Вярнуцца: Дзярновіч Алег

Эпідэміі і захворванні ў беларускай гісторыі


Аўтар: Дзярновіч Алег,
Дадана: 11-11-2009,
Крыніца: Аўтарская версія артыкула, апублікаванага пад назвай "Пошасці "залатога веку" у газеце "Наша Ніва" (2009, 4 лістапада, № 41, с. 12).



Грымасы гісторыі: Эпідэміі і захворванні ў беларускай гісторыі

Даследванне тэмы эпідэмій і масавых захворванняў у Беларусі XІV-XVII ст. дазваляе больш крытычна азірнуцца на мінулае, якое яшчэ прапагандыстам французскага Асветніцтва ўяўлялася маральна і фізічна здаравейшым за тлумную цяпершчыну. Але ж і падстаў для поўнага песімізму, скіраванага ў мінулае, у нас таксама няма - і тады людзі шукалі і часам знаходзілі санітарныя і грамадскія механізмы супрацьстаяння хваробам. Калі тая эпоха не была "залатым векам", то таксама яна не была і перыядам татальных пакутаў.

Найбольшую вядомасць атрымалі эпідэміі чумы. Мяркуецца, што сапраўдныя маштабы пандэміі набыла чума 1346-1351 гг., якая прыйшла з Усходняга Кітаю і ад якой у Еўропе загінула да 34 мільёнаў чалавек. Па Беларусі мы маем толькі асобныя згадкі, як пра Полацк у 1349 г., калі "мор быў на людзей". У Маскве, калі чума ў 1353 г. дасягнула гэтага гораду, ад эпідэміі памёр і сам вялікі князь Сімяон Горды. "Чорнай смерці" сярэдзіны XIV ст. прысвечана вялікая колькасць літаратуры, але ж прычыны адноснай стрыманасці яе праяваў у Беларусі не да канца зразумелыя. Вядома, значэнне тут магла мець і меншая урбанізацыя Беларусі ў параўнанні з Заходняй Еўропай. У тым жа Маскоўскім княстве традыцыйна адбывалася канцэнтрацыя людзей у адным вялікім горадзе, дзе яны станаві ліся лёгкай здабычай бактэрый.


Змаганне з эпідэміямі

Нягледзячы на абмежаваныя магчымасці тагачаснай медыцыны, улады спрабавалі змагацца з пашырэннем эпідэмій. Разніца з сучаснасцю у тым, што ў XIV-XVII ст. практычна не было шансаў вылечыць тых, хто захварэў. Але ж адказныя ўлады Вялікага Княства Літоўскага бралі на сябе абавязак паўстрымаць хваробы і не даць ім распаўсюдзіцца на большыя тэрыторыі.

У 1536 г. кароль і вялікі князь Жыгімонт Стары выдаў інструкцыю для жыхароў Вільні, якая стала ўзорам для паводзінаў насельніцтва і іншых гарадоў Вялікага Княства. Найперш месцічам прапаноўвалася складаць тастаменты, каб у далейшым сярод іхных сваякоў не ўзнікалі маёмасныя спрэчкі. Уладам места прадпісвалася пакінуць дзейснай толькі адну гарадскую браму, выставіць ля яе варту, якая б не ўпускала ў горад людзей, што прыбылі з заражанай мясцовасці. Ключы ж ад іншых брам магістрат павінен быў захоўваць у недатыкальнасці. Лекары ж абавязваліся інфармаваць бурмістраў пра любыя новыя выпадкі захворванняў. Менавіта пасля гэтага акта Жыгімонта ў Вільню была праведзена вада па трубам, а пры кляштарах і шпіталях заснаваны грамадскія лазні. У 1571 г. кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст заснаваў адмысловае ведамства, якое павінна было займацца "змяншэннем наступстваў мору" - contubernium.

Самаізаляцыя ў тых умовах была адным з найбольш эфектыўных сродкаў перашкоды пашырэння эпідэмій. Калі, напрыклад, у другой палове XV ст. гарадскія ўлады Полацка атрымлівалі звесткі пра пачатак эпідэмій у Рызе, яны выстаўлялі кардоны і спынялі так выгодны гандаль з гэтым ганзейскім горадам, "бо гэта ёсць ва ўсіх землях такі звычай".


Невядомыя хваробы

Між тым пісьмовыя крыніцы фіксуюць цэлы шэраг хваробаў, вызначэнне якіх выклікае цяжкасці. У 1530 г., паводле сведчанняў сучаснікаў, "заражаны былі морам ў летнія месяцы многія гарады і вёскі". Гэта была эпідэмія "ангельскай потавай гарачкі", якая суправаджалася сімптомамі павышанай тэмпературы, галаўнымі болямі, санлівасці і, што стала вельмі адметным - рэзкай патлівасцю. Вельмі частка вынікам гэтай хваробы была смерць.

Хворы “Антоніевым вагнём” (атручанне спарыннёй). Дэталь ніжняй частцы Ізенгеймскага алтара (Матыяс Грунэвальд, 1506—1515)

Эпідэміолагі сцвярджаюць, што цяпер "ангельскай потавай гарачкі" не фіксуецца. Праўдападобна, гэта магла быць адна з формаў грыпу, сярод штамаў якога увесь час адбываюцца мутацыі. Адпаведна, і чалавецтва выпрацоўвае імунітэт да розных формаў грыпу. Усё ж, гэтая хвароба рэгулярна вяртаецца ды падносіць нам непрыемныя сюрпрызы у выглядзе новых форма захворвання.

Яшчэ адну нязвыклую хваробу апісаў у 1695 г. менскі ваявода Крыштаф Завіша. У сваім "Дыярыюшы" ваявода занатаваў, як гэтая хвароба "курчыла людзей, з-за чаго паміралі хутка і ў якім доме пачыналася гэта, там усе паміралі". Найбольш гэтая бяда закранала сялян.

Незалежна ад Завішы свае назіранні падобнай пакінуў нам яшчэ адзін жыхар Менску канца XVII ст. ксёндз Бэргаф: "Бог дапусціў на гэтае ж ваяводства страшную і заразную хваробу, якая шмат ахвяраў забрала з класы бяднейшага люду. Гэта былі невыносныя сутаргі, якія калі каго-небудзь паражалі, той ад моцнага болю выгінаўся, а прыходзіў у сябе, збягаў у лясы як пазбаўлены розуму чалавек, а калі яго лавілі людзі, то выяўляў жахлівую пражэрлівасць і еў за дзесяцярых".

Аналізуючы гэтыя апісанні. Яшчэ ў другой палове 1980-х гадоў беларускі гісторык Валянцін Грыцкевіч выказаў меркаванне, што ўсе названыя сімптомы характэрныя для паражэння цэнтральнай нервовай сістэмы і бываюць, да прыкладу, пры энцэфаліце. Праўда, гісторык адзначае, што цяжкае захворванне нервовай сістэмы, выкліканае клешчавым энцэфалітам, стала выяўляцца ў жыхароў лясных раёнаў Беларусі толькі ў другой палове ХХ ст. Пра захворваннях, выкліканых укусамі інфекцыяваных кляшчэй, у чалавека назіраецца ліхаманка і сутаргі. Але лічыцца, што гэтыя кляшчы былі занесеныя ў Беларусь пасля Другой Сусветнай вайны.

Ёсць жа яшчэ адна хвароба, сімптомы якой вельмі нагадваюць апісаныя. Гэта эргатызм - харчовы таксікоз, які ўзнікае ў выніку спажывання спарынні.


Сялянскае бедства

Спарыння - гэта род грыбоў, які паразітуе на агулам 170-ці культурных і дзікарослых злакаў, часцей за ўсё на жыце і пшаніцы. Увесну гэтыя грыбкі прарастаюць на глебе, утвараючы да 30 мясістых пурпуровых неаформленых целаў на доўгай ножцы з чырванаватымі галоўкамі. Каварны грыб выдзяляе ліпкую саладкаватую вадкасць ("мядзвяную расу"), якая прываблівае інсектаў. Насякомыя і распаўсюджваюць споры грыбка ды выклікаюць масавае заражэнне раслін. Урэшце, грыбок-паразіт пачынае засвойвацца ў злаку. У каласках раслін замест зерняў утвараюцца буйныя ражкі, спачатку фіялетавага, потым чорнага колеру. Вось у гэтых ражках і ўтрымліваюцца алкалоіды (біялагічна актыўныя рэчывы на аснове азоту) спарынні, якія выклікаюць атручэнне людзей і жывёл.

У даўнія часы, калі з-за кліматычных умоў развіццё спарынні ўзмацнялася, узнікалі так званыя эпідэміі "Антоніева вагню". З памеленым зернем, праз муку спарыння трапляла ў сялянскія хлеб ці кашы і выклікала сутаргі і працяглыя спазмы мускулатуры. Суседзі ці сваякі пацярпелых маглі таксама назіраць псіхічныя расстройствы, парушэнне функцый вачэй, якое пазней пераходзіла ў катаракту. Вельмі часта пасля пакутаў наступала смерць хворага. Менавіта такія сімптомы апісваў ваявода Завіша.

У Беларусі масавае масавае развіццё спарынні назіралася ў некаторыя гады на тарфяна-балотных глебах Палесся, на пасевах паблізу вадаёмаў і лясоў з павышанай вільготнасцю паветра. Толькі ў XVIII ст. медыцына, са спазненнем, здолела вельмі выразна дыягнаставаць прычыны выпадкаў скрайняй псіхічнай неўраўнавагі, агрэсіі і сутаргаў земляробаў. Ужо медыкі былі здольныя падказваць уладам, што трэба было рабіць у такіх сітуацыях - займацца канкрэтнымі хворымі, правяраць пасевы, але не ўводзіць каранцін у цэлых рэгіёнах. Таксама пашырэнне ў XVIII ст. бульбы як асноўнай харчовай культуры сялянства зменшыла рызыкі ад спарынні. Сучаснае развіццё агратэхнікі дазваляе практычна цалкам пазбавіцца ад спарынні - менавіта праз культуру земляробства, нават не ўжываючы хімікаліі.

Але гісторыя са спарыннёй атрымала нечаканы працяг ужо ў ХХ ст.


"Дзень Ровара"

У 1938 г. у Базэлі швейцарскі хімік Альберт Гофман (Albert Hofmann), праводзячы ў фармакалагічных мэтах эксперыменты са спарыннёй, сінтэзаваў рэчыва, названае ім LSD. Праз пяць гадоў, паўтараючы сінтэз амаль забытага прэпарату, доктар Альберт Гофман, вынаходнік LSD. Здымак 1993 г.Гофман адкрыў псіхадэлічны эфект LSD - 16 красавіка 1943 г. навуковец выпадкова атрымаў ін'екцыю праз кончык уласнага пальца. Праз тры дні, 19 красавіка Гофман свядома прыняў 250 мікраграм LSD і выпрабаваў больш моцны эфект. Гэтая дата ўвайшла ў гісторыю сусветнага андэграўнда як Дзень Ровара - доктар Гофман сеў на ровар і, пад галюцынагенным уздзеяннем LSD, асабліва нічога не памятуючы, дабраўся з лабараторыі да дому.

Напачатку LSD сапраўды выкарыстоўвалася ў гомеапатычных дозах як лекі супраць некаторых псіхічных растройстваў, мігрэні і дэпрэсіі. LSD апынулася вельмі прыдатным для лекавання некаторых фізіялагічных расстройстваў жаночага арганізму. Але ў 1960-х гадах сітуацыя радыкальна змянілася. Як адзначаў сам Гофман, прэпарат быў "выкрадзены" моладзевым рухам бурлівых 60-х у ЗША, стаў своеасаблівым сімвалам "моладзевай рэвалюцыі". Гэты апарат, які адметны сваім моцным уздзеяннем, даволі хутка праявіў свае негатыўныя наступствы. Прадстаўнікі контркультур сталі актыўна выкарыстоўваць псіхадэлічны эфект LSD, які, у сваю чаргу, выклікаў стан псіхалагічнай залежнасці. Адпаведна і ўлады абвясцілі LSD вайну, забараніўшы прэпарат, у тым ліку, і ў псіхіятрычнай практыцы. Сам Гофман называў LSD "лекамі для душы" і быў засмучаны тым, што вынайдзены ім прэпарат сышоў у андэграўнд. Вынаходнік прызнаваў, што LSD можа быць небяспечным у дрэнных руках. Сваю кнігу, напісаную ў 1979 г. Гофман так і назваў - "LSD: Маё праблемнае дзіця". Памёр вынаходнік зусім нядаўна, 29 красавіка 2008 г., на 102 годзе жыцця.

Сёння LSD застаецца адным з элементаў клубнай культуры. Гэта адзін з найбольш моцных і небяспечных сродкаў, якія ўздзейнічаюць на падсвядомасць чалавека. Да таго ж LSD вельмі цяжка выяўляць - у Мінск яго завозяць у выглядзе марак (паперак, прамочаных невялікай колькасць рошчыны). Ёсць нейкая грымаса гісторыі ў тым, што пераможаны ў сельскагаспадарчай вытворчасці грыбок-паразіт даў аснову для стварэння іншай небяспекі.

Але ж для вытворчасці LSD недзе ж спарынню вырошчваюць!

 
Top
[Home] [Library] [Maps] [Collections] [Memoirs] [Genealogy] [Ziemia lidzka] [Наша Cлова] [Лідскі летапісец]
Web-master: Leon
© Pawet 1999-2009
PaWetCMS® by NOX