польны гетман (1600), з 1603 -- адміністратар Ліфляндыі, з 1605 -- вялікі гетман.

[13] Гэта значыць, яны былі ў нязгодзе паміж сабою.

[14] У іншых крыніцах годам з'яўлення Ілжэдзмітрыя 1 (Грышкі Атрэп'ева) называецца 1603 г. Брагінскі князь Адам Аляксандравіч Вішнявецкі, у маёнтку якога абвясціў пра сябе Атрэп'еў, напэўна, сапраўды прыняў самазванца за сына Грознага. Адам пазнаёміў Ілжэдзмітрыя са сваім сваяком Канстанцінам Вішнявецкім, а той -- з цесцем Юрыем Мнішакам. Разам з Юрыем Канстанцін адвёз Ілжэдзмітрыя ў Кракаў да караля. Напэўна, паміж Канстанцінам Вішнявецкім, Юрыем Мнішакам і Жыгімонтам III узнікла змова і было вырашана зрабіць Ілжэдзмітрыя рускім царом. Разам з самазванцам, Юрыем і Марынай Мнішак Адам Вішнявецкі прыехаў у Маскву і знаходзіўся пры «цару» да самага яго забойства у ноч з 16 на 17 мая 1606 г. Пасля Адама саслалі ў Кастраму. У час з'яўлення Ілжэдзмітрыя II Адам Вішнявецкі быў вызвалены і перайшоў на службу да гэтага авантурыста, але хутка пакінуў яго лагер і вярнуўся на радзіму.

[15] Юрый Мнішак -- сандамірскі ваявода (з 1589), паходзіў з чэшскага графскага роду. Усклаўшы ўсе свае спадзяванні на Ілжэдзмітрыя, Ю. Мнішак ахвяраваў усю сваю маёмасць на ажыццяўленне плана, згодна з якім Ілжэдзмітрый станавіўся расійскім царом, а дачка самога Юрыя -- царыцай. Пасля гібелі самазванца Юрый трапіў у ссылку ў Яраслаўль, быў выпраўлены ў Польшчу і далучыўся да Ілжэдзмітрыя II. Менавіта Юрый Мнішак прымусіў сваю дачку прызнаць Ілжэдзмітрыя II за мужа (быццам першы муж зноў цудоўным чынам выратаваўся) і зноў стаў цесцем самазванага цара. Пасля разгрому войскаў Ілжэдзмітрыя II ён вярнуўся дадому ні з чым і памёр у 1613 г. Лёс яго дачкі Марыны (каля 1587--1614) вельмі трагічны. Бацька ўцягнуў Марыну ў вельмі рызыкоўную палітычную авантуру: 10 лістапада 1605 г. адбыліся яе заручыны з Ілжэдзмітрыем, а на пачатку снежня Марына выехала ў Маскву. 8 мая 1606 г. яна абвянчалася па праваслаўным абрадзе з Ілжэдзмітрыем і была каранавана як расійская царыца, але ўжо 17 мая яна засталася ўдавою: Ілжэдзмітрый быў забіты ў выніку бунту і змовы расійскіх баяр Шуйскага, Галіцына і Куракіна. Разам з бацькам Марыну саслалі ў Яраслаўль, а пасля адпусцілі на радзіму. Па дарозе ў Польшчу Марыну і Юрыя перахапілі і гвалтоўна прывезлі ў лагер другога самазванца. Там, нягледзячы на супраціўленне, Марыну прымусілі прызнаць у Ілжэдзмітрыі II свайго забітага мужа. У верасні 1607 г. іх патаемна абвянчалі. Ад гэтага шлюбу ў Марыны нарадзіўся сын. Калі і другі муж Марыны быў забіты, яна разам з I. М. Заруцкім і сваім сынам уцякла на Урал, але ў неўзабаве Марыну злавілі, яе гадавалага сына павесілі, а саму прывезлі ў Маскву і трымалі ў манастырскай вязніцы. Нарэшце, згодна з адной версіяй, яе атруцілі, згодна з другой -- задушылі ў манастыры ў 1614 г.

[16] Дата памылковая, Ілжэдзмітрый выехаў у Расію не раней за лета 1604 г.

[17] Вайсковая адзінка, якая налічвала ад 500 да 1000 чалавек.

[18] Маецца на ўвазе горад Ноўгарад-Северскі на Чарнігаўшчыне.

[19] Звестка памылковая, бо Барыс Гадуноў памёр раптоўнн 13 красавіка 1605 г., а яго жонка Марыя і сын Фёдар былі забіты па загадзе Ілжэдзмітрыя.

[20] Сэрвач -- радавое ўладанне Маскевічаў у Наваградскім павеце, месца нараджэння аўтара Дыярыуша, цяпер вёска Сэрвач каля Карэлічаў.

[21] Дата памылковая: дзень святога архангела Міхаіла адзначаецца праваслаўнай царквою 8 лістапада, а Грышка Атрэп'еў быў каранаваны як Дзмітрый Іванавіч 31 ліпеня 1605 г.

[22] Мікалай Глябовіч у той час быў літоўскім падстоліем. Яго жонкаю была Марцыбела Карэцкая -- дачка валынскага ваяводы, якая паходзіла са старажытнага гарадка Карэц на Ровеншчыне. Марцыбела даводзілася пляменніцай князёўне Аляксандры Янаўне Хадкевіч, якая пасля ўзяла шлюб з Адамам Вішнявецкім і таму названа далей С. Маскевічам Вішнявецкай.

[23] Мястэчка ў Ровенскай воласці.

[24] Маецца на ўвазе Аляксандр Хадкевіч, малодшы сын Я. Е. Хадкевіча, брат Вішнявецкай-Хадкевіч.

[25] Аўтар мае на ўвазе скандал, які ўчыніў брат знатнай князёўны з нагоды флірту С. Маскевіча з яго сястрою.

[26] Горад на Падоллі (пазней Праскураў, Хмяльніцкі). У Пласкіраў С. Маскевіч прыехаў 21 мая.

[27] Маецца на ўвазе Ілжэдзмітрый II, які з'явіўся на гістарычнай арэне пасля падаўлення Васілём Шуйскім сялянскага паўстання на чале з Іванам Балотнікавым у Расіі. У ліпені 1607 г. «царык» (як называлі яго многія ўдзельнікі вайны) быў ужо ў Старадубе, дзе пачалі гуртавацца яго прыхільнікі з рускіх, беларусаў, казакоў і палякаў. Вясною 1608 г. Ілжэдзмітрый II пачаў свой паход на Маскву, але, не дайшоўшы да расійскай сталіцы, спыніўся ў Тушыне, адкуль рабіў вылазкі. За гэта рускія празвалі Ілжэдзмітрыя II «Тушннскнм вором». Пасля няўдалага штурму сталіцы войска Ілжэдзмітрыя II аблажыла Маскву і доўгі час трымала яе ў аблозе.

[28] Пра асобу Мікалая Мехавіцкага амаль нічога невядома. Ён прыслужваў Ілжэдзмітрыю 1 і ведаў усе звычаі гэтага ілжэцара. Ён знайшоў і высунуў на палітычную арэну Ілжэдзмітрыя II, ад яго імя вёў перапіску з магнатамі Рэчы Паспалітай і схіліў іх да авантуры, прымусіўшы паверыць сваёй версіі пра цудоўнае выратаванне Ілжэдзмітрыя 1. Нават Ян Пётр Сапега прывёз яму ў лагер Марыну Мнішак (якую цар Васіль Шуйскі адпусціў дахаты) і пераканаў Юрыя Мнішака прымусіць Марыну прызнаць Ілжэдзмітрыя II за мужа. За гэта Ілжэдзмітрый II прызначыў Мехавіцкага вярхоўным камандуючым зборнага войска, аднак пасля прыходу ў Тушынскі лагер князя Яна Рамана Ружынскага сфера паўнамоцтваў Мехавіцкага была звужана, а неўзабаве і сам ён быў задушаны ўласна Ружынскім.

[29] Беч, Кросна, Ропчыцы -- гарадкі ў паўднёва-ўсходняй Польшчы.

[30] Ковель- украінскі горад на Валыні.

[31] Ятра -- вёска на Наваградчыне, у 30 км на поўдзень ад Навагрудка.

[32] Так пададзена ў тэксце, на самой справе дзень памяці св. Міхаіла адзначаецца 8 (21) лістапада (у час напісання «Дыярыуша» -- 11 лістапада).

[33] Валанцёрамі ў Рэчы Паспалітай называлі людзей, якія наймаліся на вайсковую службу па сваім уласным жаданні на перыяд адной ваеннай кампаніі.

[34] Крыштоф Мікалаевіч Дарагастайскі (1562--1611) пачаў дзяржаўную службу ў 1579 г. з пасады стольніка літоўскага, пасля атрымаў староствы мсціслаўскае, ваўкавыскае, шарашоўскае і лепельскас. У сваім радавым маёнтку ў Ашмянцах заснаваў кальвінісцкую друкарню. У 1597 г. стаў маршалкам літоўскім, вызначыўся ў баях супраць шведаў пад Кокенгаўзенам і ў 1609 г. пры аблозе Смаленска. Тут жа ў Смаленску ён загінуў у 1611 г. ад выбуху парахавога складу.

[35] У той час канцлерам ВКЛ быў Леў Сапега.

[36] Людвіг Вайер займаў пасаду старасты касцежынскага (пуцкім старастам быў яго брат), у баях пад Смаленскам меў чын палкоўніка і камандаваў інжынернымі аперацыямі па падрыве Знешняй вежы Смаленскай. Пасля Л. Вайер разам з каралеўскім войскам увайшоў у Маскву, адкуль яго накіравалі камісарам па справах аплаты польскаму войску, якое пачало служыць Ілжэдзмітрыю II.

[37] Гэтая своеасаблівая разведка боем (герц -- сутычка) была арганізавана Ст.Жалкеўскім 02.10.1609 г.

[38] Міхаіл Барысавіч Шэін (? -- 1634) паходзіў з маскоўскіх служылых людзей, пры цару Барысе Гадунове займаў пасаду чашніка, пры Васілі Шуйскім стаў смаленскім ваяводам, атрымаў баярскае званне. М. Б. Шэін у час апісанай С. Маскевічам вайны ўзначальваў абарону Смаленска на працягу 20 месяцаў (1609--1611), пасля трапіў у палон і разам з маскоўскім мітрапалітам Філарэтам (Фёдарам Раманавым -- бацькам першага цара дынастыі Раманавых Міхаіла Фёдаравіча) і князем Галіцыным 9 год утрымліваўся ў Варшаве. Пасля вяртання

з палону М. Б. Шэін быў прызначаны царом Міхаілам Фёдаравічам галоўным ваяводам і ў 1632 г. зноў накіраваны пад Смаленск, каб адбіць горад у рэчпаспалітага войска. Баявыя дзеянні працягваліся 10 месяцаў, але скончыліся поўным паражэннем маскоўцаў: кароль Уладзіслаў IV Ваза нечакана з'явіўся з войскам пад горадам, разграміў Шэіна і прымусіў капітуляваць. М. Б. Шэін быў абвінавачаны царскім судом у здрадзе і пакараны смерцю.

[39]Кош -- частка казацкага або татарскага войска, казачы палявы лагер. Тут ужыта для абазначэння лёгкага ўмацаванага заслона.

[40] Іншых звестак пра ротмістраў Даборскага і Бералу няма.

[41] Іншых звестак пра гэтага чалавека няма.

[42] Мазурамі называлі мазаўшан, жыхароў Мазовіі -- часткі зямель Польшчы па Вісле, Бугу і Нараву.

[43] Патоцкія -- буйнейшыя польскія магнаты. У паходзе бралі ўдзел браты Ян, Якуб і Андрэй Патоцкія.

[44] Маецца на ўвазе Станіслаў Любамірскі (1583--1649), які з 1599 г. займаў пасаду сандэцкага старасты, а з 1609 г. - старасты сандамірскага. Пасля Ст. Любамірскі займаў шэраг вьісокіх пасад у Рэчы Паспалітай і актыўна займаўся палітычнай дзейнасцю.

[45] Аўтар мае на ўвазс Аляксандра Самуілавіча Збароўскага -- сына выгнанніка. Жаданне знішчыць агідную радавую пляму падштурхнула А. С. Збароўскага да ўдзелу ў паходзе на Маскву. Пад Таржком ён камандаваў палком, атрымаў перамогу, але пасля быў двойчы разбіты пад Ноўгарадам і Цверам. У 1610 г., сабраўшы рэшткі войска самазванца, ён прывёў іх да Ст. Жалкеўскага і браў удзел у бітвах пад Царавым Займішчам і Клушынам. Як і многія іншыя, не дачакаўшыся поўнага паражэння рэчпаспалітага войска, А. С. Збароўскі вярнуўся дахаты, а пасля выправіўся ў паломніцтва да Святой зямлі. Вярнуўшыся адтуль, ён памёр у 1621 г. Мястэчка Зборава, паміж Тарнопалем і Львовам на Украіне, у XVI ст. належала роду Збароўскіх, пасля было далучана да каралеўскай маёмасці.

[46] Іншыя крыніцы даюць дату 4 кастрычніка.

[47] Маецца на ўвазе вельмі моцнас ўзрыўное прыстасаванне ў форме металічнай скрыні, напоўненай порахам і замацаванай на дошцы.

[48] Барталамей Аўгусцінавіч Навадворскі (1544--1624) -- адзін з найбольш адукаваных і таленавітых ваенных інжынераў у Рэчы Паспалітай. Нарадзіўся ў Прусіі. Застаўшыся ў дзяцінстве сіратой, карыстаўся апякунствам князя Міхаіла Заслаўскага, пазнаеміўся і сышоўся з Стафанам Баторыем, калі той не быў яшчэ каралём. Б. Навадворскі ўдзельнічаў ва ўсіх яго войнах, выконваў дыпламатычныя даручэнні ў Турцыі. Аднак, пасварыўшыся з адным з прыдворных, забіў яго і вымушаны быў уцячы ў Францыю, дзе пражыў 17 гадоў і таксама ўдзельнічаў у розных войнах. Пасля розных прыгод вярнуўся на радзіму, дзе стаў капітанам роты целаахоўнікаў караля Жыгімонта III. У час апісанага С. Маскевічам паходу Б. Навадворскі неаднаразова выяўляў свае здольнасці, веды і смеласць, за што быў узнагароджаны каралём. Вярнуўшыся пасля ранення пад Мажайскам у Кракаў, Б. Навадворскі сышоўся з вучонымі Ягелонскай акадэміі, усталяваў стыпендыі для навучэнцаў і зарплаты для настаўнікаў, ахвяраваў шмат грошай на выданне падручнікаў.

[49] Від умацавання з двух драўляных шчытоў.

[50] Маецца на ўвазе Ст. Жалкеўскі.

[51] Даведаўшыся пра раздзяленне войска Ілжэдзмітрыя II, маскоўскі цар Васіль Шуйскі выправіў супраць адной з яго частак асноўныя сілы рускіх. У іх задачу ўваходзіла разбіць адарваныя часці Ілжэдзмітрыя і прарваць аблогу Смаленска.

[52] Частка рускіх, што падтрымлівала другога самазванца, кінула месца яго дыслакацыі ў Тушыне і перабегла да свайго войска, якое аблажыла Смаленск.

[53] Гутарка ідзе пра рускага баярына і ваяводу Міхаіла Глебавіча Салтыкова, буйнога вяльможу з атачэння Ілжэдзмітрыя I. У час паўстання і знішчэння Ілжэдзмітрыя Салтыкоў перакінуўся на бок Васіля Шуйскага, аднак цар адправіў яго ваяводам у горад Арэшак. Там Салтыкоў пачаў пераконваць жыхароў у тым, што Ілжэдзмітрый II -- сапраўдны сын Івана Грознага. За гэта Салтыкова выгналі з Арэшка і ён уцёк у лагер Ілжэдзмітрыя 2 у Тушыне пад Масквой. Адсюль яго ў 1610 г. накіравалі паслом да Жыгімонта 111. М. Г. Салтыкоў падтрымліваў кандыдатуру каралевіча Уладзіслава (будучага караля Рэчы Паспалітай Уладзіслава IV) у якасці прэтэндэнта на маскоўскі царскі пасад, а пасля -- самога Жыгімонта III. Нарэшце, калі пачаўся шырокі народны рух супраць захопнікаў, М. Г. Салтыкоў спаліў свон палац у Маскве і ўзначаліў намінальнае расійскае пасольства ў Рэч Паспалітую, дзе і памёр у 1618 г. Сын М. Г. Салтыкова Іван разам з бацькам належаў да ліку тушынскіх паслоў, накіраваных да Жыгімонта 111 з ахвяраваннем царскага трона каралевічу Уладзіславу. I. М. Салтыкоў быў накіраваны ў Ноўгарад Вялікі і прывёў ноўгарадцаў да прысягі Уладзіславу, браў актыўны ўдзел у выгнанні з Ладагі шведаў. У хуткім часе ноўгарадцы, западозрыўшы Салтыкова-малодшага ў патаемных сувязях з Рэччу Паспалітай, пасадзілі яго ў 1611 г. на кол.

[54] Маецца на ўвазе старэйшы сын Жыгімонта III ад яго першай жонкі Ганны Аўстрыйскай. У 1610 г. (у час інтэрвенцыі Рэчы Паспалітай у Расію) каралевіч Уладзіслаў быў па ініцыятыве Ст. Жалкеўскага абраны рускім царом, аднак яго каранацыя не адбылася, і ў Маскву Уладзіслаў па віне свайго бацькі, які сам хацеў захапіць расійскі пасад, так і не трапіў. У выніку Ст. Жалкеўскі склаў з сябе паўнамоцтвы камандуючага, пакінуў Расію з часткай кароннага войска, а пасля ўвогуле адмовіўся ад усякай дзейнасці на карысць Жыгімонта III. Гэта прывяло да поўнага паражэння рэчпаспалітага войска і правалу ўсёй акцыі ў Расіі. У 1617 г. Уладзіслаў паспрабаваў сам арганізаваць новы паход на Маскву, але ў 1618 г. ён закончыўся беспаспяхова. У 1632 г. пасля смерці свайго бацькі Уладзіслаў стаў каралём Рэчы Паспалітай і вялікім князем літоўскім. Памёр у 1648 г.

[55] Мікалай Струсь (? -- 1627) -- стараста галіцкі, сняцінскі і інш. Браў удзел ва ўсіх вайсковых паходах, пачынаючы з 1587 г.

[56] Інфармацыя недакладная: гетман ад'ехаў ад Смаленска 7 чэрвеня 1610 г.

[57] Маецца на ўвазс старажытны гарадок Белы на рацэ Обша, які да 1667 г. належаў Вялікаму княству Літоўскаму, а пасля адышоў да Маскоўскай дзяржавы (цяпер райцэнтр у Цверскай вобласці).

[58] Горад Белы быў яшчэ раней узяты атрадам Аляксандра Гансеўскага.

[59] Павел Стрыенскі паходзіў з Гарадзеншчыны. Пра асобу Тамаша Надольскага звестак няма.

[60] Войска патрабавала грошы, абяцаныя Жыгімонтам 111 за службу Ілжэдзмітрыю II.

[61] Дамба была насыпана на беразе ракі Сеж, утвараючы возера, і мела такую шырыню, што па ёй маглі праехаць строем сто вершнікаў.

[62] Астрожкам маскоўцы называлі ўмацаваны пункт, уладкаваны з укапаных у зямлю і часам нахіленых у бок нападаючых завостраных зверху слупоў (рас. острог).

[63] Іншых звестак пра гэтага чалавека няма.

[64] Гэта значыць, 3 ліпеня 1610 г., славутая Клушынская бітва адбылася назаўтра.

[65] Наёмнікі, напэўна, з ліку еўрапейцаў.

[66] На самой справе імя Осія меў Ісус, сын Навіна (гл.: Ліч. 13. 9.), але не Ісус Навін, а Майсей трымаў паднятыя ўверх рукі ў час бітвы з амалікіцянамі пры Рэфедыме; калі ён апускаў рукі, амалікіцянс перамагалі, а калі падымаў перамагалі ізраільцяне. Бітва (у якой браў удзел і Ісус Навін) скончылася поўным паражэннем амалікіцянаў (гл.: Зых. 17. 8--13). Магчыма, С. Маскевіч мае на ўвазе тос, што Ісус Навін трымаў паднятую з кап'ём руку да таго часу, пакуль не пракляў ўсіх жыхароў горада Гая (гл.: 1с. Нав. 8. 26.), але Ісус Навін не меў тады імя Осія і ўвесь сэнс біблейнага эпізода зусім іншы, чым у С. Маскевіча.

[67] Якуб Понтус Дэлягардзі (1583--1652) -- француз па паходжанні, шведскі генерал. Калі расійскі цар Васіль Шуйскі звярнуўся па дапамогу да Швецыі, кароль Карл IX Густаў накіраваў у Расію Понтуса Дэлягардзі з войскам. Аб'яднаўшыся з рускім войскам Скопіна-Шуйскага, Дэлягардзі разбіў палякаў пад Цверам, вызваліў Троіца-Сергіеў пасад і ў сакавіку 1610 г. увайшоў у Маскву. Далей корпус Дэлягардзі ўвайшоў у склад войска Дзмітрыя Шуйскага і разам з ім рушыў з Масквы на захад супраць рэчпаспалітай арміі на чале з Ст. Жалкеўскім (у гэтым войску Ст. Жалкеўскага знаходзіўся і С. Маскевіч). Пад Клушынам Дэлягардзі быў разбіты (што апісвае С. Маскевіч) і адышоў да Ноўгарада, а потым -- у Швецыю. Між тым і сама Швецыя распачала інтэрвенцыю ў Расію. Дэлягардзі захапіў Кексгольм, а пасля -- Ноўгарад і ўтрымліваў гэты горад аж да 1617 г. Пасля заключэння Сталбоўскага міру шведскі кароль надаў Понтусу тытул графа, а ў 1630 г. прызначыў прэзідэнтам ваеннай калегіі.

[68] Маюцца на ўвазе Адам Мікалаевіч Жалкеўскі (? -- 1615), які даводзіўся Ст. Жалкеўскаму братам і займаў пасаду галоўнага кароннага квартэр'ера (у 1615 г. ён скончыў жыццё самагубствам) і Пётр Андрэевіч Баркоўскі (? -- 1619), сын люблінскага земскага пісара; П. А. Баркоўскі скончыў універсітэт у Страсбургу і валодаў некалькімі замежнымі мовамі.

[69] Барысаў, інакш Барысолава -- сяло каля Мажайска.

[70] Маецца на ўвазе Ілжэдзмітрый II, тушынскі злодзей.

[71] Лоўчая птушка.

[72] Маецца на ўвазе Ілжэдзмітрый II.

[73] Фёдар Іванавіч Галавін -- маскоўскі баярын з г. зв. 4-га роду Галавіных, маёнткі якіх знаходзіліся ў Разанскай зямлі.

[74] Жамойць, Жмудзь -- прыбалтыйская зямля ў нізоўях Нёмана, населеная адным з галоўных субэтнасаў летувісаў - жмудзінамі. Тэрыторыя ўвайшла ў склад ВКЛ у 1422 г.

[75] Ян Янавіч Млечка -- з 1604 г. земскі пісар упіцкі, з 1616 г. жмудскі земскі суддзя, у 1626 быў дэпутатам Літоўскага казначэйскага трыбунала.

[76] Маецца на ўвазе Іван Грозны

[77] Выданнем польскага і рускага календароў займаўся Ежы Гжэгаж Кастоўскі. Напэўна, календары Кастоўскага і маюцца тут на ўвазе. Акрамя каляндарных звестак і звестак пра надвор'е, яны змяшчалі парады, як ставіць банкі, пускаць кроў і інш.

[78] Кітай-горад -- гістарычная частка Масквы, дзе знаходзіўся ўмацаваны пасад. Назву атрымала ад слова «кнта» (сцяна).

[79] Маецца на ўвазе мост, засланы па лодках, або пантонны мост.

[80] Маецца на ўвазе Цар-пушка, адлітая ў XVI ст.

[81] Рагачова -- вёска ў 80 км на паўночны захад ад Масквы.

[82] Маецца на ўвазе горад Валакаламск.

[83] Уладанне Радзівілаў на Валыні.

 
Top
[Home] [Library] [Maps] [Collections] [Memoirs] [Genealogy] [Ziemia lidzka] [Наша Cлова] [Лідскі летапісец]
Web-master: Leon
© Pawet 1999-2009
PaWetCMS® by NOX