Вярнуцца: Эканамічная гісторыя

Даваенны бюджэт Беларусі


Аўтар: Душэўскі К.,
Дадана: 04-03-2018,
Крыніца: Душэўскі К. Даваенны бюджэт Беларусі // Крывіч. 1923. №2. С. 35-40.



Часта можна пачуць гутаркі аб тым, што Беларусь, як незалежная дзяржава, ня можа істнаваць, бо яе эканамічны стан ня вытрымае дзяржаўнага апарату. Некаторыя з праціўнікаў незалежнасьці Беларусі даводзяць, што бюджэту беларускага ня хопіць нават на пакрыцьцё расходаў на адну прасьвету i г. д. Яны забываюцца аб тым, што не за прыгожыя вочы беларуса, суседзі, з такой прагавітасьцю i ўпорствам, імкнуцца захапіць калі ня ўсю Беларусь, то хоць сумежныя часткі яе. Можа ня ведаюць яны, a мо ня хочуць ведаць, што, прыкладам, Польшча ў цяперашні час латае свой бюджэт і ўмацовуе свае фінансы, якраз дабром "слабой эканамічна" Беларусі; што Р.С.Ф.С.Р. адзіны, блізка таго, экспорт мае якраз, экспорт дабра беларускага. Яны забываюцца, a можа ня ведаюць, што, пропорціанальна, галоўны цяжар контрыбуцыі за расійска-японскую вайну вынесла тая-ж самая Беларусь.

Есьць ведама што б. Расія не прыплачвавала да "окранн", а наадварот, мела з ix вялікі зыск. Толькі бюджэт Каўказу, ня гледзячы на яго вялікія прыродныя багацьці, даваў дэфіцыт, але i то не з прычыны яго самога, a з прычыны спэцыяльнай расійскай палітыкі. У Ліку "окраин", даваўшых Расіі значны зыск, была i Беларусь. Гэтымі радкамі я не бяруся разглядаць эканамічнага стану Беларусі у цэлым. але хачу зьвярнуць увагу толькі на даваенны бюджэт Беларусі i Літвы. Даваенны, бяру таму, што той час быў больш менш сталы i зьнешне нармальны, цяперашні-ж момант зьяўляецца як ненармальным палітычна, так эканамічна i фінансава, a дзеля гэтага, каб нават былі якія-небудзь лічбавыя матэрылы ці каштарысы, то па ix нельга было бы судзіць аб палажэньні ні эканамічным, ні фінансавым краю i народу.

Бюджэт зьяўляўся, дый цямер зьяўляецца адным з галоўных паказчыкаў эканамічнай моцы i трываласьці народу, як бы градусьнікам яго здароўя, працавітасьці i энэргіі. Есьць ведама, што, прыкладам, дэфіцыт у дзяржаве, зараз жа мае адгалосак на ўсім сьвеце i дзяржава такая часта траціць да сябе i даверье i крэдыт.

Пераходзячы цяпер да самога бюджэту я павінен адзначыць, што аблічыць саўсім пунктуальна бюджэт Беларусі па тых казённых абрахунках i справаздачах, якія друкаваліся быўшым урадам расійскім - даволі трудня. Многія "даходы" аднасіліся да тэй тэрыторыі, на якой прыпадкова ляжала тое чы другое упраўленьне або дэпартамэнт, хаця бы даходы гэты былі i ня з гэтых зямель, але тасаваліся да ўсяго абшару быўшай Расіі. Прыкладам, мыта, адносілася да тае губэрні, дзе знаходзілася мытная камара, a фактычна мытную надвыжку ў цане на тавар плацілі ўсе, хто таварам гэтым карыстаўся i яго купляў, a ня тая губэрня, на якой знаходзілася камара. У афіцыяльных справаздачах ёсьць цэлая катэгорыя даходаў так званых "непадзеленых". Гэта знача, не аднатаваных тэрыторыяльна. Да такіх належаць даходы з мыта, ад эксплоатацыі чыгунак, ад опэрацый дзяржаўнага банку i ад капіталаў, ад акцызу i некатор. другіх. Гэты "непадзеленыя" даходы складалі да 35% усіх звычайных даходаў быўшай Расійскай Імпэрыі.

Выдаткі-ж, з большага, былі ўсе падзелены i непадзеленых было толькі да 2%, гэта выдаткі міністэрства двара, загранічных спраў i ўтрыманьне вышэйшых дзяржаўных установаў.

Даходы i расходы падзеленыя. На табліцы 1-яй прыведзены падзеленыя па губэрнях даходы i расходы за 1912 год паводле: "Статистическій ежегодник на 1914 год№. Табл. СХІ. (лічбы акруглены).

Табл. 1.

Г у б э р н i

Звычайны даход рублёў

Звычайны расход рублёў

Віленская

16 048 000

36 222 000

Вітабская

12 509 000

12 931 000

Горадзенская

18 617 000

23 663 000

Магілёўская

12 583 000

12 826 000

Менская

21 356 000

29 423 000

Смаленская

17 001 000

12 408 000

Чарнігаўская

21 096 000

16 847 000

Ковемская

10 918 000

11 422 000

РАЗАМ

130 128 000

156 742 000

Даходы гэты распадзеляліся гэтым чынам:

Табл. 2.

Даходы з

Губэрнi

Віленская

Вітабская

Горадзенская

Магілёўская

Менская

Смаленская

Чарнігаўская

Ковенекая

Разам

Тысячы рублёў

1. Налогаў пазямельных, з нярухомай маямасьці i падаткоў

538

332

534

273

438

252

613

462

3442

2. Дзяржаўнага прамысловага налогу

946

705

886

600

730

519

780

537

5703

3. Збор даходаў ад грашовых капіталаў

417

14

24

17

45

18

25

19

579

4. Зборы гербавыя, судз., канц., i з запісу дакумэнтаў

828

527

578

430

821

431

664

380

4659

5. З пераходзячых маемасьцяў

380

278

211

179

424

345

314

196

2327

6. З застрахаваных ад агня маемасьцяў

6

9

5

7

29

18

22

7

103

7. Пачтовы даход

970

692

800

545

828

457

651

562

5505

8. Тэлеграфу i тэлефон

396

221

240

231

385

175

224

172

2044

9. Ад манаполькі

5836

6577

7562

8030

10118

12912

12101

5133

68269

10. Ад эксплоатацыі лясоў, i нярухом., канцэсыі, чынш i іншыя

5731

3154

7777

2271

75381

1874

5702

2450

37497

Разам

16048

12509

18617

12583

21356

17001

21096

10918

130128

З табл. 1-ай выглядае бытцам Беларусь i Літва давалі дэфіцыт, бо Расходу у 1912 годзе было 156.742.000 рублі, a даходу 130.128.000; але так выглядае дзеля таго, што, як ужо сказана вышэй сюды не ўвайшлі даходы непадзеляныя г. зн. даходы з мыта, чыгунак, опэрацый дзяржаўнага банку, акцызу i некатор. другія менш значныя.

Даходы непадзеленыя. Усе казённыя чыгункі на Беларусі i Літве давалі чыстага даходу 38.524.000 рублёў. Распадзел гэтага даходу па губэрнях паказаны ў табл. 3-яй. Ён вылічаны з сярэдняй павёрстнай даходнасьці чыгунак Эўропэйскай Расіі за 1912 год.

Мытны даход на Эўропэйскай граніцы б. Расіі у 1912 годзе агулам выносіў 295 міл. рублёў. Калі прыняць, што карысталіся таварамі абложанымі мытам, больш-менш, аднолькава ўсе часьці імпэрыі, то без вялікай пагрэшнасьці можна прыняць, што на долю Беларусі i Літвы (лічучы ўсю Смаленскую i Чарнігаўскую губ.) мытнага цяжару прыходзілася 36 міл. рублёў. Падобным чынам можна аблічыць i даход з опэрацый Дзяржаўнага Банку, даход гэты выносіў у 1912 годзе на Беларусі i Літве да 2.400.000 рублёў, i акцызны збор на той жа абшар выносіў да 27.360.000 рублёў.

Гэткім чынам, галоўных непадзеленых даходаў Беларусь i Літва давала:

Табл. 3.

Губэрн і.

Даходы у тысячах руб. з

Мыта

Чыгунак

Дз. Банку

Акцызн. збору

Разам

Па ўсей Літве i Беларусі

36000

38525

2400

27360

104285

Віленская губ.

4000

4095

-

3010

11105

Вітабская

3800

5808

-

2850

12458

Горадзенская

4000

5656

-

3040

12696

Магілёўская

4600

3718

-

3500

11818

Менская

6000

5883

-

4450

16333

Смаленская

4000

5511

-

3100

12611

Чарнігаўская

6000

5100

-

4650

15750

Ковенская

3600

2754

-

2760

9114

Калі мы дадамо гэты непадзеленыя даходы да падзеленых, то абраз саўсім зьменіцца

Табл. 4. Падзеленыя i непадзеленыя даходы гіа губэрнях разам.

Г у б э р н i

Падзеленыя

Непадзе леныя

Разам

тысячы рублёў

Па ўсей Беларусі i Літве

130128

104285

234413

Віленская

16048

11105

27153

Вітабская

12509

12458

24967

Горадзенская

18617

12696

31313

Магілёўская

12583

11818

24401

Менская

21356

16333

37689

Смаленская

17001

12611

29612

Чарнігаўская

21096

15750

36846

Ковенская

10918

9114

20032

Мы бачым, што, Расія мела з Беларусі i Літвы звычайнага даходаў 234.313.000 рублёў, a расходу, як відаць з табліцы 1-ай, 156.742.000 рублі. Калі ж мы далучым сюды расходы ненадзеленыя гэта знача, на вышэйшае упраўленьне 1%зьнешнія зносіны i прадстаўніцтва 0,2% i некаторыя другія 0,8% усяго да 2%, то расходы па Беларусі i Літве выразяцца ў суме 156.742.000 + 3.134.840 - 159.875.840 руб.

Расход 159.876.840 рублёў у даных афіцыяльнай статыстыкі тэрыторыяльна па стацьцях не разьнесены, толькі некаторыя стацьці расходу паказаны. Дзеля гэтага, ў ніжэй пададзенай табліцы 5-й, паказаны распадзел расходаў у процэнтах на ўсю Расійскую Імпэрыю. Без вялікай пагрэшнасьці гэты распадзел можна прыняць i для Беларусі з Літвой.

Табл. 5. Распадзел расходаў ў процэнтах, па стацьцях расходу.

Вышэйшае упраўленьне ... 1,0

Зьнешнія зносіны дзяржавы (пасольствы, консуль., i др.) ... 0,2

Абарона Дзяржавы ... 25,8

Цывільная адміністрацыя ... 4,2

Суд ... . . 1,6

Падтрыманьне ўнутранага парадку ... 3,7

Асьвета i духоўныя справы ... 6,2

Мэдыцына, санітарн. часьць, вэгэрынарыя ... 0,3

Гаспадарскія справы ... 5,5

Почта, тэлеграф i тэлефон ... 2,6

Казенныя гаспадарскія апэрацыі ... 27,1

Аплата дзяржаўных даўгоў ... 14,5

Пэнсыі i арэнды ... 4,1

Дзяржаўны кантроль ... 0,4

Параўнаўшы цяпер па губэрнях усе звычайныя даходы i расходы мы атрымаем:

Табл. 6.

Г у б э р н i

Даход

Расход

(+) астача (-) дэфіцыт

Тысячы рублёў

Па ўсей Бел. i Літ.

Віленская губ.

Вітабская

Горадзенская

Магілёўская

Менская

Смаленская

Чарнігаўская

Ковенская

234413

27153

24967

31313

24401

37689

29612

36846

20032

159877

36222

12931

23663

12826

29423

13408

16847

11422

+ 74536

- 9069

+ 12036

˅ 7650

+ 11575

х 8266

+ 16204

+ 19999

+ 8610

Як бачым Расія ня толькі не дакладала да Беларусі i Літвы, a наадварот мела з ix даволі вялікі, бо аж 74 с паловай мільёны рублёў, зыск што складала звыж 31% ўсіх даходаў Беларусі i Літвы. Трэба прыняць пад увагу яшчэ i тое, што ў даходы не ўвайшлі зыскі ад эксплоатаціі казённых заводаў i другіх прамысловых прэдпрыемстваў.

Грошы гэты не аставаліся ў краі i ня йшлі па культурныя i эканамічныя патрэбы Беларусі i Літвы. Яны выдаткаваліся, галоўным чынам, на даволі авантурную i захватніцкую палітыку Царскай Расіі. На абагачваньне мільёнаў чыноўнікаў якія, для апраўданьня свайго істнаваньня, уцягвалі Расію ўсё ў новыя авантуры, часам прыкрываючыся вялікімі ідэямі i мэсыянізмам, a найчасьцей нават i бяз гэтага прыкрыцьця. За гэты ўсе авантуры i рызыку прыходзілася плаціць галоўным чынам "акраінам", г. знача, Беларусам, Літвівам, Украінцам, Латышам i другім.

Саўсім зразумела, што калі-бы, гэты грашовыя засабы ўжыць на падняцьце краю, то, пры тэй коласальнай працавітасьці i энэргіі, пры тым жаданьні навукі i веды, a так сама пры тым прадпрыемніцкім духу, які маюць народы Беларускі i Літоўскі, наш край быў бы цяпер адным з найбольш культурных, багатых i эканамічна моцных краёў ня толькі ў межах быўшай Расіі, але i агульна на эўропэйскім грунце.

Нам скажуць праціўнікі незалежнасьці Беларусі, што на асьвету, калі-б яе паставіць як належыцца, патрэбны вялікія грошы. На падняцьце інтэнсыўнасьці гаспадаркі, на давядзеньне балотаў беларускіх да культурнага стану, на выкарыстаньне торфу, i завядзеньне пляновай лясной гаспадаркі, ўрэшце, на сваё ўласнае войска патрэбны зноў-такі аграмадныя капіталы. Так, грошы патрэбны вялікія. Але, ёсьць ведама, што культурнасьць народу падымае інтэнсыўнасьць жыцьця, хуткасьць грашовых абаротаў, a разам з тым i павялічвае даходнасьць дзяржавы. Есьць ведама, што затрачаныя капіталы на падняцьце інтэнсыўнасьці гаспадаркі акупляюцца вельмі хутка i далей, так сама, даюць вялікія зыскі жыхарству, a знача i даходы дзяржаве. Мы ведаем, што работы экспэдыцыі гэн. Жылінскага па асушцы Палескіх балотаў, акупілі сябе ў 4-5 гадоў, ня гледзячы на тое, што асушка ня была даведзена да канца. Тое-ж самае можна сказаць аб торфе i лесе. Утрыманьне войска каштуе шмат, але раз, што мы плацілі i за войска расійскае, можа нават яно нам каштавала больш, чым каму другому, з прычыны блізкасьці Беларусі i Літвы да граніцы нямецкай. Другое, калі, у незалежнай Беларусі ўвесьці працоўную павіннасьць, то войска можна дужа добра выкарыстаць для грамадзкіх работ. Магчымасьць правядзеньня ў жыцьце такой повіннасьці, ўжо некаторымі дзяржавамі даведзена, прыкладам, у Баўгарыі пры Стамбулійскім. Адным словам, ёсьць ведама, што рацыянальнае павялічаньне расходаў - павялічвае яшчэ ў большай меры даходы, i дзяржава ня толькі ня церпіць дэфіцыту, a наадварат, усё больш i больш крэпне i павялічвае свае грашовыя засабы.

В ы в a д ы.

1. Бюджэт Беларусі i Літвы ня толькі не даваў дэфіцыту, але, наадварот, даваў даволі значную астачу.

2. Астача гэта ня йшла на патрэбы Краю, a ўліваючыся ў агульнадзяржаўны скарб б. Расіі, йшла на Расійскую палітыку, нічога супольнага ні з Беларусяй, ні з Літвой, ня маючую.

3. Беларусь так сама як i Літва, з боку эканамічнага фінансавага можа істнаваць незалежна.

4. Пры незалежным істнаваньні, Беларусь магла-бы куды лепш выкарыстаць свae фінансавыя засабы i падняць сваю дзяржаву i народ на вышэйшую ступень культуры i эканамічнай моцы.

 
Top
[Home] [Library] [Maps] [Collections] [Memoirs] [Genealogy] [Ziemia lidzka] [Наша Cлова] [Лідскі летапісец]
Web-master: Leon
© Pawet 1999-2009
PaWetCMS® by NOX