Вярнуцца: Смалянчук A.Ф.

Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй Pomiedzy krajwoscia a idea narodowosciowa


Аўтар: Смалянчук Алесь,
Дадана: 22-09-2009,
Крыніца: СПб.: Невский простор, 2004. - 406 с.



Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 - люты 1917 г.




ЗМЕСТ


Пералік умоўных абазначэнняў.

Прадмова да другога выдання.


Уводзіны


Раздзел І. Польская грамадскасць на беларускіх і літоўскіх землях. 1864-1904 гг.

Этнакультурны феномен. Гістарыяграфічны агляд.

Да праблемы колькасці.

"Польскае пытанне" ў беларускай гісторыі канца XVIII - 60-я г. ХІХ ст.

Расійскія ўлады і польская грамадскасць. 1864 - 1904 г.

Эвалюцыя "польскага пытання" ў беларускай гісторыі ў апошняй трэці ХІХ ст. - пачатку ХХ ст.


Раздзел ІІ. Асноўныя плыні польскага руху ў перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг.

Краёвая плынь польскага руху.

Нацыянальная плынь польскага руху.

Спроба супрацоўніцтва з расійскімі лібераламі.

Польская культурна-асветніцкая дзейнасць. Адносіны да беларускага і літоўскага рухаў.


Раздзел ІІІ. Польскі грамадска-палітычны і культурны рух на беларускіх і літоўскіх землях. Ліпень 1907 - люты 1917 г.

Грамадска-палітычная і культурная дзейнасць польскіх партый і арганізацый у перыяд працы ІІІ Дзяржаўнай думы (1907 - 1912).

Грамадска-палітычная і культурная дзейнасць польскіх партый і арганізацый у перыяд працы ІV Дзяржаўнай думы (1912 - 1917).


Раздзел IV. Польская грамадскасць і нацыянальна-культурнае Адраджэнне беларусаў і літоўцаў (1907 - 1917).

Адносіны польскай грамадскасці да беларускага і літоўскага нацыянальна-культурнага Адраджэння

Стаўленне дзеячоў беларускага руху да нацыянальна-культурнай дзейнасці літоўскіх і беларускіх палякаў


Заключэнне

Спіс выкарыстаных крыніцаў і літаратуры

Імянны паказальнік


Пералік умоўных абазначэнняў

БСГ - Беларуская сацыялістычная грамада

ВКЛ - Вялікае Княства Літоўскае

ВТСГ - Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі

ГНК - Галоўны нацыянальны камітэт

губ. - губерня

дз. - дзесяціна

КДП - Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя

ККПЛБ - Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі

ЛСДП - Літоўская сацыял-дэмакратычная партыя

МДМ - Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў

МНА - Міністэрства народнай адукацыі

МТСГ - Менскае таварыства сельскай гаспадаркі

МУС - Міністэрства ўнутраных справаў

пав. - павет

ПВА - Польская вайсковая арганізацыя

ПДНП - Польская дэмакратычна-нацыянальная партыя

ПКДАВ - Польскі камітэт дапамогі ахвярам вайны

ПНП - Польская народная партыя

ППС - Польская партыя сацыялістычная

ПСР - Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў

СДКПіЛ - Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы

ЦВК - Цэнтральны выбарчы камітэт

ЦНК - Цэнтральны нацыянальны камітэт

ЦПШ - царкоўна-прыходская школа


Прадмова да другога выдання

Першае выданне гэтай кнігі выклікала пэўную цікавасць сярод гісторыкаў Беларусі, Літвы і Польшчы. (24KB) Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. У навуковым друку з'явіліся рэцэнзіі *, аўтары якіх хоць і выказалі шэраг заўвагаў, але ў цэлым станоўча ацанілі вынікі амаль дзесяцігадовага даследавання. Апроч таго даследчая праца аўтара прайшла сур'ёзную апрабацыю падчас абмеркавання і абароны доктарскай дысертацыі (Польскі грамадска-палітычных рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 - люты 1917 г.) у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі. Прыемнай нечаканасцю стала перамога кнігі ў конкурсе на лепшае навуковае выданне па гісторыі Беларусі за 2001 - 2002 гг., які праводзіла Беларускае гістарычнае таварыства.

Абмен думкамі з беларускімі калегамі, а таксама з польскімі і літоўскімі гісторыкамі яшчэ раз пацвердзіў высокую ступень актуальнасці праблемаў гістарычнай паланістыкі для народаў колішняй Рэчы Паспалітай. Выказаныя заўвагі былі добрым стымулам для ўдакладнення асобных пазіцый аўтарскай канцэпцыі і падрыхтоўкі да друку другога выдання кнігі.

Варта таксама заўважыць, што першае выданне, здзейсненае ў друкарні Гарадзенскага універсітэту імя Янкі Купалы накладам у 160 асобнікаў, амаль адразу стала бібліяграфічнай рэдкасцю.

Своеасаблівым штуршком для хуткай падрыхтоўкі да друку новага тэксту стала выданне зборніка артыкулаў і выступленняў дацэнта Гарадзенскага універсітэту і старшыні Саюза палякаў Беларусі Тадэвуша Кручкоўскага пад назвай Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności (= Поляки на Беларуси на фоне истории и современности) (Слоним, 2003). Многія аўтарскія высновы падаліся палітызаванымі і вельмі далёкімі ад спробы навуковага вырашэння праблемы **.

Тэкст другога выдання дапоўнены кароткім аглядам асноўных крыніцаў даследавання, а таксама матэрыялам, прысвечаным праблеме колькасці палякаў на беларускіх і літоўскіх землях на рубяжы ХІХ - ХХ ст. Больш падрабязна асвятляецца гісторыя польскага руху ў перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. Істотна дапрацаваныя высновы даследавання. Выданне ўтрымлівае дакументальны дадатак, ілюстрацыі

Аўтар выказвае шчырую падзяку гісторыкам Збігневу Соляку (Кракаў), Станіславу Рудовічу, Уладзіміру Міхнюку, Уладзіміру Ладысеву, Міхаілу Касцюку, Марыяне Сакаловай і Захару Шыбеку (усе Менск), чые заўвагі дапамаглі падрыхтаваць другое выданне гэтай кнігі.

Таксама хочацца выказаць удзячнасць Амерыканскай асацыяцыі навуковых арганізацый (ALCS) за дапамогу ў правядзенні навуковых даследаванняў і выданні гэтай манаграфіі.

Гародня. 5 студзеня 2004 г.


УВОДЗІНЫ

На працягу многіх стагоддзяў "польская прысутнасць" была істотным фактарам беларускай гісторыі. Геаграфічнае суседства беларусаў і палякаў абумовіла перапляценне гістарычных лёсаў двух народаў і ўзаемныя ўплывы, без вывучэння якіх немагчыма зразумець ні мінулае Беларусі, ні мінулае Польшчы.

(15KB) Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй.

Польскі грамадска-палітычны рух на працягу ўсяго "расійскага перыяду" айчыннай гісторыі (канец XVIII - пачатак ХХ ст.) з'яўляўся істотным фактарам развіцця беларускіх земляў. У беларускай, польскай, літоўскай і расійскай гістарыяграфіі праблеме польскага руху на беларускіх і літоўскіх землях канца XVIII - першай паловы ХІХ ст., падзеям паўстання 1863 - 1864 гг. прысвечана шмат даследаванняў. Затое гісторыя гэтага ж руху ў апошняй трэці ХІХ - пачатку ХХ ст. засталася амаль па-за ўвагай даследчыкаў. Між тым менавіта ў гэты час тэрмін "паляк" на беларускіх і літоўскіх землях пачаў набываць уласна нацыянальны змест. Распачыналася эпоха нацыянальных рухаў. Нацыянальны кампанент пачынаў выходзіць на пярэдні план грамадска-палітычнай дзейнасці многіх народаў імперыі. Намаганнямі мясцовай эліты г.зв. "Паўночна-Заходні край" паступова ператвараўся ў Беларуска-Літоўскі край. Пры гэтым велізарны ўплыў на яго развіццё аказала "польскае пытанне" і спробы расійскіх уладаў па яго канчатковаму вырашэнню.

У даследаванні "польскага пытання" вылучаецца аспект, звязаны з вызначэннем месца і ролі польскай грамадскасці ў гістарычным развіцці беларускіх земляў. Апошняя праблема мае вялікае значэнне, бо дазваляе выйсці на шэраг вузлавых пытанняў айчыннай гісторыі. У прыватнасці, гэта пытанне пра сутнасць працэса паланізацыі, пра тую ролю, якую прадстаўнікі мясцовай польскай грамадскасці адыгрывалі ў палітычнай, эканамічнай і культурнай гісторыі беларускіх земляў. Дастаткова назваць імёны А.Міцкевіча, Т.Касцюшкі і Э.Ажэшкі, каб зразумець, наколькі важным для разумення мінулага Беларусі з'яўляецца даследаванне гістарычнага лёсу мясцовых палякаў.

Аналіз польскага руху на беларускіх і літоўскіх землях стварае ўнікальную магчымасць зазірнуць у свядомасць мясцовай польскай грамадскасці, якая шукала ўласную ідэнтычнасць ва ўмовах актывізацыі польскага нацыянальнага руху і нацыянальна-культурнага Адраджэння беларусаў і літоўцаў. Месца былой рэгіянальнай або канфесійнай ідэнтычнасці павінна была заняць нацыянальная самасвядомасць, але тыя ўмовы, у якіх апынуліся палякі Беларуска-Літоўскага краю ў апошняе пяцідзесяцігоддзе Расійскай імперыі, значна ўскладнілі гэты працэс.

Актуальнасць дадзенай праблемы ўскосна пацвярджаюць шматлікія навуковыя працы апошняга часу, прысвечаныя гісторыі месца і ролі польскай грамадскасці ў нацыя- і дзяржавастваральных працэсах другой паловы ХІХ - пачатку ХХ ст. у краінах Цэнтральна-Усходняй Еўропы*.

Аналіз "польскага пытання" ў беларускай гісторыі непазбежна падводзіць даследчыка да праблемы, якую ў 1921 г. упершыню "прагаварыў" Ігнат (Канчэўскі) Абдзіраловіч. У вядомым эсэ "Адвечным шляхам" ён пісаў: "Беларусь ад Х веку і да гэтай пары фактычна з'яўляецца полем змаганьня двох кірункаў эўрапейскай <...> культуры - заходняга і ўсходняга <...> Мы не зрабіліся народам Усходу, але не прынялі й культуры Зах. Эўропы" [420, c. 8] *. Пранікненне г.зв. "заходнееўрапейскай цывілізацыі" ў вялікай ступені было звязанае з вернікамі каталіцкага касцёла. Пры гэтым іх пераважную частку складалі прадстаўнікі мясцовай польскай грамадскасці. Вывучэнне гісторыі палякаў Беларуска-Літоўскага краю можа паспрыяць больш глыбокаму разуменню сутнасці таго "цывілізацыйнага расколу", пра які пісаў Ігнат Канчэўскі, і які выразна прысутнічаў у беларускай гісторыі.

Храналагічныя межы даследавання (1864 г.; люты 1917 г.) з'яўляюцца этапнымі момантамі ў гісторыі беларускіх земляў і ўсёй Расійскай імперыі, часткай якой яны з'яўляліся. Падаўленне паўстання 1863 - 1864 гг. выклікала значныя перамены ва ўрадавай палітыцы. Распачаўся больш паслядоўны этап палітычнай і культурнай дэпаланізацыі беларускіх і літоўскіх земляў, які цягнуўся фактычна да лютага 1917 г. Адначасна гэта быў перыяд сацыяльнай мадэрнізацыі, якую прыспешылі ранейшая адмена прыгоннага ладу і падзеі паўстання. І кіраўнікі паўстання, і расійскія ўлады імкнуліся прыцягнуць сялянства да актыўнага ўдзелу ў барацьбе на сваім баку. Гэтыя падзеі паспрыялі паступоваму ўцягванню сялянства ў грамадска-палітычнае жыццё незалежна ад таго, на чыім баку яно выступіла. Апошняе пяцідзесяцігоддзе Расійскай імперыі стала перыядам нацыянальных рухаў. Верхняя мяжа даследавання (люты 1917 г.) завяршае гісторыю імперскай Расіі.

Беларускія і літоўскія землі разглядаюцца ў межах шасці губерняў Расійскай імперыі - Віленскай, Віцебскай, Гарадзенскай, Ковенскай, Магілёўскай і Менскай, што ў вялікай ступені адпавядае тэрыторыям сучаснай Рэспублікі Беларусь і Рэспублікі Літва. У межах 6 губерняў намаганні мясцовай польскай грамадскасці зліваліся ў адзіны рух са спецыфічнымі мэтамі і задачамі, характэрнымі толькі для гэтага рэгіёну. Цэнтрам польскага руху на беларускіх і літоўскіх землях на працягу большай часткі разглядаемага перыяду з'яўлялася Вільня.

Напачатку ХХ ст. азначаныя губерні мелі афіцыйную назву "Паўночна-Заходні край Расіі". Сярод польскай палітычнай эліты ў гэты час ужываўся тэрмін "усходнія крэсы". Аўтар карыстаўся пераважна паняццямі "Беларуска-Літоўскі край", "беларускія і літоўскія землі", "гістарычная Літва", "Беларусь" і "Літва". Вядома, што некаторыя даследчыкі лічаць ужыванне падобнай тэрміналогіі свайго роду мадэрнізацыяй гісторыі. У якасці альтэрнатывы выкарыстоўваюцца паняцці "крэсы" [напр., 608; 704] або "Заходні край Расіі" *. Аднак трэба адзначыць, што дадзеныя тэрміны з'яўляюцца носьбітамі ідэалогіі, якая адмаўляе Беларусі права на самастойны гістарычны шлях і не прызнае беларусаў суб'ектам уласнай гісторыі. Таксама вядома, што карэннае насельніцтва і нават мясцовая адміністрацыя ў разглядаемы перыяд карысталіся паняццямі "Беларусь" і "Літва", якія паступова замацоўваліся адпаведна за этнічна беларускімі і этнічна літоўскімі землямі. Пра гэта сведчыць таксама ўжыванне гэтых паняццяў палітыкамі, навукоўцамі і дзеячамі культуры пачатку ХХ ст. У гэты ж час тэрмін "Літва" таксама ўжываўся ў дачыненні да Віленшчыны і Гарадзеншчыны.

Цэнтральнымі ў дадзеным даследаванні з'яўляецца паняцце "польская грамадскасць Беларусі і Літвы" і адпаведная яму лексіка - "палякі Беларуска-Літоўскага краю", "палякі Беларусі і Літвы". Гэтым тэрмінам пазначалася гістарычна склаўшаяся сацыяльная група, прадстаўнікі якой усведамлялі сябе палякамі, айчынай якіх з'яўляецца гістарычная Літва. Як пэўныя варыянты таксама ўжываліся паняцці "літоўскія палякі" (апошняя трэць ХІХ ст. - пачатак ХХ ст.) і "беларускія і літоўскія палякі" (міжрэвалюцыйны перыяд 1907-1917 гг.).

На працягу большай часткі ХІХ ст. да польскай грамадскасці беларускіх і літоўскіх земляў належалі пераважна прадстаўнікі мясцовай польскамоўнай эліты, для якіх паняцце "паляк", у першую чаргу, было тоесным прыналежнасці да шляхты і каталіцкага веравызнання. У апошняй трэці ХІХ ст. у выніку актывізацыі нацыятворчых працэсаў мясцовая польская грамадскасць пачала ўключаць у сябе таксама частку ніжэйшых сацыяльных колаў. Паняцце "паляк" у гэты перыяд хутка набывала ўласна нацыянальны змест, які грунтаваўся пераважна на пачуцці прыналежнасці да польскай культуры. Хоць па-ранейшым палякі Беларусі і Літвы захавалі шэраг істотных асаблівасцяў уласнай свядомасці, звязаных галоўным чынам з усведамленнем гістарычнай Літвы як сваёй Радзімы. Гэта адлюстравалася ў распаўсюджванні этноніма "літоўскія палякі". Падчас рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. і ў міжрэвалюцыйны перыяд (1907-1917) пад уплывам разгортвання літоўскага і беларускага нацыянальных рухаў паняцце "літоўскія палякі" пачало набываць новы сэнс. Нацыянальныя памкненні літоўцаў спрыялі таму, што частка эліты мясцовых палякаў пачала звязваць слова "літоўскія" ў словазлучэнні "літоўскія палякі" ўжо не столькі з "гістарычнай", колькі з "этнаграфічнай" Літвой. У той жа час "літоўскія палякі", якія жылі на этнічных беларускіх землях, падпадалі пад пэўныя ўплывы беларускага руху. Гэта дае падставы для ўжывання паняцця "беларускія і літоўскія палякі" ў этнакультурным сэнсе.

Грамадска-палітычны рух у дадзеным даследаванні трактаваўся як сукупная дзейнасць партый, арганізацый і прыватных асобаў, звязаная з праблемамі сацыяльна-эканамічнага, палітычнага і нацыянальна-культурнага развіцця грамадства і дзяржавы. Пры аналізу "польскага пытання" ў беларускай гісторыі аўтар абапіраўся на яго аперацыянальнае вызначэнне як барацьбы польскай грамадскасці супраць расійскага панавання на беларускіх і літоўскіх землях. "Нацыя", услед за М.Грохам, трактавалася як "вялікая сацыяльная група, прадстаўнікі якой звязаныя шэрагам аб'ектыўных узаемаадносінаў (эканамічныя, палітычныя, лінгвістычныя, культурныя, рэлігійныя, геаграфічныя, гістарычныя) і суб'ектыўным адлюстраваннем гэтых адносінаў у калектыўнай свядомасці. Многія з гэтых сувязяў могуць быць узаемазамяняльнымі. Некаторыя адыгрываюць асабліва важную ролю ў адным выпадку і маюць другараднае значэнне ў іншым. Але тры з іх застаюцца нязменнымі: 1) "памяць" пра агульнае мінулае, якое ацэньваецца як "лёс" групы альбо, па меншай меры, яе асноўных складовых; 2) шчыльнасць лінгвістычных і культурных сувязяў, якія забяспечваюць больш актыўную сацыяльную камунікацыю ўнутры групы і за яе межамі; 3) уяўленне пра роўнасць усіх прадстаўнікоў групы, арганізаванай як грамадзянская супольнасць" [595, p. 79].

Важнае месца ў даследаванні займала паняцце "краёвасць", пад якім трэба разумець ідэалогію нацыі грамадзянскага (палітычнага) тыпу. Яна стала ідэалагічным падмуркам фармавання асобнай плыні польскага грамадска-палітычнага руху на беларускіх і літоўскіх землях. Адзін з кірункаў краёвасці характарызуецца як "кансерватыўна-ліберальны". Погляды яго прыхільнікаў вагаліся паміж лібералізмам, які адвяргаў усялякі радыкалізм, і кансерватызмам з "прышчэпкай" ліберальных ідэй. У апошні час падобная тэрміналогія пашыраецца ў расійскай гістарыяграфіі. Напрыклад, у даследаванні С.Шалахаева грамадска-палітычная пазіцыя вядомага расійскага палітыка пачатку ХХ ст. Д.Шыпава характарызавалася як кансерватыўна-ліберальная [562]. Падчас Усерасійскай навукова-практычнай канферэнцыі "Ліберальны кансерватызм у Расіі: гісторыя і сучаснасць" (Варонеж, 2000 г.) большасць даследчыкаў трактавала "ліберальны кансерватызм" як сегмент лібералізму *.

Пры разглядзе этнакультурных працэсаў ХІХ ст. аўтар ўжываў тэрмін "ліцвінская традыцыя", які быў ужыты С.Куль-Сяльверставай [474], а таксама паняцці "заходнеруская традыцыя" і "беларускае культурнае накапленне". Пад апошнім трэба разумець тыя падзеі культурнага жыцця, якія спрыялі пранікненню ў элітную культуру беларускай мовы і фармавалі адметную гістарычную свядомасць у насельніцтва беларускіх земляў.

Даследаванне грунтавалася на шырокай базе неапублікаваных і апублікаваных крыніцаў. Сярод першай катэгорыі трэба адзначыць комплекс дакументаў, выяўлены ў гістарычных архівах і аддзелах рукапісаў бібліятэк Літвы, Расіі, Польшчы і Беларусі. Гэта матэрыялы справаводства, статыстычныя дадзеныя, успаміны, дзённікі, эпісталярныя крыніцы, чарнавікі ненадрукаваных артыкулаў і г.д. Яны найбольш шырока прадстаўленыя ў калекцыях дакументаў Расійскага Дзяржаўнага гістарычнага архіва (РДГА), Дзяржаўнага архіва Расійскай Федэрацыі (ДАРФ), Літоўскага Дзяржаўнага гістарычнага архіва (ЛДГА), Нацыянальнага гістарычнага архіва (НГАБ) у Менску, НГАБ у Гародні, Дзяржаўнай публічнай гістарычнай бібліятэкі Расіі (ДПГБР), Бібліятэкі Каталіцкага універсітэта ў Любліне (БКУЛ) ды інш.

Асобна трэба адзначыць дакументы канцылярыі Віленскага, Ковенскага і Гарадзенскага генерал-губернатара (1865-1904) (ЛДГА, ф.378), канцылярыі МУС за перыяд з 1864 па 1917 г. (РДГА, ф.1282), матэрыялы справаводства па выбарах у Дзяржаўную думу і Дзяржаўную раду за перыяд з 1905 па 1915 г. (РДГА, ф.1327), Дэпартамента духоўных справаў замежных веравызнанняў МУС (1866-1911) (РДГА, ф.821), сакрэтных архіваў Дэпартамента паліцыі (1908-1914) (ДАРФ, ф.102) і Трэцяга аддзялення Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці канцылярыі за перыяд з 1865 да 1880 г. (ДАРФ, ф.109), Цэнтральнага камітэта Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі і яе думскай фракцыі ** (1905-1915) (ДАРФ, ф.523), канцылярый Гарадзенскага (НГАБ у Гародні, ф.1), Менскага, Віцебскага і Магілёўскага грамадзянскіх губернатараў (НГАБ у Менску, адпаведна ф.295, 1430, 2001). Трэба спецыяльна адзначыць справаздачу Віленскага, Ковенскага і Гарадзенскага генерал-губернатара П.Святаполк-Мірскага (1904) (РДГА, ф. 1284). У гэтым дакуменце пералік асноўных антыпольскіх і антыкаталіцкіх мерапрыемстваў урада за перыяд з 1864 па 1904 г. спалучаны з крытычным аналізам рэальных наступстваў гэтай палітыкі для "рускай справы" на заходніх землях імперыі ***. Большасць згаданых матэрыялаў упершыню ўводзіцца ў навуковы ўжытак. Гэты блок крыніцаў дапаўняе фонд ксяндза Б.Усаса (аддзел рукапісаў БКУЛ), які ўтрымлівае копіі шматлікіх дакументаў МУС Расіі па "польскім пытанні".

Архіўныя матэрыялы ствараюць магчымасць вывучэння як палітыкі "Цэнтра" ў адносінах да польскай грамадскасці на беларускіх і літоўскіх землях, так і дзейнасці мясцовай адміністрацыі. Высвятленне суадносінаў паміж палітычным курсам цэнтральных органаў і яго ажыццяўленнем на месцах дапамагае зразумець механізмы палітыкі Расійскай дзяржавы ў адносінах да неправаслаўнага насельніцтва, асабліва ў перыяд актывізацыі нацыянальных працэсаў. Апроч таго, гэтыя матэрыялы зафіксавалі спробы літоўскіх і беларускіх палякаў абараніць уласныя грамадска-палітычныя, гаспадарчыя, рэлігійныя і культурныя пазіцыі, што дазваляе ўбачыць асноўныя "кропкі напружання" ва ўзаемаадносінах улады і польскай грамадскасці, улады і каталіцкага касцёла.

Праблема ўзаемаадносінаў у сістэме "касцёл-улада" адлюстравалася ў такой групе дакументальных крыніцаў, як асабістыя справы прадстаўнікоў каталіцкага духавенства, якія захаваліся ў фондзе Дэпартамента духоўных справаў замежных веравызнанняў (РДГА) і канцылярыі Віленскага, Ковенскага і Гарадзенскага генерал-губернатара (ЛДГА). Асаблівую каштоўнасць для даследавання мела вывучэнне матэрыялаў асабістых справаў кіраўнікоў Віленскай дыяцэзіі П.Жылінскага (1863-1883), Э.Ропа (1904-1907) і К.Міхалькевіча (1907-1917).

Асобна трэба адзначыць комплекс следчых справаў па факту знявагі асобы імператара, які захаваўся ў фондах НГАБ у Гародні (усяго 239 справаў). Яго вывучэнне дазволіла прааналізаваць стаўленне ніжэйшых сацыяльных колаў каталіцкага насельніцтва Гарадзенскай губ. да асобы імператара і палітыкі імперскага ўраду ў перыяд з 1866 па 1891 г. Матэрыялы следства (данясенні паліцыі, даносы, пратаколы апытанняў сведкаў, вынікі следства) дазваляюць зазірнуць у свядомасць тых, каго расійскі даследчык А.Гурэвіч называў "маўклівай большасцю гісторыі" [447, c. 85].

Успрыяцце ўрадавай палітыкі ліберальнай часткай грамадскасці беларускіх і літоўскіх земляў у другой палове 60-х - 70-я гг. ХІХ ст. адлюстравалася ў матэрыялах перлюстрацыі Трэцяга аддзялення (ДАРФ, фонд 109). Аб'ектам перлюстрацыі была перапіска многіх вядомых прадстаўнікоў расійскай інтэлігенцыі. Захаваліся шматлікія выпіскі з лістоў, аўтары якіх крытычна ацэньвалі палітыку русіфікацыі. Адначасна гэтыя матэрыялы ўтрымліваюць цікавыя звесткі пра працэс пераходу зямельных уладанняў у рукі рускіх памешчыкаў, паводзіны чыноўніцтва, фаварызацыю праваслаўнай царквы і ціск у адносінах да вернікаў і духавенства каталіцкага касцёла. Да гэтага блоку матэрыялаў можна далучыць ліст М.Каяловіча да І.Карнілава, аўтар якога таксама падрабязна спыняецца на асаблівасцях расійскай палітыкі на беларускіх землях і выказвае думку, што гэтая палітыка ў хуткім часе можа прывесці да агульнабеларускага антырасійскага паўстання [26].

Тэматычна блізкая матэрыялам афіцыйнага справаводства такая група неапублікаваных крыніцаў як дакументы асабістых архіваў чыноўнікаў г.зв. "Паўночна-Заходняга краю". У аддзеле рукапісаў Расійскай Нацыянальнай бібліятэкі (РНБ) захоўваюцца фонды генерал-губернатара П.Альбядзінскага (1874-1880), віцебскага губернатара В.фон Валя (1877-1886), апякуноў Віленскай навучальнай акругі І.Карнілава і П.Бацюшкова (60-80-я гг. ХІХ ст.). Перапіска названых чыноўнікаў, справаздачы, чарнавікі падрыхтаваных імі "Запісак" па "польскім пытанні", фрагменты ўспамінаў і дзённікавыя запісы даюць дадатковы матэрыял для аналіза ўрадавага курса. Фонды А.Жыркевіча, А.Катлярэўскага, М.Новікава і В.Ратча дазваляюць зразумець адносіны розных колаў расійскай грамадскасці да антыпольскай дзяржаўнай палітыкі.

Іншы погляд "звонку" на месца і ролю польскай грамадскасці ў тых працэсах, якія разгортваліся на беларускіх і літоўскіх землях у другой палове ХІХ - пачатку ХХ ст., адлюстраваўся ў матэрыялах фонда "Беларускага камітэта ў Вільні", які захоўваецца ў Беларускім Дзяржаўным архіве-музее літаратуры і мастацтва (БДАМЛіМ), і фонда 21 аддзела рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі Акадэміі навук Літвы (ЦБАНЛ).

Каб пазбегнуць аднабаковасці, аналіз вышэйазначаных групаў дакументаў быў спалучаны з вывучэннем дакументальных крыніцаў, якія выйшлі непасрэдна з нетраў самога польскага руху. Гэта, напрыклад, калекцыя дакументаў Віленскага Таварыства сяброў навукі (1906-1918) (ЛДГА, ф.1135), якая складаецца з матэрыялаў розных грамадскіх, асветніцкіх, гаспадарчых, палітычных арганізацый польскага руху на беларускіх і літоўскіх землях.

Асобна трэба адзначыць запісы дзённіка М.Ромэра (1911-1915) (аддзел рукапісаў ЦБАНЛ), якія з'яўляюцца ўнікальнай крыніцай па гісторыі грамадска-палітычнага жыцця Літвы і Беларусі напачатку ХХ ст. Мiхал Ромэр (1880-1945) - юрыст, публiцыст, навуковец, грамадскi i палiтычны дзеяч, адзін з галоўных iдэолагаў ліберальна-дэмакратычнай плынi сярод "краёўцаў". Толькі напачатку 90-х гг. ХХ ст. ягоны дзённік стаўся аб'ектам інтэнсіўнага вывучэння літоўскімі і польскімі навукоўцамі. Цяпер ён уводзіцца ва ўжытак беларускай гістарыяграфіі.

Для дадзенага даследавання асаблiвую цiкавасць уяўляюць першыя шэсць тамоў (да траўня 1915 г.). Яны з'яўляюцца выключна важнай крыніцай па гісторыі польскага грамадска-палітычнага руху на беларускіх і літоўскіх землях, асабліва, яго дэмакратычнай плыні, дазваляюць грунтоўна даследаваць ідэалогію і дзейнасць краёўцаў, стаўленне часткі літоўскіх палякаў да праграмных пастулатаў і прынцыпаў дзейнасці ПДНП. Цалкам новы для беларускай гiстарыяграфii факталагiчны матэрыял змешчаны на старонках, прысвечаных кантактам дзеячоў дэмакратычных плыняў польскага, беларускага, літоўскага рухаў, яўрэйскіх арганізацый з прадстаўнiкамi рускай дэмакратычнай грамадскасцi. У першую чаргу, гэта датычыць сумеснай выдавецкай дзейнасцi. Гэтая ж крыніца дае вялізарную інфармацыю па такой праблеме як адносіны розных кірункаў польскага грамадска-палітычнага руху да беларускага і літоўскага нацыянальна-культурнага Адраджэння. Аўтар запісаў імкнуўся да аб'ектыўнасці ў ацэнках польска-літоўскіх і польска-беларускіх адносінаў. Таксама ўвагу беларускiх даследчыкаў павiнен прыцягнуць "масонскi сюжэт", "героямі" якога з'яўляюцца многія вядомыя дзеячы польскага і беларускага рухаў. Далучэнне дзённiка М.Ромера да ліку крынiцаў айчыннай гісторыі значна ўзбагачае разуменне многіх падзеяў гісторыі беларускага нацыянальнага руху.

Дзённік М.Ромэра, як і кожны іншы, з'яўляецца крыніцай, дзе ў параўнанні з іншымі больш відавочна прысутнасць аўтара з яго сімпатыямі і антыпатыямі, толькі яму ўласцівымі асаблівасцямі светапогляду. У выпадку з М.Ромэрам гэтая якасць стварае ўнікальную магчымасць зразумець вытокі краёвай ідэалогіі і зазірнуць у свядомасць той часткі польскай грамадскасці, якая ва ўмовах актывізацыі нацыянальных рухаў шукала ўласную ідэнтычнасць на шляху "краёвага грамадзянства".

Цалкам іншы погляд на грамадска-палітычныя і нацыянальна-культурныя працэсы на беларускіх і літоўскіх землях у 1915 - 1918 гг. адлюстраваны ў дзённіку Аляксандра Шкленіка (ЛДГА). Аўтар дзённіка, які адыгрываў прыкметную ролю ў гаспадарчым жыцці польскай грамадскасці Віленшчыны, падзяляў асноўныя палажэнні партыі нацыянальных дэмакратаў. Ягоныя запісы адлюстравалі пазіцыю той часткі літоўскіх і беларускіх палякаў, якая ва ўмовах першай сусветнай вайны ахвотна ўспрымала ідэалогію польскага нацыянальнага руху.

Вялікае значэнне для даследавання таксама мела выкарыстанне неапублікаваных успамінаў такіх дзеячоў польскага руху як А.Мэйштовіч, М.Пароўскі, Ю.Змітровіч і В.Гансяроўскі (усе захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Нацыянальнай бібліятэкі імя Асалінскіх (НБіА) у Вроцлаве), Л.Хаміньскі, З.Даманьскі, М.Ялавецкі, Е.Асмалоўскі (захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў і аддзеле мікраформ Нацыянальнай бібліятэкі Польшчы (НБП)), К.Скірмунт (аддзел рукапісаў Бібліятэкі Ягелонскага універсітэта (БЯУ)), дзённіка М.Касакоўскага (Архіў Польскай Акадэміі навук (АПАН) у Варшаве) ды інш. Успаміны М.Пароўскага з'яўляюцца цікавай крыніцай для вывучэння дзейнасці польскіх арганізацый у Менску падчас першай сусветнай вайны. Запіскі В.Гансяроўскага дапамаглі зразумець матывы варожага стаўлення часткі грамадскасці Польшчы да грамадскай і культурнай дзейнасці княгіні М.М.Радзівіл ды іншых прадстаўнікоў мясцовай арыстакратыі, якія на пэўным этапе развіцця беларускага нацыянальнага руху аказвалі яму істотную падтрымку. Ю.Змітровіч распавёў пра арганізацыі віленскай польскай моладзі. Мемуары Л.Хамінскага, М.Мэйштовіча, М.Ялавецкага, К.Скірмунта ўтрымліваюць звесткі пра гаспадарчую і грамадска-палітычную дзейнасць многіх вядомых прыхільнікаў краёвасці кансерватыўна-ліберальнага накірунку. Гэтыя матэрыялы дазваляюць зразумець асаблівасці краёвасці многіх прадстаўнікоў старажытных беларускіх і літоўскіх родаў.

Трэба адзначыць знаходку поўнага варыянта першай часткі ўспамінаў Э.Вайніловіча (фонд Віленскага Таварыства сяброў навукі ЛДГА) * і чарнавіка другой часткі, якая так і не была апублікаваная (аддзел рукапісаў НБП). Эдвард Вайніловіч (1847-1928) - вядомы гаспадарчы і палітычны дзеяч Беларусі, прыхільнік краёвай ідэалогіі ў яе кансерватыўна-ліберальным варыянце. Шмат гадоў узначальваў Менскае Таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ). Быў сябрам Дзяржаўнай рады (1906-1909). Шырока вядомыя яго сімпатыі да беларускіх культурных ініцыятываў. Сябраваў з Р.Скірмунтам і падтрымаў абвяшчэнне БНР. Ягоныя ўспаміны асвятляюць гаспадарчую, культурную і палітычную (пасля 1905 г.) дзейнасць той часткі беларускіх палякаў, якая адстойвала інтарэсы Беларускага краю не толькі ад вялікарускіх, але і ад вялікапольскіх шавіністаў.

Завяршаючы агляд неапублікаваных крыніцаў даследавання, трэба таксама адзначыць высокую інфармацыйную насычанасць такіх дакументаў як карэспандэнцыя Скірмунтаў (1817-1933) (аддзел рукапісаў НБіА), фонд Прозараў і Ельскіх (Архіў галоўны актаў даўніх (АГАД) у Варшаве), аўтабіяграфія М.Ромэра (аддзел рукапісаў ЦБАНЛ), перапіска Э.Ажэшкі, М.Здзяхоўскага (усё ў аддзеле рукапісаў Бібліятэкі Віленскага універсітэта (БВУ)), фонд Л.Васілеўскага (Архіў актаў новых (ААН) у Варшаве), карэспандэнцыя А.Лядніцкага, часткі якой выяўлены ў БВУ і АПАН у Варшаве. Большасць з іх упершыню выкарыстоўваецца ў беларускай гістарыяграфіі.

Каштоўнай групай крыніцаў, якая сумяшчала рысы як дакументальнага, так і апавядальнага тыпу, з'яўляўся перыядычны друк. Былі прааналізаваныя публікацыі 28 польска-, беларуска-, нямецка- і рускамоўных выданняў 1868 - 1929 гг. Геаграфія гэтай перыёдыкі даволі шырокая (Вільня, Санкт-Пецярбург (Петраград), Менск, Варшава, Цешын-Пётркуў, Кіеў ды інш.), але 16 выданняў мелі "віленскую прапіску". Найбольш карысным для дадзенага даследавання было вывучэнне такіх штодзённых выданняў, як Кurier Litewski (1905-1915), Kurier Wileński (1910-1911), Gazeta codzienna (1912-1915), Nowy Kurier Litewski (1915-1917); штотыднёвых выданняў - Новое время (1868-1871), Dziennik Wileński (1906-1907, 1916), Kraj (1882-1908), Dziennik Petersburgski (1909-1913), Przegląd Wileński (1911-1914, 1929), Wilnauer Zeitung (1916), Вечерняя газета (1912-1915), Kurier Krajowy (1912-1914), Наша Ніва (1906-1915), Biełarus (1914-1915) і Homon (1916-1917). Трэба падкрэсліць, што аб'ектам вывучэння былі перыядычныя выданні, у якіх адлюстраваліся практычна ўсе кірункі польскага руху.

На старонках легальнага перыядычнага друку змяшчаўся вялізарны аб'ём інфармацыі. Побач з рэдакцыйнымі матэрыяламі (каментары, паведамленні, аналітычныя артыкулы, дыскусійныя выступленні, заявы палітычных арганізацый і асобных палітыкаў ды інш.) друкаваліся праграмы палітычных партый і арганізацый, дэпутацкіх фракцый у Думе, статыстычныя звесткі, урадавыя дакументы, мемуары, інтэрв'ю ды інш. Вывучэнне комплекса перыёдыкі спрыяла асвятленню многіх ключавых праблемаў даследавання. У прыватнасці, гэта праблема антыпольскай ўрадавай палітыкі і спробы абароны ўласных пазіцый літоўскімі палякамі ў другой палове ХІХ - пачатку ХХ ст., аналіз асноўных плыняў польскага руху ў перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. і палітычнай дзейнасці мясцовых польскіх партый і арганізацый у межрэвалюцыйны час (1907-1917), удзел літоўскіх і беларускіх палякаў у выбарах у Дзяржаўную думу і Дзяржаўную раду, а таксама асвятленне працы іх абранцаў у гэтых органах улады (1906-1915), грамадска-палітычная і культурная дзейнасць каталіцкага касцёла, адносіны да беларускага і літоўскага нацыянальных рухаў ды інш.

Варта адзначыць матэрыялы пецярбургскай газеты "Новое время", адным з рэдактароў якой быў А.Кіркор. На старонках выдання змяшчалася велізарная інфармацыя па пытаннях продажы маёнткаў, увядзення рускай мовы ў дадатковае набажэнства ў каталіцкім касцёле, развіцця народнай адукацыі, замяшчэння адміністрацыйных пасадаў у "Паўночна-Заходнім крае" ды інш. Цікавасць уяўляюць апублікаваныя лісты жыхароў беларуска-літоўскіх губерняў. "Новое время" стварала рэдкую магчымасць публічнай абароны інтарэсаў Беларуска-Літоўскага краю ва ўмовах жорсткай антыкаталіцкай і антыпольскай палітыкі.

З пачатку 80-х гг. ХІХ ст. інтарэсы краю досыць шырока былі прадстаўленыя на старонках штотыднёвай газеты "Kraj", якая выдавалася ў Пецярбургу. Яна таксама змяшчала вялізарную і рознапланавую інфармацыю пра жыццё Беларуска-Літоўскага краю. Асаблівасцю гэтых выданняў, якая значна ўскладніла аналіз апублікаваных матэрыялаў, была адсутнасць імёнаў аўтараў пераважнай большасці артыкулаў і заметак або выкарыстанне імі псеўданімаў і крыптонімаў. Частковаму вырашэнню гэтай праблемы паспрыяла знаёмства з працай польскага гісторыка З.Кмеціка [613], успамінамі Э.Пільтца [385] і вывучэнне даведкавай літаратуры.

Варта заўважыць, што перыядычныя выданні не ставілі сваёй мэтай даць аб'ектыўную карціну той або іншай падзеі. Чытач павінен быў успрымаць яе скрозь прызму светапогляду сяброў рэдкалегіі. Гэта стварае мажлівасць аналізу пазіцый розных палітычных плыняў, выразнікам ідэалогіі якіх зачастую былі пэўныя перыядычныя выданні. Да таго ж матэрыялы друку выдатна перадаюць атмасферу гістарычнай эпохі, што дапамагае зразумець рэальнае месца гістарычнай падзеі ў канкрэтнай грамадска-палітычнай сітуацыі.

Асобна трэба адзначыць матэрыялы "Вечерней газеты" (1912-1915) і "Кур'ера краёвага" (1912-1914). Яны ўяўляюць асаблівую цікавасць у сувязі з тым, што выдаўцамі і рэдактарамі гэтых выданняў былі дзеячы "нашаніўскага кола", а менавіта браты Луцкевічы. Цесна супрацоўнічаў з імі В.Ластоўскі. Беларускія палітыкі ў гэты час падзялялі асноўныя пастулаты краёвасці, хоць і імкнуліся выкарыстаць яе ідэалогію і рэальныя ўплывы краёўцаў дзеля ўмацавання пазіцый беларускага руху. Гэтыя матэрыялы ўпершыню ўводзяцца ва ўжытак беларускай гістарыяграфіі і даюць магчымасць больш глыбокага вывучэння асаблівасцяў ідэалогіі беларускага нацыянальнага руху ў межрэвалюцыйны перыяд (1907-1917).

Сярод іншых груп друкаваных крыніцаў варта адзначыць стэнаграмы паседжанняў Дзяржаўнай думы і Дзяржаўнай рады (1906-1917), статыстычныя выданні, якія дазваляюць (з пэўным дапушчэннем) вызначыць колькасць палякаў на беларускіх і літоўскіх землях у разглядаемы перыяд, дакументы палітычных партый і арганізацый (ККПЛБ, ПДНП у Літве, Краёвы саюз Польшчы, Літвы і Беларусі, Краёвая партыя Літвы і Беларусі, ППС), успаміны і дзённікі палітыкаў (П.Мілюкоў, І.Корвін-Мілеўскі, Ю.Пілсудскі ды інш.), чыноўнікаў (П.Валуеў, Д.Мілюцін, А.Нікіценка, А.Полаўцаў ды інш.), прадстаўнікоў старыжытных мясцовых родаў (М.Чапска, Э.Паўловіч, М.Ваньковіч ды інш.), дзеячоў беларускага руху (А.Луцкевіч, Ю.Вітан-Дубейкаўская, П.Мядзёлка, Г.Царык ды інш.).

Таксама трэба згадаць зборнік дакументаў пад рэдакцыяй М.Лазарэўскага, які дапамагае аналізаваць урадавую палітыку ў "польскім пытанні" напачатку ХХ ст., зборнік заканадаўчых актаў, якія спрыялі пашырэнню расійскага землеўладання ў Беларуска-Літоўскім крае, выданне Л.Абрамовіча, у якім змешчаныя дакументы грамадска-палітычнага жыцця перыяда першай сусветнай вайны. У апошнім зборніку ўкладальнік паспрабаваў сгрупіраваць дакументы паводле нацыянальнай прыналежнасці іх аўтараў. Асобную групу склалі дакументы германскай акупацыйнай адміністрацыі.

Важнай часткай крыніцаў з'яўляюцца публіцыстычныя выступленні краёўцаў і дзеячоў польскага нацыянальнага руху. Варта назваць імёны Міхала Ромэра, Рамана Скірмунта, Балеслава Ялавецкага, Людвіка Абрамовіча, Іпаліта Корвін-Мілеўскага, Чэслава Янкоўскага, Рамана Дмоўскага, Зыгмунта Баліцкага, Аляксандра Ельскага, Аляксандра Лядніцкага, Канстанцыі Скірмунт, Юзафа Хласкі, Уладыслава Жукоўскага і Леона Васілеўскага. Гэтыя матэрыялы аказаліся карыснымі пры асвятленні практычна ўсіх ключавых праблемаў даследавання. Асабліва трэба адзначыць публікацыі М.Ромэра і Р.Скірмунта, якія паспрыялі фармаванню двух дамінуючых кірункаў краёвасці.


* Гл.: Przegląd historyczny. 2003. Zeszyt 2. S. 234-236 (Ян Юркевіч); Lietuvos istorijos metraštis. 2002. 1. P. 182-186 (Рышард Гайдзіс); C.Рудовіч. Пра месца палякаў у навачаснай гісторыі Беларусі // Беларускі гістарычны агляд. 2001. Том 8. Сшыткі 1-2 (14-15). С. 230-242. Гл. таксама адказ аўтара на заўвагі С.Рудовіча: А.Смалянчук. Пытанні на заўтра // Беларускі гістарычны агляд. 2001. Том 8. Сшыткі 1-2 (14-15). С. 243-248.

** Гл. рэцэнзію на зборнік Т.Кручкоўскага, змешчаную на старонках тома 9 Гістарычнага Альманаха (2003).

* Маецца на ўвазе манаграфія французскага гісторыка Д.Бавуа, прысвечаная польскай грамадскасці на правабярэжнай Украіне ( Walka o ziemie. Szlachta polska na Ukrainie prawobrzeznej pomiędzy caratem a ludem ukrainskim. 1863-1914. - Sejny, 1996); працы вядомага польскага даследчыка П.Эбэрхардта (напр., Polska ludność kresowa. Rodowód, liczebność, rozmieszczenie. - Warszawa, 1998); даследаванне Ю.Альбіным польскага нацыянальнага руху ў Латвіі напачатку ХХ ст. ( Polski ruch narodowy na Łotwie w latach 1919-1940. - Wrocław, 1993); артыкулы Д.Тарасюка (Polskie Towarzystwo sportowo-gimnastyczne "Sokół" w Mińsku (1907 - 1914) // Przegląd Polonijny. - 2000. - Rok XXVI. - Zeszyt 3(97); Działalność kulturalno-oświatowa Polaków w Mińsku w latach 1905 - 1914 // На шляхах да ўзаемаразумення: Навуковы зборнік. - Мн.: Беларускі кнігазбор, 2000), прысвечаныя праблемам гісторыі палякаў Беларусі; публікацыі літоўскіх гісторыкаў Р.Мікныса і Я.Савіцкага (напр., Sawicki J. Michał Römer a problemy narodowościowe na ziemiaсh byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. - Toruń, 1998); артыкулы даследчыка з Рыгі Э.Екабсанса, прысвечаныя гісторыі палякаў Латвіі [Polska mniejszość narodowa na Łotwie w XIX i XX wieku. Krótka charakterystyka i zarys działalności // Europa nie prowincjonalna. Przemiany na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej (Białoruś, Litwa, Łotwa, Ukraina, wschodnie pogranicze II Rzeczpospolitej Polskiej) w latach 1772-1999. Praca zbiorowa pod. red. K.Jasiewicza. - Warszawa-Londyn, 1999 ды інш.]; манаграфія І.Чорновола Польсько-украïнська угода 1890 - 1894 рр. - Львів, 2000; кніга маскоўскага даследчыка Л.Гарызонтава Парадоксы имперской политики: поляки в России и русские в Польше. - Москва, 1999; праца амерыканскага навукоўца Т.Вікса Nation and State in Late Imperial Russia: Nationalism and Rusification on the Western Frontier. 1863-1914. - De Kalb,1996 ды інш.

* пры цытаванні беларускамоўных крыніцаў і літаратуры захаваная мова арыгіналу

* Гэтае паняцце звычайна ўжывае ў сваіх працах к.г.н. В.Чарапіца. Гл., напр., Польское национальное движение в Белоруссии (последняя треть ХІХ в.): факты, события, комментарии (Гродно, 1996).

* Отечественная история. - 2001. - № 2.

** У 1994 г. у Маскве выйшаў з друку першы том выдання "Протоколы ЦК и заграничных групп Конституционно-демократической партии. 1905 - середина 1930-х г. - В 6-и т." У гэтым томе былі апублікаваныя пратаколы паседжанняў ЦК партыі за перыяд з 1905 па 1911 г.

*** У 1997 г. фрагменты гэтай справаздачы былі апублікаваныя на старонках Беларускага гістарычнага часопіса (№ 2). Падрыхтавалі публікацыю М.Біч і В.Пічукоў [298].

* Першая частка ўспамінаў была надрукаваная ў Вільні ў 1931 г. [416].



Раздзел І.
Польская грамадскасць на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 - 1904 гг.

Польская грамадскасць у другой палове ХІХ - пачатку ХХ ст. як этнакультурны феномен (гістарыяграфічны агляд)

Дзеля разумення феномена польскай грамадскасці беларускіх і літоўскіх земляў другой паловы ХІХ - пачатку ХХ ст. неабходны аналіз праблемы радаводу мясцовых палякаў. Цэнтральнымі тут з'яўляюцца пытанні пра памеры міграцыі насельніцтва з этнічных польскіх тэрыторыяў на беларускія і літоўскія землі і пра сутнасць працэсу паланізацыі. Як жа асвятляюцца гэтыя пытанні ў гістарычнай навуцы Беларусі, Літвы і Польшчы?

Вызначыць дакладна храналогію першых міграцыйных патокаў насельніцтва з тэрыторыі этнічнай Польшчы на ўсход вельмі цяжка. Суседства польскіх і беларуска-літоўскіх земляў спрыяла таму, што працэсы ўзаемапранікнення распачаліся здаўна. Беларускія даследчыкі І.Карашчанка і А.Валахановіч зафіксавалі перасяленні мазураў на землі сучаснай Беларусі ўжо ў ХІІ - ХІІІ ст. На іх думку, пасля Люблінскай уніі (1569) польская міграцыя ўзмацнілася. Аднак масавага характару перасяленні не набылі, бо Статут ВКЛ 1588 г. істотна абмежаваў магчымасці шляхты з Каралеўства Польскага набываць зямлю і займаць дзяржаўныя пасады ў ВКЛ [464, c. 393; 465, c. 381-382]. Этнолаг і гісторык Міхаіл Піліпенка лічыць, што актыўная міграцыя польскага насельніцтва (пераважна дробнай шляхты) распачалася толькі ў XV - XVI ст. Прычым асноўнымі аб'ектамі гэтай міграцыі былі Прыпяцкі, Цэнтральны і Дзвінска-Дняпроўскі рэгіёны Беларусі [486, c. 98].

Уласную класіфікацыю асноўных катэгорый польскіх перасяленцаў-сялян з этнічнай Польшчы распрацаваў Вячаслаў Вярэніч. Сацыялагічнае і этнаграфічнае даследаванне, якое праводзілася ў 60 - 80-я гг. ХХ ст., спалучанае з аналізам гістарычнай літаратуры, дазволіла яму вылучыць чатыры асноўныя тыпы польскіх вёсак усходняй і цэнтральнай Беларусі. Да першага з іх даследчык аднёс былыя шляхецкія вёскі, жыхары якіх былі нашчадкамі паланізаванай беларускай шляхты або (радзей) нашчадкамі этнічнай польскай шляхты. Да другога - былыя паселішчы мазавецкіх буднікаў, занятых некалі ў лясной прамысловасці. Да трэцяга - былыя паселішчы сялян і беднай шляхты з этнічных польскіх земляў, якія знаходзіліся каля вялізных маёнткаў і павінны былі забяспечыць іх рамеснымі вырабамі. Чацвёрты тып В.Вярэніч характарызаваў як вёскі польскіх сялян-перасяленцаў, якіх прыцягнулі неабжытыя і незасвоеныя землі [690, c. 207].

Даследаванне В.Вярэніча пацвердзіла, што значных памераў міграцыя палякаў у Беларусь не набыла. Польскіх сялянаў перасялялася няшмат, і амаль усе яны даволі хутка праходзілі стадыю культурнай беларусізацыі і асіміляцыі. Прадстаўнікі польскага каталіцкага духавенства, якія займалі высокія пасады ў касцельнай іерархіі ВКЛ, і шляхты, што наймалася на ваенную або цывільную службу ў княстве, пазбеглі асіміляцыі. Але перасяленні прадстаўнікоў вышэйшых сацыяльных колаў мелі эпізадычны характар.

Зроблены В.Вярэнічам аналіз асаблівасцяў мясцовага дыялекта польскай мовы, г.зв. "пальшчызны крэсовай" ( або "пальшчызны літоўскай"), а таксама праведзенае ім вывучэнне прозвішчаў дазволіла сцвярджаць, што "асноўная маса "літоўскіх палякаў" - гэта нашчадкі паланізаваўшайся ў мінулым беларускай і літоўскай шляхты і мяшчан. Прыток этнічна польскага насельніцтва быў тут невялікім <...>" [437, c. 124].

Падобна ацэньваюць міграцыю палякаў на тэрыторыю як "гістарычнай", так і "этнаграфічнай" Літвы літоўскія даследчыкі [напр., 612, s. 19]. Фактычна ў беларускай і літоўскай гістарыяграфіі пануе тэзіс, што "ў сваёй абсалютнай большасці мясцовыя палякі з'яўляліся нашчадкамі паланізаваных у мінулым аўтахтонаў Беларусі і Літвы і латгальскай часткі Латвіі" [690, s. 200].

Цікава, што пры гэтым палякі звычайна трактаваліся як чужародная і варожая да беларусаў і літоўцаў супольнасць. Напрыклад, прадстаўнікі беларускай савецкай гістарыяграфіі прысутнасць палякаў у беларускай гісторыі ХІХ - пачатку ХХ ст. або ігнаравалі, або характарызавалі ў рэчышчы выключна канфрантацыйнага разумення мінулага: "паланізатары", "прыгнятальнікі беларускага народу" і г.д. Услед за афіцыйнай прапагандай часоў Расійскай імперыі сцвярджалася, што палякамі з'яўляюцца толькі прадстаўнікі вышэйшых сацыяльных колаў грамадства.

Напачатку 90-х гг. ХХ ст. у беларускай гістарыяграфіі пазначылася іншая тэндэнцыя. Упершыню яна праявілася на старонках выдання "Сто пытанняў і адказаў па гісторыі Беларусі". Ганна Сурмач, адказваючы на пытанне "Як на Беларусі з'явіліся палякі?", падкрэсліла розніцу паміж этнічнымі палякамі і абсалютнай большасцю прадстаўнікоў мясцовай (беларускай) польскай грамадскасці. Апошнія, на яе думку, з'яўляюцца "беларусамі па паходжанню" або "апалячанымі беларусамі" ( Народная газета. - 1993. - 27 мая).

У беларускай гістарыяграфіі пачала распаўсюджвацца ідэя, што мясцовыя палякі гэта не што іншае, як польскамоўныя этнічныя беларусы. З'явілася адпаведная тэрміналогія: "беларускія памешчыкі-католікі" [479, с. 381] і "польска-беларускія памешчыкі" [479, с. 399] (М.Біч), "польска-беларускія пісьменнікі" [479, s. 299-300] (С.Кузняева). Л.Лыч характарызаваў Яна Баршчэўскага, Яна Чачота, Людвіка Кандратовіча (У.Сыракомлю) як "беларусаў па нацыянальнасці, што служылі на карысць польскай літаратуры" [476, c. 158]. Некаторыя даследчыкі, у прыватнасці А.Жытко, пачалі ўжываць тэрміны "палякі" і "польскія дваране" толькі ў двукоссі, падкрэсліваючы тым самым іх адноснасць у дачыненні да мясцовых палякаў [456, c. 129]. Той жа аўтар у адной з апошніх публікацый выкарыстаў паняцці "беларуская шляхта каталіцкага веравызнання" і "землеўласнікі каталіцкага веравызнання" (707, s. 551, 559 ды інш.). Яшчэ далей пайшоў Кастусь Цвірка, які ахарактарызаваў Яна Чачота, як "сапраўднага беларускага нацыянальнага паэта" [557, c. 22]. Такі падыход перакрэслівае гістарычную адметнасць беларускіх палякаў, пазбаўляе іх права на ўласнае месца ў беларускай гісторыі.

Значна больш увагі пытанню міграцыі палякаў на беларускія і літоўскія землі ўдзялілі прадстаўнікі г.зв. "ліцвінскай" (на пачатку ХХ ст. - "краёвай") гістарыяграфіі і польскія навукоўцы. Падмуркам фармавання "ліцвінскай" ("краёвай") гістарычнай памяці сталі працы прафесароў гісторыі і славістыкі Віленскага універсітэту першай трэці ХІХ ст. Такія даследчыкі як Ігнат Даніловіч, Іван Лабойка, Юзаф Ярашэвіч, Міхал Баброўскі, Іван Анацэвіч, а пазней Тэадор Нарбут і Адам Кіркор упершыню зрабілі гісторыю Беларуска-Літоўскага краю самастойным аб'ектам даследаванняў. Яны адмовіліся глядзець на гэтую гісторыю "вачыма" Пецярбурга або Варшавы. Іх погляд - гэта погляд навукоўцаў, для якіх зыходным і канчатковым пунктам разважанняў былі інтарэсы самога краю. Характэрнай рысай даследаванняў віленскіх гісторыкаў з'яўляўся краёвы беларуска-літоўскі патрыятызм.

Навуковыя працы віленскіх гісторыкаў спрыялі ўсведамленню шляхтай краю сваіх мясцовых каранёў. Напрыклад, Т.Нарбут у беларускай і літоўскай шляхце ХIV ст. бачыў продкаў шляхты ХІХ ст. Ён жа падкрэсліваў самастойнасць дзяржаўнага развіцця ВКЛ нават пасля Крэўскай (1385) і Гарадзельскай (1413) уній [635, s. 213].

Ідэі віленскай гістарычнай школы жылі, нягледзячы на тое, што пасля разгрому паўстання 1863 г. сфера іх распаўсюджання была моцна абмежавана. З афіцыйных навучальных установаў яе выцясніў "заходнерусізм" у яго найбольш кансерватыўных формах, а ў розных нелегальных асветніцкіх гуртках усё часцей выкарыстоўваліся працы тых гісторыкаў, якія ўспрымалі Беларуска-Літоўскі край як польскую правінцыю. На фоне гэтага сапраўдным бастыёнам ліцвінскай гістарычнай свядомасці выглядаў трэці том "Живописной России" (1882), які быў прысвечаны беларускім і літоўскім землям і напісаны амаль адным А.Кіркорам. Палякі на старонках яго працы трактаваліся як адзін з карэнных народаў краю.

Напачатку ХХ ст. традыцыі віленскай гістарычнай школы працягвалі публіцысты г.зв. "краёвага" лагеру. Краёўцы падкрэслівалі мясцовае паходжанне вышэйшых колаў польскай грамадскасці. Напрыклад, Э.Вайніловіч адзначаў: "Значную частку польскіх землеўласнікаў у Беларусі <…> складала шляхта мясцовага паходжання, якая некалі спавядала ўсходні абрад, але ўжо ў ХVII ст. была паланізаваная і акаталічаная. Яна адчувала адзінства крыві з мясцовым народам" [цыт. па: 416, s. 214].

Краёўцы актыўна выкарыстоўвалі галоўны прынцып віленскай гістарычнай школы, а менавіта трактоўку Беларуска-Літоўскага краю як самастойнага аб'екта гістарычных даследаванняў. На іх гістарыяграфічныя навацыі моцна паўплывала развіццё літоўскага і беларускага нацыянальных рухаў. Ідэолагі літоўскага руху, у прыватнасці, трактавалі мясцовую польскую шляхту як ахвяру гвалтоўнай палітыкі паланізацыі і заклікалі яе вярнуцца да сваіх літоўскіх каранёў. Польска-літоўскі канфлікт прымушаў да новага асэнсавання месца і ролі палякаў у гісторыі беларускіх і літоўскіх земляў.

Паступова канкурэнцыю ідэі беларуска-літоўскага паходжання шляхты склаў тэзіс агульных польска-літоўска-беларускіх каранёў. Б.Ялавецкі сцвярджаў, што яшчэ да ўзнікнення ВКЛ набегі літоўцаў на польскія землі ў ХІІ ст. прывялі да з'яўлення шматлікіх польскіх асаднікаў-каталікоў. Выкарыстоўваючы аслабленне Польшчы пасля смерці Баляслава ІІІ (1138), сцвярджаў ён, літоўскія князі перасялілі на свае землі дзесяткі тысяч жыхароў з этнічных польскіх земляў. У выніку ў Літве не засталося ніводнага кута, дзе б ні было палякаў [367, s. 4-5]. А пасля далучэння беларускіх земляў да дзяржавы Міндоўга польская і літоўская кроў змяшалася з беларускай. На думку публіцыста-краёўца, ужо ў часы Ягайлы ў Літве не засталося чалавека, які б не меў у сабе крыві ўсіх трох народаў - палякаў, беларусаў і літоўцаў [367, s. 5]. Распаўсюджваўся тэзіс пра культурнае адзінства гэтых народаў. Па сутнасці, сцвярджалася існаванне на тэрыторыі ВКЛ у часы сярэднявечча агульнага польска-беларуска-літоўскага этнасу.

Найбольш грунтоўныя навуковыя працы, прысвечаныя радаводу польскай грамадскасці Беларуска-Літоўскага краю, належаць вядомаму навукоўцу і палітыку М.Ромэру. У пэўным сэнсе ён працягваў традыцыі Т.Нарбута. Даследчык быў упэўнены, што мясцовыя палякі не павінны ўспрымацца як прышлы і чужы элемент накшталт нямецкіх баронаў у Латвіі і Эстоніі. На яго думку, характэрныя для іх рысы польскай культуры з'яўляюцца вынікам працэсу паланізацыі [397, s. 27]. Напачатку ХХ ст. М.Ромэр увёў у навуковы зварот паняцце "літоўскія палякі".

Трэба адзначыць, што гэты тэрмін быў досыць распаўсюджаным у грамадстве. В.Вярэніч сцвярджаў, што ён шырока ўжываўся на беларуска-літоўскіх землях напачатку ХХ ст. як этнонім [690, s. 200-201]. Вядомы эпізод дыскусіі вакол пытання аб уласнай ідэнтыфікацыі, якая разгарнулася на адным са сходаў тайнага гуртка віленскіх гімназістаў "Spójnia". Гурток быў заснаваны братамі Браніславам і Юзафам Пілсудскімі ў 1882 г. Удзельнікі дыскусіі адмовіліся лічыць сябе палякамі або літоўцамі і заявілі, што з'яўляюцца літоўскімі палякамі: "Мы - літоўскія палякі і нашай задачай з'яўляецца захаванне польскай культуры на гэтай зямлі. Мы павінны быць не прыгнятальнікамі іншых слабейшых нацый, а іх апекунамі" [576, s. 184].

У далейшай навуковай і грамадска-палітычнай дзейнасці М.Ромэра тэзіс мясцовага паходжання польскай шляхты атрымаў сваё развіццё. Навуковец катэгарычна абвяргаў сцвярджэнне, што палякі Беларусі і Літвы з'яўляюцца часткай польскай нацыі, якая пасялілася на г.зв. "крэсах усходніх". Ён даказваў, што мясцовыя палякі - гэта прадукт культурнай паланізацыі вышэйшых колаў грамадства гістарычнай Літвы, а таксама гарадскога насельніцтва і сялянскіх рэгіёнаў усходняй часткі этнічнай Літвы [643, s. 132; 399, s. 72-75]. Маючы на ўвазе літоўскіх палякаў, М.Ромэр катэгарычна заяўляў: "Мы не імпартаваны экзатычны тавар, а прадукт непасрэднай гістарычнай эвалюцыі, якая адбывалася ў нашым краю з прычыны ўздзеяння пэўных падзеяў палітычнай гісторыі" [643, s. 134]. Даследчык характарызаваў палякаў Літвы як адметны этнакультурны феномен, не падобны ні на палякаў, ні на літоўцаў, ні на беларусаў.

Напрыканцы ХІХ і напачатку ХХ ст. у працах польскіх даследчыкаў дамінаваў тэзіс пра велізарную колькасць палонных палякаў, якія былі выведзены літоўскімі князямі з тэрыторыі этнічнай Польшчы падчас войнаў ХІІ - ХІІІ ст. [357; 413, s. 35; 622, s. 25]. Апроч палонных, згадваліся сяляне-асаднікі з Мазоўша і з польскай часткі Падлясся, дробная шляхта [413, s. 35], рамеснікі і купцы [694, s. 27]. "Польская экспансія" (выраз належыць Л.Васілеўскаму) часта параўноўвалася з крыжацкім рухам на Усход [413, s. V; 681, s. 2]. Пры гэтым меліся на ўвазе не ваенныя, а цывілізацыйныя (культурныя) наступствы гэтых працэсаў. Л.Васілеўскі таксама сцвярджаў факт масавага наплыву палякаў на тэрыторыю гістарычнай Літвы пасля Люблінскай уніі [413, s. 35]. Тэзіс пра масавую міграцыю адыгрываў пэўную ідэалагічную ролю. Ён сцвярджаў легітымнасць польскіх эканамічных, культурных і палітычных пазіцыяў на беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх землях.

Ідэалагічныя ўплывы ў польскай гістарыяграфіі пачатку ХХ ст. адзначыў таксама даследчык з Познані Ян Юркевіч, які зрабіў грунтоўны аналіз працаў, прысвечаных праблеме асадніцтва ў ВКЛ. На яго думку, адказам на літоўскі тэзіс прымусовай паланізацыі шляхты княства было распаўсюджанне трох канцэпцый паходжання палякаў Літвы і Беларусі. Адна з іх сцвярджала факт масавага наплыву палякаў на тэрыторыю ВКЛ. Прычым калі ў ХІІІ - XIV ст. гэтае перасяленне мела пераважна прымусовы характар (ваеннапалонныя), то пасля Люблінскай уніі распачалася добраахвотная міграцыя з Польшчы на пустуючыя землі. Менавіта гэтыя працэсы, на думку многіх польскіх даследчыкаў пачатку ХХ ст., змянілі этнакультурную сітуацыю ў ВКЛ [606, s. 239]. Іншую пазіцыю адстойваў гісторык Якубоўскі, які ў працы, прысвечанай этнічным адносінам у ВКЛ да Люблінскай уніі ("Studia nad stosunkami narodowościowymi na Litwie przed Unią Lubielską". - Warszawa, 1912), даказваў, што да 1569 г. масавай міграцыі насельніцтва з Польшчы ў ВКЛ не было. Галоўную ролю ва ўмацаванні польскіх пазіцыяў, на яго погляд, адыграў фактар паланізацыі. А вось Л.Васілеўскі бачыў у паляках гістарычнай Літвы нашчадкаў польскіх асаднікаў часоў сярэднявечча і наступствы паланізацыі. Ён быццам спрабаваў прымірыць абедзьве згаданыя канцэпцыі [606 s. 240].

Тэзіс пра вялікую колькасць польскіх палонных, выгнаных у Літву, адным з першых паставіў пад сумніў Хенрык Лаўмяньскі, які з недаверам успрыняў адпаведныя запісы ў хроніках. Ён жа сцвярджаў, што палонныя вельмі хутка асіміляваліся ў этнічна чужым асяроддзі. Таксама Уладыслаў Вяльхорскі ў сваіх пасляваенных працах, адзначаючы факт прымусовага перасялення польскіх палонных і міграцыі гарадскога насельніцтва з этнічнай Польшчы, сцвярджаў, што да Люблінскай уніі агульная колькасць палякаў-мігрантаў у гістарычнай Літве была нязначнай. Унія, на яго думку, адкрыла дадатковыя магчымасці для пранікнення палякаў, але ўсё роўна масавага прытоку іх не назіралася [694, s. 219]. Аналіз тапонімаў на тэрыторыі Беларусі і Літвы даў магчымасць іншаму польскаму даследчыку Ежы Ахманьскаму адзначыць невыразнасць і слабасць слядоў польскага асадніцтва. Што датычыць сялянства этнічнай Польшчы, то вывучэнне польскай гістарыяграфіі дазволіла Я.Юркевічу заявіць, што да XVIII ст. "асадніцтва польскіх сялянаў у ВКЛ не мела істотнага ўплыву на перамены этнічных адносінаў у мясцовай вёсцы" [606, s. 250].

Затое польскія імігранты з ліку каталіцкага і пратэстанцкага духавенства, дзеячы культуры Польшчы аказалі прыкметны ўплыў на развіццё культуры Вялікага княства. Аднак перабольшваць яго не трэба. Марыя Тапольска паспрабавала вызначыць колькасць палякаў-перасяленцаў з дапамогай аналізу прозвішчаў. Яна звяртала ўвагу на прозвішчы з польскімі каранямі. Гэты метад даў магчымасць сцвярджаць, што, напрыклад, у Кейданах, Біржах і Нясвіжы ў ХVII ст. палякі-перасяленцы складалі 25-30% насельніцтва, а сярод выкладчыкаў Віленскай Акадэміі - каля 60% [677, s. 150-158]. З тэзісам М.Тапольскай пра тое, што працэсы Рэфармацыі і Контррэфармацыі спрыялі наплыву ў ВКЛ прадстаўнікоў польскай культурнай і палітычнай эліты, нельга не пагадзіцца. Але выкарыстаны метад даследавання выклікае сумніў. Польскія карані ў прозвішчах могуць сведчыць не столькі пра перасяленні, колькі пра асіміляцыйныя працэсы і пашырэнне ўплываў польскасці. На гэты недахоп звярнуў увагу таксама Я.Юркевіч [606, s. 247]. Ён жа заўважыў, што нельга казаць пра моцны ўплыў польскіх перасяленцаў на палітычную эліту ВКЛ. Нават пры хуткай паланізацыі гэтай эліты яна ўяўляла досыць замкнёнае кола для выхадцаў з Каралеўства Польскага [606, s. 244].

На думку Я.Юркевіча, пасляваенныя працы польскіх даследчыкаў сведчаць пра тое, што гістарычная навука Польшчы не дазволіла ўцягнуць сябе ў ідэалагічную спрэчку і адмовілася ад высноваў пачатку ХХ ст., заснаваных не столькі на крыніцах, колькі на пэўных ідэалагемах [606, s. 254].

У гэты ж перыяд ў польскай гістарыяграфіі пачаў пашырацца погляд краёўцаў. У.Вяльхорскі заявіў пра фармаванне на тэрыторыі гістарычнай Літвы у выніку працэсаў паланізацыі асобнага тыпу палякаў ("odmiany polskości") [694, s. 219]. Падыходы М.Ромэра і У.Вяльхорскага падзяліў вядомы даследчык Юліўш Бардах. Характарызуючы міграцыю палякаў у Беларусь і Літву, ён адзначыў толькі перасяленні польскіх мяшчанаў напрыканцы ХІV ст. у Вільню і Берасце, а таксама мазураў-асаднікаў на Падляссе. Ва ўмацаванні польскіх пазіцыяў на тэрыторыі гістарычнай Літвы значна большую ролю, на яго думку, адыграла пашырэнне польскай мовы і культуры сярод вышэйшых колаў грамадства ВКЛ. Ю.Бардах адзначыў супольнасць паходжання літоўскіх палякаў з этнічнымі беларусамі і літоўцамі, культурныя ўзаемаўплывы. На яго думку, у выніку паланізацыі сфармаваўся адметны тып паляка ў Літве і Беларусі, які па сваіх этнакультурных характарыстыках бліжэйшы да літоўца і беларуса, чым да паляка з этнічнай Польшчы [570, s. 197-198] *.

Адметнасць палякаў Беларусі і Літвы адзначыў таксама польскі гісторык Пётр Вандыч [683, s. 483]. Ён карыстаўся паняццем "паляк-літовец" ("Połono-Litwin"). У польскай гістарыяграфіі для пазначэння палякаў гістарычнай Літвы ўжывалася таксама паняцце "літоўцы, якія размаўляюць па-польску" [610]. Вядомы палітык і гісторык Вацлаў Гізберт-Студніцкі ў свой час прапанаваў увесці тэрмін "літовец-паляк" ("Litwin-Polak") [585, s. 7].

З тым, што палякі-iмігранты не адыгралі прыкметнай ролі ў працэсе фармавання польскай грамадскасці Літвы і Беларусі, пагадзіўся вядомы польскі дэмограф і гісторык П.Эбэрхардт: "Паланізацыя беларускай шляхты мела характар эндагенічны, больш культурны, чым дэмаграфічны. Шляхта беларускага паходжання паланізавалася і там, дзе наогул не было польскіх асаднікаў" [596, s. 47]. Паводле П.Эбэрхардта, радавод большасці палякаў Віленшчыны і Гарадзеншчыны выглядае наступным чынам: насельніцтва літоўскага паходжання прыняло каталіцкую веру, потым славянізавалася і перайшло на беларускую мову, а напрыканцы ХІХ - напачатку ХХ ст. эвалюцыянавала да польскасці [596, s. 58 ].

Літоўскія даследчыкі звярнулі ўвагу на феномен літоўскіх палякаў толькі ў 90-я гг. ХХ ст. У першую чаргу трэба адзначыць працы Рымантаса Мікныса і Яна Савіцкага, якія займаюцца даследаваннем поглядаў і палітычнай дзейнасці М.Ромэра і феномена краёвасці наогул [629; 647]. Абодва даследчыкі шырока кырыстаюцца тэрмінамі "літоўскія палякі". Я.Савіцкі ў характарыстыцы свядомасці М.Ромэра ўжыў таксама паняцце "літовец-паляк" ("Litwino-Polak").

Р.Мікныс прыйшоў да высновы, што напачатку ХХ ст. наогул адбывалася фармаванне новай еўрапейскай нацыі літоўскіх палякаў. Дзеля характарыстыкі іх свядомасці ён абапіраўся пераважна на ўспаміны і працы краёўцаў. Напрыклад, М.Ромэр у аўтабіяграфіі (1925) наступным чынам ахарактарызаваў уласную свядомасць на перыяд 1898 - 1901 гг.: "У той час я яшчэ не разумеў, што мая "скура" іншая - не чыста польская, не чыста літоўская, а такая, што ў ёй прысутнічаюць адначасова рысы польскасці і літоўскасці. Яна нагадвала старую "скуру" Адама Міцкевіча, гэтую своеасаблівую з'яву гісторыі нашай Айчыны, "скуру", якая мела і адметную душу - не літоўскую, але і не польскую. Я не разумеў, што было б няпраўдай называць сябе літоўцам, але не меншаю няпраўдай было б называць сябе палякам. Я не ўсведамляў яшчэ таго, што істота маёй індывідуальнасці ў тым, што адчувалася ў перыяд дзяцінства і юнацтва (14-18 гадоў), калі я не адрозніваў у сабе паляка ад літоўца, любіў і цаніў абедзве гэтыя існасці, але асаблівае замілаванне меў да літоўскай зямлі і яе народу. Калі я марыў і пісаў вершы, то зусім як Адам Міцкевіч цягнуўся не да Польшчы, а да Літвы як сваёй Радзімы <…> Тады я яшчэ не ведаў, што нашая (літоўскіх палякаў) драма або па меншай меры адзін з фактараў гэтай драмы, грунтуецца на тым, што мы не маем уласнага імя, што нашая душа складаецца з двух адметных нацыянальных душ, што калі гэтыя душы зліваюцца ў адно цэлае, нам значна цяжэй <…> Мы ўжываем імя (палякаў), якое не адпавядае нашай сутнасці і не акрэслівае глыбінных падставаў нашай псіхікі і характару. Апошнія паходзяць з характару і псіхікі літоўскага народу, з самых каранёў мясцовага этнасу (беларусаў і літоўцаў)" [цыт. па: 630, s. 23-24].

Р.Мікныс пагадзіўся з параўнаннем Ю.Бардаха, які ў літоўскіх паляках убачыў падабенства з бельгійскімі валонамі [630, s. 29]. Апошнія сумяшчалі прыналежнасць да французскай культуры з пачуццём этнічнай адметнасці і патрыятызму грамадзяніна Бельгіі. Масавай асновай нацыі літоўскіх палякаў павінны былі стаць г.зв. "тутэйшыя", якія яшчэ напачатку ХХ ст. не мелі выразнай нацыянальнай самаідэнтыфікацыі. Аднак працэсы нацыянальнага развіцця, утварэнне нацыянальных польскай і літоўскай дзяржаваў перашкодзілі фармаванню гэтай новай нацыі.

Вяртаючыся да праблемы радаводу палякаў беларускіх і літоўскіх земляў, можна адзначыць, што значных разыходжанняў паміж нацыянальнымі гістарыяграфіямі Польшчы, Літвы і Беларусі няма. Галоўным фактарам фармавання польскай грамадскасці Беларуска-Літоўскага краю апошняй трэці ХІХ - пачатку ХХ ст. лічацца ранейшыя працэсы паланізацыі.

Феномен паланізацыі патрабуе спецыяльнай увагі. Ужо ў перыяд станаўлення беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі фактар польскіх уплываў ацэньваўся вельмі негатыўна і параўноўваўся з палітыкай русіфікацыі. Мітрафан Доўнар-Запольскі, напрыклад, у артыкуле "Беларускае мінулае" ("Белорусское прошлое"), які быў надрукаваны на старонках газеты "Минский листок" (1888), сцвярджаў, што ў XVI - XVII ст. Польшча і Расія, узаемадапаўняючы свае намаганні, знішчалі палітычную самастойнасць беларускай нацыі і перашкаджалі яе нацыянальна-культурнаму развіццю: "Польшча навязвала Беларусі шляхецкую арыстакратычную рэспубліку. Масква - баярскую алігархію. І першая, і другая дзяржавы цалкам выключалі з палітычнага жыцця дэмас, тады як беларускі народ па сваіх гістарычных і народна-бытавых традыцыях быў у вышэйшай ступені дэмакратычны" [450, c. 334-335]. Паводле даследчыка, "польска-каталіцкае іга" часоў Рэчы Паспалітай пазбавіла беларускі этнас вышэйшых сацыяльных колаў.

У кнізе "Гісторыя Беларусі" (1926) * даследчык упершыню згадаў працэс паланізацыі ў асяроддзі "літоўскай і рускай шляхты" ў сувязі з барацьбой вакол Люблінскай уніі. З тэксту відавочна, што навуковец разумеў паланізацыю як палітычны працэс. У сярэдзіне XVI ст., сцвярджаў ён, шляхта ВКЛ дамаглася пашырэння сваіх палітычных правоў да ўзроўня вольнасцяў польскай шляхты. Гэта таксама спрыяла росту папулярнасці ідэі уніі сярод мясцовай шляхты [451, c. 94-95].

Праблема паланізацыі заняла значнае месца ў асвятленні М.Доўнар-Запольскім беларускай гісторыі ХІХ ст. Гісторык спыніўся на адукацыйнай палітыцы кіраўніцтва Віленскай навучальнай акругі і Віленскага універсітэту. Менавіта з гэтымі ўстановамі ён звязваў "магутны росквіт польскай культуры" ў нашым краі і актывізацыю паланізацыйных працэсаў. "Гэтая эпоха (першая трэць 19 ст. - А.С.), - пісаў даследчык, - вырвала з Беларусі шмат яе выдатнейшых сыноў, якія забыліся пра сваю нацыянальнасць <...> і аддалі свой розум і здольнасці польскай культуры і нацыянальнасці" [451, c. 263]. У пераліку гэтых стратаў фігуравалі Адам Міцкевіч і "яго школа", Ю.Крашэўскі, У.Сыракомля, гісторыкі А.Кіркор, Т.Нарбут ды інш. У дадзеным выпадку паланізацыя трактавалася як свядомы курс на культурную асіміляцыю, што праводзілі польскія магнаты, якіх прадстаўляў Адам Чартарыйскі і польская інтэлігенцыя ў асобе рэктара універсітэту Яна Снядэцкага.

Паланізацыя стала аб'ектам аналізу таксама ў раздзеле "Беларуская народнасць і яе культура да эпохі нацыянальнага Адраджэння". Гісторык адзначыў, што "паланізацыя Беларусі і Літвы мае вельмі нядаўняе паходжанне і з'яўляецца вынікам не толькі імкнення беларусаў і літоўцаў да польскай мовы, але і вынікам неўдалай палітыкі ўрада, які сваімі мерамі падтрымаў паланізацыю і які зусім незнаёмы з мясцовымі ўмовамі". Ён яшчэ раз адзначыў, што толькі напачатку ХІХ ст., г. зн. у часы расійскага панавання, "польская мова стала набываць больш шырокае распаўсюджанне" [451, c. 341]. Апроч Віленскага універсітэту, вялікую ролю ў паланізацыі адыграла змаганне супраць расійскага самаўладдзя, падчас якога "ўсё культурнае і ліберальнае пацягнулася да Польшчы" [451, с. 342]. Поспеху паланізацыі, на думку навукоўца, спрыялі таксама няўдалыя дзеянні пераемнікаў М.Мураўёва. М.Доўнар-Запольскі адзначыў працэс паланізацыі на беларуска-літоўскім этнічным паўзмежжы напрыканцы ХІХ ст. [451, c. 342].

Трактоўка вядомым беларускім даследчыкам месца і ролі палякаў і Польшчы ў беларускай гісторыі практычна не выходзіла за межы канфрантацыйнага разумення польска-беларускіх адносінаў. Палякі, якія паступова ператварыліся з вонкавага ва ўнутраны фактар беларускай мінуўшчыны, засталіся на старонках "Гісторыі Беларусі" адназначна варожай сілай у адносінах да беларускасці. Відаць, менавіта таму М.Доўнар-Запольскі адмаўляў беларускім палякам права на развіццё польскай культуры.

Вацлаў Ластоўскі на старонках "Кароткай гісторыі Беларусі" (1910) першым з беларускіх даследчыкаў выкарыстаў тэрмін "апалячванне" [297, c. 47], пад якім разумеў працэс паланізацыі вышэйшых колаў беларускага этнасу ў XVI - XVIII ст. У гэтым працэсе даследчык бачыў хутчэй самаапалячванне, чым наступствы палітыкі нацыянальнага ціску: "Людзі вышэйшых станаў, прыймаючы польскую культуру, зусім адрываліся ад свайго народу <…>. У другім-трэйцім пакаленьні апалячаныя князі і баяры беларускія забываліся зусім аб сваім беларускім народзе і павелічылі сілу і значэньне палякаў у сваім краю, шырылі самі польскасць. <…> Па дварох князёў-рэнегатоў польшчына выцесніла ўсё беларускае і ўзгадоўвала грамадзян-рэнегатоў" [297, c. 4]. В.Ластоўскі таксама шырока цытаваў "Прамову Івана Мялешкі" (XVII ст.). Гэты ананімовы твор асуджаў шляхту ВКЛ за яе імкненне пераймаць польскасць і служыць не Радзіме ("Літве і Русі"), а польскаму каралю.

Шмат увагі польскім палітычным, рэлігійным і культурна-нацыянальным уплывам, якія разумеліся як перайманне польскага ладу жыцця, звычаяў і мовы, удзяліў Уевалад Ігнатоўскі. Прычым, на яго думку, пашырэнне польскіх уплываў было абумоўлена шэрагам мерапрыемстваў польскіх уладаў на беларускіх землях [461, c. 140]. Фактычна, пачынаючы з У.Ігнатоўскага, у савецкай беларускай гістарыяграфіі паланізацыя стала трактавацца толькі як вынік палітычных намаганняў польскіх уладаў. У гістарыяграфіі 30 - 80-х гг. ХХ ст. праблемам гісторыі беларускай культуры, фармавання беларускай нацыі, пытанням гісторыі беларускай дзяржаўнасці вялікай увагі не надавалася. Паняцце "паланізацыя" часцей выкарыстоўвалася для разумення гістарычнага лёсу беларускай літаратуры [напр., 441, с. 268, 519 ды інш.].

Узмацненне паланізацыі ў XVII - XVIII cт. адзначаў Адам Мальдзіс. Пры гэтым ён жа заўважыў, што беларуская мова і пасля сеймавага рашэння 1696 г. "не была цалкам выцеснена з афіцыйнага ўжытку" і ўжывалася "не толькі сярод народных нізоў, але і сярод сярэдняй шляхты і нават магнатаў" (477, с. 25). Апагеем "паланізатарскіх тэндэнцый" А.Мальдзіс лічыў другую палову XVIII - першую палову ХІХ ст. (477, с. 341). Гэты працэс ён звязваў з пашырэннем уплываў каталіцкага касцёла.

Гэты погляд часткова падзяляў рэлігійны дзеяч і прадстаўнік эмігранцкага напрамку беларускай пасляваеннай гістарыяграфіі Леў Гарошка, які стаў аўтарам адзінай спецыяльнай працы, прысвечанай праблеме паланізацыі. Ён сцвярджаў, што паланізацыя з'яўлялася дзяржаўнай палітыкай Рэчы Паспалітай у XVII - XVIII ст. [439, c. 99]. Пры гэтым даследчык катэгарычна абвяргаў тэзіс, народжаны яшчэ расійскай прапагандай часоў віленскага генерал-губернатара графа М.Мураўёва, што каталіцызм у Беларусі з'яўляўся выключна сродкам паланізацыі мясцовага насельніцтва. Л.Гарошка, наадварот, сцвярджаў беларускі характар каталіцызму ў XV - XVI ст. Ён адным з першых звярнуў увагу на прыкметную ролю Pэфармацыі і Kонтррэфармацыі ў працэсе паланізацыі. Хоць і тут гісторык падкрэсліў, што паланізацыя не з'яўлялася мэтаю рэлігійных рухаў. Галоўным стымулам паланізацыі, на думку беларускага даследчыка, стаўся перанос цэнтра дзяржавы з Вільні ў Кракаў, які ўжо напачатку XVI ст. з'яўляўся галоўнай рэзідэнцыяй вялікага князя літоўскага і караля польскага [439, c. 104]. Мелася на ўвазе абмежаванне дзяржаўнага суверэнітэту.

Цалкам інакш Л.Гарошка ацэньваў ролю каталіцкага касцёла ў Беларусі ў канцы XVIII - пачатку ХХ ст. Узмацненне паланізацыі ён звязваў непасрэдна з дзейнасцю каталіцкага касцёла. Даследчык пагадзіўся з заўвагай польскага гісторыка З.Дэмбіцкага: "Ня Польшча стала каталіцкаю, а каталіцызм стаў польскім" [цыт. па: 438, с. 142]. Менавіта ў гэты час, на думку Л.Гарошкі, пашырылася паняцце "польская вера". За ім стаяла ўсведамленне, што кожны паляк - гэта каталік, а кожны каталік - паляк. У змаганні з уладамі Расіі за незалежнасць Польшчы прадстаўнікі каталіцкага духавенства "стараліся задушыць усе праявы беларускага вызвольнага руху" [438, c. 143]. І тым не менш насуперак некаторым уласным тэзісам аўтар адзначыў факты пэўнай "беларусізацыі" каталіцкага касцёла напачатку ХХ ст.: 1911 г. - з'яўленне беларускага гуртка і беларускай бібліятэкі ў Віленскай духоўнай семінарыі; 1912 г. - тое ж самае адбылося ў Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі ды інш.

У 90-я гг. XX ст. беларускія даследчыкі зноў звярнуліся да праблемы паланізацыі. Некаторыя з іх (С.Кузняева, М.Біч) пачалі праводзіць аналогію паміж русіфікацыяй і паланізацыяй па меншай меры для перыяда канца XVIII - пачатку XIX ст. [479, c. 296, 342, 416, 426-427 ды інш.]. Галоўным наступствам паланізацыі вярхоў грамадства ў XVI - XVIII ст. Міхась Біч лічыў страту беларускім этнасам уласнай нацыянальнай інтэлігенцыі. А гэта, на яго думку, прывяло да фалькларызацыі беларускай культуры [428, c. 4].

Сярод прац апошняга часу звяртаюць на сябе ўвагу тэксты Леаніда Лыча. Паланізацыя трактуецца гэтым гісторыкам амаль выключна як прымусовае апалячванне. У прыватнасці, ён сцвярджаў, што "ідэолагі каралеўскай улады і каталіцкай царквы (у Рэчы Паспалітай - А.С.) імкнуліся ўсімі сродкамі хутчэй апалячыць беларускі народ, падарваць яго веру ў самабытнасць" [476, c. 53]. Прычым адным з галоўных сродкаў апалячвання з'яўляўся "каталіцызм" [476, c. 55]. Падобную пазіцыю займаюць таксама І.Карашчанка і А.Валахановіч: "Частка беларускага насельніцтва, асабліва прадстаўнікі вышэйшых саслоўяў, прымаючы каталіцкую веру, меняла сваю нацыянальную прыналежнасць на польскую" [464, c. 393-394]. Яны ж сцвярджаюць, што "за перыяд існавання Рэчы Паспалітай на беларускіх этнічных землях і на беларуска-літоўскім этнічным паўзмежжы ўтварыліся пэўныя тэрыторыі, на якіх сяляне, што былі католікамі па веравызнанні, вызначалі сваю этнічную прыналежнасць як польскую <…>" [464, c. 393-394].

На старонках Энцыклапедыі гісторыі Беларусі Л.Лыч вызначыў паланізацыю як "сістэму мерапрыемстваў дзяржаўных органаў, культурных устаноў і каталіцкага духавенства па асіміляцыі беларускага народу" [Т. 5, с. 380]. Першыя "сімптомы" паланізацыі ён заўважыў ужо пасля Крэўскай уніі. Галоўная прычына страты часткай беларусаў сваёй культурна-моўнай адметнасці ў перыяд Рэчы Паспалітай, паводле Л.Лыча, заключалася ў свядомай дзейнасці свецкай і духоўнай уладаў гэтай дзяржавы. Ён катэгарычна адвергнуў шлях самаапалячвання або дабраахвотнага пераймання беларусамі ўзораў польскай культуры і польскай мовы. Л.Лыч лічыў, што паланізацыя працягвалася і пасля далучэння беларускіх земляў да Расіі. Па меркаванні даследчыка, яна аслабела толькі пасля разгрому паўстання 1863 - 1864 гг.

Варта заўважыць, што Л.Лыч, як і некаторыя іншыя беларускія гісторыкі, для разумення гістарычных працэсаў часоў сярэднявечча карыстаецца тэрміналогіяй, якая з'яўляецца толькі ў перыяд новай і найноўшай гісторыі, калі, зрэшты, і адбываўся працэс фармавання нацыяў. Але вядома, што Рэч Паспалітая была феадальна-саслоўнай шляхецкай дзяржавай і не з'яўлялася механізмам для рэалізацыі нацыянальных інтарэсаў. Трэба адзначыць і тое, што палітычныя прывілеі для каталікоў нельга лічыць прыкметай палітыкі нацыянальнай асіміляцыі, таму што канфесія не роўная этнічнасці або нацыянальнасці. Тэрмін "паляк" на працягу большай часткі існавання Рэчы Паспалітай быў тэрмінам не нацыянальным, а палітычным і саслоўным. І толькі ў такім сэнсе гэтую краіну можна лічыць "польскай дзяржавай". Спроба ахарактарызаваць працэсы паланізацыі часоў Рэчы Паспалітай у катэгорыях палітыкі нацыянальнай асіміляцыі ўладаў міжваеннай Польшчы (1918-1939) толькі заблытвае сітуацыю. Характэрнае для многіх даследчыкаў атаясамленне каталіцызма і польскасці не дазваляе растлумачыць факт прыналежнасці да каталіцкага касцёлу шматлікіх дзеячоў беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння пачатку ХХ ст. Што датычыць факталагічнага абгрунтавання тэзіса пра асіміляцыйны курс уладаў Рэчы Паспалітай, то Л.Лыч фактычна ўсе свае разважанні будуе толькі на адным эпізодзе, а менавіта на замене старабеларускай мовы на старапольскую ў дзяржаўным справаводстве ВКЛ (1696).

В.Вярэніч і М.Піліпенка звярнулі ўвагу на ўзаемнасць культурных уплываў. В.Вярэніч лічыць, што паланізацыя "рускага і літоўскага баярства" ў XVI - XVIII ст. была амаль роўнай па этнічных маштабах працэсу асіміляцыі польскіх каланістаў з ніжэйшых колаў грамадства. На яго думку, якраз уплыў беларускай мовы вызначыў фармаванне адметнай "пальшчызны літоўскай" [690, s. 201, 211]. М.Піліпенка звязаў з "польскасцю" з'яўленне новых формаў адміністрацыйнага падзелу, гарадскога самакіравання, новага календара, пранікненне каталіцызма і пэўныя ўплывы на беларускую мову (узбагачэнне слоўнікавага складу ды інш.) [486, c. 99]. В.Вярэніч (услед за польскай даследчыцай Х.Турскай) адзначыў спантанную самапаланізацыю вясковага насельніцтва Віленшчыны і Гарадзеншчыны ў другой палове ХІХ ст. [690, s. 201-202]. Ён жа сцвярджаў, што атаясамленне каталіцызмa і польскасці прыйшло ў Беларусь ужо пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і было звязана з палітыкай царскіх уладаў. Менавіта апошнія навязывалі грамадству тэрміны "руская вера" і "польская вера", што спрыяла русіфікацыі праваслаўных і паланізацыі каталікоў [690, s. 203-204].

Можна зрабіць выснову, што ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі спробы навуковага падыходу да праблемы польска-беларускіх культурных уплываў суседнічаюць са спрошчаным ідэалагізаваным разуменнем феномену паланізацыі. Адлюстраваннем гэтага з'яўляецца і пэўная неакрэсленасць паняційнага апарату. Тэрмінам "паланізацыя" адначасова характарызуюць працэс прымусовай асіміляцыі і працэс самаапалячвання або спантаннай (стыхійнай) асіміляцыі. Зачастую ставіцца знак роўнасці паміж паланізацыяй і русіфікацыяй, як пры ацэнцы гэтых з'яваў на працягу ўсёй гісторыі Беларусі, так і для перыяду ХІХ - пачатку ХХ ст. За невялікім выключэннем большасць беларускіх даследчыкаў разумее феномен паланізацыі толькі як праяву палітыкі нацыянальнай або дзяржаўнай асіміляцыі.

У літоўскай гістарыяграфіі працяглы час беспадзельна дамінавала пазіцыя, сфармуляваная яшчэ Сімонасам Даўкантасам, які лічыў палякаў і Польшчу галоўнай крыніцай усіх бедаў літоўскай гісторыі. Звычайна ўжываўся тэрмін "паланізацыя" як сінонім прымусовай асіміляцыі.

Аднак апошнім часам працэс паланізацыі падвергся выразнаму перасэнсаванню. У працах Эдвардаса Гудавічуса і Артураса Бумбляўскаса сцвярджаецца, напрыклад, што паняцце "паланізацыі" (прымусовай асіміляцыі) не з'яўляецца адэкватным для разумення культурных працэсаў перыяду ВКЛ. Даследчыкі заяўляюць пра дамінаванне працэсу самапаланізацыі (спантаннай асіміляцыі), які быў вызначаны параўнальна больш высокім узроўнем польскай культуры. Таксама і Р.Мікныс сцвярджаў, што магнатэрыя і шляхта Вялікага княства Літоўскага паланізаваліся "натуральна, без гвалту" [631, s. 86]. У якасці этапу, які папярэднічаў самапаланізацыі і паланізацыі, А.Бумбляўскас вылучыў перыяд "прыняцця элементаў польскай культуры" [578, s. 45].

Менавіта паланізацыя паспрыяла далучэнню Літвы дa дасягненняў еўрапейскай цывілізацыі. Яна ж выступіла ў ролі пэўнага каталізатара фармавання еўрапейскай мадэлі культуры літоўцаў. Э.Гудавічус сцвярджаў, што Літва не адставала ад Еўропы настолькі, каб не сумець выкарыстаць гэты каталізатар, але ўжо не магла абысціся без яго [589, s. 50].

На думку Э.Гудавічуса, Польшча была не толькі адзіным геапалітычным шансам для Літвы, яна з'яўлялася адзіным шляхам да заходнееўрапейскай цывілізацыі [579, s. 758]. У сярэдзіне XVI ст. палітычная эліта ВКЛ прыняла польскую мадэль шляхецкай культуры. Дзякуючы гэтай мадэлі адбывалася еўрапеізацыя грамадства. У адносінах уласнасці сфармавалася леннае права, у сацыяльна-эканамічнай структуры - фальварак, у сацыяльна-палітычнай сферы - шляхецкае саслоўе і саслоўная манархія, у гарадской гаспадарцы - цэхі, у ідэалагічнай галіне - рэфармацыя і контррэфармацыя і г.д. Грамадства ВКЛ засвойвала неабходны мінімум еўрапейскай цывілізацыі, каб пазней дзейнасцю К.Семяновіча, А.Каяловіча, Ж.Лаўксміна ды інш. прычыніцца да яе далейшага развіцця. А.Бумбляўскас сцвярджаў існаванне самабытнай цывілізацыі (культуры) ВКЛ, якая, праўда, у XVII - XVIII ст. знаходзілася ў такіх самых адносінах да польскай культуры, як лацінаамерыканская - да іспанскай [579, s. 760]. Культуру ліцвінаў свядомасці gente Lithuanus, natione Polonus даследчык ахарактарызаваў як польска-літоўскую.

Канцэпцыя Э.Гудавічуса ўпершыню ў літоўскай гістарычнай навуцы прызнала цывілізацыйную ролю Польшчы ў адносінах да гістарычнай Літвы. Яна стварыла магчымасць без асаблівых эмоцый аналізаваць тэзіс польскай гістарыяграфіі пра цывілізацыйную місію Польшчы на Усходзе і дазволіла разглядаць сучасных палякаў Літвы як вынік складаных цывілізацыйных працэсаў і адначасова як інтэгральную частку сучаснага літоўскага грамадства.

Вядомы дзеяч літоўскай культуры Томас Венцлова заявіў пра неабходнасць цалкам адмовіцца ад традыцый Сімонаса Даўкантаса. На яго думку, ідэолагі літоўскага нацыянальнага руху здолелі тагачасны польска-літоўскі канфлікт перанесці на гістарычную глебу. Менавіта палітычныя і ідэалагічныя інтарэсы, а не гістарычныя крыніцы, сталі падставай сцвярджэнняў, што палякі свядома і мэтанакіравана знішчалі літоўскую мову, пачынаючы ад Люблінскай і нават Крэўскай уніі [701, s. 149]. Новыя ацэнкі польска-літоўскіх адносінаў знайшлі адлюстраванне таксама ў кнізе М.Ючыса "Lietuvos ir Lenkjos unija (XIV a. vid - XIX a. pr.) (Vilnius, 2000). Можна сцвярджаць, што сучасная літоўская гістарыяграфія выходзіць на ўзровень усебаковага аналізу феномену паланізацыі.

Новыя падыходы літоўскіх даследчыкаў да праблемы паланізацыі ў пэўнай ступені грунтуюцца на палажэннях "ліцвінскай" ("краёвай") гістарыяграфіі. Краёўцы звычайна адзначалі вялікую пазітыўную ролю польскай культуры і каталіцкага касцёла. Затое ўплывы польскіх палітыкаў рэзка крытыкаваліся. Т.Нарбут менавіта на польскіх магнатаў усклаў галоўную адказнасць за тое безуладдзе апошніх дзесяцігоддзяў Рэчы Паспалітай, якое аблегчыла Расіі, Прусіі і Аўстрыі яе знішчэнне [635, s. 235].

Адам Кіркор успрымаў паланізацыю як заканамерны і прагрэсіўны працэс: "Нельга не пагадзіцца, што, як у адукацыі, так і ў грамадзянскіх правах і ўстановах, нарэшце, у глыбока ўкаранённым пачуцці патрыятызму, палякі мелі значную перавагу над літоўцамі і беларусамі. Менавіта гэтым тлумачыцца, што па натуральнаму закону прыроды вышэйшая і мацнейшая цывілізацыя праглынула слабейшую і малодшую" [309, c. 135-136]. Пры гэтым А.Кіркор падкрэсліў, што народы, якія злучыліся з Польшчай ад гэтага зусім не пастрадалі. Наадварот, па разумовых здольнасцях, мужнасці, моцы характару і вытрымцы яны пераўзыходзілі палякаў.

М.Ромэр трактаваў паланізацыю як добраахвотны працэс пераймання ўзораў польскай культуры. Менавіта Польшча, на яго думку, з'яўлялася галоўным правадніком дасягненняў еўрапейскай культуры ў гістарычнай Літве [400, s. 18]. Працэс паланізацыі М.Ромэр разумеў як працяглы перыяд змяшання элементаў польскай культуры з элементамі культуры мясцовай. Ён падкрэсліваў розніцу паміж паланізацыяй як з'явай палітычнай і паланізацыяй як з'явай культурнага жыцця. Першая, на яго думку, адбылася досыць хутка, а вось другая - зацягнулася. Яшчэ ў XVII ст., сцвярджаў М.Ромэр, шляхта ВКЛ карысталася літоўскай і беларускай мовамі [397, s. 18].

Напачатку XIX ст., па ацэнцы М.Ромэра, буйная шляхта (землеўласнікі) канчаткова паланізавалася. А вось дробная і сярэдняя - заставалася "літоўскай", хоць і была ўжо досыць моцна прасякнута польскімі ўплывамі. Яе імкненне да польскасці М.Ромэр тлумачыў не нацыянальна-культурнымі імкненнямі, а саслоўнымі інтарэсамі [397, s. 24]. Даследчык адзначыў таксама працяг працэсу паланізацыі насельніцтва беларускіх і літоўскіх земляў у другой палове XIX ст. Ён звязваў гэты працэс з сітуацыяй выбару паміж Польшчай і Расіяй, які павінна была зрабіць грамадскасць Беларуска-Літоўскага краю ва ўмовах рэзкага абвастрэння польска-расійскага супрацьстаяння. Менавіта яно вызначала жыццё краю пасля разгрома паўстання 1863 - 1864 гг.

М.Ромэр надаваў паланізацыі выключна важную ролю. Менавіта з ёй навуковец і палітык звязваў нараджэнне адметнага этнакультурнага тыпу ("псіхічна-культурнай індывідуальнасці" [578, s. 136]) - літоўскіх палякаў. Да гэтага тыпу ён адносіў і сябе. У сваіх працах М.Ромэр неаднаразова падкрэсліваў мясцовае паходжанне літоўскіх палякаў, іх непарыўную сувязь з гісторыяй, традыцыямі і культурнай спадчынай ВКЛ. Ён звяртаў увагу і на асаблівасці мясцовай польскай мовы ("пальшчызны літоўскай"), якая, на яго думку, па сваіх граматычных канструкцыях моцна нагадвала беларускую і літоўскую мовы [643, s. 133].

Публіцысты-краёўцы пачатку ХХ ст. былі катэгарычнымі ў сцвярджэнні, што дасягненні еўрапейскай культуры прыйшлі на беларускія і літоўскія землі з Польшчы. На іх погляд, у гістарычнай Літве фармавалася адзіная польска-беларуска-літоўская культура ("На ўсёй тэрыторыі Літвы панавалі адныя і тыя ж звычаі, адна і тая ж нацыянальная этыка <…>)" [643, s. 6].

У польскай гістарыяграфіі ужываюцца паняцці "паланізацыя" ("polonizacja") і "самапаланізацыя" ("polszczenię się"). Аднак прынцыповай розніцы паміж імі для большасці даследчыкаў няма. Паланізацыя звычайна трактуецца як самапаланізацыя *. Менавіта так тлумачыў працэс паланізацыі адзін з першых яго аналітыкаў Л.Васілеўскі. Паланізацыю ён разглядаў як наступствы таго, што "ўсходняя цывілізацыя" не вытрымала канкурэнцыі з "заходняй (польскай)". Імкненне далучыцца да культуры больш высокага ўзроўня, характэрнае спачатку толькі для вышэйшых колаў грамадства ВКЛ, пазней для мяшчанства і духавенства, яшчэ пазней для тых прадстаўнікоў народу, што ўздымаліся ўверх па службовай лесвіцы, і было, на думку даследчыка, галоўнай прычынай паланізацыі [413, s. VI].

Л.Васілеўскі адзначыў, што паланізацыя працягвалася і пасля падзелаў Рэчы Паспалітай. Ён зафіксаваў парадаксальную, на першы погляд, сітуацыю: "Найвялікшыя поспехі ў паланізацыі няпольскіх земляў былой Рэчы Паспалітай адбыліся ўжо пасля падзелаў Польшчы, у перыяд пераследаванняў польскасці. Больш таго, значнае перамяшчэнне польскай этнічнай тэрыторыі на Усход, а таксама пашырэнне этнічных польскіх рэгіёнаў адбываецца ў перыяд самага жахлівага наступу Расіі на ўсё польскае ў Літве і Беларусі, у перыяд Мураўёва-вешальніка <…>" [413, s. VII]. Прычыны гэтай самапаланізацыі даследчык бачыў у дзейнасці каталіцкага касцёла і культурных уплывах буйнейшых гарадоў Літвы (у прыватнасці, Вільні і Коўна) [413, s. 42].

Польскія публіцысты і даследчыкі пачатку ХХ ст., прызнаючы факт паланізацыі "вярхоў" літоўскага і беларускага этнасаў, успрымалі яго як пазітыўны і заканамерны працэс, які ніколі не адбываўся шляхам гвалту. "У культурнай перамозе нашай мовы над літоўскай, - заяўлялі яны, - ёсць толькі перавага ведаў, працы і гуманізму ў звычаях" [245, Nr 10]. "Польская культура ў Літве не насаджалася полымем і мячом, а распаўсюджвалася праз сяброўства народаў" [246, Nr 38] і г.д. Дарэчы, гэтая ідэя адлюстравалася і ў мастацкай літаратуры. Дастаткова згадаць легенду пра Яна і Цыцылію з папулярнага ў свой час рамана Э.Ажэшкі "Над Нёманам" (1887).

Як цывілізацыйную місію Польшчы на ўсходзе Еўропы, разумеў паланізацыю вядомы польскі дэмограф пачатку ХХ ст. В.Вакар. Палякаў у Літве ён параўноўваў з нямецкімі каланістамі ў Польшчы, польскую мову з лацінскай у сярэднявечнай Еўропе або з французскай у эпоху Асветніцтва [681, s. 10].

Х.Турска, якая ў 30-я гг. ХХ ст. праводзіла этналагічнае і лінгвістычнае даследаванне польскамоўных рэгіёнаў Віленшчыны, прыйшла да вельмі цікавай высновы адносна паланізацыі насельніцтва беларуска-літоўскага этнічнага паўзмежжа. Паланізацыю даследчыца трактавала як пашырэнне арэалу выкарыстання польскай мовы. Яна даказала, што фармаванне польскамоўных рэгіёнаў на беларуска-літоўскім этнічным паўзмежжы (Вільня - Коўна - Дынабург) адбывалася ў трэцяй чвэрці ХІХ ст. Сутнасцю гэтага працэсу было дабраахвотнае імкненне сялянаў каталіцкага веравызнання далучыцца да польскай мовы і польскай культуры, якая па-ранейшым успрымалася як прыкмета прыналежнасці да вышэйшага кола грамадства. Нават антыпольская палітыка ўрада не была ў стане стрымаць гэтае імкненне. Сяляне, вызваленыя ад прыгоннага ладу, дзякуючы спрыяльнай эканамічнай сітуацыі трэцяй чвэрці ХІХ ст. паляпшалі сваё матэрыяльнае становішча і імкнуліся да паляпшэння становішча сацыяльнага. Варта адзначыць, што на думку латышскага гісторыка Э.Екабсанса менавіта ва ўмовах узмацнення антыпольскай палітыкі пасля разгрому паўстання 1863 г. найбольш актывізаваліся працэсы паланізацыі ў Латгаліі. Паводле Э.Екабсанса, у гэты перыяд яны закранулі частку мясцовага сялянства [602, s. 288]

Менавіта пашырэнне польскай нацыянальнай свядомасці сярод сялянаў-каталікоў Х.Турска лічыла галоўнай перадумовай распаўсюджвання сярод іх польскай мовы. Адначасова яна падкрэсліла сувязь паміж моўнай паланізацыяй, пазіцыяй каталіцкага духавенства і часткі паланізаваных колаў мясцовай грамадскасці. Гэтая пазіцыя характарызавалася як актыўная і наступальная. Напрыклад, польскамоўныя набажэнствы ў касцёле яна параўноўвала з урокамі польскай мовы для літоўскага і беларускага сялянства [680, s. 163].

А вось Ю.Бардах не лічыў пашырэнне польскай мовы крытэрыем паланізацыі. Гісторык упэўнены, што для поўнай ідэнтыфікацыі сябе з палякамі менталітэту польскамоўнага насельніцтва не хапала яшчэ адпаведных палітычных і рэлігійных элементаў [570, s. 199]. Напрыклад, у свядомасці шляхты яны з'явіліся пасля Люблінскай і Берасцейскай уніяў. Пашырэнне польскай мовы Ю.Бардах тлумачыў не "асіміляцыйнай" палітыкай кіраўнікоў Рэчы Паспалітай, а імкненнем шляхты далучыцца да вышэйшых сацыяльных і культурных колаў грамадства. Акту ўвядзення ў службовае справаводства ВКЛ польскай мовы (1696) даследчык не надаваў вялікага значэння. Паводле яго меркавання, гэты досыць фармальны акт толькі зафіксаваў тыя перамены, якія ўжо адбыліся. Гісторык звярнуў увагу на тое, што трэці Статут ВКЛ (1588) у 1614 г. быў надрукаваны ў польскім перакладзе, і з таго часу толькі так і перавыдаваўся [570, s. 202]. На думку даследчыка, распаўсюджванню польскай мовы і культуры спрыялі эмігранты з Польшчы. Але толькі гэтым і абмяжоўваецца іх дачыненне да паланізацыі.

Cучасная польская гістарыяграфія звычайна не звязвае працэс паланізацыі з міграцыяй насельніцтва з тэрыторыі этнічнай Польшчы ў ВКЛ. "Трэба прызнаць, - заўважыў Я.Юркевіч, - што <…> колькасць эмігрантаў з Кароны не аказала прынцыповага ўплыву на працэс самапаланізацыі літоўскай шляхты. Тое ж можна сцвярджаць адносна ролі польскіх асаднікаў у гарадах Літвы ў працэсе самапаланізацыі мяшчанства" [606, s. 246]. Х.Лаўмяньскі лічыў паланізацыю прыкладам эфектыўнасці ідэалагічных уплываў [606, s. 254].

Сацыяльным прэстыжам шляхты тлумачыў працэсы паланізацыі ў Рэчы Паспалітай XVI - XVII ст. вядомы польскі гісторык Я.Тазбір. Пры гэтым і ён быў далёкі ад атаясамлівання пашырэння польскай мовы з працэсам паланізацыі. Паводле Я.Тазбіра, нельга лічыць апалячаным шляхціча з Інфлянтаў, Украіны або Каралеўскай Прусіі, які размаўляў па-польску выключна ў шляхецкім асяродку, сейміках або судзе і адначасова карыстаўся "рускай" або нямецкай мовай у роднай хаце, у кантактах з суседзямі і духавенствам свайго веравызнання. На думку Я.Тазбіра, польская мова, якой карысталіся прадстаўнікі няпольскіх этнічных групаў Рэчы Паспалітай успрымалася імі ў якасці дзяржаўнай, бо звязвалася з існаваннем "палітычнага паляка" [672, s. 267]. Прычым пакуль нацыяй лічылася толькі шляхта, прадстаўнікоў улады звычайна не цікавіла мова сялянаў і гандляроў.

Цікавасць у даследчыкаў выклікаў феномен свядомасці літоўскіх палякаў. Ю.Бардах грунтоўна прааналізаваў свядомасць тыпу gente Lithuanus (vel Ruthenus), natione Polonus. Ён адзначыў характэрную для яе, па меншай меры з ХVII ст., падвоенасць, калі Літва ўспрымалася як "малая Айчына", а Польшча - як "вялікая" [570, s. 201-202]. Як "караняжы", так і ліцвіны ў адпаведнасці з тагачаснымі паняццямі з'яўляліся палякамі. Але гэтыя паняцці мелі дзяржаўны характар, а не этнакультурны.

На думку У.Вяльхорскага, усведамленню гістарычнай значнасці польска-літоўскай дзяржаўнай уніі моцна спрыялі падзелы Рэчы Паспалітай. Навуковец прааналізаваў шэраг дакументаў, звязаных з антырасійскімі паўстаннямі. Сярод іх быў і фрагмент Маніфеста Літоўскага выканаўчага камітэту ад 19 сакавіка 1863 г.: "Суайчыннікі! Палякі паўсталі, каб скінуць ганебнае ярмо <…> Літоўскі выканаўчы камітэт <…> заклікае нашых братоў ліцвінаў і беларусаў, чый лёс непадзельна звязаны з Польшчай, да паяднання ўсіх сіл вакол сцяга незалежнасці. Адна мэта аб'ядноўвае ўсіх нас - вызваленне Айчыны <…> Заклікаем усіх, у чыіх грудзях б'ецца польскае сэрца - наперад, пад сцяг Белага Арла і Пагоні!" [цыт. па: 695, s. 145].

Гэты дакумент належаў г.зв. "белым". Але і "чырвоныя", якіх Варшава рэзка крытыкавала за "сепаратызм", не менш востра адчувалі непадзельнасць лёсу гістарычнай Літвы і Польшчы. Нават Кастусь Каліноўскі, адзін з піянераў беларускага руху, сумяшчаў у сваёй свядомасці беларускі (дакладней, ліцвінскі) і польскі патрыятызм. Калі нават прыняць сумніў шэрага беларускіх даследчыкаў (напрыклад, М.Біча) у тым, што менавіта К.Каліноўскі з'яўляўся аўтарам вядомага "Piśma Jaśki hospodara spad Wilni do mużykou ziemli polskaj", то можна прыгадаць заклік да сумеснага змагання з "братамі з-пад Варшавы", які ўтрымліваецца ў "Лістах з-пад шыбеніцы". Можна пагадзіцца з думкай С.Касцялкоўскага, што "ў барацьбе за перамогу паўстання ліцвіны ў той час яшчэ не бачылі ніякай розніцы паміж сабой і палякамі ні ў Літве, ні ў Беларусі" [614, s. 92].

Падвоенасць свядомасці выразна адчуваецца ў літаратурнай творчасці пісьменнікаў-ліцвінаў, пачынаючы ад А.Міцкевіча. Славуты паэт-ліцвін стаў гонарам і славай польскай паэзіі. Ю.Бардах звярнуў увагу на характэрны фрагмент з ХІІ раздзелу "Кнігі пілігрымства" А.Міцкевіча: "Ліцвін і мазур - браты. Ці сварацца браты ад таго, што аднаго назвалі Уладыславам, другога - Вітаўтам? Прозвішча ў іх адно, прозвішча Палякаў" [цыт. па: 570, s. 207].

Варта прывесці таксама ацэнку асобы А.Міцкевіча, якая належыць У.Вяльхорскаму: "Міцкевіч быў ліцвінам у тагачасным разуменні гэтага слова. Ён кахаў свой родны край і яго мінуўшчыну сыноўняй любоўю. Жаданне вярнуць незалежнасць Вялікага княства Літоўскага валодала ім цалкам. Адначасова Міцкевіч быў палякам. Ён належаў да польскай культуры і лічыў яе падмуркам духоўнай незалежнасці Айчыны. Незалежнасць Польшчы таксама была ягонай мэтай. Ён не аддзяляў яе ад свабоды Літвы. Абедзве гэтыя праўды аб'яднала ў душы Міцкевіча замілаванне да Рэчы Паспалітай" [693, s. 112]. Яскравым прыкладам спалучэння ліцвінства і польскасці была таксама творчасць Л.Кандратовіча і Ю.Крашэўскага.

У.Вяльхорскі лічыў, што менавіта гістарычная свядомасць нарадзіла гэты незвычайны для эпохі нацыяналізмаў феномен. Ліцвінства ён звязваў з паходжаннем з тэрыторыі былога ВКЛ незалежна ад этнічнай і культурнай прыналежнасці, а польскасць лічыў гісторыка-палітычным утварэннем, вынікам гістарычных сувязяў, якія злучалі дзве дзяржавы і народнасці, што насялялі іх. Ён жа падкрэсліў прынцыповае адрозненне гэтай свядомасці ад свядомасці нацыянальнай [693, s. 112].

Даследчык таксама заўважыў пранікненне польскасці ў беларускую і літоўскую вёску ў перыяд самых моцных антыпольскіх рэпрэсій. На яго думку, гэтаму працэсу моцна спрыяў пачатак літоўскага нацыянальна-культурнага Адраджэння. Нежаданне часткі сялянства прымаць патрабаванні ідэолагаў і кіраўнікоў літоўскага руху падштурхоўвала яе ў бок польскасці [694, s. 255].

Праблеме паланізацыі шмат увагі ўдзяліў П.Эбэрхардт. І ён лічыў галоўным фактарам паланізацыі (дакладней, самапаланізацыі) прывабнасць польскай культуры [596, s. 45]. На яго думку, паланізацыя ў Рэчы Паспалітай ахапіла ўсю шляхту ВКЛ, а аналагічныя працэсы сярод сялянства Беларуска-Літоўскага краю на рубяжы ХІХ - ХХ ст. абмяжоўваліся толькі каталіцкімі рэгіёнамі заходняй Беларусі на мяжы з польскай і літоўскай этнічнымі тэрыторыямі [596, s. 49].

Адзначыўшы "прывабнасць" польскай культуры, П.Эбэрхардт адмовіўся ад адназначнай ацэнкі тэзіса пра цывілізацыйную місію Польшчы на беларускіх і літоўскіх землях. Ён звярнуў увагу на працэс "рутэнізацыі" польскіх сялян-перасяленцаў ("мазураў-буднікаў"), адзначыў захаванне палітычна-прававой адметнасці ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай, ахарактарызаваў г.зв. "ліцвінскі сепаратызм" і падкрэсліў фактар культурных узаемаўплываў, які і вызначыў культурнае развіццё Беларуска-Літоўскага краю [596, s. 26-29]. Аднак той ступені этнакультурнай адметнасці і таго ўзроўня своеасаблівасці менталітэту літоўскіх палякаў, які дазволіў М.Ромэру, У.Вяльхорскаму і Ю.Бардаху прызнаць факт існавання асобнага тыпу палякаў ("odmiana polskości"), П.Эбэрхардт не заўважыў. Ён выкарыстаў традыцыйнае паняцце "палякі ў Беларусі і Літве".

Не надаў вялікага значэння адметнасці палякаў Беларусі і Літвы таксама іншы вядомы польскі гісторык Раман Вапіньскі. Паводле яго меркавання, характар гэтай адметнасці не дазваляе сучасным навукоўцам карыстацца паняццем "літоўскія палякі". У выступленні на канферэнцыі "ХХ стагоддзе - не толькі ў польскай перспектыве" (Гданьск, 2000 г.) ён адзначыў, што гэты тэрмін можна выкарыстаць толькі ў дачыненні да асобных прадстаўнікоў польскай грамадскасці беларускіх і літоўскіх земляў пачатку ХХ ст. Р.Вапіньскі таксама ўвёў у гістарыяграфію паняцце "малая Айчына" [685, s. 10]. На думку даследчыка, адной з такіх "малых Айчынаў" палякаў з'яўляліся г.зв "Паўночна-усходнія крэсы". Права лічыць іх сваёй Радзімай палякам прыходзілася дзяліць з беларусамі і літоўцамі.

Падобная пазіцыя характэрная таксама для працаў Рамана Юркоўскага. Праўда, ён звяртае ўвагу на аcаблівасці свядомасці "крэсовых палякаў", на распаўсюджаванне краёвай ідэалогіі [608, s. 95-97], адзначае "адметнасць псіхічнага тыпу крэсовага землеўласніка" [608, s. 544]. Аднак усё гэта, на яго думку, больш нагадвае рэгіянальныя асаблівасці і не дазваляе весці гаворку пра "odmianu polskości".

У заключэнне трэба яшчэ раз адзначыць, што большасць даследчыкаў Беларусі, Літвы і Польшчы перакананыя ў мясцовым паходжанні польскай грамадскасці беларускіх і літоўскіх земляў апошняй трэці ХІХ - пачатку ХХ ст. Пераважае тэзіс, што ў сваёй абсалютнай большасці палякі з'яўляліся нашчадкамі аўтахтонаў беларускіх і літоўскіх земляў, а галоўным фактарам фармавання польскай грамадскасці Беларуска-Літоўскага краю з'яўляўся працэс паланізацыі (самапаланізацыі).

Праблема колькасці польскай грамадскасці Беларусі і Літвы на рубяжы ХІХ - ХХ ст.

Праблема паланізацыі (самапаланізацыі) непасрэдна звязана з аналізам польскай грамадскасці як сацыяльнай групы. У сувязі з гэтым узнікае пытанне пра колькасць палякаў Беларуска-Літоўскага краю. Па дадзеных Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі 1897 г. у межах Віленскай, Віцебскай, Гарадзенскай, Ковенскай, Магілёўскай і Менскай губ. пражывала 10 062 811 чал. [328] Цывільнае насельніцтва, паводле падлікаў польскага даследчыка Владзімежа Вакара, складала 9 916 617 чал. [681, s. 20]

Устанавіць дакладную колькасць палякаў Беларусі і Літвы на рубяжы ХІХ - ХХ ст. немагчыма. Галоўная прычына - незавершанасць працэсу нацыянальнага размежавання асабліва сярод вясковага славянскага насельніцтва. Па меншай меры, значная яго частка не вызначала ўласную нацыянальнасць у адпаведнасці з сучасным разуменнем гэтага паняцця. Адпаведна існуюць праблемы з крыніцазнаўчай базай даследавання нацыянальнай структуры. Многія даследчыкі выказваюць сумненні ў верагоднасці дадзеных Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897) на беларускіх і літоўскіх землях, у якіх адлюстравалася моўная сітуацыя. Вядома, што перапіс адбываўся ва ўмовах актывізацыі палітыкі "располячения" г.зв. "Паўночна-Заходняга краю", і палітычная сітуацыя не магла не паўплываць на ход і вынікі гэтага перапісу. Ёсць падставы для крытычнага стаўлення таксама да вынікаў расійскіх перапісаў 1909 і 1911 гг.

Праўда, у распараджэнні даследчыкаў знаходзяцца яшчэ матэрыялы нямецкага перапісу 1916 г., які праводзіўся на акупаванай тэрыторыі Ковенскай, Гарадзенскай, частках Віленскай і Менскай губ., і польскіх перапісаў 1919 і 1921 гг. Аднак перапіс 1916 г. не насіў усеагульнага характару. Людзі самі павінны былі з'яўляцца на перапісныя вучасткі, і частка насельніцтва праігнаравала гэты перапіс. Што датычыць польскіх перапісаў 1919 і 1921 гг., то варта адзначыць, што яны адбываліся фактычна ва ўмовах вайны. Апроч таго на іх вынікі не магло не паўплываць імкненне польскай палітычнай эліты пашырыць межы незалежнай Польшчы коштам беларускіх земляў.

Трэба заўважыць, што толькі падчас перапісу 1919 г. ставілася пытанне пра нацыянальнасць. Прычым атрыманыя вынікі выклікалі настолькі моцны недавер даследчыкаў, што ў наступным перапісу (1921) арганізатары адмовіліся ад гэтага пытання. Ва ўсіх іншых перапісах, у т.л. у перапісу 1897 г., навукоўцы пры вывучэнні нацыянальнай структуры могуць карыстацца толькі дадзенымі па роднай мове і канфесійнай прыналежнасці. Прычым, пры пэўным спрошчаным поглядзе на гістарыяграфічную сітуацыю, можна адзначыць, што беларускія даследчыкі (а таксама большасць літоўскіх, расійскіх і нямецкіх) акцэнтуюць увагу на дадзеных па роднай мове, а польскія навукоўцы - на паказчыках канфесійнай прыналежнасці.

Адпаведна "моўнай канцэпцыі" вызначэння нацыянальнасці пераважную большасць насельніцтва шасці беларуска-літоўскіх губерняў, паводле перапісу 1897 г., складалі беларусы і літоўцы. Беларусы насялялі пераважна Менскую і Магілёўскую губ., большую частку Віленскай, Віцебскай і Гарадзенскай губ. Перапісчыкі зафіксавалі 5408,0 тыс. чал., якія лічылі роднай беларускую мову (63,6% насельніцтва гэтых губерняў). Літоўцы насялялі ў асноўным Ковенскую губ., а таксама Трокскі, Віленскі і Свенцянскі паветы Віленскай губ. Тут пражывала 99,2% усіх, хто лічыў роднай мовай літоўскую. Яны складалі 41,4% ад насельніцва гэтых двух губерняў (1299,7 тыс.). Яўрэі раўнамерна размяркоўваліся па ўсіх шасці губернях і складалі 14,1% насельніцтва (1414,1 тыс.). Таксама раўнамерна ва ўсіх губернях (з невялікай перавагай у Віцебскай) пражывала рускае насельніцтва. Яно складала 5,6% усіх жыхароў (565,8 тыс.).

Прыблізна такой самай аказалась колькасць палякаў - 5,6% (563,8 тыс.). Найбольш іх пражывала ў Бельскім (34,9%), Беластоцкім (29,9%), Гарадзенскім (7,3%) паветах Гарадзенскай губ., у Ковенскім (24,8%), Вількамірскім (10,1%), Новаалександраўскім (8,9%), Паневежскім (6,6%), Шавельскім (6,3%) паветах Ковенскай губ., Трокскім (11,4%), Віленскім (7,2%), Свенцянскім (6,0%) паветах Віленскай губ. і ў Менскім павеце (7,0%). Адзначым, што вынікі гэтых падлікаў па некаторых паветах выклікаюць моцныя сумненні. У прыватнасці, у Сакольскім пав. Гарадзенскай губ. польскамоўных жыхароў аказалася 1,2%, у Ашмянскім пав. Віленскай губ. - 1,7%, г.зн. іх колькасць была прыблізна роўнай колькасці палякаў у Магілёўскім (1,5%) або Аршанскім пав. (1,8%) Магілёўскай губ., што малаверагодна.

Усведамляючы ўсю адноснасць гэтых падлікаў, варта тым не менш супаставіць іх з паказчыкамі перапісу 1897 г. па саслоўнай прыналежнасці (Табліца 1). Нецяжка ўбачыць, што пры падобным падыходзе сацыяльнае размежаванне грамадства Беларусі і Літвы, якое лёгка прачытываецца ў саслоўных катэгорыях, у вялікай ступені супадае з нацыянальным. Атрымліваецца, што пераважную большасць сялян шасці губерняў складалі беларусы і літоўцы. Значная частка гарадскога насельніцтва (рамеснікі, рабочыя, дробныя і сярэднія гандляры) належыла да яўрэйскай нацыянальнасці. Вышэйшыя сацыяльныя колы грамадства Беларусі і Літвы складаліся з мясцовых польскіх памешчыкаў, звязанай з імі інтэлігенцыі, а таксама расійскага чыноўніцтва і зрусіфікаванай часткі інтэлігенцыі. Варта, аднак, звярнуць увагу на высокі працэнт беларусаў сярод патомнага (28,5) і сярод асабістага дваранства (18,5). Першая з гэтых лічбаў, відавочна, сведчыць пра вялікую колькасць беларускамоўнай дробнай шляхты. Другая лічба, магчыма, датычыла мясцовых ураджэнцаў, якія займалі ніжэйшыя прыступкі чыноўнай іерархіі і з дапамогай сваёй дэклараванай беларускасці спрабавалі ўмацаваць службовае становішча, набыць зямлю і г.д. Так, напрыклад, жыхар г.Лепеля Віцебскай губ. Мікалай Барэйка ў верасні 1912 г. звярнуўся да губернскіх уладаў з просьбай выдаць пасведчанне, што ён з'яўляецца беларусам. Дакумент быў патрэбны для пакупкі зямлі.[199]


Табліца 1.

Нацыянальны і саслоўны склад насельніцтва Беларусі і Літвы. 1897 г.*

Палякі Беларусы Рускія Літоўцы Яўрэі

Коль-

касць

(тыс.

чал.)

% ад

агул.

коль.

сасл.

Коль-

Касць

(тыс.

чал.)

% ад

агул.

коль.

сасл.

Коль-

касць

(тыс.

чал.)

% ад

агул.

коль.

сасл.

Коль-

касць

(тыс.

чал.)

% ад

агул.

коль.

сасл.

Кольк.

касць

(тыс.

чал.)

% ад

агул.

коль.

сасл.

патомнае

дваранства

141,7

47,1

85,7

28,5

29,8

9,9

39,1

13,0

-

-

асабістае

дваранства

9,9

24,0

7,6

18,5

19,9

48,4

1,1

2,6

0,4

0,1

духавенства

0,6

2,3

8,8

34,9

15,2

60,7

0,5

1,9

-

-

ганаровыя

грамадзяне

0,5

3,0

4,7

29,6

7,7

48,4

-

-

1,3

8,3

купцы

1,0

4,7

0,3

1,5

2,1

10,3

-

-

13,7

66,8

мяшчане

177,6

8,7

317,9

15,5

132,9

6,5

61,8

3,0

1369,6

66,8

сяляне

226,6

3,2

5014,9

70,5

374,9

5,3

1204,9

16,9

23,9

0,3

* Падлікі зробленыя ў межах г.зв. "моўнай" канцэпцыі вызначэння нацыянальнасці.

Крыніцы: Первая всеобщая перепись населения Российской империи. 1897 г. Вып. IV. Виленская губ. 1903; Вып. V. Витебская губ. 1903; Вып. XI. Гродненская губ. 1904; Вып. XVII. Ковенская губ. 1904; Вып. XXII. Минская губ. 1904; Вып. XXIII. Могилёвская губ. 1905.

Звернем таксама ўвагу на заняткі польскага насельніцтва. Сярод тых, хто прадстаўляў у краі ўладу і права (адміністрацыя, суд, паліцыя, грамадская і саслоўная служба) палякі складалі 12,0% * (0,4% ад агульнай колькасці польскага насельніцтва). (Для параўнання заўважым, што рускія складалі 42,0%, а беларусы - 30,7%.) Аднак трэба адзначыць, што палякі, за невялікім выключэннем, займалі толькі ніжэйшыя дзяржаўныя пасады. Адносна значную колькасць палякаў-чыноўнікаў ускосна пацвярджаюць дадзеныя па саслоўнаму складу. Сярод асабістых дваран, якія ў сваёй асноўнай масе якраз і з'яўляліся чыноўнікамі, палякі складалі 24,0%.

Святары-палякі налічвалі 2,3% сярод усяго духавенства. (Для параўнання: святары-рускія - 60,7%, святары-беларусы - 34,9%.) Гэтая невялікая лічба не павінна ўводзіць у зман. Польскае каталіцкае духавенства займала прыкметнае месца ў жыцці польскага грамадства і ўсяго краю.

Аналагічна трэба ацэньваць лічбы, якія мелі дачыненне да інтэлігенцыі. Сярод людзей, якія займаліся навучальнай і выхаваўчай дзейнасцю, навукай, літаратурай, мастацтвам, прыватнай юрыдычнай практыкай, медыцынскай працай, палякі складалі 9,0%. (Для параўнання: рускія - 19,3%, беларусы - 15,8%). Але колькасна невялікая польская інтэлігенцыя адыгрывала значную ролю ў культурным і грамадскім жыцці краю. Да гэтага трэба дадаць красамоўныя дадзеныя па колькасці пісьменных сярод розных народаў. Палякі былі найбольш адукаваным народам. Пісьменных сярод іх было 45,8%. Потым ішлі літоўцы (38,6%) і яўрэі (33,0%). Апошняй была так званая "руская нацыя" (беларусы, украінцы, рускія) - 18,1% [328] Нельга не заўважыць, што нават паводле "моўнай канцэпцыі вызначэння нацыянальнасці" колькасць польскага насельніцтва сярод інтэлігенцыі і тых, хто прадстаўляў уладу і права, перавышала працэнтную вагу палякаў сярод усіх жыхароў краю.

Нельга не адзначыць, што лінгвістычны крытэрый пры вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці мае істотныя недахопы. Не заўсёды нацыянальная ідэнтыфікацыя непарыўна звязана з той мовай, якую чалавек лічыць сваёй роднай. Гэтая заўвага асабліва датычыць паўзмежных этнічных зонаў, насельніцтва якіх звычайна размаўляе мешанымі дыялектнымі гаворкамі і разумее мовы суседніх этнасаў. У такіх зонах мова перастае быць галоўным крытэрыем нацыянальнай адметнасці. А ў дачыненні да беларусаў лінгвістычны прынцып мае яшчэ адну загану. Справа ў тым, што вясковыя жыхары, якія размаўлялі па-беларуску, звычайна называлі сваю мову "простай", "мясцовай" або "тутэйшай" *. Ва ўсведамленні гэтых людзей іх мова мела статус вясковай гаворкі і не параўноўвалася (тым больш не супрацьставілася) з польскай або рускай мовамі. У 1897 г. звычайна самі перапісчыкі вызначалі мову значнай часткі насельніцтва як "белорусский говор". Расійскі ўрад быў зацікаўлены ў гэтым, бо "белорусскоговорящих" ва ўсіх афіцыйных матэрыялах канца ХІХ - пачатку ХХ ст. адносілі да "русского народа" [340].

Па канфесійнай прыналежнасці насельніцтва краю дзялілася на тры групы: праваслаўныя - 53,1% (5 348,5 тыс.); каталікі - 31,1% (3128,1 тыс.), у т.л. каталікі, што назвалі роднай мовай польскую, складалі 17,7% (555,6 тыс.); іўдзеі - 14,2% (1423,3 тыс.).

Яўрэі, літоўцы, рускія і палякі мелі, па сутнасці, нацыянальныя цэрквы. Іўдаізм спавядала 99,9% яўрэйскага насельніцтва, прыкладна столькі ж літоўцаў спавядала каталіцызм, 98% палякаў таксама з'яўляліся каталікамі, 94,7% рускіх былі праваслаўнымі. Беларусы падобнага канфесійнага адзінства не мелі. Каталікі, роднай мовай якіх была беларуская, налічвалі 1026,6 тыс. (18,0%), жылі вельмі кампактна. 2/3 з іх насялялі Віленскую і Гарадзенскую губ. [328]

Польскія навукоўцы звычайна звярталі галоўную ўвагу на паказчыкі канфесійнай прыналежнасці. Пры гэтым колькасць палякаў у Беларусі і Літве звычайна ўзрастала за кошт беларускамоўных каталікоў.

У польскай гістарыграфіі пануе тэзіс пра свядомае заніжэнне колькасці польскамоўнага і каталіцкага насельніцтва Беларуска-Літоўскага краю ў 1897 г. Першай грунтоўнай спробай перагляду гэтых дадзеных стала даследаванне Эдварда Малішэўскага [626]. Навуковец пагадзіўся толькі з дадзенымі па колькасці польскамоўных жыхароў Ковенскай губ. У іншых губернях, на яго погляд, да палякаў аднеслі выключна польскамоўную інтэлігенцыю і шляхту. Асноўны аргумент даследчыка быў звязаны з параўнаннем матэрыялаў 1897 г. з вынікамі перапісу 1909 г. Параўнанне (з улікам таго, што прырост насельніцтва быў аднолькавы для ўсіх нацыянальнасцяў, а значнай міграцыі палякаў у Беларусь і Літву не назіралася) дало яму права сцвярджаць, што дадзеныя 1897 г. па колькасці польскамоўных жыхароў Віленскай, Віцебскай, Менскай і Магілёўскай губ. былі заніжанымі [626, s. 18-24]. Але аўтар не зрабіў аналагічнага параўнання ў дачыненні да Ковенскай і Гарадзенскай губ. А яно, дарэчы, паказвае, што ў Гарадзенскай губ. колькасць польскага насельніцтва ў 1909 г. зменшылася на 5,7%, а "рускага" * ўзрасла на 7,6%. У Ковенскай губ. колькасць палякаў у 1909 г. зменшылася на 5,5%, а "рускіх" і літоўцаў узрасла адпаведна на 2,1% і 13,3%. Відавочна, што розніцу ў паказчыках удзельнай вагі польскага насельніцтва ў 1897 і 1909 г. нельга тлумачыць толькі фальсіфікацыяй перапісу 1897 г. Трэба таксама ўлічваць актывізацыю нацыянальных працэсаў, якія спрыялі пераменам у самасвядомасці "тутэйшых" на пачатку ХХ ст. Дарэчы, некаторыя польскія гісторыкі таксама бачаць прычыны значнага змяншэння колькасці палякаў у 1909 г. у Ковенскай губ. і такога ж значнага іх павелічэння ў Віленскай, у першую чаргу, у змяненнях нацыянальнай свядомасці насельніцтва гэтых губерняў [575].

На падставе ўласнай верыфікацыі Э.Малішэўскі прыйшоў да высновы, што ў Беларусі і Літве ў 1914 г. пражывала 1,5 млн. палякаў [626, s. 26]. Гэтая лічба атрымалася ў выніку залічэння ў польскую нацыю ўсіх каталікоў Вільні, паловы дробнай шляхты Віленскай губ., паловы сялян каталіцкага веравызнання Гарадзенскай губ., амаль усіх сялянаў-каталікоў Віцебскай губ. і г.д.

Пра неаб'ектыўнасць перапісу 1897 г. таксама неаднаразова заяўляў Л.Васілеўскі. У кнізе "Litwa i jej ludy" ён сцвярджаў, што ў Беларусі і Літве напрыканцы ХІХ ст. пражывала да 1 млн. палякаў (10% ад усяго насельніцтва), да 4 млн. беларусаў, з якіх 1,5 млн. былі каталікамі, каля 1,4 млн. яўрэяў, каля 1,5 млн. літоўцаў. Л.Васілеўскі лічыў, што палякі з'яўляюцца карэннымі жыхарамі трох паветаў Гарадзенскай губ. - Беластоцкага, Бельскага і Сакольскага. Акрамя гэтага, яны рассяліліся па ўсяму краю [415, s. 13]. Аднак методыку ўласных падлікаў вядомы даследчык захаваў у таямніцы.

Не прыняў дадзеных расійскіх перапісаў польскі дэмографі і географ пачатку XX ст. Владзімеж Вакар. Ён таксама лічыў, што "незаўважаных" расійскай статыстыкай палякаў трэба шукаць сярод катэгорый "беларусы каталіцкага веравызнання" (перапіс 1897 г.) і "рускія іншых веравызнанняў" (перапіс 1909 г.). Даследчык быў пэўны, што колькасць беларусаў-каталікоў незначная і прыблізна роўная розніцы паміж афіцыйнай лічбай каталіцкага насельніцтва і яго сапраўднай колькасцю.

В.Вакар сцвярджаў, што ў 1897 г. у Беларусі і Літве пражывала больш за 1612 тыс. палякаў (16,3% ад усяго насельніцтва), а ў 1909 г. - больш за 1846 тыс. (16,1%) [681, s. 19-20]. Тэрыторыяй найбольшага польскага засялення з'яўляліся Сакольскі, Бельскі, Беластоцкі, Гарадзенскі і Ваўкавыскі пав. Гарадзенскай губ., Менск і Менскі пав., уся Віленская губ., Дынабургскі і Дрысенскі пав. Віцебскай губ., Ковенскі і Зарасайскі пав. Ковенскай губ. [681, s. 23]

Падыходы В.Вакара ў значнай ступені падзяляе П.Эбэрхардт [597; 598]. Ён упэўнены, што толькі веравызнанне можа быць падставаю вызначэння нацыянальнасці насельніцтва, якое жыло на беларуска-польскім паўзмежжы напрыканцы ХІХ ст. [566, c. 31] Навуковец лічыць, што "на пераломе ХІХ і ХХ ст. у Беларусі існаваў пэўны сімбіёз паміж рэлігіяй і нацыянальнасцю. У неўрбанізаваным грамадстве з нізкім узроўнем адукацыі замацаваліся сталыя стэрэатыпы, што звязваюць веравызнанне з нацыянальнасцю. Вернік рымска-каталіцкага касцёлу быў сапраўдным ці патэнцыяльным палякам, прыхільнік іўдаізма быў жыдам. У той самы час праваслаўны, які размаўляў на дыялекце беларускай мовы, пад уплывам часу выяўляў рост нацыянальнай свядомасці і рабіўся беларусам" [566, c. 39]. П.Эбэрхардт прызнаў, што беларусы сустракаліся і сярод каталікоў. Але ён лічыць, што такая з'ява магла мець месца толькі ў цэнтральнай і ўсходняй частках Беларусі, дзе пераважала праваслаўнае насельніцтва, і беларускія каталіцкія вёскі былі адарваныя ад згуртаванага каталіцкага рэгіёну. На захадзе Беларусі, на яго думку, вясковае насельніцтва нашмат мацней атаясамлівала каталіцызм з польскасцю [566, c. 38].

Фактычна, П.Эбэрхардт унёс адно, але досыць істотнае ўдакладненне ў разлікі свайго папярэдніка. В.Вакар палічыў украінцамі насельніцтва беларуска-ўкраінскага этнічнага паўзмежжа, якое прызнала сваёй роднай мовай украінскую ("маларускую"). П.Эбэрхардт аднёс іх да беларусаў, звярнуўшы ўвагу, што ва ўсіх наступных перапісах гэтае насельніцтва лічыла сябе беларусамі. У выніку атрымалася, што на рубяжы стагоддзяў агульная колькасць цывільнага насельніцтва Беларусі (у сучасных дзяржаўных межах) складала 6424,2 тыс. чал. Беларусаў было каля 4356,2 тыс. або 67,8%, яўрэяў - 910,9 тыс. або 14,2%, палякаў - 838,9 тыс. або 13,0%, рускіх - 224,5 тыс. або 3,5% [566, c. 45]. Пацвярджэннем верагоднасці гэтых разлікаў стаў, на думку П.Эбэрхардта, перапіс 1909 г. Ён паказаў, што рускія, беларусы і ўкраінцы разам складалі 72,9% насельніцтва Беларусі (5424,1 тыс.), а палякі - 13,2% (983,4 тыс.) [566, c. 62]. Але трэба заўважыць, што ў дачыненні да ўсіх шасці беларуска-літоўскіх губерняў колькасць палякаў Беларусі і Літвы, вызначаных на падставе дадзеных па роднай мове, паводле перапісу 1897 г. (563,8 тыс. або 5,6%), фактычна пацвярджаецца паказчыкамі перапісу 1909 г. - 632,2 тыс. або 5,5%.

П.Эбэрхардт лічыць, што ў 1897 г расійскія перапісчыкі аднеслі да катэгорыі "беларускамоўных" усіх жыхароў польскамоўнай зоны, якая ўтварылася ў 70 - 90-я гг. ХІХ ст. на былым беларуска-літоўскім этнічным паўзмежжы. У 1897 г. тут ужо існавала беларуска-польскае і польска-літоўскае паўзмежжа. Даследчык так ахарактарызаваў сітуацыю, якая складвалася ў выніку працэсаў нацыянальнай дыверсіфікацыі: "Селянін-каталік з ваколіц Коўна, які ўжываў літоўскую мову, станавіўся свядомым літоўцам. Селянін-каталік, што ўжываў славянскія дыялекты і жыў на літоўска-беларускім паўзмежжы, станавіўся свядомым палякам, а праваслаўны селянін, што жыў <…> на вялікай частцы тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага - беларусам. Гэтыя працэсы ў канцы ХІХ ст. выступалі ўжо ў выразна акрэсленай форме, і толькі праграмна запланаваная антыпольскасць перапісу, праведзенага царскай адміністрацыяй, не дала зафіксаваць гэтага факту. На рубяжы ХІХ і ХХ ст. не існавала ўжо этнічнай мяжы паміж літоўскім і беларускім народам. Тут сфармавалася вялізарная нацыянальная зона пераважна польскага характару з цэнтрам у Вільні, якая ўсё больш аддзяляла літоўскую тэрыторыю ад беларускай" [597, s. 26].

Высновы П.Эбэрхардта ў вялікай ступені грунтуюцца на выніках экспедыцыі польскага лінгвіста Халіны Турскай па Віленшчыне ў 1934 - 1935 гг. Даследчыца здолела даказаць, што стварэнне польскамоўнай зоны на беларуска-літоўскім этнічным паўзмежжы адбывалася ў трэцяй чвэрці ХІХ ст. [680]

У працы, прысвечанай нацыянальным змяненням у Літве, П.Эберхардт для рубяжа ХІХ - ХХ ст. прыняў разлікі В.Вакара. У адпаведнасці з імі ў 1897 г. у Літве (у сучасных дзяржаўных межах) літоўцы складалі 56,8% (1271,1 тыс.), палякі - 20,6% (461,6 тыс.), яўрэі - 14,3% (320,8 тыс.), рускія - 4,1% (92,4 тыс.), беларусы - 1,2% (26,0 тыс.). Усяго - 2238,5 тыс. [598, s. 52] Літоўскі дэмограф П.Гаўчас аспрэчыў гэтыя падлікі. Паводле ягоных даследаванняў усё насельніцтва Літвы (у сучасных межах) напрыканцы ХІХ ст. складала 2673,3 тыс. чал. Сярод іх літоўцаў было 1645,8 тыс. (61,6%), яўрэяў - 350,5 тыс. (13,1%), палякаў - 258,9 тыс. (9,7%), беларусаў - 126,0 тыс. (4,7%), рускіх - 128,1 тыс. (4,8%) [598, s. 59]. Як відаць, найбольшыя разбежнасці ізноў датычаць колькасці палякаў і беларусаў.

Тэндэнцыя польскай гістарыяграфіі і дэмаграфіі лічыць веравызнанне важнейшым крытэрыем вызначэння нацыянальнай прыналежнасці ў Беларусі і Літве на рубяжы стагоддзяў не знаходзіць разумення сярод беларускіх, літоўскіх і расійскіх калегаў. Безумоўна, на польска-беларускім этнічным паўзмежжы існаваў моцны стэрэатып атаясамлівання польскасці з каталіцызмам. Тут часта ўжываліся выразы, тыпу - "польская вера" і "руская вера". Але паўтарэнне састарэлых стэрэатыпаў вядзе толькі да таго, што беларусы, гістарычна падзеленыя на каталікоў і праваслаўных, знікаюць як самабытная нацыя. Апроч таго атаясамліванне каталіцызма з польскасцю не дазваляе зразумець многія важныя падзеі беларускай гісторыі *. Недапушчальна ігнараванне (як і абсалютызацыя) такой прыкметы нацыянальнасці, як родная мова. Яна заўсёды была важнай складовай нацыянальнай свядомасці.

Для дадзенага даследавання важна адзначыць саму складанасць праблемы нацыянальнай ідэнтыфікацыі насельніцтва Беларусі і Літвы напрыканцы ХІХ - пачатку ХХ ст. Што датычыць колькасці беларускіх і літоўскіх палякаў, то можна прыняць як падставу далейшых разважанняў тэзіс, што яна не была меньшай за 563,8 тыс. (5,6%) і не перавышала 1612,3 тыс. (16,3%).

Актыўную ролю ў польскім руху адыгрывалі землеўласнікі (ziemiańśtwo). Выявіць іх дакладную колькасць даволі цяжка. Перапісы такіх дадзеных не прыводзяць. Ёсць, праўда, падлікі МУС за 1905 г., дзе ўказана колькасць польскіх землеўласнікаў. Аднак іх параўнанне з дадзенымі перапісу 1897 г. паказала, што Міністэрства аднесла да палякаў усіх землеўласнікаў каталіцкага веравызнання. І тым не менш гэтыя падлікі можна выкарыстаць. Чыноўнікі міністэрства падзялілі ўсіх землеўласнікаў-каталікоў на тры катэгорыі: І - тыя, хто валодаў зямельнымі надзеламі менш за 150 дзес.; ІІ - ад 150 да 500 дзес.; III - звыш за 500 дзес. Усяго выходзіла, што ў шасці беларуска-літоўскіх губернях налічвалася 15752 землеўласніка каталіцкага веравызнання (75,0% ад агульнай колькасці землеўласнікаў) і валодалі яны 5 460 933 дзес. (61,6% ад усіх прыватнаўласніцкіх зямель). Калі мы адлічым шляхту, што валодала менш чым 150 дзес., бо значная яе частка вяла, фактычна, сялянскі вобраз жыцця, то атрымаем прыблізную колькасць землеўласнікаў, якія найбольш адпавядаюць паняццю "польскага земянства", а таксама ўбачым прыблізныя памеры іх зямельных уладанняў (Табліца 2).


Табліца 2.

Колькасць землеўласнікаў-палякаў (1897) і памеры сярэдняга і буйнога польскага землеўладання ў Беларусі і Літве (1905) (па губернях)

Губерні

Колькасць

землеўлас.

1897 г.

% ад агульнай колькасці сярэдніх і буйных землеўласнікаў

Памеры сярэдняга і буйнога землеўладан.

1905 г. (тыс. дзес.)

% ад прыватнаўласніцкіх зямель

Віленская

1121

79,0

908,0

66,4

Віцебская

514

56.5

602,3

53,3

Гарадзенская

466

65,6

486,9

59,3

Ковенская

1101

79,3

809,9

60,4

Менская

1022

70,0

1 568,0

52,4

Магілёўская

576

52,9

613,4

43,8

Усяго:

4800

67,2

4 970,5

55,9

Крыніца: РДГА. Ф.1276, в.1, ад.з. 106, а. 62 адв.- 67 адв.

Безумоўна, атрыманыя лічбы даюць толькі набліжаную карціну рэчаіснасці.

Існуюць таксама іншыя афіцыйныя падлікі. Так, міністр унутраных справаў П.Святаполк-Мірскі сцвярджаў, што ў 1897 г. у Беларусі і Літве землеўласнікі-палякі валодалі 51,3% прыватнаўласніцкіх зямель [101, а. 8 адв.].

Праблему памераў польскага землеўладання ў Беларусі і Літве вывучалі таксама польскія гісторыкі. Эдвард Чыньскі сцвярджаў, што ў канцы XIX - пачатку ХХ ст. у Віленскай губ. палякі валодалі 47,7% прыватнаўласніцкіх зямель, 0,4% надзельных, што складала 24,3% ад агульнай зямельнай плошчы. У Ковенскай губ. лічбы адпаведна выглядалі так: 54,2%; 0,0%; 25,5%; у Гарадзенскай - 43,1%; 3,8%; 25,3% [681, s. 60]. В.Вакар прапанаваў наступныя лічбы памераў польскага землеўладання: у Віленскай губ. - 67,4% прыватнаўласніцкіх зямель, 38,0% надзельных, што складала 54,5% ад агульнай зямельнай плошчы; у Ковенскай губ. адпаведна - 67,3%; 3,4%; 35,0%; у Гарадзенскай губ. - 50,0%; 24,3%; 25,3%. Памеры прыватнаўласніцкага польскага землеўладання ва ўсіх шасці беларуска-літоўскіх губернях складалі, на яго погляд, крыху больш за 6 млн. дзес. (53,0%). Прычым, у цэнтральнай і ўсходняй частках Беларусі падлікі В.Вакара выглядалі так: Менская губ. - 54,7%, Віцебская - 40,2%, Магілёўская - 35,5% прыватнаўласніцкіх зямель [681, s. 60]. Л.Васілеўскі лічыў, што ў канцы ХІХ - пачатку XX ст. польскія землеўласнікі валодалі ў Беларусі і Літве 50,6% прыватнаўласніцкіх зямель [415, s. 15], а Э.Малішэўскі - 48,6% [626, s. 14-26].

Можна сцвярджаць, што прыблізна палова (50,0%-55,0%) усіх зямель, якія знаходзіліся ў прыватнай уласнасці, належала беларускім і літоўскім землеўласнікам-палякам.

Найбольш буйнымі зямельнымі ўладаннямі ў Віленскай губ. валодалі Друцкія-Любецкія, Чацвертынскія, Замойскія, Сапегі і Тышкевічы; у Ковенскай - Радзівілы, Тышкевічы і Браэль-Плятэры; у Гарадзенскай - Браніцкія, Патоцкія, Чацвертынскія і Замойскія; у Менскай - Патоцкія, Пуслоўскія і Чапскія; у Магілёўскай - Любамірскія, Галынскія і Васілеўскія; у Віцебскай - Забелы, Браэль-Плятэры і Плятэр-Зыберкі.

Моцныя пазіцыі вярхоў польскай грамадскасці ў эканоміцы Беларусі і Літвы пацвярджаюцца і дадзенымі перапісу 1909 г. Перапіс паказаў, што 19,5% нерухомасці, якая давала магчымасць удзельнічаць у праектаваных земствах, належала палякам. Пагубернскія дадзеныя выглядалі наступным чынам: Віцебская губ. - 18,7% (40 620 тыс. руб.), Віленская - 25,6% (31 531 тыс. руб.), Гарадзенская - 8,6% (15 296 тыс, руб.), Ковенская - 21,7% (34 803 тыс. руб.), Менская - 29,2% (58 376 тыс. руб.), Магілёўская - 13,4% (30 862 тыс. руб.) [320]. У адпаведнасці з гэтым палякі складалі 45,3% усіх поўнацэнзавых выбаршчыкаў у земствы.

Колькасць польскіх прадпрымальнікаў і пралетарыяту для Віленскай, Віцебскай, Гарадзенскай, Менскай і Магілёўскай губ. вызначана ў працах Міхася Біча [433; 434]. Карыстаючыся гэтай методыкай, мы можам атрымаць дадзеныя па шасці губернях: 9,4% пралетарыяту і 9,8% буржуазіі лічылі сябе палякамі.

Прыкметную ролю ў эканоміцы краю адыгрываў польскі прамысловы і фінансавы капітал. У першую чаргу гэта тычыцца Віленскага зямельнага банка і асобных землеўласнікаў-прадпрымальнікаў (Пуслоўскія, Скірмунты ды інш.). Але асноўныя капіталаўкладанні вярхоў польскай грамадскасці былі звязаны з сельскай гаспадаркай. Гандлёвы капітал быў нязначным.

Прыведзеныя лічбы дазваляюць зрабіць выснову пра значны палітычны патэнцыял польскай грамадскасці. Улады гэта выдатна разумелі, і менавіта таму "польскае пытанне" істотна паўплывала на расійскую ўнутраную палітыку і сталася важным фактарам беларускай гісторыі.

"Польскае пытанне" ў беларускай гісторыі канца XVIII - пачатку 60-х гг. ХІХ ст.

Вырашэнне "польскага пытання" аказала прыкметны ўплыў на лёс многіх дзяржаваў і народаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы *. Яно адыгрывала важную ролю ў гісторыі Прусіі, Аўстрыі і асабліва Расіі, якая да 1915 г. валодала 82% тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай [636, s. 42]. Расійскі даследчык Л.Гарызонтаў аднёс яго да фатальных ("роковых") пытанняў унутранай палітыкі Расійскай імперыі [443, c. 20]. Амаль аналагічна ацаніў гэтую праблему польскі гісторык Г.Глэнбоцкі ў манаграфіі, прысвечанай месцу "польскага пытання" ў палітычнай думцы Расіі. Ён жа заўважыў, што вырашальнае значэнне для лёсу польска-расійскай спрэчкі мела праблема прыналежнасці літоўскіх і беларускіх земляў [586, s. 207].

Напрыканцы XVIII ст. Кацярына ІІ завяршыла справу, якую распачаў яшчэ Пётр І. Якраз у перыяд яе праўлення Расія стала ўспрымацца як магутная імперыя на еўрапейскім кантыненце. Вялікую ролю ў гэтым адыграла далучэнне да расійскай дзяржавы земляў паміж Балтыйскім і Чорным марамі. У палітычнай думцы Расіі польска-расійскае сутыкненне за беларускія, літоўскія і ўкраінскія землі доўгі час успрымалася як пытанне пра тое, ці застанецца Расія вялікай краінай Еўропы, ці будзе выціснута на перыферыю еўрапейскай цывілізацыі. У расійскім падыходзе да "польскага пытання" выразна прысутнічаў геапалітычны фактар, які часта дамінаваў над іншымі аспектамі гэтай праблемы.

Зрабіць дакладнае вызначэнне паняцця "польскае пытанне" складана. У польскай гістарыяграфіі яно трактуецца як імкненне палякаў да палітычнай самастойнасці, да адбудовы ўласнай дзяржаўнасці [586, s. 9]. Пры гэтым звычайна падкрэсліваецца міжнародны аспект "польскага пытання". Г.Верашыцкі, напрыклад, вызначаў яго як уплыў польскіх незалежніцкіх памкненняў на міжнародныя адносіны [692, s. 122]. На думку Л.Гарызонтава, з пункту погляду ўнутранай палітыкі Расіі "польскае пытанне" заключалася "ва ўсеабдымнай інтэграцыі былых земляў Рэчы Паспалітай у імперскі арганізм, ператварэнні палякаў у вернападданых правячай дынастыі" [443, c. 8]. Пункт погляду польскай гістарычнай навукі падзяляе беларускі даследчык В.Швед, які сутнасць "польскага пытання" вызначыў словамі з тэксту Канстытуцыі 3 мая 1791 г.: быць вольным ад ганебнай перавагі чужых загадаў, ставячы палітычнае існаванне, вонкавую незалежнасць і ўнутраную вольнасць народу вышэй за ўласнае жыццё і асабістае шчасце [563, c. 273]. В.Вярэніч пад "польскім пытаннем" у гісторыі Беларусі, Літвы і Украіны разумеў польска-беларускія, польска-літоўскія і польска-ўкраінскія адносіны [437, c. 115-116]. На думку А.Філатавай, "польскае пытанне" на працягу ўсяго ХІХ ст. "знаходзіла сваё адлюстраванне ў існаванні "польскай нацыянальнай ідэі", адной з асноўных мэтаў якой было аднаўленне ў Беларусі і Літве Рэчы Паспалітай у межах да 1772 г." [551, c. 111].

У айчыннай гістарыяграфіі вызначэнне "польскага пытання" ў ягоным дачыненні да беларускай гісторыі адсутнічае. Між тым відавочна, што яно адыгрывала вялікую ролю ў гаспадарчым, сацыяльна-палітычным і культурным развіцці беларускіх земляў . Дзеля разумення сутнасці гэтай праблемы трэба спыніцца на эвалюцыі тэрміна "паляк" на працягу ўсяго ХІХ ст. Семантыка паняцця "паляк" істотна змянілася за гэты час. Напрыканцы XVIII - пачатку ХІХ ст. яно мела не столькі этнанацыянальны, колькі палітычны (грамадзянін Рэчы Паспалітай), сацыяльны (шляхціч), а часам і канфесійны (каталік) сэнс. У гэты перыяд дамінавала палітычнае разуменне паняцця "нацыя", характэрнае для эпохі Асветніцтва. Ідэолагі гэтай эпохі былі перакананыя ў неабходнасці дзяржаўна-палітычнай уніфікацыі дзеля лепшага кіравання грамадствам, пашырэння сярод яго лозунгаў Асветніцтва і іх практычнай рэалізацыі. У Рэчы Паспалітай пастулаты ўніфікацыі знайшлі адлюстраванне ў Канстытуцыі 3 мая 1791 г., у якой між іншым ужываўся выраз "урад польскай нацыі". Меўся на ўвазе ўрад той грамадзянскай супольнасці ("naród polityczny"), што пражывала на ўсёй тэрыторыі Рэчы Паспалітай. Р.Радзік нават лічыць, што пры ўмове захавання дзяржаўнасці верагодным было ажыццяўленне іспанскай мадэлі фармавання палітычнай польскай нацыі ў межах Рэчы Паспалітай [640, s. 59].

Адначасова з паняццем "паляк" існавалі тэрміны "ліцвін" і "караняж". "Ліцвінам" называлі грамадзяніна былога ВКЛ незалежна ад яго этнічнага паходжання і культурнай прыналежнасці. "Караняжам" - грамадзяніна Каралеўства Польскага *.

Відавочна, што за "польскасцю" наогул і, у прыватнасці, за "польскасцю" паўстанцаў Т.Касцюшкі (1794) звычайна хаваўся не ўласна польскі, а рэчпаспалітаўскі патрыятызм. Даследчык С.Таляронак сцвярджаў, што ў канцы XVIII ст. на беларускіх і літоўскіх землях "панавала <...> польская нацыянальная ідэя" [545, c. 24]. Але "польскай" яна была толькі па сваіх вонкавых формах. Напрыклад, сябры тайнай Віленскай асацыяцыі, пра якую зрэшты і пісаў С.Таляронак, дэманстравалі тыповы рэчпаспалітаўскі патрыятызм. Ягонай складовай быў патрыятызм ураджэнцаў "Літвы" ** ("ліцвінскі патрыятызм"). Характарызуючы гэтую з'яву, С.Куль-Сяльверстава ўвяла ў навуковы зварот паняцце "ліцвінская традыцыя". На яе думку, "ліцвіны, засноўваючы сваё адрозненне ад уласна польскай шляхты не на моўных <...>, ці канфесійных падставах, а на гістарычнай традыцыі, па меры магчымасці адстойвалі сваю палітычную аўтаномію <...>" [474, c. 235 ды інш.]. Трэба дадаць, што ліцвінства грунтавалася на гістарычных і культурных традыцыях ВКЛ, пэўнай тэндэнцыі дэмакратызацыі, якая праяўлялася ў цікавасці да народнай культуры, на ўсведамленні этнакультурнай адметнасці як ад рускіх, так і ад палякаў з этнічнай Польшчы. Яно было часткай рэчпаспалітаўскага патрыятызму, хоць і адрознівалася высокай ступенню аўтаномнасці. Па сваёй канфесійнай прыналежнасці большасць прадстаўнікоў гэтай традыцыі з'яўляліся вернікамі каталіцкага касцёлу, а па саслоўным складзе належалі да шляхты. Літаратурныя і публіцыстычныя творы ў межах гэтай традыцыі ствараліся на польскай, літоўскай і беларускай мовах. Апошняя перадавалася на пісьме лацінкай. Цэнтрам ліцвінскай традыцыі з'яўлялася Вільня. Што датычыць палітычных намаганняў ліцвінаў, то перабольшваць іх самастойнасць не трэба.

Сапраўдным ліцвінам-патрыётам можна лічыць Я.Ясінскага, які так і не быў зацверджаны Т.Касцюшкам на пасадзе камандуючага паўстанцкімі войскамі на беларускіх і літоўскіх землях у сувязі з абвінавачваннямі ў "сепаратызме" [454, c. 79-84]. Пэўная самастойнасць пазіцыі Я.Ясінскага грунтавалася на ўсведамленні, што ўласна польскія інтарэсы не тоесныя інтарэсам гістарычнай Літвы. Аднак гэты "сепаратызм" не перашкодзіў Я.Ясінскаму загінуць, абараняючы Варшаву ад войскаў А.Суворава. Т.Касцюшка, які ўсвядамляў сябе палякам, у лісце да імператара Аляксандра І у 1815 г. пісаў: "Нарадзіўся я ліцвінам <...> заслона будучыні яшчэ пакрывае лёс маёй роднай зямлі" [567, c. 65]. Феномен ліцвінства праявіўся таксама ў праекце адраджэння ВКЛ, які быў прадстаўлены Міхалам Клеафасам Агінскім на разгляд імператару Аляксандру І у маі 1811 г. [311, c. 200-212]. Аднак трэба заўважыць, што па пазнейшым прызнанні самога аўтара Запіскі ён кіраваўся ўпэўненасцю, што "гэтая арганізацыя (ВКЛ - А.С.) паслужыць як сродак да ўзнаўлення Польшчы <…>" [327, c. 219].

У перыяд франка-расійскай вайны 1812 г. імкненне шляхты беларускіх і літоўскіх земляў да аб'яднання з Герцагствам Варшаўскім стала відавочным. Мажліва, менавіта ваенные падзеі ўзмoцнілі пачуццё, што без падтрымкі ўласна Польшчы ВКЛ не адродзіцца. Пазней, калі значэнне Вільні як аднаго з цэнтраў польскай культуры значна ўзрасло, гэтае імкненне толькі пашырылася. Паводле З.Шыбекі, у пасляваенны час на беларускіх і літоўскіх землях "сабраліся лепшыя інтэлектуальныя і патрыятычныя сілы польскага народа... Росквіт асветы ў Вільні стаў для палякаў выратавальным у іх барацьбе за нацыянальную самабытнасць і незалежнасць" [565, c. 270].

Усё больш губляючы сваю самастойнасць, феномен ліцвінства тым не менш выразна прысутнічаў у грамадскім і культурным жыцці. Дастаткова згадаць пра творчасць А.Міцкевіча (1798-1855). Роля ліцвінскай ментальнасці ў яго творах агульнавядомая. На думку беларускага даследчыка У.Мархеля, зварот "Літва! Мая Айчына!...", пастаўлены ў пачатак "Пана Тадэвуша", меў для паэта амаль рытуальнае значэнне [478, c. 104-105]. Сувязь з Літвой, якая ніколі не перарывалася, была адным з вызначальных фактараў творчасці А.Міцкевіча. На ліцвінства славутага паэта звяртаў увагу У.Вяльхорскі. Але польскі навуковец таксама заўважыў, што галоўнаю мэтаю ідэйнага змагання А.Міцкевіча было адраджэнне Рэчы Паспалітай, якую ён называў "Польшчай" [693, s. 112].

У грамадска-палітычным жыцці праявы ліцвінства можна ўбачыць у дзейнасці тайных студэнцкіх згуртаванняў філаматаў (1817) і філарэтаў (1820). Філаматы, напрыклад, марылі пра паляпшэнне становішча сваёй Бацькаўшчыны, а менавіта Беларуска-Літоўскага краю. Беларускі даследчык Кастусь Цвірка прыйшоў да высновы, што ўдзельнікі згуртаванняў ні на хвіліну не забываліся, што яны ліцвіны, дзеці Літвы, што якраз дзеля яе асветы, дзеля яе вызвалення з царскага прыгнёту і ствараліся тайныя арганізацыі. У пацвярджэнне гэтага тэзісу навуковец працытаваў фрагмент з рапарта сенатара Навасільцава вялікаму князю Канстанціну ад 13 мая 1824 г., у якім адзначалася, што філаматы і філарэты пад прыхільнасцю роднаму краю разумелі не Расійскую імперыю, а толькі "губерні, якія складаюць Віленскую навучальную акругу" [556, c. 20]. Аднак вядома і тое, што надзеі на шчаслівую будучыню сваёй Радзімы - Беларуска-Літоўскага краю - яны звязвалі між іншым з перамогай Польшчы (Рэчы Паспалітай) і вяртаннем Канстытуцыі 3 мая 1791 г. [479, c. 282].

Аналіз палітычнай і культурнай дзейнасці ліцвінаў дазволіў Ю.Бардаху зрабіць выснову пра падвоенасць іх свядомасці. Гэтая з'ява сфармавалася ў апошнія дзесяцігоддзі існавання Рэчы Паспалітай і захоўвалася амаль усё ХІХ ст. А пэўныя яе рэцыдывы (краёвасць) назіраліся яшчэ ў першай трэці ХХ ст. Першы ўзровень гэтай свядомасці трымаўся на пачуцці прыналежнасці да грамадзянства (палітычнай нацыі) Рэчы Паспалітай. На другім - з'яўлялася адрозненне "караняжаў" ад "ліцвінаў". Прычым яно мела выключна палітычны характар і не закранала этнакультурнай сферы [572, s. 366-367]. Аналагічна характарызаваў "ліцвінскую" і "польскую" свядомасць У.Вяльхорскі [693, s. 101-102]. Зачастую гэты стан свядомасці пазначаюць формулай gente Lithuanus (vel Ruthenus), natiоne Polonus (ліцвін або русін па паходжанні, паляк па нацыянальнасці). Прычым апошняе датычыла выключна палітычна-прававой сферы.

Іншы вядомы польскі гісторык Р.Вапіньскі не пагадзіўся з гэтай думкай. Ён сцвярджаў, што напрыканцы сваёй гісторыі першая Рэч Паспалітая "ўяўляла сабой непарыўнае адзінства, падзел на Літву і Карону захаваўся толькі як даўняя гістарычная традыцыя. Відавочныя ў шляхецкім асяродку рэгіянальныя асаблівасці ў апошні перыяд існавання Рэчы Паспалітай <…> амаль выключна датычылі звычаяў і спосабаў гаспадарання" [685, s. 32]. Аднак уласнае бачанне сітуацыі Р.Вапіньскі грунтаваў пераважна на матэрыялах, якія адлюстроўвалі пункт погляду шляхты этнічнай Польшчы. Напрыклад, навуковец спаслаўся на прамову дэпутата надзвычайнага сейма Т.Матушэвіча (28 чэрвеня 1812 г.), які, маючы на ўвазе шляхту былога ВКЛ і Украіны, сцвярджаў, што "яны, як і мы, з'яўляюцца палякамі, як і мы, яны маюць права такімі быць" [цыт. па: 685, s. 42].

Погляд Р.Вапіньскага не дазваляе зразумець дзеянняў тых ліцвінаў, што непасрэдна прычыніліся да беларускага культурнага накаплення, якое ў першай палове ХІХ ст. адбывалася ў межах ліцвінскай традыцыі. Культурнае накапленне папярэднічала нацыянальна-культурнаму Адраджэнню беларусаў і літоўцаў. Гэты этап нацыянальнага абуджэння адпавядае стадыі "А" ("акадэмічная") канцэпцыі фармавання нацый з ліку г.зв. "бездзяржаўных народаў", аўтарам якой з'яўляецца чэшскі даследчык М.Грох *. Гэтая стадыя характарызуецца дзейнасцю невялікага кола людзей (пераважна фалькларысты, літаратары і гісторыкі), якія спрабуюць зразумець адметнасць уласнага народу.

Ля вытокаў беларускага культурнага накаплення ў межах ліцвінскай традыцыі стаяла група прафесароў гісторыі, славістыкі і права Віленскага універсітэту. М.Баброўскі, І.Даніловіч, Ю.Ярашэвіч, І.Лабойка і іншыя асвятлялі гісторыю ВКЛ з патрыятычных пазіцый і спрыялі фармаванню адметнай ліцвінскай гістарычнай памяці. І.Лабойка выказваўся таксама за адраджэнне "беларускай славеснасці" [424, c. 117-118]. Не без уплыву гістарычнай школы ліцвінаў-патрыётаў у Віленскім універсітэце ўзніклі таварыствы філаматаў і філарэтаў. Яе традыцыі працягвалі браты Тышкевічы, Т.Нарбут і А.Кіркор.

У літаратуры адным з найбольш яркіх прадстаўнікоў ліцвінскай традыцыі з'яўляўся ўжо згаданы А.Міцкевіч. Творчасці Я.Баршчэўскага, Я.Чачота, А.Рыпінскага, Л.Кандратовіча (Уладыслава Сыракомлі) было ўласціва беларуска-польскае дзвюхмоўе. Усе яны паходзілі з каталіцкай ліцвінскай шляхты, ведалі беларускую мову і атрымалі сямейнае і школьнае выхаванне ў польскім (рэчпаспалітаўскім) патрыятычным духу. Для большасці з іх галоўнай заставалася польскамоўная творчасць і ідэя Польшчы як Айчыны ў шырокім сэнсе слова. Літва ўспрымалася як "малая Радзіма". Хоць ліцвінскі патрыятызм гэтых людзей "малым" ніяк не назавеш. Любоў да Літвы, узмоцненая рамантызмам, з'явілася асновай захаплення народнымі песнямі і легендамі, казкамі і паданнямі. Яны выкарыстоўвалі фальклор, звярталіся да народнай гістарычнай памяці, імкнуліся, каб іх творы дайшлі да народу. Не без іх уплыву развівалася літаратура ў сялянскім асяроддзі, якое зберагала фальклор і мову продкаў. Тут таксама з'яўляліся паэты (П.Багрым), нараджаліся ананімовыя літаратурныя творы.

Прыкметным эпізодам беларускага культурнага накаплення ў межах ліцвінскай традыцыі стала выданне беларускіх буквароў (лемантароў). У 1835 г. у Вільні была выдадзена на беларускай мове польскай лацінкай чытанка для дзяцей - Krótkie zebranie nauki Chrześciańskiej. Dla wieśniaków mówiących językiem polsko-ruskim wyznania Rzymsko-katоlickiego" *, а ў 1862 г. у Варшаве - "Лемантар для добрых дзетак-каталікоў". Сустракаюцца згадкі пра падрыхтаваную да друку ў 1854 г. беларускую граматыку [457, c. 152].

Першым у ХІХ ст. класікам беларускай літаратуры і драматургіі стаўся В.Дунін-Марцінкевіч (1818-1884). У 1846 г. ён напісаў лібрэта камедыі-оперы "Sielanka", у якой сяляне размаўлялі па-беларуску. У сярэдзіне 50-х гг. паэт выдаў шэраг паэтычных кніг на беларускай мове лацінкай ("Гапон", "Дудар Беларускі, або Усяго патроху" ды інш.). Улады звярнулі ўвагу на беларускамоўную літаратурную творчасць В.Дуніна-Марцінкевіча. Летам 1859 г. цэнзура не дазволіла друкаваць ягоны беларускі пераклад "Пана Тадэвуша". А ў верасні таго ж года Галоўнае упраўленне цэнзуры прыняло пастанову, якая забараняла друкаванне беларускіх твораў на лацінцы ці, як адзначылі цэнзары, "польскім шрыфтам" [431, c. 496]. Гэта быў моцны ўдар па беларускаму культурнаму накапленню ў межах ліцвінскай традыцыі.

Больш складанымі былі адносіны ліцвінства да літоўскага культурнага накаплення. Пэўныя праблемы былі звязаныя з тым, што ў развіцці літоўскай культуры з пачатку ХІХ ст. досыць выразную ролю адыгрываў фактар літоўскай мовы. Тым не менш вялізарнае значэнне для літоўскага культурнага накаплення (як і для беларускага) мела дзейнасць Віленскага універсітэта, які моцна прычыніўся да агульнага ўздыму духоўнай культуры ў гістарычнай Літве [397, s. 57].

Асобна трэба спыніцца на творчасці А.Міцкевіча. Першыя радкі "Пана Тадэвуша" сталі лозунгам усяго літоўскага руху. Славуты літоўскі навуковец і палітык В.Кудзірка менавіта гэтымі словамі распачаў тэкст літоўскага нацыянальнага гімна. Толькі замест слова "мая" было пастаўлена слова "нашая": "Літва! Айчына нашая!..." Сюжэты многіх гістарычных баладаў А.Міцкевіча сталі асновай літоўскага гераічнага эпасу, які адыграў вялізарную ролю ў фармаванні сучаснай літоўскай нацыі. Апроч таго, як заўважыў Т.Венцлова, ідэолагі літоўскага руху скарысталі таксама з ідэі польскага месіянізму. Дарэчы, фрагменты вядомага твора А.Міцкевіча "Кніга польскага народу і польскага пілігрымства" (1833) былі перакладзеныя на літоўскую мову ўжо праз пяць месяцаў пасля яе публікацыі. Перакладчыкам быў К.Незабітоўскас (Ц.Незабітоўскі), які называў сябе "палякам", ужываючы гэтае слова як сінонім слова "ліцвін". Дарэчы, і для А.Міцкевіча гэтыя словы ў "Пане Тадэвушу" былі сінонімамі. Ідэолагі літоўскага руху ўспрынялі ідэю нацыі як ідэю ўзаемнай дапамогі, братэрскай любові і знявагі да матэрыяльнага жыцця [436, c. 14].

На думку Т.Венцловы, А.Міцкевіч, як і польскі рамантычны дыскурс наогул, істотна паўплывалі на станаўленне навейшай літоўскай і польскай ідэнтычнасці, якія ў ХІХ ст. дэманстравалі непарыўную любоў-нянавісць. Літоўская і польская культура, узаемна дапаўняючы адна адну, адначасна з'яўляліся аб'ектамі ўзаемнай жорсткай палемікі [436, c. 10].

Сцвярджэнне З.Шыбекі, што ў перыяд паўстання 1830 - 1831 гг. "Літва" як палітычная катэгорыя страціла сваю самастойнасць і разглядалася ўжо толькі як складовая паняцця "Польшча", падаецца памылковым. Аналіз гістарычнай літаратуры не дае падставаў сцвярджаць, што трансфармацыя вобразу Рэчы Паспалітай завяршылася, і былая федэратыўная краіна ўсімі яе прыхільнікамі трактавалася як унітарная польская дзяржава [565, c. 272]. Змагаючыся за "Польшчу", ліцвіны па-ранейшым разумелі яе як федэратыўную Рэч Паспалітую. Напрыклад, дзеяч польскага сацыялістычнага руху, ураджэнец гістарычнай Літвы Б.Ліманоўскі (1835-1935) пісаў, што напрыканцы 50-х гг. ХІХ ст. адчуваў сябе ліцвінам, як і значная частка мясцовай польскай моладзі. Ён жа падкрэсліў, што нельга тагачаснае імкненне моладзі да аб'яднання Літвы з Каралеўствам Польскім ацэньваць як перамогу польскага цэнтралізма: "Па перакананнях мы былі рэспубліканцамі-федэралістамі і жадалі не толькі гарантыяў свабоднага нацыянальнага развіцця ўсіх народаў Рэчы Паспалітай, але як народнікі (ludowcy) падтрымлівалі абуджэнне пачуцця нацыянальнай адметнасці сярод літоўска-рускага люду" [570, s. 204-205].

Падобным чынам ацэньваў дзейнасць ліцвінаў беларускі гісторык і палітык Аляксандр Цвікевіч: "Калі прыглядзецца да тае "літоўскае" партыі, якая гуртавалася каля Нарбута, калі дазнаць, чым адзначалася гэтая партыя ў асобах А.Кіркора, Каратынскага, Сыракомлі, Адынца і іншых, дык прыдзецца згадзіцца, што яна такі брала гару над чыстай польскасцю, і раней ці пазней, але запанавала-б у Вільні" [559, c. 104-105].

У завяршэнні характарыстыкі гэтага этапу ў гісторыі "польскага пытання" на беларускіх землях трэба яшчэ раз звярнуць увагу на сацыяльны змест паняццяў "паляк" і "польскасць". У першай палове ХІХ ст. паняцце "польскасці" на беларускіх і літоўскіх землях па-ранейшым звязвалася толькі з прадстаўнікамі вышэйшых сацыяльных колаў грамадскасці. "Польскасць" у вачах літоўскага або беларускага селяніна была тоесная шляхецтву. Небяспека паланізацыі насельніцтва беларускіх і літоўскіх вёсак у першай трэці ХІХ ст., пра што пісаў, у прыватнасці, М.Доўнар-Запольскі [451, c. 258-263], падаецца перабольшанай. Р.Радзік справядліва заўважыў, што да адмены прыгоннага ладу польская грамадскасць не праяўляла зацікаўленасці ў моўнай паланізацыі мясцовага насельніцтва. Культурная розніца спрыяла захаванню ў недатыкальнасці саслоўнага падзелу [640, s. 280].

Такім чынам, напрыканцы XVIII - першай трэці ХІХ ст. тэрмін "паляк" быў пераважна палітонімам і не меў уласна этнічнага зместу. Адпаведна "польскае пытанне" ў беларускай (і літоўскай) гісторыі гэтага перыяду трэба разумець як змаганне палітычнай і культурнай эліты гістарычнай Літвы за адраджэнне Рэчы Паспалітай, як незалежнай федэратыўнай дзяржавы. Рэчпаспалітаўскі патрыятызм трымаўся на перакананні, што без дапамогі Польшчы Літва не здолее вызваліца з-пад расійскага панавання. Свядомасць большасці эліты гістарычнай Літвы характарызавалася пэўнай падвоенасцю (gente Lithuanus (vel Ruthenus), natiоne Polonus). У рэальнай палітычнай і культурнай дзейнасці гэтага перыяду большасць мясцовай польскай супольнасці зыходзіла з інтарэсаў сваёй "малой Радзімы".

Расійскія ўлады ў гэты перыяд імкнуліся толькі да палітычна-дзяржаўнай асіміляцыі мясцовай польскай грамадскасці. Мэтаю было яе ператварэнне ў вернападданых правячай дынастыі Раманавых. Грамадска-палітычная і культурная дзейнасць мясцовай шляхты практычна не абмяжоўвалася прававымі актамі. У выніку на беларускіх і літоўскіх землях умацоўваліся пазіцыі польскай мовы, а значыць, і польскай культуры наогул. Адначасова ў межах ліцвінскай традыцыі адбывалася беларускае культурнае накапленне. Гэтая традыцыя мела таксама дачыненне да развіцця літоўскай культуры і працэсу фармавання сучаснай літоўскай нацыі.

Аднак паступова ў палітычным курсе расійскіх уладаў на дзяржаўна-палітычную асіміляцыю сталі больш адчувальнымі этнічныя кампаненты. Сярод расійскай палітычнай і культурнай эліты з'яўляліся першыя прыкметы разумення нацыі як этнакультурнай катэгорыі. Як заўважыў С.Токць, якраз у гэты час у заканадаўстве і афіцыйным справаводстве дзяржаўных устаноў у "Заходніх губернях" усё часцей з'яўляюцца тэрміны "русский дух", "чисто русское происхождение" і г.д. [547, c. 161]. Гэтым пераменам спрыялі таксама відавочныя няўдачы ранейшых спробаў вырашэння "польскага пытання". Апошняе адлюстравалася ў падтрымцы польскай грамадскасцю імператара французаў Напалеона падчас вайны 1812 г., у росце палітычнага напружання ў Каралеўстве Польскім у 20-я гг. ХІХ ст. і г.д. Расійская дзяржава не мела для грамадства былой Рэчы Паспалітай такіх прывабных рысаў, якія б спрыялі фармаванню расійскай палітычнай (грамадзянскай) нацыі з усіх народаў, што былі сілай зброі далучаныя да імперыі. Склаўшаяся сітуацыя непазбежна вяла да пачатку расійскага наступлення на пазіцыі польскай грамадскасці. Гэтая тэндэнцыя стала відавочнай ужо падчас справы філаматаў і філарэтаў (1823). Разгром студэнцкіх таварыстваў знаменаваў сабой пачатак вострага расійска-польскага канфлікту, які набыў характар узброенай барацьбы ў 1830 г.

Галоўнаю мэтаю паўстання 1830 - 1831 гг. на польскіх, беларускіх і літоўскіх землях было аднаўленне Рэчы Паспалітай ў межах 1772 г. На тэрыторыі Беларусі яно распачалося ў сакавіку 1831 г. Многія славутыя шляхецкія роды (Плятэры, Солтаны, Корсакі, Пуслоўскія ды інш.) падтрымалі паўстанчую барацьбу. Тым не менш вялікіх памераў яна не набыла. Ужо ў маі 1831 г. на тэрыторыі Віленскай і Мінскай губ. з паўстанцамі было пакончана. Гродзеншчына трымалася даўжэй. Гэтаму спрыяла наступленне з Польшчы атрадаў генералаў Д.Хлапоўскага і А.Гелгуда. Аднак і тут паўстанцы былі сказаныя на паражэнне. Шырокай падтрымкі з боку мясцовага насельніцтва яны не атрымалі. У верасні на беларускіх землях былі знішчаныя апошнія атрады. Паражэнне паўстання прывяло да ліквідацыі канстытуцыі Каралеўства Польскага. Спроба сумяшчэння расійскага самаўладдзя і еўрапейскага парламентарызма, якую можна лічыць спробай паяднання пэўных палітычных прынцыпаў "праваслаўнай" і "заходняй" цывілізацый *, скончылася няўдачай.

У 30-я гг. ХІХ ст. курс на дзяржаўную асіміляцыю і ўніфікацыю беларускіх і літоўскіх земляў узмоцніўся. Прычым перамены пазначыліся яшчэ да паўстання і былі звязаныя з пашырэннем сярод кіруючых колаў імперыі разумення нацыі як этнакультурнай катэгорыі. Адным з галоўных крытэрыяў вызначэння польскасці для ўладаў становіцца прыналежнасць да каталіцкай канфесіі.

Антыпольскі курс знайшоў адлюстраванне ў працэдуры г.зв. "разбору" (дэкласацыі) шляхты, спробе пашырэння рускага памешчыцкага і сялянскага землеўладання, масавым з'яўленні рускіх чыноўнікаў, скасаванні Статуту ВКЛ 1588 г. у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай губ. (1840), ліквідацыі уніяцкай царквы (1839), закрыцці Віленскага універсітэту (1832) і русіфікацыі сістэмы адукацыі, антыкаталіцкіх мерапрыемствах і г.д. Таксама трэба адзначыць распаўсюджванне на беларускіх і літоўскіх землях расійскай судовай сістэмы. Для заканадаўства Расіі была характэрная рэпрэсіўная прававая сістэма і значнае адміністрацыйнае абмежаванне правоў чалавека. Распаўсюджанай з'явай было парушэнне прававых палажэнняў прадстаўнікамі ўлады. На думку Р.Радзіка, элементы прававога нігілізма павінны былі выклікаць рэзкае абурэнне мясцовай грамадскасці, якая за перыяд дзеяння ІІІ Статута ВКЛ звыклася да выканання норм заканадаўства. Р.Радзік убачыў у сутыкненні расійскай палітычнай культуры з мясцовымі традыцыямі канфлікт двух культур. "Культурны бар'ер, які аддзяляў палякаў ад рускіх, - на яго думку, - быў значна большым, чым розніца паміж палякам і аўстрыйцам і нават палякам і прусакам. Гэты бар'ер датычыў сферы каштоўнасцяў, менталітэту, разумення асобы" [640, s. 100]. Л.Заштаўт, прааналізаваўшы стан сістэмы школьнай адукацыі ў перыяд 1832 - 1864 гг., прыйшоў да высновы, што расійская палітыка ў галіне асветы вяла да інтэлектуальнага заняпаду насельніцтва гістарычнай Літвы і правабярэжнай Украіны [704, s. 366]. Цывілізацыйныя дыспрапорцыі паміж беларускімі і літоўскімі землямі, з аднаго боку, і Заходняй Еўропай, з другога, павялічваліся.

Антыпольская палітыка 30-х гг. ХІХ ст. прычынілася да крызісу ліцвінскай традыцыі і тых працэсаў беларускага культурнага накаплення, якія адбываліся ў яе межах. Але адначасна русіфікацыя паспрыяла афармленню заходнерускай культурнай традыцыі, якая таксама спрыяла працэсу беларускага культурнага накаплення. Характэрныя рысы гэтай традыцыі - ўсведамленне самабытнасці Беларусі як "Заходняй Русі", апеляцыя да гістарычных традыцый Полацкага княства, высокая ацэнка ролі праваслаўнай царквы ў гісторыі "заходнерускіх земляў", антыпольскасць і антыкаталіцкасць. Па канфесійнай прыналежнасці большасць прадстаўнікоў заходнерускай традыцыі - уніяты, а пасля 1839 г. - вернікі праваслаўнай царквы. Многія належалі да праваслаўнага духавенства, займалі дзяржаўныя ці вайсковыя пасады або былі звязанымі з расійскімі магнатамі. Літаратурныя і публіцыстычныя творы пісаліся па-руску і па-беларуску. Беларуская мова, якую звычайна называлі "заходнерускай гаворкай", перадавалася кірыліцай. Заходнеруская традыцыя ў першай палове ХІХ ст. развівалася пераважна на Гомельшчыне і Магілёўшчыне. Яе прадстаўнікоў А.Цвікевіч назваў "беларусафіламі ў расейскай культуры" [559, c. 54].

Нараджалася гэтая традыцыя ў Магілёве. Яе "бацькі" выконвалі пэўны ідэалагічны заказ расійскай палітычнай эліты. У 1793 г. у Магілёве была выдадзена гістарычная праца "Аб Заходняй Расіі". Аўтар працы магілёўскі арцыбіскуп Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч між іншым спрабаваў даказаць "гістарычныя правы" Расіі на валоданне беларускімі землямі. Адным з аргументаў быў тэзіс пра "гістарычнае адзінства" рускіх, беларусаў і ўкраінцаў. Дарэчы, на думку І.Хаўратовіча, С.Богуш-Сестранцэвіч з'яўляўся аўтарам першай "беларускай граматыкі", рукапіс якой пакуль не знойдзены [553, c. 185].

У першай палове ХІХ ст. цэнтрам заходнерускай культурнай традыцыі стаў Гомель. Менавіта тут пад апекай расійскага магната графа М.Румянцава распачалася навуковая дзейнасць заснавальніка беларускай археаграфіі І.Грыгаровіча (1792-1862). У 20 - 40-я гг. ён падрыхтаваў да друку і выдаў 9 тамоў гістарычных дакументаў. Варта адзначыць пяцітомавае выданне "Актов Западной России". Ідэалагічная накіраванасць апублікаваных дакументаў бясспрэчна. Беларусь успрымалася І.Грыгаровічам толькі як "Заходняя Русь". Беларускую мову ён называў то "заходнерускай гаворкай", то "літоўска-рускай (беларускай) мовай" [446, c. 166]. Тым не менш гэтыя археаграфічныя зборнікі ў далейшым паспрыялі выпрацоўцы ўласна беларускай гістарычнай памяці.

Усведамленню гістарычнай самабытнасці беларусаў і Беларусі спрыялі гістарычныя працы Міхаіла Без-Карніловіча і Восіпа Турчыновіча. Першы з іх лічыў беларусаў "самастойным племенем", нашчадкамі крывічоў і радзімічаў, адзначаў дзяржаўнасць Полацкай зямлі [290]. В.Турчыновіч сцвярджаў, што па меншай меры да XV ст. існавала ўласна беларуская гісторыя [341].

Першыя буйныя публікацыі, прысвечаныя Беларусі, з'явіліся ў расійскім друку ў 50-я гг. ХІХ ст. Іх аўтарам быў Павел Шпілеўскі. У большасці артыкулаў ён паўтараў тэзісы расійскай афіцыйнай прапаганды (у т.л. тэзіс пра "ісконна рускія землі"), але ўсё ж такі лічыў Беларусь асобным этнаграфічным рэгіёнам. У 1845 г. П.Шпілеўскі склаў Слоўнік караняслоў беларускай гаворкі, а праз год падрыхтаваў да друку "Кароткую граматыку беларускай мовы". Аснову беларускага алфавіта ў ягонай граматыцы складала кірыліца. Аднак улады не дазволілі яе выдання.

Культурная дзейнасць прадстаўнікоў заходнерускай традыцыі таксама спрыяла афармленню стадыі "А" беларускага нацыянальнага руху, паводле канцэпцыі М.Гроха. Адначасна гэтая культурная традыцыя асабліва не пярэчыла расійскай афіцыйнай ідэалогіі, аснову якой складала формула графа П.Уварава: праваслаўе, самаўладдзе, народнасць. Напачатку 60-х гг. афіцыйныя колы нават пачалі схіляцца да думкі пра мэтазгоднасць выдання беларускамоўнай урадавай газеты. Папячыцель Віленскай навучальнай акругі П.Шырынскі-Шахматаў выношваў планы выкладання Закона Божага ў беларускіх губернях па-беларуску [475, c. 138-139]. Зразумела, што гэтая "сімпатыя" да беларусаў грунтавалася толькі на жаданні Расіі выкарыстаць "беларускую карту" ў барацьбе з польскімі ўплывамі.

Распачаты расійскімі ўладамі наступ на культурныя і палітычныя пазіцыі польскай грамадскасці, якi праводзіўся яшчэ з некаторай "аглядкай", зачастую толькі пашыраў пачуццё польскага патрыятызму і ўмацоўваў прывабнасць польскай культуры і каталіцкай канфесіі. Апошняе набывала вагу істотнага цывілізацыйнага фактару. Праявы антыпольскай палітыкі ўспрымаліся часткай палітычнай эліты былой Рэчы Паспалітай як пагроза асновам еўрапейскай цывілізацыі.

Своеасаблівым адказам на гэтую палітыку стала ідэалогія польскага месіянізму, пачаткі якой паклаў А.Міцкевіч ва ўжо згаданай "Кнізе польскага народу і польскага пілігрымства". Месіянізм або вера ў абранасць польскай нацыі, шырыў надзею, што ўрэшце рэшт барацьба скончыцца перамогай. Было спадзяванне, што перамога палякаў паспрыяе вяртанню хрысціянства ў галіну міждзяржаўных палітычных адносінаў. Не апошнюю ролю ў распаўсюджванні гэтай ідэалогіі адыгрывала пачуццё, што менавіта Польшча (Рэч Паспалітая) з'яўляецца абаронцам хрысціянскай Еўропы. На думку вядомага польскага гісторыка Я.Тазбіра, гэтае пачуццё пашырылася сярод грамадства Рэчы Паспалітай яшчэ ў XVIII ст. [674, s. 67] *.

Расійская палітыка на тэрыторыі гістарычнай Літвы, як і адказ на яе з польскага боку, спрыялі таму, што палітычная паланізацыя шляхты дапаўнялася паланізацыяй культурнай. Адпаведна новы сэнс набывала паняцце "паляк". У гэтым паняцці ўзмацняліся канфесійны і культурны кампаненты. На думку Р.Радзіка, у міжпаўстанцкі перыяд (1831-1862) якраз каталіцызм быў асноўным фактарам інтэграцыі мясцовай польскай грамадскасці [640, s. 92].

Магчыма, менавіта працэс культурнай паланізацыі знайшоў сваё адлюстраванне ў шматлікіх зваротах шляхты беларускіх і літоўскіх губерняў да імператара з просьбай далучыць гэтыя губерні да Каралеўства Польскага. Напрыклад, у 1858 г. з такой просьбай звярнулася шляхта Віцебскай губ. [565, c. 273]. У верасні 1861 г. маршалак гарадзенскай шляхты Віктар Стажыньскі перадаў міністру ўнутраных справаў Д.Валуеву ўласны мемарыял. Пазней у дзённіку міністр адзначыў, што В.Стажыньскі адкрыта гаворыць пра далучэнне гістарычнай Літвы да Каралеўства Польскага на той падставе, што "і раней яны былі аб'яднаныя ў адным Каралеўстве" [591, s. 244]. Літоўскі гісторык Д.Сталюнас у выніку аналізу дакументаў вышэйшых органаў улады Расіі сцвердзіў, што напярэдадні паўстання 1863 г. большасць шляхты гістарычнай Літвы імкнулася далучыць тэрыторыю былога ВКЛ да Каралеўства Польскага [663, s. 387]. Аднак і ў гэтым выпадку можна казаць не столькі пра палітычную смерць ліцвінскай традыцыі, колькі пра яе пэўны крызіс. Верагодна, ён быў прыспешаны падрыхтоўкай адмены прыгоннага ладу і імкненнем мясцовай шляхты далучэннем да Каралеўства Польскага забяспечыць за сабой найлепшыя ўмовы гэтай адмены.

Адносіны ўладаў да гэтых петыцый, як і агульны кірунак расійскай палітыкі, добра перадае эпізод, які меў месца на з'eздзе шляхты Менскай губ. у Наваградку (1862). Прадстаўнік міністэрства асветы ў адказ на просьбы аб аднаўленні універсітэту ў Вільні заявіў, што пра гэта не можа быць і размовы, што ўрад не адступіць ад даўно распрацаванай праграмы дзеянняў. На пытанне, што гэта за праграма, ён коратка адказаў: "Асіміляцыя Літвы з Расіяй" [591, s. 252].

Такім чынам, у 30 - пачатку 60-х гг. ХІХ ст. паняцце "паляк" пачало набываць больш выразны этнакультурны і канфесійны змест. Тым не менш рэчпаспалітаўскі сэнс тэрмінаў "польскі" і "Польшча" яшчэ дамінаваў у мясцовым польскім руху. Вырашэнне "польскага пытання" расійскімі ўладамі на тэрыторыі Беларуска-Літоўскага краю ў гэты перыяд набывала ўсё больш жорсткія формы змагання супраць мясцовай эліты. Падчас яго ўлады імперыі зліквідавалі уніяцкую царкву (1839), што адмоўна паўплывала на нацыятворчыя працэсы сярод беларусаў. Разам з уніяцкім духавенствам знік той соцыякультурны асяродак, з якога выйшлі многія пачынальнікі беларускага Адраджэння (М.Баброўскі, П.Шпілеўскі, І.Анацэвіч ды інш.).

Палітычная сітуацыя пасля ліквідацыі уніяцкай царквы спрыяла пэўнаму расколу беларускага этнаса. Беларусы праваслаўнага веравызнання траплялі ў арбіту ўплываў Расіі ("праваслаўная цывілізацыя"), беларусы-каталікі - ў арбіту польскіх уплываў ("заходняя цывілізацыя"). Ліцвінская і заходнеруская культурныя традыцыі ў пэўным сэнсе былі адлюстраваннем таго цывілізацыйнага разлому, які прайшоў праз Беларусь. Калі ліцвінства цягацела да каштоўнасцяў "заходняй цывілізацыі", то заходнеруская традыцыя была пэўным ўвасабленнем "праваслаўнай". Але і на гэтым "разломе" беларусы мелі свой шанц, тым больш што расійскія ўлады распачалі спробы розыгрышу "беларускай карты", каб перацягнуць іх на свой бок.

Рубяжом, пасля якога "польскае пытанне" пачало набываць цалкам новае значэнне, а расійская палітыка ягонага "вырашэння" прыняла канчатковую форму палітычнай дэпаланізацыі і культурнай асіміляцыі было паўстанне 1863 - 1864 гг.

Паўстанне, дарэчы, ізноў пацвердзіла прысутнасць ліцвінскай традыцыі. Яшчэ перад яго пачаткам Літоўскі правінцыйны камітэт (ЛПК) не жадаў прызнаваць вяршынства Цэнтральнага нацыянальнага камітэту. Пра гэта ішла гаворка падчас прыезда ў Варшаву ў 1862 г. прадстаўніка Вільні Э.Вярыгі. ЛПК толькі на дзесяты дзень паўстання (20 студзеня 1863 г.) выдаў Маніфест да насельніцтва, у якім заклікаў падтрымаць барацьбу ў Польшчы. Афіцыйны гісторык паўстання В.Ратч сцвярджаў, што кіраўнік Часовага ўраду Літвы і Беларусі В.К.Каліноўскі "настойліва праводзіў ідэю аб самастойнасці Літвы" [цыт. па: 432, с. 38]. Аднак Маніфест Выканаўчага (Віленскага) аддзелу ад 19 сакавіка 1863 г. заклікаў "братоў нашых літоўцаў і беларусаў, якія ўтвараюць з Польшчай адзінае цэлае, да згуртавання ўсіх нацыянальных сіл вакол сцяга незалежнасці". У Маніфесце ад 3 мая 1863 г. жыхары Беларусі называліся сынамі "адзінай Польскай Бацькаўшчыны" [432, c. 41]. Таксама і сам "Яська-гаспадар з-пад Вільні" ніколі не выступаў супраць польскай традыцыі змагання. У вядомых "Пісьмах з-пад шыбеніцы" В.К.Каліноўскі заклікаў беларусаў ізноў падтрымаць барацьбу палякаў супраць царызма: "Для таго, народзе, як толькі пачуеш, што браты твае з-пад Варшавы б'юцца за праўду і свабоду, тагды і ты не аставайся ззаду, но, ухапіўшы за што сможаш, за касу, сакеру цэлай грамадой ідзі ваяваці за сваё чалавечае і народнае права, за сваю зямлю радную" [312, c. 46].

У польскай, расійскай і савецкай гістарыяграфіі паўстанне звычайна ацэньвалася як "польскае". Асаблівасці беларуска-літоўскага рэгіёну не ўлічваліся. Між тым, на думку М.Біча, напярэдадні і ў ходзе паўстання праявілася плынь беларускага нацыянальна-вызваленчага руху на чале з Каліноўскім [430, c. 450]. Больш асцярожна выказаўся гісторык літаратуры Г.Кісялёў: "Дзейнасць і творчасць Кастуся Каліноўскага - вельмі важная веха ў станаўленні беларускай нацыянальна-дзяржаўнай ідэі, хоць у яго гэтая ідэя - з прычыны тагачасных гістарычных умоў - яшчэ не атрымала завершанага выгляду <...> Правадыр паўстання марыў пра агульную Беларуска-Літоўскую дэмакратычную дзяржаву - законную спадчынніцу лепшых традыцый ВКЛ" [312, c. 22-23]. Не будзе перабольшваннем сцвярджэнне, што ў гэтым выпадку мы зноў сустракаемся з ліцвінствам.

Расійскія ўлады і літоўскія палякі. 1864 - 1904 гг.

Асвятленне праблемы ўзаемаадносінаў расійскіх уладаў і літоўскіх палякаў патрабуе звярнуць увагу на гістарыяграфічныя ацэнкі расійскай палітыкі на беларускіх землях. Даследаванне адносінаў з усходнім суседам стала адным з прыярытэтных кірункаў развіцця беларускай гістарычнай навукі ў другой палове 80-х гг. ХХ ст. Шмат увагі надавалася аналізу палітыкі расійскага самаўладдзя на беларускіх землях у канцы XVIII - пачатку ХХ ст. Пэўным падсумаваннем гэтых даследаванняў сталася ацэнка, дадзеная вядомым гісторыкам М.Бічом у 1993 г. У праекце нацыянальнай канцэпцыі гісторыі і гістарычнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь ён ахарактарызаваў расійскую палітыку як "рэжым выключных законаў, накіраваных на татальную русіфікацыю краю" *.

Большасць беларускіх даследчыкаў лічаць, што Расія праводзіла на беларускіх і літоўскіх землях вялікадзяржаўную палітыку, якая абмяжоўвала магчымасці нацыянальна-культурнага развіцця нярускіх народаў і гарантавала перавагу рускай нацыі. Напрыклад, Л.Лыч і У.Навіцкі характарызавалі ўрадавую палітыку на беларускіх і літоўскіх землях пасля разгрома паўстання 1863 г., як "ганебную асіміляцыю" [476, c. 137] і "гвалтоўную русіфікацыю" [476, c. 139]. П.Церашковіч і І.Чаквін ацанілі сітуацыю, якая склалася на беларускіх землях у апошняй трэці ХІХ ст., як "нацыянальную катастрофу" [558, c. 471]. Аднак напрыканцы 90-х гг. ХХ ст. у беларускай гістарыяграфіі пазначылася тэндэнцыя пэўнай рэабілітацыі палітыкі самаўладдзя [напр., 440]. Між іншым яна праявілася таксама ў працах, якія закраналі "польскае пытанне". Спецыяльна спыняцца на гэтай тэндэнцыі не варта. Відавочная яе палітычная зададзенасць. Асобна трэба адзначыць публікацыі гісторыка Андрэя Кіштымава, якія паказалі, што тэзіс "Беларусь - калонія Расійская імперыі" патрабуе больш грунтоўнай навуковай прапрацоўкі, асабліва ў галіне гісторыі эканомікі [471, c. 247-254].

Варта заўважыць, што і ў расійскай гістарыяграфіі апошніх гадоў назіраецца спроба рэабілітацыі ўнутранай палітыкі імперскіх уладаў у дачыненні да нярускага насельніцтва. Напрыклад, у адным з апошніх выданняў, прысвечаных гэтай праблеме, сцвярджалася: "Расійская імперыя ў XVIII - пачатку ХХ ст. - гэта кантынентальная шматнацыянальная дзяржава, якая здолела забяспечыць свайму насельніцтву бяспеку, стабільнасць і развіццё, якая валодала неабходным эканамічным патэнцыялам і ваеннай магутнасцю дзеля падтрымкі баланса сіл на сусветнай арэне. Расія <...> сталася своеасаблівым саюзам народаў, вялізарнай натуральна сфармаваўшайся агульнасцю людзей, у якой розныя народы і культуры навучыліся жыць разам" [481, c. 46]. Як відаць, тэрмінам "саюз народаў" некаторыя даследчыкі спрабуюць замяніць вядомае паняцце "турма народаў".

Аднак азначаная гістарыяграфічная тэндэнцыя не стала дамінуючай. Напрыклад, ацэнкі расійскай палітыкі на беларускіх і літоўскіх землях, якія належалі вядомаму расійскаму гісторыку Валянціну Дзякіну рэзка разыходзіліся з ўяўленнямі пра "саюз народаў". Ён, у прыватнасці, адзначаў, што для апошніх дзесяцігоддзяў ХІХ ст. быў характэрным афіцыйны курс на "дэпаланізацыю і русіфікацыю Заходняга краю" [452, c. 40]. Іншы даследчык Сяргей Куляшоў таксама выступіў супраць спробаў узняць "на шчыт" імперскую палітыку самаўладдзя. Падчас "круглага стала" "Нацыянальныя інтарэсы Расіі і рэальныя прыярытэты дзяржаўнай палітыкі за паўтара стагоддзя", арганізаванага рэдакцыяй расійскага часопіса "Отечественная история" (1996), ён заявіў, што гэтая палітыка пярэчыла нацыянальным інтарэсам Расіі. На думку С.Куляшова, імкненне самаўладдзя да інкарпарацыі суседніх тэрыторыяў спрыяла ўзнікненню перманентных ачагоў нестабільнасці на межах Расіі, стрымлівала працэсы яе эканамічнай і палітычнай мадэрнізацыі. Затраты на "засваенне" гэтых тэрыторыяў падрывалі рэфармацыйны патэнцыял улады і накіроўвалі краіну на шлях экстэнсіўнага развіцця [473, c. 134-135].

Тым не менш у шэрагу навуковых выданняў апошняга часу ставіцца пад сумніў тэзіс пра вялікадзяржаўную і русіфікатарскую палітыку расійскага ўраду адносна насельніцтва Беларуска-Літоўскага краю ў ХІХ ст. У прыватнасці амерыканскі даследчык Тэадор Вікс лічыць, што ў другой палове ХІХ ст. не існавала ўласна нацыянальнай палітыкі Расійскай імперыі, а былі толькі спецыфічныя палітычныя і адміністрацыйныя патрабаванні, якія дапамагалі ўраду ўцягваць рэгіёны і іх жыхароў у імперскае жыццё пры дамінуючай ролі рускай нацыі [689, s. 70]. На яго думку, русіфікацыя ва ўнутранай палітыцы імперыі праяўлялася "ад выпадку да выпадку".

Падчас канферэнцыі, прысвечанай дзейнасці аднаго з "піянераў" літоўскага нацыянальна-культурнага Адраджэння Вінцаса Кудзіркі (Вільня, 20-21.10.1999), Тэадор Вікс пазбег адназначнага адказу на пытанне, ці з'яўлялася Расія канца ХІХ ст. нацыянальнай дзяржавай. На думку гісторыка, толькі грунтоўны аналіз тых разбежнасцяў, што мелі месца ў палітыцы "Цэнтра" і дзеяннях рэгіянальнай адміністрацыі, дазволіць даць адказ на гэтае пытанне.

Пазбягае адназначнасці ў ацэнках нацыянальнай палітыкі Расіі таксама Л.Гарызонтаў. Ва ўжо цытаванай манаграфіі "Парадоксы имперской политики..." ён дзеля яе характарыстыкі выкарыстаў цэлы шэраг паняццяў: "инородческая политика самодержавия", "политика национальной дискриминации", "законодательство антисепаратистское по замыслу", "систематическая русификация", "имперская интеграционная политика" ды інш. Варта прывесці і такі аўтарскі тэзіс: "Інтэграцыйны эффект, значэнне якого не трэба змяньшаць або ацэньваць выключна ў паняццях нацыянальнай канфрантацыі, дасягаўся не столькі дзякуючы, колькі насуперак намаганням урада" [443, c. 219]. Гэтае сцвярджэнне падводзіць да высновы пра існаванне нейкіх цэнтраімклівых сілаў, якія насуперак намаганням расійскіх палітыкаў ("Цэнтр") і імкненням дзеячоў польскага руху, а пазней беларускага, літоўскага, украінскага ды інш., захоўвалі цэласнасць імперыі. Тым самым фактычна ставіцца пад сумніў велікарускі характар расійскай дзяржаўнасці ў ХІХ - пачатку ХХ ст.

Расійскую палітыку вырашэння "польскага пытання" Л.Гарызонтаў акрэсліў як імкненне да поўнай інтэграцыі былых земляў Рэчы Паспалітай у расійскі імперскі арганізм [443, c. 8]. Але звычайна тэрмін "інтэграцыя" ўключае ў сябе элемент узаемнага прыстасавання пры аб'яднанні частак у адзінае цэлае. Ягонае выкарыстанне прымушае ізноў звярнуць увагу на сітуацыю, у якой апынуліся літоўскія палякі. Узнікаюць пытанні, ці збіраўся расійскі бок прыстасоўвацца да інтарэсаў літоўскіх палякаў? Ці планавалі ўлады ўлічваць своеасаблівыя інтарэсы гэтай часткі расійскага грамадства? У якой ступені магчыма ў дачыненні да беларускіх і літоўскіх палякаў апошняй трэці ХІХ - пачатку ХХ ст. казаць пра імкненне прыстасавацца да патрабаванняў расійскай адміністрацыі і "выключнага" заканадаўства, звязанага з асобай генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва?

Трэба адзначыць, што антыпольскія і антыкаталіцкія мерапрыемствы ўладаў знайшлі сваё асвятленне ў працах А.Цвікевіча [559] і С.Самбук [491]. Асобныя аспекты расійскай палітыкі (скарачэнне памераў зямельных уладанняў літоўскіх палякаў, русіфікацыя праз сістэму адукацыі, барацьба з уплывамі каталіцкага духавенства) фрагментарна разглядаліся ў манаграфіі "Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905-1907 г." [496]. Ёсць сэнс звярнуць увагу толькі на тыя бакі расійскай палітыкі, якія маюць непасрэднае дачыненне да пастаўленых вышэй пытанняў.

Але напачатку спынімся на падыходах вышэйшай расійскай адміністрацыі да "вырашэння" "польскага пытання" на беларускіх і літоўскіх землях. Пасля разгрому паўстання 1863 - 1864 гг. выявіліся дзве пазіцыі. Адна з іх прадугледжвала ліквідацыю ўсялякіх уплываў мясцовай польскай грамадскасці, поўную грамадска-палітычную, культурную, рэлігійную і эканамічную дэпаланізацыю краю. Дзеля гэтага планавалася выкарыстаць усю моц расійскай дзяржаўнасці. Найбольш прыкметным прадстаўніком гэтага кірунку быў віленскі генерал-губернатар М.Мураўёў, які яшчэ падчас паўстання заклаў падмурак сістэмы антыпольскага і антыкаталіцкага заканадаўства на беларускіх і літоўскіх землях. Галоўныя ўдары накіроўваліся супраць эканамічных і палітычных пазіцыяў мясцовых польскіх землеўладальнікаў, уплываў каталіцкага касцёла. Пераследам падверглася польская мова ў грамадскім жыцці і ў галіне адукацыі. Пачалася замена літоўскіх палякаў рускімі чыноўнікамі ў адміністрацыйным апараце. Актывізаваўся працэс дэкласацыі шляхты.

Курс "бізуна" падтрымала значная частка рускай грамадскасці Беларуска-Літоўскага краю. Напрыклад, вядомы этнограф і фалькларыст П.Бяссонаў накіраваў у 1866 г. у ІІІ аддзяленне Запіску аб мерах прадухілення новага паўстання. Ён раіў у першую чаргу аслабіць уплывы рымска-каталіцкага духавенства, перашкаджаючы яму распаўсюджваць каталіцызм і адначасна далучаючы каталікоў да праваслаўя, зрабіць адукацыю народа выключна ўрадавай справай, замяніць усіх "чыноўнікаў-палякаў" рускімі, прыцягнуць у край магчыма большую колькасць рускіх землеўладальнікаў [44, a. 1].

Прыхільнікам рэпрэсіўнага курса сярод вышэйшай адміністрацыі быў, у прыватнасці, ваенны міністр Дзмітры Мілюцін. Затое ў выразнай апазіцыі да гэтага курсу знаходзіўся міністр унутраных справаў Пётр Валуеў. Ён лічыў магчымым вырашэнне "польскага пытання" на шляху згоды і кампраміса. Ва ўласным дзённіку ён часта згадваў прапановы А.Велепольскага, якія, на яго думку, маглі стаць асновай урэгулявання польска-расійскіх адносінаў. П.Валуеў асуджаў антыпольскія мерапрыемствы М.Мураўёва. На старонках дзённіка апошні атрымаў мянушкі "віленскі паша" і "татарская віленская гідра" [306, c. 33].

Як сведчыць дзённікавы запіс ад 22 студзеня 1865 г., якраз П.Валуеў "падкінуў" імператару ідэю пазбыцца М.Мураўёва. У сакавіку 1865 г. Аляксандр ІІ прыняў прашэнне М.Мураўёва пра адстаўку. Аднак пераменаў у палітыцы вырашэння "польскага пытання" не адбылося. Пераемнікам М.Мураўёва стаў генерал К. фон Кауфман, таксама прыхільнік жорсткай пазіцыі. Характэрны эпізод меў месца падчас урадавай нарады, на якой абмяркоўвалася сітуацыя ў Віленскім генерал-губернатарстве. З крытыкай курса М.Мураўёва выступіў генерал А.Патапаў, які заявіў, што гэты курс вядзе да поўнага заняпаду "Заходняга краю". Імгненна адрэагаваў ваенны міністр: Лепей гэта, чым даць магчымасць палякам ізноў стаць на ногі [306, c. 33].

Напачатку снежня 1865 г. імператар падтрымаў прапановы міністра дзяржаўных маёмасцяў А.Зелянога, а таксама віленскага і кіеўскага генерал-губернатараў, якія аформіліся ў вядомы Указ ад 10 снежня 1865 г. Указ між іншым забараняў "асобам польскага паходжання" набываць зямлю ў Беларуска-Літоўскім краі. П.Валуев пратэставаў, нават звярнуўся з прашэннем пра адстаўку, але Аляксандр ІІ адстаўкі не прыняў.

Жорсткія меры ў адносінах да польскай грамадскасці "Заходняга краю" не мелі падтрымкі сярод многіх прадстаўнікоў вышэйшай адміністрацыі. Галоўнай прычынай было перакананне ў іх дарэмнасці. Аднак на беларускіх і літоўскіх землях генерал фон Кауфман спрабаваў працягваць палітыку, якую распачаў М.Мураўёў. З гэтай нагоды П.Валуеў заўважыў у сваім дзённіку, што фон Кауфман "імкнецца даказаць, што ён не Кауфман, а Мураўёў <...> Ён моцна настроены Мілюціным і Мураўёвым, і, падобна, што з першых крокаў хоча выканаць атрыманую consigne (дырэктыву - рэд.). Аднак адразу відаць, што ён настолькі новы чалавек у гэтым новым коле ягонай дзейнасці, што ходзіць на чужых нагах" [306, c. 45].

Аднойчы фон Кауфман папракнуў міністра ўнутраных справаў у "неспачуванні" дзеянням ягонай адміністрацыі. Міністр у адказ выказаў сумніў у магчымасці поўнага "абрусення" краю: "Я яму сказаў, між іншым, што жадаў бы <...> знайсці магчымасць паверыць, што ў Гародні з часам будзе Тамбоў, а ў Вільні - Пераслаўская пустынь". "І будзе", - адказаў генерал Кауфман" [306, c. 110]. Якраз прыхільнікаў падобных поглядаў меў на ўвазе амерыканскі даследчык Бенедыкт Андэрсан, калі пісаў пра "канкістадораў Расійскага царства канца ХІХ ст." [423, c. 108].

Іншая палітычная пазіцыя адносна "вырашэння польскага пытання" звязана з асобай Пятра Валуева. Ён не з'яўляўся прынцыповым праціўнікам палітыкі русіфікацыі. Міністр толькі лічыў, што праводзіць яе трэба па-іншаму. Расія павінна прыцягваць да сябе польскую грамадскасць, а не змагацца з ёй з дапамогай "татарскіх прыёмаў і рабаўнічых сродкаў" [306, c. 412]. 10 кастрычніка 1866 г. П.Валуеў зрабіў наступны запіс у дзённіку: "Жахлівым з'яўляецца тое, што наш урад не абапіраецца на прынцыпы маралі <...> Павага да свабоды сумлення, да асабістай свабоды, да права ўласнасці, да пачуцця прыстойнасці не адпавядае нам <...> Мы забіраем храмы, канфіскуем маёмасць, сыстэматычна руйнуем тое, што не канфіскуем, высылаем дзесяткі тысяч людзей, дазваляем называць здрадаю праявы чалавечага пачуцця, душым замест таго, каб кіраваць, і побач з гэтым ствараем магістратуру, галосны суд і свабоду або паўсвабоду друку. Мы - мяшанка Тахтамышаў з герцагам Альбам, Ярэміяй, Бентамам. Мы павінны выклікаць да сябе пачуццё агіды сярод еўрапейцаў!" [306, c. 155].

П.Валуеў прыклаў велізарныя намаганні дзеля адстаўкі фон Кауфмана. У кастрычніку 1866 г. віленскім генерал-губернатарам быў прызначаны граф Э.Баранаў. У снежні 1867 г. міністр унутраных справаў прычыніўся да з'яўлення Указа аб змяншэнні памераў г.зв. "працэнтных збораў" з маёнткаў літоўскіх палякаў [306, c. 230]. У студзені 1868 г. ён разам з князем Гарчаковым і новым кіраўніком ІІІ аддзялення графам Шувалавым пратэставаў супраць ліквідацыі Менскай каталіцкай дыяцэзіі [306, c. 233].

Не без намаганняў П.Валуева ў другой палове 60-х гг. ХІХ ст. пачалася пэўная лібералізацыя ўрадавага курса ў дачыненні да мясцовых палякаў. Сусанна Самбук сцвярджала, што ў адміністрацыі пашыралася перакананне, што паляк, які не выступае супраць урада, гэта не вораг. Гэтая перамена, на яе думку, была абумоўлена імкненнем царскіх уладаў падчас рэвалюцыйнага крызісу канца 60-х - пачатку 70-х гг. ХІХ ст. знайсці падтрымку ва ўсіх колах краёвай грамадскасці, у т.л. нават сярод мясцовай польскай памеснай шляхты [491, c. 65].

Магчыма, пэўную ролю адыграла таксама пазіцыя часткі расійскай грамадскасці. Супраць працягвання палітыкі М.Мураўёва, напрыклад, актыўна выступіла штодзённая сталічная газета "Новое время", якую рэдагавалі Адам Кіркор і Мікалай Юматаў. Менавіта А.Кіркор быў галоўным ідэолагам выдання. Першы нумар выйшаў 5 студзеня 1868 г. Газета адразу звярнула ўвагу на праблему "абрусення". Яна крытыкавала пазіцыю прыхільнікаў прымусу. "Гістарычны вопыт падказвае, - сцвярджалася ў адным з рэдакцыйных артыкулаў, - што рэпрэсіўнымі сродкамі нельга знішчыць вынік стваральнай працы стагоддзяў" [215. № 41]. Крытыкаваліся намеры тых дзеячоў, якія мелі пэўнасць, што за 2-3 гады можна перамяніць веравызнанне і родную мову мільёнаў людзей. Рэдакцыя заяўляла, што каталіцкае веравызнанне не перашкаджае "быць верным доўгу" падданага Расійскай імперыі. На яе думку, "рускім можа быць і каталік, які гаворыць па-польску". Аўтар артыкула сцвярджаў, што "Паўночна-Заходні край" з'яўляецца рускім краем. І менавіта таму ўлады не павінны дапускаць ягонага гаспадарчага і культурнага заняпаду. Мясцовая грамадскасць павінна аб'яднацца з рускай грамадскасцю, а гэтага не дасягнуць выключным заканадаўствам: "Праваслаўны, каталік і лютаранін павінны ісці разам. Як вернападданыя аднаго Гасудара, дзеці адной Айчыны, яны павінны карыстацца тымі самымі правамі".

Рэдакцыя прызнавала палітыку русіфікацыі заканамернай пасля паўстання 1863 - 1864 гг. Але яе галоўнай зброяй лічылася дэманстрацыя Расіяй больш высокага цывілізацыйнага ўзроўня. Пэўным узорам асіміляцыі і каланізацыі лічыліся ЗША. Сцвярджалася, што ператварэнне эмігрантаў з Еўропы ў амерыканцаў адбылося дзякуючы таму, што заканадаўства Злучаных Штатах забяспечыла годнасць асобы, павагу да ўласнасці і справядлівы суд [215. № 8]. Звярталася ўвага на небяспеку "пралетарызацыі" грамадства беларускіх і літоўскіх губерняў. "Пралетарыямі" станавіліся былыя чыноўнікі каталіцкага веравызнання, былыя арэндатары, пазбаўленыя зямлі, ды іншыя ахвяры выключнага заканадаўства [215. № 31]. У палеміцы з прыхільнікамі палітыкі "бізуна" рэдакцыя (Адам Кіркор) даказвала, што "польскае пытанне" ў беларуска-літоўскіх губернях не тоеснае "польскаму пытанню" ў Каралеўстве Польскім [215. № 55].

Газета спрабавала паўплываць на пазіцыю новапрызначага віленскага генерал-губернатара А.Патапава. Выказваліся надзеі на ўвядзенне земстваў, рэфармаваных судоў, скарачэнне выдаткаў на бюракратычны апарат, замену "кантрыбуцыйнага збору" падаткам на прыбытак, ліквідацыю прававой няроўнасці [215. № 61, 68, 220; 216. № 19; 217. № 42]. У некаторых публікацыях падкрэслівалася нават неабходнасць увядзення самакіравання расійскіх правінцыяў [215. № 108]. У 1871 г. сярод аргументацыі на карысць юрыдычнай роўнасці стаў фігураваць міжнародны фактар, а менавіта працэс утварэння Германскай імперыі. "Новое время" сцвярджала, што галоўнымі праціўнікамі Расіі становяцца Германія і Аўстра-Венгрыя. У такой сітуацыі вельмі небяспечна мець на заходніх межах масу незадаволенага польскага насельніцтва. Адзінае выйсце бачылася на шляху пэўнага расійска-польскага паяднання [218. № 25].

Бесперспектыўнасць палітыкі русіфікацыі зразумелі некаторыя расійскія чыноўнікі, якія бліжэй пазнаёміліся з Беларуссю. Адзін з іх у прыватным лісце пісаў: "Трэба быць баранам, каб не заўважыць дзве хвалі, якія пастаянна сутыкаюцца паміж сабой - абрусенне <…> і апалячэнне. Што выйдзе з гэтага сутыкнення, пакажа час, але край усё роўна захавае своеасаблівую фізыяномію на ўзор "Маларосіі". Масквой ці Варонежам ён не стане" [45, a. 36].

З 1866 па 1870 г., пачынаючы з усходніх губерняў, ішоў працэс адмены ваеннага становішча. Адначасова ўсходнія губерні вылучаліся з Віленскага генерал-губернатарства: у 1869 - Магілёўская і Віцебская, у 1870 - Менская. Магчыма, ва ўрадзе лічылі, што адміністрацыйнае адзінства "заходніх губерняў" можа падтрымліваць спадзяванне на ягонае далучэнне ў будучым да Польшчы [491, c. 78]. Вылучэнне павінна было яшчэ раз паказаць, што гэта "ісконна рускія землі" і вяртання Рэчы Паспалітай ніколі не будзе. Кардынальныя перамены ўрадавай палітыкі ў дачыненні да мясцовай польскай грамадскасці не прадугледжваліся.

Пазіцыю самога імператара выдатна раскрывае ягоны дыялог з П.Валуевым, які адбыўся 27 красавіка 1880 г. Пры абмеркаванні асобы нейкага чыноўніка высокага рангу П.Валуеў заявіў, што у адносінах да палякаў гэта чалавек "крутога нораву". І пачуў у адказ: "Вось гэта і патрэбна ў дачыненні да палякаў <...> Я добра ведаю, што палякаў ніколі не пераробіш на рускіх. Я гэтага і не дамагаюся. Але кіраванне ў Польшчы павінна быць рускім, і пакуль я жывы я не змяню сваёй палітыкі" [306, c. 245].

Нядзіўна, што спробы некаторых чыноўнікаў паўплываць на кардынальныя змяненні тактыкі вырашэння "польскага пытання" не давалі добрых вынікаў. Так, без водгука засталася дакладная запіска віленскага генерал-губернатара Пятра Альбядзінскага (1878), адрасаваная міністру ўнутраных справаў Льву Макаву. П.Альбядзінскі прапанаваў увесці на тэрыторыі Віленскага генерал-губернатарства земствы і ўраўняць мясцовае дваранства ў правах з дваранствам унутраных губерняў Расіі [19. № 56, с. 16-18]. Таксама не меў наступстваў ягоны ліст да Аляксандра ІІ ад 7 снежня 1879 г. Кіраўнік генерал-губернатарства сцвярджаў, што "ў мясцовага польскага насельніцтва адсутнічае жаданне праяўляць якую-небудзь варожасць да ўраду" [19. № 53, с. 3]. На падставе гэтага ён прасіў імператара дазволіць у Віленскай і Гарадзенскай губ. крыжовыя ходы па-за касцёламі, пашырыць права набажэнства на вікарных ксяндзоў, дазволіць кожнаму святару выступаць з уласнай прамовай, вызваліць мясцовых польскіх землеўласнікаў ад "працэнтнага збору" і, нарэшце, ураўняць Віленскае генерал-губернатарства з іншымі губернямі "ў формах грамадскага ўладкавання" [19. № 53, с. 11 адв.-15]. Апошняе, у прыватнасці, азначала ўвядзенне судовых установаў адпаведна реформе 1864 г.

Падобна, што пасля паўстання 1830 - 1831 гг. усе імператары дынастыі Раманавых былі ўпэўненыя, што Польшча ніколі не будзе лаяльнай да Расіі. Яны быццам жылі з тым пачуццём, якое выказаў Мікалай І у лісце да вялікага князя Кастанціна ад 3 студзеня 1831 г., калі пісаў, што Польшча і Расія не могуць існаваць у адным часе і адной прасторы: "<...> Адзін з гэтых двух народаў павінен загінуць" [цыт. па: 636, s. 163].

Рэалізатарамі адроджанай палітыкі "бізуна" сталі генерал-губернатары І.Каханаў (1884-1892) і П.Ажэўскі (1893-1897). Ізноў уся каталіцкая шляхта пачала трактавацца як "неблаганадзейны элемент", ізноў пачаліся звальненні "чыноўнікаў-палякаў". Улады не сталі ўводзіць у беларускіх і літоўскіх губернях інстытут земскіх начальнікаў, якія з сярэдзіны 1889 г. узначалілі сялянскае самакіраванне, і г.д. Але гэтая палітыка ў чарговы раз паказала сваю бесперспектыўнасць.

Напрыканцы ХІХ - пачатку ХХ ст. ізноў наступіла "эра" лібералізма. У 1902 г. на пасаду віленскага генерал-губернатара быў прызначаны князь Пётр Святаполк-Мірскі. Нормай дзеянняў мясцовай адміністрацыі ў гэты час становіцца вельмі вольная трактоўка абмежавальнага заканадаўства. Генерал-губернатар паспрабаваў інтэграваць мясцовую польскую грамадскасць у расійскую дзяржаву. Ён быў упэўнены, што "далейшае захаванне польскай грамадскасці без усялякіх сувязяў з рускай спрыяе згуртаванасці асобаў польскага паходжання, нараджае ў польскім грамадстве незадавальнне і апазіцыйныя настроі. Усё гэта некарысна ўплывае на сам ход рускай справы ў краі" [109, a. 139]. Але і ў гэтым выпадку не адбылося кардынальнай перамены афіцыйнага курсу. Змянілася толькі тактыка. Цяжар барацьбы з польскасцю князь П.Святаполк-Мірскі перанёс у галіну культуры. "Гістарычнай задачай Расіі, заваяваўшай польскую народнасць сілай зброі, - пісаў ён, - цяпер з'яўляецца культурная перамога над ёю" [109, a. 142]. Польскі гісторык Л.Яськевіч даў наступную характарыстыку П.Святаполк-Мірскаму: "За знешняй арыстакратычнай добразычлівасцю і спагадлівасцю князя хавалася досыць макіавелісцкая натура русіфікатара, які дзяржаўны інтарэс ставіў вышэй за ўсё" [601, s. 41].

Імкнучыся канчаткова вырашыць "польскае пытанне", улады павінны былі выпрацаваць крытэрый вызначэння польскасці. "Знайсці" паляка было няпроста з прычыны незавершанасці працэса нацыянальнай самаідэнтыфікацыі. Да паўстання 1863 -1864 гг. заканадаўства ставіла знак роўнасці паміж "польскім паходжаннем" і неправаслаўным веравызнаннем [443, c. 101]. У другой палове ХІХ ст. ва ўрадзе і ў расійскім друку разгарнулася палеміка па пытанні крытэрыяў польскасці. Газета "Новое время", напрыклад, у 1868 г. сцвярджала, што "ўласна палякаў у Паўночна-Заходнім крае вельмі мала <...> Тут пераважаюць карэнныя літоўцы і рускія, якія засвоілі польскую нацыянальнасць" [215. № 9]. Але, як падаецца, канфесійны прынцып вызначэння захаваў сваё дамінаванне. Так, Указ 10 снежня 1865 г., які павінен быў знішчыць эканамічныя падставы польскіх уплываў, супрацьпастаўляў палякаў "асобам рускага паходжання" праваслаўнага і пратэстанцкага веравызнання. І хоць, як сцвярджала С.Самбук, у 1869 г. урад растлумачыў, што "асобамі польскага паходжання" трэба лічыць не каталікоў наогул, а толькі палякаў і тых заходніх ураджэнцаў, якія "засвоілі польскую нацыянальнасць", мясцовыя ўлады шырока карысталіся менавіта крытэрыем веравызнання. Тым больш, што ўрад не настойваў на ўласным тлумачэнні. А службовыя інструкцыі па ведамствах захоўвалі разуменне яшчэ "мікалаеўскай" эпохі. Л.Гарызонтаў прыйшоў да высновы, што цэнтральныя ўлады фактычна ўхіліліся ад выпрацоўкі адзінага крытэрыя. Урад вырашыў цалкам даверыцца разуменню мясцовай адміністрацыі [443, c. 102].

У выніку дыскрымінацыйныя мерапрыемствы закранулі шырокае кола асобаў, якія не мелі адносінаў ні да польскага руху, ні да польскай культуры. У катэгорыі рэпрэсаваных апынуліся нават сяляне каталіцкага веравызнання. І гэта пры тым, што цэнтральныя ўлады рабілі пэўную стаўку на сялянства. Менавіта ў ім яны бачылі свой сацыяльны падмурак у барацьбе з польскасцю. Узнікшая супярэчнасць, так і не знайшла юрыдычнага вырашэння. Толькі ў 1901 г. быў устаноўлены маёмасны цэнз (60 дзес.), перавышэнне якога падводзіла селяніна пад дзеянне антыпольскага заканадаўства.

Напрыканцы ХІХ ст. міністр унутраных справаў Іван Гарамыкін падзяляў веравызнальнае разуменне нацыянальнасці. У 1897 г. ён пісаў: "<...> Прыналежнасць да замежнага веравызнання <...> не можа не ўказываць на адсутнасць у іх (падданых імперыі - А.С.) духоўнай сувязі з рускім народам, той агульнасці духоўных, нацыянальных інтарэсаў, якая галоўным чынам і забяспечвае ўстойлівасць засваення народнасці <...> Каталік і паляк, праваслаўны і рускі - гэта тоесныя паняцці і ў народным быту, і ў грамадскім меркаванні, і ў вачах мясцовай адміністрацыі" [1. Rkp.767, k. 57-58].

Толькі напачатку ХХ ст. прыйшло, здаецца, канчатковае разуменне палітычнай шкоднасці атаясамлівання каталіцызма і польскасці. Віленскі генерал-губернатар П.Святаполк-Мірскі ў 1903 г. адзначаў ў справаздачы імператару: "Абвяшчаючы, што селянін-літовец, які належыць да каталіцкага касцёла, з'яўляецца палякам, а селянін-беларус не праваслаўнага, а каталіцкага веравызнання, належыць не да рускай, а да польскай сям'і, урад толькі ўзмацняў шэрагі польскай народнасці, узбагачаючы яе тымі, хто <...> ніколі да яе не належыў" [109, a. 40]. Па сутнасці, гэта было прызнанне, што расійскі ўрад сваёй палітыкай спрыяў працэсу паланізацыі сярод літоўцаў і беларусаў-каталікоў. З іншага боку, атаясамліванне праваслаўнай часткі насельніцтва Беларуска-Літоўскага краю з рускімі спрыяла русіфікацыі гэтага насельніцтва.

Звернем увагу на канкрэтныя мерапрыемствы расійскіх уладаў па вырашэнні "польскага пытання" на беларускіх і літоўскіх землях. І пачнем з разгляду палітыкі ў дачыненні да каталіцкага касцёла.

Пасля паўстання 1863 - 1864 гг. каталіцкі касцёл стаўся адным з галоўных аб'ектаў рэпрэсіўнай палітыкі расійскага ўраду. Самыя шырокія паўнамоцтвы ў рэалізацыі гэтай палітыкі атрымала мясцовая адміністрацыя. Упершыню на гэта звярнула ўвагу беларуская даследчыца Валянціна Яноўская (Грыгор'ева) [444, c. 86]. Так, напрыклад, цыркулярамі ад 19 і 23 студзеня 1865 г. забаранялася прызначэнне ксяндзоў на духоўныя пасады і настаўнікамі Закона Божага без згоды губернатара. Цыркуляры ад 8 ліпеня 1864 г. і 19 верасня 1867 г. прадугледжвалі абавязковы дазвол адміністрацыі на ўстаноўку прыдарожных крыжоў і ўмацаванне на іх абразоў. Таксама з дзейнасцю мясцовых органаў улады была звязаная забарона заштатным ксяндзам весці набажэнствы і выконваць хрысціянскія абрады. Менавіта віленскі генерал-губернатар М.Мураўёў цыркулярам ад 1 студзеня 1864 г. забараніў карыстацца польскай мовай у афіцыйнай перапісцы і размаўляць на ёй у публічных месцах, што стварыла значныя цяжкасці для працы польскамоўнага каталіцкага духавенства і г.д.

У сярэдзіне 60-х гг. ХІХ ст. ва ўрадавых адносінах да каталіцкага касцёла яўна дамінавалі репрэсіўныя сродкі. Пэўную ролю ў іх ажыццяўленні адыграла Асобная камісія па справах рымска-каталіцкага духавенства, створаная па ініцыятыве віленскага генерал-губернатара ў студзені 1866 г. "дзеля аслаблення ўплываў каталіцкага духавенства". Яе ўзначаліў чыноўнік Аляксей Старажэнка. Галоўнай задачай камісіі з'яўляўся жорсткі надзор як за выкананнем духавенствам усіх распараджэнняў улады, што мелі да яго дачыненне, так і за асобай кожнага ксяндза [66, a. 1-1 адв.]. У асяродку каталіцкага духавенства з'яўленне Камісіі А.Старажэнкі ўспрынялі як рэальны крок у справе поўнай русіфікацыі касцёла. Краёвец і грамадскі дзеяч Зыгмунт Нагродскі ў працы, прысвечанай дзейнасці каталіцкага духавенства ў 60 - 80-я гг. ХІХ ст., сцвярджаў, што Камісія мела распрацаваны план русіфікацыі касцёла. Ён нібыта ўключаў у сябе далучэнне да праваслаўя былых уніятаў, якія напрыканцы 30-х - напачатку 40-х гг. ХІХ ст. сталі каталікамі, перавод касцёльнага набажэнства на рускую мову, увядзенне ў склад кансісторый урадавых камісараў і г.д. [634, s. 26-27]. Архіўныя дакументы не пацвярджаюць існавання падобнага плану, хаця галоўным мэтам дзейнасці Камісіі А.Старажэнкі ён цалкам адпавядаў.

Важным кірункам працы Камісіі, якая дзейнічала да ліпеня 1868 г., стала пытанне пра змяншэнне колькасці каталіцкіх касцёлаў і кляштароў. Трэба адзначыць, што мясцовая адміністрацыя атрымала велізарныя паўнамоцтвы ў справе вызначэння лёсу таго або іншага каталіцкага храма. Яшчэ ў 1864 г. імператар прадаставіў генерал-губернатарам "Заходняга краю" права закрыцця кляштароў, якія падтрымалі паўстанне, а праз два гады мясцовая адміністрацыя атрымала дазвол на закрыццё тых з іх, якія будуць прызнаныя "асабліва шкоднымі ў палітычных адносінах" [47, a. 1]. Адначасова дазвалялася зачыняць "шкодныя ў палітычных адносінах" капліцы і тыя парафіяльныя касцёлы, якія мелі нязначную колькасць вернікаў. У выпадку пераходу большасці вернікаў у праваслаўе касцёлы і капліцы маглі быць ператвораны ў праваслаўныя цэрквы. У выніку на працягу ўсёй другой паловы ХІХ ст. колькасць каталіцкіх капліцаў, касцёлаў і кляштароў няўхільна змяншалася.

Ілюстрацыя 9.

Па падліках С.Самбук, ужо на пачатак 1868 г. у дзевяці "заходніх" губернях імперыі было зачынена 34 кляштары, 128 касцёлаў і 67 капліцаў. 40 касцёлаў і 17 капліцаў сталі праваслаўнымі храмамі [491, c. 41-42]. Афіцыйныя дакументы ўтрымліваюць іншыя лічбы. Міністр унутраных справаў Л.Макаў у Запісцы, якая захавалася ў архіве ІІІ аддзялення, сцвярджаў, што за перыяд 1865 - 1876 гг. ва ўсёй Расійскай імперыі было зачынена 110 парафіяльных касцёлаў, 188 філіяльных касцёлаў і капліцаў і 19 кляштароў [47, a. 4]. Апроч таго, у шматлікіх капліцах было часова забаронена правядзенне набажэнства, хаця афіцыйна яны не лічыліся зачыненымі. Толькі ў Віленскай дыяцэзіі, паводле Запіскі Льва Макава, такіх капліцаў было больш за 200.

Супраціў вернікаў звычайна быў даволі пасіўным. Напрыклад, 25 кастрычніка 1865 г. сялянскі натоўп выказаў незадавальненне перадачай Шацілаўскага касцёлу (Полацкі пав.) праваслаўнаму духавенству. Была выклікана паліцыя, якая арыштавала трох вернікаў. Астатнія пасля гэтага "шчыра пакаяліся ў садзеянным злачынстве" [63]. А вось у мястэчку Крожы Ковенскай губ. падзеі набылі трагічны характар. У 1892 г. улады зачынілі мясцовы кляштар бенедыктынак. А праз год тыя ж самыя ўлады вырашылі зачыніць з прычыны "старасці" адзіны драўляны касцёл, які заставаўся ў мястэчку. Вернікі звярнуліся за дапамогай да Аляксандра ІІІ і да кіраўнікоў іншых краінаў. Не дачакаўшыся адказаў, яны ўстанавілі кругласутачнае дзяжурства ў касцёле. Паліцыя так і не здолела выканаць загад губернатара. І ў лістападзе 1893 г. у Крожах з'явіўся сам губернатар Клінгенберг з моцным атрадам паліцыі. Аднак натоўп вернікаў аказаў упарты супраціў. Паліцыя была разагнаная. 23 лістапада ў Крожы ўступіў вялікі карны казачы атрад. У касцёле засвісталі нагайкі, раздаліся выстралы. Былі забітыя 9 чалавек, каля 50 параненыя [569, s. 190]. Іншых удзельнікаў "бунту" губернатар у адміністрацыйным парадку адправіў на катаргу. Аднак справа атрымала шырокі грамадскі розгалас. Праз год у Вільні ўсё ж такі адбыўся суд. Абараняць вернікаў узяліся вядомыя расійскія адвакаты. Высвятленне ўсіх абставінаў трагічнага здарэння ўказвала на віну губернскай адміністрацыі і чыноўнікаў. У выніку большасць "бунтаўшчыкоў" была апраўданая. Чацвёра асуджаных замест 10 гадоў катаргі атрымалі па году турэмнага заняволення [670, s. 508-510; 10, s. 91].

Гэтая падзея значна ўскладніла закрыццё касцёлаў. Тым не менш яно працягвалася да пачатку ХХ ст. Дакументы канцылярыі гарадзенскага губернатара сведчаць, што да 1906 г. у васьмі паветах губерні (без Беластоцкага) быў зачынены 61 касцёл і кляштар. 47 з іх былі ператвораны ў праваслаўныя храмы [496, c. 45].

Адначасова адбываўся гвалтоўны перавод каталікоў у праваслаўе. Варта прывесці сведчанне "праваслаўнага з праваслаўных" і "чыстага рускага чалавека" (так у тэксце - А.С.), перапіска якога трапіла ў поле зроку перлюстратараў ІІІ аддзялення. Аўтар ліста да рэдактара газеты "Весть" М.Юматава (29 красавіка 1866 г.) абураўся тым, што на Слонімшчыне ўлады выкарыстоўвалі, па яго словах, "варварскія сродкі, каб прымусіць няшчасных каталікоў пакінуць веру сваіх бацькоў". Ён падрабязна апісваў пыткі голадам і холадам, казачыя нагайкі, якія шырока ўжываліся дзеля павялічэння колькасці праваслаўных вернікаў [45, a. 25-26].

Паводле дадзеных Камісіі А.Старажэнкі, за перыяд з 1863 па 15 ліпеня 1866 г. у Менскай губ. было пераведзена ў праваслаўе 10036 чал., у Магілёўскай - 983 чал., у Віцебскай - 2947 чал., у Віленскай - 14788 чал., у Гарадзенскай - 13462 чал., у Ковенскай - 224 чал. Ва ўсіх шасці губернях - 42440 чал. [68, a. 3-63]. Трэба адзначыць супраціў каталіцкага насельніцтва, які набываў самыя розныя формы. Адной з іх было ўпартае наведванне "новымі" праваслаўнымі каталіцкіх касцёлаў. Так, напрыклад, начальнік Менскай губернскай жандарскай управы 4 жніўня 1869 г. паведамляў менскаму губернатару, што сяляне з наваколля Нясвіжа, нядаўна далучаныя да праваслаўя, ходзяць да споведзі і прычасця ў нясвіжскія касцёлы [182, a. 15-16]. Вернікі звярталіся са скаргамі ў органы ўлады. У 1870 г. менскі губернатар разбіраў скаргу мяшчанаў мястэчка Лагішына Пінскага пав. на прымусовы перавод іх у праваслаўе. Адначасова мяшчане скардзіліся на закрыццё касцёла ў 1865 г. [183] Па звестках газеты "Новое время", сяляне Віленскай губ. у 1867 г. накіроўвалі "хадакоў" у Вільню і ў Санкт-Пецярбург, каб улады дазволілі вярнуцца назад у каталіцызм [215. № 46].

У поле зроку ўладаў трапілі таксама выпадкі пэўнага рэлігійнага "самаабслугоўвання" вернікаў. Гарадзенскі губернатар у справаздачы за 1871 г. адзначаў існаванне вёсак, "жыхары якіх наогул адмовіліся ад выканання духоўных абрадаў або выконваюць іх з дапамогай абраных са свайго асяродку адукаваных жанчын, якія па чыну каталіцкай царквы хрэсцяць немаўлят, праводзяць вянчанне, пахаванне ды інш." [17]. Часцяком сяляне былі проста вымушаныя гэта рабіць. Справа ў тым, што ліквідацыя каталіцкіх парафіяў прывяла да таго, што маса каталікоў аказалася за межамі парафіяльнага жыцця. "Новое время" ў 1868 г. адзначала, што з вернікаў пяці зліквідаваных парафіяў Віленскай дыяцэзіі ў праваслаўе перайшлі толькі 4412 чал., а 14079 чал. жывуць без рэлігійных абрадаў [215. № 21].

У красавіку 1866 г. праваслаўны архіепіскап Антоній звярнуўся да генерал-губернатара фон Кауфмана з праектам стварэння "Заходне-каталіцкай іерархіі", незалежнай ад Ватыкана. Аўтарам праекту быў маршалак шляхты Менскай губ. Яўстах Прашыньскі, які бачыў у гэтым "сродак да паступовага збліжэння і зліцця мясцовых каталікоў з рускім праваслаўем" [46]. Аднак разрыў адносінаў з Ватыканам не ўваходзіў у планы расійскага кіраўніцтва, і ўлады не праявілі цікавасці да гэтага праекту.

С.Самбук у выніку даследавання палітыкі царызма другой паловы ХІХ ст. прыйшла да высновы, што з канца 60-х г. адбываліся пэўныя перамены ў сферы антыкаталіцкіх мерапрыемстваў. На яе думку, не адмяняючы абмежавальных цыркуляраў, улады пачалі выказваць павагу да каталіцкай рэлігіі і перасталі выкарыстоўваць рэпрэсіўныя сродкі [491, c. 87-88]. Цалкам пагадзіцца з такой высновай нельга. Вядома, што, якраз у красавіку 1876 г. Бялыніцкі касцёл разам з святым абразам Маці Божай і будынкам былога Кармяліцкага кляштара загадам міністра ўнутраных справаў быў перададзены праваслаўнай епархіі [1. Rkp.777, s. 26-29]. Аднак пэўныя перамены сапраўды адбыліся.

Дзеля змяншэння незадавальнення каталіцкага духавенства час ад часу рабіліся пэўныя крокі, быццам бы насустрач ягоным патрабаванням. Так, напрыклад, настаяцелі зачыненых касцёлаў на падставе Указа Аляксандра ІІ ад 14 красавіка 1867 г. заставаліся на дзяржаўным утрыманні да новага прызначэння. У 1877 г. пачалося аднаўленне набажэнства ў некаторых раней зачыненых капліцах. Павялічываліся сродкі, якія прызначаліся на ўтрыманне каталіцкіх семінарыяў. Так, утрыманне Віленскай семінарыі павялічылася з 6825 руб. у 1843 г. да 8825 руб. у 1877 г. [48, a. 5 адв.]. Аднак нельга забываць, што ўрад сэканоміў пэўную суму ліквідацыяй у 1869 г. Менскай каталіцкай семінарыі.

Але самая галоўная перамена заключалася ў тым, што да ажыццяўлення мерапрыемстваў па "абрусенні" касцёла ўрад вырашыў прыцягнуць каталіцкае духавенства. Яскрава гэта праявілася ў спробах замены польскай мовы ў дадатковым касцёльным набажэнстве на рускую. Камісія А.Старажэнкі шмат увагі надавала азначанай праблеме. Толькі ў 1866 г. было праведзена 16 паседжанняў па абмеркаванню гэтага пытання. Аднак да аднадумства сябры Камісіі так і не прыйшлі. Прыхільнікі замены лічылі, што польская мова ў касцёле застаецца моцным сродкам апалячвання: "Гэта паланізацыя, перажыўшая самую Польшчу, гэта яе нябачныя межы 1772 г." [68, a. 45]. Пакінуць польскую мову, на іх думку, азначала праявіць непаслядоўнасць, бо каталікі "ператвараюцца ў носьбітаў польскіх прэтэнзіяў". Праціўнікі бачылі ў замене фактычнае ўраўнанне каталіцызма ў правах з праваслаўем. Яны баяліся канкурэнцыі і сцвярджалі, што каталіцызм на рускай мове небяспечны для ўсёй Расіі. Па іх меркаванні, насельніцтва беларускіх і літоўскіх земляў само па сабе схіляецца да праваслаўя. Адзін з сяброў Камісіі падчас абмеркавання выказаў прапанову замяніць польскую мову лацінскай, а пазней "белорусским наречием" [68, a. 47 адв.]. Прапанова не прайшла. У далейшым улады яшчэ не раз будуць рабіць падобныя заявы, аднак беларуская мова будзе трактавацца толькі як прыкрыццё ўвядзення рускай.

Спроба замены польскай мовы на рускую ў дадатковым касцёльным набажэнстве напрыканцы 60-х гг. ХІХ ст. стала адным з галоўных кірункаў урадавага курсу ў адносінах да каталіцызму. Паводле меркавання Д.Чыхачова, які ў 1913 г. напісаў кнігу пра гісторыю "распалячвання" касцёла, у 1867 г. гэтую ідэю адобрыў сам імператар Аляксандр ІІ [560, c. 14]. А вось расійская грамадскасць не мела ўпэўненасці ў мэтазгоднасці ўвядзення рускай мовы ў касцёл. Спрэчкі ў Камісіі Старажэнкі былі пэўным адлюстраваннем той дыскусіі, якая распачалася ў расійскім друку. Сярод праціўнікаў гэтай рэформы вылучаліся вядомы пісьменнік і публіцыст І.Аксакаў і папячыцель Віленскай навучальнай акругі (1864-1868) І.Карнілаў. І.Аксакаў быў упэўнены, што "абрусенне" касцёла прынцыпова немагчыма: "Менавіта ў Заходнім крае быць <...> свядомым каталіком і адначасна сапраўды рускім чалавекам немагчыма. Можна быць рускім і звацца рымскім каталіком альбо быць рымскім каталіком і толькі звацца рускім" [560, c. 64]. Ён лічыў, што галоўнай мэтаю ўрада павінна стаць далучэнне ўсіх каталікоў "рускага паходжання" да праваслаўнай царквы *.

І.Карнілаў быў упэўнены, што каталіцкае духавенства акажа дзейсны супраціў намерам ураду. Апроч таго, на яго думку, замена мовы перанясе каталіцтва на рускую нацыянальную глебу і прывядзе да цалкам новай і вельмі небяспечнай з'явы - рускага каталіцтва. "Мы павінны змагацца супраць самога каталіцтва, па меншай меры, супраць каталіцкага фанатызма ў Заходнім крае, - пісаў ён. - Каталіцтва небяспечнае не тым, што прапаведуецца на польскай мове, а самой сваёй сутнасцю <...>" [560, c. 71]. Трэба заўважыць, што на баку праціўнікаў рэфармавання была забарона (15 чэрвеня 1848 г.) выкарыстання рускай мовы ў каталіцкім набажэнстве імператарам Мікалаем І. Карыстанне рускай мовай лічылася прывілеем пануючай праваслаўнай царквы, і спробы прадстаўнікоў іншых веравызнанняў таксама ўжываць у набажэнстве рускую мову разглядаліся як пакушэнне на правы праваслаўя.

Сярод прыхільнікаў моўнай рэформы ў расійскай грамадскасці вылучаліся постаці рэдактара "Московских ведомостей" Міхаіла Каткова і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі ў 1868 - 1869 гг. Пампея Бацюшкова. Яны настойвалі на знішчэнні польскасці каталіцкага касцёла і лічылі, што ліквідацыя польскай мовы ў касцёле цалкам вырашыць канфесійную праблему ў "Заходнім крае".

Цікавую пазіцыю заняла газета "Новое время". А.Кіркор у артыкуле "Лёс рускай мовы ў касцёлах Паўночна-Заходняга краю" адзначаў, што Біблія Ф.Скарыны выдавалася на "беларускай гаворцы" [215. № 248]. Рэдактар "Нового времени" не лічыў яе дыялектам рускай мовы. У наступных артыкулах 1868 - 1869 гг. па праблеме мовы каталіцкага набажэнства "Новое время" неаднаразова нагадвала, што "Высачайшыя распараджэнні" ад 1832 і 1852 г. дазваляюць карыстацца роднай мовай насельніцтва пры малітвах за правячую дынастыю і ў народных павучэннях. Аўтары непадпісаных публікацыяў звярталі ўвагу на магчымасць карыстання "беларускай і маларускай гаворкамі, бо яны мясцовыя, бо на іх гаворыць большасць насельніцтва Заходняга краю". Гэтае ўвядзенне падавалася публіцыстам "Нового времени" карыснай з'явай, якая б нават палегчыла правядзенне набажэнства, бо "многім ксяндзам лягчэй прапаведаваць па-беларуску або маларуску, чым на рускай мове" [215. № 250]. Таксама звярталася ўвага, што ўвядзенне рускай мовы, напрыклад, у Віленскай дыяцэзіі будзе парушэннем распараджэнняў 1832 і 1852 г., бо, як сцвярджалася, мясцовыя каталікі гавораць па-польску. У іншым артыкуле абаранялася права літоўцаў карыстацца ў набажэнстве літоўскай мовай [216. № 73]. Адказваючы на абвінавачванні "Московских ведомостей" у тым, што "Новое время" (у прыватнасці, А.Кіркор) прадстаўляе інтарэсы "польскай партыі" і адстойвае польскую мову ў касцёле, газета ў адным з перадавых артыкулаў адказала, што яна выступае за выкарыстанне тых моваў, якія ўжываюць мясцовыя парафіяне, у т.л. беларускай і маларускай [217. № 70].

У 1867 г. у Рымска-каталіцкую калегію быў накіраваны ўрадавы запыт з просьбай выказаць меркаванне па праблеме ўвядзення рускай мовы ў дадатковае набажэнства. 7 чэрвеня 1868 г. МУС атрымала адказ: без дазволу папы рымскага ўвядзенне рускай мовы ў касцёл немагчымае [463, c. 88]. Падобна, што гэтая адмова толькі павялічыла колькасць прыхільнікаў рэформы каталіцкага набажэнства.

У снежні 1869 г. Аляксандр ІІ загадаў стварыць камісію дзеля распрацоўкі парадку ўвядзення рускай мовы ў касцёл. Старшынёю Камісіі быў прызначаны вялікі князь Канстанцін Мікалаевіч. Шэраг сяброў Камісіі (у прыватнасці, сам вялікі князь і ваенны міністр Д.Мілюцін) выказаліся за прымусовае ўвядзенне рускай мовы. Але большасць (сярод іх міністр унутраных справаў Цімашеў і начальнік ІІІ аддзялення граф Шувалаў) не падзяліла гэтага меркавання і прапанавала толькі адмяніць забарону на правядзенне рускамоўнага дадатковага набажэнства, уведзеную яшчэ 15 чэрвеня 1848 г., і дазволіць карыстанне рускай мовай [560, c. 14]. Імператар згадзіўся з прапановай Камісіі. Указ ад 25 снежня 1869 г. дазваляў ужыванне рускай мовы ў дадатковым касцельным набажэнстве.

Характэрнай рысай палітыкі ўвядзення рускай мовы стала імкненне ўладаў актыўна выкарыстоўваць каталіцкае духавенства. У першую чаргу трэба адзначыць дзейнасць адміністратара Віленскай (пасля 1869 г. Віленска-Менскай *) дыяцэзіі ксяндза Пятра Жылінскага. У 1863 г. ён стаў адміністратарам дыяцэзіі. Віленскі біскуп Адам Красіньскі ў гэты час знаходзіўся ў ссылцы ў далёкай Вятцы. У лістападзе 1869 г. П.Жылінскі падчас аўдыенцыі ў Аляксандра ІІ заявіў, што з'яўляецца сапраўдным патрыётам Расіі і гатовы ўсім ахвяраваць дзеля Айчыны і цара [634, s. 35-36]. Віленская капітула падтрымала гэтую заяву. Апроч таго, падчас візіту адміністратара дыяцэзіі ў сталіцу была арганізаваная адпраўка г.зв. "адрасоў" на імя імператара Аляксандра ІІ, у якіх каталіцкае духавенства (49 подпісаў) заяўляла, што не падтрымлівае такіх "богопротивных" справаў, як паўстанне [634, s. 39]. Бліжэйшымі памочнікамі П.Жылінскага былі рэктар Віленскай каталіцкай семінарыі Эдвард Тупальскі, якога польская грамадскасць абвінавачвала ў сувязях з мураўёўскай паліцыяй, і прэлат Антоні Нямекша. Апошні ў 1863 г. быў адміністратарам парафіі св.Яна ў Вільні і неаднаразова сустракаўся з М.Мураўёвым. Але асабліва прыкметную ролю ў спробах увядзення рускай мовы ў дадатковае касцёльнае набажэнства адыграў ксёндз Фердынанд Сенчыкоўскі. Магчыма, станаўленне ягоных палітычных поглядаў адбылося таксама падчас паўстання 1863 - 1864 гг. З.Нагродскі, напрыклад, сцвярджаў, што Ф.Сенчыкоўскі быў узнагароджаны медалём "За усмирение польского мятежа" [634, s. 31].

Менавіта ён, як засведчыў П.Бацюшкоў, прачытаў першае казанне на рускай мове. Адбылося гэта яшчэ да імператарскага дазволу, напрыканцы траўня 1869 г. у Менску [20, ад.з. 58, a. 6] *. 27 ліпеня сваё рускамоўнае казанне ў Ігуменскім касцёле Ф.Сенчыкоўскі закончыў словамі: "Ты, Гасподзь, не жадаешь смерці грэшнікаў і чакаеш іх выпраўлення. Асвяці розум беларусаў, дзяцей нашай Рускай Айчыны, дай ім сілу <...> даказаць на справе, што ў грудзях іх б'ецца рускае сэрца" [20, ад.з. 55, a. 10 адв.]. 20 жніўня 1869 г. у лісце да віленскага генерал-губернатара А.Патапава папячыцель Віленскай навучальнай акругі паведаміў, што настаўнік Закона Божага Блоньскага народнага вучылішчы (Ігуменскі пав.) "вікарны ксёндз Ф.Сенчыкоўскі ўжо болей двух месяцаў у сваёй парафіі ва ўсіх малітвах і пры выкананні абрадаў ужывае замест польскай рускую мову" [цыт. па: 444, c. 676]. У тым самым месяцы Ф.Сенчыкоўскі быў прызначаны настаяцелям Блоньскага касцёлу. Паводле П.Бацюшкова, рускамоўныя казанні прагучалі таксама 30 жніўня 1869 г. у Лідзе і Радашковічах Віленскай губ. [20, ад.з. 58, a. 6-6 адв.].

Ксёндз Ф.Сенчыкоўскі нават наважыўся выступіць з пэўнай крытыкай Указа ад 25 снежня 1869 г. На яго думку, імператар павінен быў распарадзіцца пра абавязковае ўвядзенне рускай мовы. Яшчэ больш яго не задаволіла трактоўка імператарскага Указа Дэпартаментам замежных веравызнанняў, які, перадаючы распараджэнне Аляксандра ІІ, падкрэсліў, што "ўжываць рускую мову ў рымска-каталіцкім набажэнстве трэба там, дзе гэта будзе адпавядаць пажаданню парафіянаў" [560, с. 36].

У 1871 г. Ф.Сенчыкоўскі наведаў МУС і дэпартамент духоўных справаў замежных веравызнанняў і ўручыў іх кіраўнікам шэраг Запісак. Гэтыя матэрыялы дазваляюць паразважаць пра матывы ягонай дзейнасці. У Запісцы на імя дырэктара дэпартамента графа Эмануіла Сіверса ксёндз сцвярджаў, што ўспрымае рускую справу як сваю родную і менавіта таму імкнецца ачысціць каталіцызм ад "польска-езуіцкай" афарбоўкі. Са знішчэннем польскай мовы, на яго думку, "адбудзецца нашае зліццё ў адзіную Вялікарускую дзяржаву, і толькі тады наш край будзе назаўсёды страчаны для Польшчы" [23, ад.з. 1095, а. 11-11 адв.].

"Дадатак" да гэтай Запіскі ўяўляў сапраўдны данос на каталіцкае духавенства. Ён утрымліваў шматлікія абвінавачванні па адрасу духавенства ў супрацьдзеяннях "рускай справе" і прапанаваў закрыццё ўсіх кляштароў і ў першую чаргу ў Нясвіжы [23, ад.з. 1095, а. 9-9 адв.]. Напрыканцы "Дадатку" Ф.Сенчыкоўскі заўважыў, што "з распалячэннем каталіцызму не толькі Польшча, але і ўлада папы губляе сваю дэспатычную моц над рускімі каталікамі і ў рэлігійным сэнсе прымае зусім іншы выгляд і значэнне". Такім чынам, у сваіх зваротах да свецкіх уладаў Ф.Сенчыкоўскі выступаў як паборнік "рускай справы" і прыхільнік таго, каб каталіцызм перастаў быць "ворагам праваслаўя, ураду і Расіі".

Цалкам іншую матывацыю высветліў аналіз зваротаў Ф.Сенчыкоўскага да духоўных уладаў. Д.Чыхачоў прывёў фрагмент недапісанага ліста да папы рымскага. У гэтым тэксце ксёндз звяртаў галоўную ўвагу на інтарэсы каталіцызма. Ён небезпадстаўна сцвярджаў, што беларусы не ведаюць польскай мовы і з прычыны яе панавання ў дадатковым набажэнстве не ў стане далучыцца да ўсіх каштоўнасцяў каталіцкай веры: "<...> Не толькі я, але і шматлікія разважлівыя ксяндзы, кіруемыя выключна імкненнем да славы Божай і славы рымска-каталіцкай царквы <...> праяўляюць клопат, каб назаўсёды пакончыць з тым няшчасцем, якое заключаецца ў неразуменні цёмным нашым беларускім народам ісцінаў нашай святой рымска-каталіцкай рэлігіі, царкоўных пастановаў" ды інш. [560, c. 26].

Наўрадці гэтыя словы адпавядалі сапраўдным перакананням Ф.Сенчыкоўскага. Гэты "ўраджэнец Беларусі", як ён сам называў сябе, не мог не ведаць, што руская мова для беларускага народу была ў тыя часы не менш чужой, чым польская. Калі ксяндза сапраўды хвалявала неразуменне беларусамі "ісцінаў каталіцкай веры", то ён павінен быў выступаць за ўвядзенне беларускай мовы. Тым больш, як устанавіла Валянціна Яноўская (Грыгор'ева), падобныя спробы ўжо мелі месца. Напрыклад, у 1866 г. група ксяндзоў з Магілёўшчыны і Віцебшчыны прапанавала дазволіць пераклад шэрагу рэлігійных твораў на беларускую мову [363, c. 88]. У літаратуры таксама ўтрымліваюцца звесткі пра выкарыстанне беларускай мовы ў двух парафіях Магілёўскай губ. (Фашчоўка і Ула), дзе некалі знаходзіліся езуіцкія касцёлы [382, s. 52]. Гэтыя падзеі засталіся толькі эпізодам у тагачаснай моўна-канфесійнай сітуацыі. Але відавочна, што перспектыва беларускамоўнага касцёла даволі моцна палохала ўлады і праваслаўную царкву. 28 лютага 1866 г. архіепіскап Менскі Міхаіл накіраваў обер-пракурору Сінода графу Д.Талстому ліст, у якім выказваў апасенне наконт магчымага пераводу набажэнства ў касцёлах на беларускую мову. Пры гэтым ён згадваў езуітаў, якія пасля з'яўлення на беларускіх землях вывучалі "простанародную мову і на ёй спакушалі праваслаўных" [25, a. 1].

Пра тое, што прычыны русіфікацыйнай дзейнасці Ф.Сенчыкоўскага трэба шукаць у палітычнай сферы, сведчаць таксама ягоныя лісты канца ХІХ - пачатку ХХ ст. публіцысту А.В.Жыркевічу. "Увядзеннем рускай мовы, - пісаў Ф.Сенчыкоўскі, - я імкнуўся зрабіць такую самую унію з праваслаўем, якая некалі была з каталіцызмам. Пасля гэтага само б па сабе адбылося зліццё рускіх па народнасці і па уніі беларусаў з праваслаўем і Расіяй". І далей: "Я абараняў ісціну і імкнуўся адцягнуць каля 2 мільёнаў рускага народу ад уплываў ворагаў Расіі" [22, ад.з. 48, а. 14,15]. Ва ўспамінах пра Ф.Сенчыкоўскага епіскап Омскі і Сяміпалацінскі Гаўрыіл сцвярджаў, што ў размове з ім ксёндз выказываў поўную згоду з праваслаўем і заяўляў пра гатоўнасць перад смерцю перайсці ў праваслаўную веру [22, ад.з. 90].

14 лютага 1870 г. Ф.Сенчыкоўскі быў прызначаны ваенным капяланам Менскай губ. Падчас аб'езду губерні для споведзі і прычасця вайскоўцаў каталіцкага веравызнання ён шырока карыстаўся рускай мовай. У Барысаве адбыўся адзін з першых канфліктаў. Мясцовы настаяцель не пусціў яго ў касцёл. У выніку разбіральніцтва барысаўскі ксёндз быў адпраўлены ў манастыр, а Ф.Сенчыкоўскі стаў настаяцелем касцёлу. Але ягоная дзейнасць не абмяжоўвалася толькі Барысавам. У Менску ён адчыніў школу арганістаў, у якой вучылі спяваць каталіцкія псалмы і песні па-руску.

У чэрвені 1870 г. пачалася рассылка па парафіях пісьмовых абяцанняў пра падпіску на рускамоўны трэбнік. У тэксце, які павінен быў падпісаць кожны ксёндз, утрымлівалася абяцанне: "Нашу прыродную рускую мову буду пастаянна ўжываць у набажэнстве і тым самым працягваць справу, якую распачаў ксёндз Сенчыкоўскі" і г.д. [634, s. 52]. Аўтарам тэксту быў сам ксёндз. 147 ксяндзоў Віленскай дыяцэзіі падпісалі тэксты абяцанняў, але пратэставалі вернікі [634, s. 50].

Маючы падтрымку дзяржаўных уладаў, Ф.Сенчыкоўскі працягваў сваю дзейнасць. Найбольшага поспеху ён дасягнуў у Менскай губ. Напачатку 70-х гг. ХІХ ст. з 52-х касцёлаў губерні руская мова гучала ў 32-х [463, c. 90], а па іншых звестках нават у 38 [560, c. 15]. У гэты час Ф.Сенчыкоўскі ўжо займаў пасаду менскага дэкана. Іншым разам замест рускай выкарыстоўвалася беларуская мова. Менскі дэкан cам аднойчы заўважыў, што частка каталіцкага духавенства выкарыстоўвала не польскую ці рускую, а беларускую мову [560, c. 26]. Ф.Сенчыкоўскага гэта асабліва не хвалявала, бо ён успрымаў беларускую мову як дыялект рускай.

У 1871 г. ксяндзы-настаўнікі Закона Божага пачалі атрымліваць рускамоўны "Рымска-каталіцкі катэхізіс пра паслухмянасць і адданасць прастолу і Айчыне нашай Расіі або тлумачэнне 4-й запаведзі Госпада, якая датычыць начальства і яго ўлады" (Вільня, 1871). Пераклад з польскай мовы быў выкананы Ф.Сенчыкоўскім. Адміністратар дыяцэзіі Пётр Жылінскі даў згоду на яго выданне. Катэхізіс быў вытрыманы ў духу адданасці вярхоўнай уладзе ў Расіі. Напрыклад, сцвярджалася, што "хрысціянская вера абавязвае каталікоў, падданых Расіі, любіць Усерасійскага Імператара, падпарадкоўвацца Яму і маліцца за Яго" [337, c. 2]. Дарэчы, рускамоўнае вывучэнне каталіцкага катэхізіса ў беларуска-літоўскіх губернях было вызначана яшчэ Указам імператара ад 8 кастрычніка 1865 г. [444, c. 672-673]. Менавіта гэта быў першы адчувальны крок на шляху ўвядзення рускай мовы ў касцёл.

Аднак русіфікацыя касцёла пачала сустракаць усё больш моцны супраціў вернікаў і большасці каталіцкага духавенства. У сакавіку 1870 г. віленскі дэкан настаяцель касцёла святога Рафала ксёндз Станіслаў Піятровіч знішчыў, перададзеныя яму для рассылкі рускамоўныя трэбнікі. Апошні паасобнік ён прадэманстраваў вернікам падчас набажэнства, назваўшы яго "сякерай, якая падрубае карані нашай веры" [382, s. 45]. Пасля гэта трэбнік быў публічна спалены. Ксёндз абвясціў вечны праклён кожнаму, хто згадзіцца на русіфікацыю каталіцкага набажэнства [393, s. 46]. Гэтае піратэхнічнае дзеянне разам з анафемай зрабіла моцнае ўражанне на вернікаў і духавенства. Адначасова віленскі дэкан распаўсюдзіў уласныя пасланні да вернікаў, у якіх асудзіў дзейнасць адміністратара Віленскай дыяцэзіі П.Жылінскага і ягоных памочнікаў Э.Тупальскага і А.Нямекшы. Ксёндз С.Піятровіч заклікаў не прымаць ні рускай мовы, ні іншых зменаў у абрадах, якіх дамагаецца расійскі ўрад і "створаная Мураўёвым капітула" [382, s. 45]. У выніку ён быў высланы ў Архангельскую губ., але супраціў распаўсюджванню рускамоўных трэбнікаў пачаў аказваць канонік Віленскай капітулы ксёндз К.Маеўскі. На Магілёўшчыне гэта ж рабіў ксёндз Бялыніцкага касцёла Гадлеўскі. У беларускіх і літоўскіх губернях пачалі распаўсюджвацца свайго роду інструкцыі, якія падказвалі аргументацыю адмовы ад рускамоўных трэбнікаў. Асноўнае месца ў гэтай аргументацыі адыгрывала пазіцыя Ватыкана, а менавіта тое, што папа рымскі не дазваляў выкарыстоўваць рускую мову ў тэкстах трэбніка [71, a. 19-20 адв.].

Супраць прымусовага пераводу дадатковага набажэнства на рускую мову пратэставала газета "Новое время". Яна падкрэслівала, што прымус з'яўляецца парушэннем Указу ад 25 снежня 1869 г., які прадугледжваў толькі добраахвотнае ўвядзенне рускай мовы [217. № 124].

Мелі месца выпадкі адкрытага супраціву вернікаў. Так было ў Наваградку, у Блоні Ігуменскага пав., у Барысаўскім пав. [184] і, нарэшце, у самым Барысаве, дзе службу вёў Ф.Сенчыкоўскі. 27 чэрвеня 1870 г. барысаўскі спраўнік адзначыў у рапарце канфлікт у мясцовым касцёле: "Калі Ф.Сенчыкоўскі выйшаў з касцёлу, натоўп абкружыў яго і пачаў крычаць: "Што ты за ксёндз, свалата, маскаль ты, перавараціўся, нам такі ксёндз не патрэбны!" ды інш." [185, a. 1-2]. Вернікі Уздзенскай парафіі на Меншчыне наогул перасталі наведваць касцёл, у якім загучала руская мова. Ксёндз Кушалеўскі скардзіўся менскаму дэкану, што нават перад галоўнымі хрысціянскімі святамі вернікі не спавядаюцца [634, s. 59]. Ксёндз Камінскі, настаяцель Свенцянскага касцёла (Віленская губ.) быў пабіты парафіянамі пасля рускамоўнага казання [634, s. 61]. Аналагічны лёс напаткаў ксяндза Баршча ў Наваградку [560, c. 33]. У Блоні ўначы невядомыя пабілі ксяндза Аляхновіча [560, c. 33] і г.д.

Улады адказвалі рэпрэсіямі. Касцёл, у якім мелі месца выступленні вернікаў, звычайна зачыняўся. Такім, напрыклад, быў лёс касцёла ў Блоні. Людзей пазбавілі магчымасці жыць у адпаведнасці з патрабаваннямі хрысціянскай веры. У жніўні 1873 г. парафіяне з Блоні звярнуліся да менскага губернатара з просьбай прызначыць ксяндза ў зачынены касцёл. Яны нават згаджаліся на рускамоўнае набажэнства з той толькі ўмовай, што будуць выконвацца ўсе абрады і пастановы каталіцкага касцёла [186, a. 1 адв.].

А Ф.Сенчыкоўскі, нягледзячы ні на што, працягваў сваю дзейнасць. У лісце ад 27 ліпеня 1874 г. да дырэктара Дэпартамента замежных веравызнанняў ён скардзіўся на недахоп ксяндзоў, якія былі б падрыхтаваныя да пераменаў. Ф.Сенчыкоўскі прапанаваў рэарганізацыю сістэмы падрыхтоўкі каталіцкага духавенства. Ён адстойваў неабходнасць "уладкавання на чыста рускіх прынцыпах" каталіцкіх семінарыяў і Духоўнай акадэміі. Абавязковым патрабаваннем пры прыёме ў духоўныя навучальныя ўстановы Ф.Сенчыкоўскі лічыў падпіску абітурыента аб тым, што будзе весці набажэнства на рускай мове, і абавязковую прысягу на вернасць ураду. Рэзка крытыкавалася віленская капітула, якая, па словах менскага дэкана, "цвёрда вырашыла пакончыць з пытаннем пра ўжыванне рускай мовы" [20, ад.з. 61, а. 6].

У ліпені 1876 г. Ф.Сенчыкоўскі быў прызначаны П.Жылінскім на пасаду візітатара касцёлаў па Менскай губ. Гэтая пасада была створаная спецыяльна для яго. Амаль адразу візітатар звярнуўся з цыркулярам да каталіцкага духавенства губерні. Указ Аляксандра ІІ ад 25 снежня 1869 г. ён трактаваў як загад пра абавязковае ўжыванне рускай мовы. У цыркуляры падкрэслівалася, што "ў Менскай губ. пражывае беларускі народ, прыроднай мовай якога з'яўляецца руская мова, што палякі ўяўляюць сабой мізэрную меншасць насельніцтва і, што толькі ў выніку неспрыяльных гістарычных абставінаў, некаторая частка простага люду засвоіла польскую мову" [560, c. 32].

Візітатар Фердынанд Сенчыкоўскі наведваў касцёлы Менскай губ. і патрабаваў ад настаяцеляў правядзення дадатковага набажэнства на рускай мове. Калі ксёндз пагаджаўся, то касцёл трапляў у лік тых, дзе дадатковае набажэнства вядзецца па-руску. Вярнуцца потым да польскай мовы было немагчыма. Калі візітатар сустракаў адмову, ён звяртаўся да ўладаў. У выніку непаслухмянага ксяндза высылалі ў Дамініканскі кляштар у Нясвіжы, які ператварылі ў турму для духавенства, а рускамоўнае набажэнства праводзіў сам візітатар. Пераемнікі высланага ксяндза павінны былі весці набажэнства ўжо па-руску. Калі такіх не знаходзілася, касцёл зачыняўся.

Разам з Ф.Сенчыкоўскім русіфікацыяй касцёла актыўна займаліся другі візітатар слуцкі дэкан Я.Юргевіч і ксёндз Макарэвіч, які кіраваў Школай арганістаў. Па-ранейшым падтрымліваў гэтую дзейнасць адміністратар Віленскай дыяцэзіі Пётр Жылінскі. Аднак вынікі маглі толькі расчараваць русіфікатараў. У 1876 - 1877 гг. рускамоўнае дадатковае набажэнства адбывалася толькі ў 10 (з 52-х) касцёлах Менскай губ. [382, s. 56]. Вернікі звычайна ігнаравалі касцёлы, дзе адбывалася рускамоўнае набажэнства або арганіст спяваў па-руску.

Спроба ўвядзення ў набажэнства рускай мовы мела цалкам адваротны вынік, чым разлічвалі ўлады. Тыя духоўныя асобы і тыя вернікі, што адстойвалі польскую мову ў каталіцкім набажэнстве, былі перакананыя, што абараняюць самыя асновы існавання каталіцкага касцёла. Польскасць у гэты перыяд пачала так моцна атаясамлівацца з каталіцызмам, што рускамоўныя касцёлы ў свядомасці масы вернікаў пераставалі ўспрымацца як каталіцкія. Так, напрыклад, летам 1878 г. у маёнтку графа Бжастоўскага ў Дзісненскім пав. вернікі ўслых выказвалі незадавальненне тым, што ксёндз вымаўляе традыцыйную малітву за імператара на рускай мове. Мясцовыя землеўласнікі-каталікі наогул перасталі наведваць касцёл [50, a. 7 адв.]. Таксама байкатавалі ўласную парафію, якой кіраваў "рускамоўны" ксёндз, бацькі польскага дзеяча 20-х гг. ХХ ст. Зыгмунта Даманьскага са Случчыны. Сына яны хрысцілі ў сотні кіламетраў ад яе. Нават калі памёр бацька, ксяндзу заплацілі 100 руб. з умовай, што яго не будзе на пахаванні. У 1878 г. парафіяне Ганёндскага касцёла (Беластоцкі пав.) настойліва прасілі гарадзенскага губернатара не прызначаць у іх касцёл ксяндза Яна Малышэвіча, які карыстаўся ў дадатковым набажэнстве рускай мовай. У выпадку прызначэння, пісалі яны, "некаторыя нашыя вернікі сталага ўзросту <...> убачыўшы ксяндза Малышэвіча, могуць памерці" [1. Rkp. 762, s. 49]. Прэлат П.Жылінскі рэгулярна атрымліваў лісты з пагрозамі і праклёнамі [49, а. 9].

1877 год стаў пераломным у лёсе моўнай рэфомы каталіцкага набажэнства. Вызначальную ролю ў гэтым пераломе адыграла пазіцыя Ватыкана. Ужо пасля забойства Э.Тупальскага Ватыкан пачаў праяўляць асаблівую цікавасць да сітуацыі, якая складвалася ў Віленскай дыяцэзіі. Але працяглы час кіраўнікі каталіцкага касцёла адназначна не выказваліся. Магчыма пэўную ролю адыгрывала тое, што ініцыятарам пераменаў выступалі прадстаўнікі каталіцкага духавенства. Але к сярэдзіне 70-х гг. ХІХ ст. стала відавочным, што моўная рэформа адбываецца сродкамі гвалту, а за Сенчыкоўскім, Жылінскім ды інш. стаяць палітычныя інтарэсы расійскай дзяржавы. 11 ліпеня 1877 г. Ватыкан нарэшце афіцыйна адказаў на два пытанні, якія ставілі духавенства і вернікі: 1) ці дазваляецца без згоды апостальскай сталіцы замяніць польскую мову на рускую ў дадатковым набажэнстве? 2) ці дапускае апостальская сталіца ўвядзенне рускай мовы? Адказы Ватыкана былі адмоўнымі. Адпаведна, тая частка каталіцкага духавенства, якая была прыхільніцай моўных пераменаў, аказалася парушальніцай волі папы рымскага.

Наступствы ўмяшальніцтва папы былі адчувальнымі. У 1878 г. віленскі генерал-губернатар Пётр Альбядзінскі адзначыў у сваёй справаздачы, што на падначаленай яму тэрыторыі адсутнічаюць касцёлы з рускамоўным дадатковым набажэнствам [19, ад.з. 51, а. 25]. П.Альбядзінскі наогул бачыў два шляхі русіфікацыі касцёла. Першы ён звязваў з развіццём "народнай адукацыі ў рускім духу і з рускай мовай", другі - са згодай Папы рымскага. Аднак Ватыкан прыняў іншае рашэнне.

23 студзеня 1878 г. адміністратар Віленскай дыяцэзіі атрымаў ліст ад кардынала Кацерыні. Рымская курыя абвінавачвала П.Жылінскага ў самавольным уступленні ў кіраванне дыяцэзіяй, а таксама ў спробах пазбыцца лепшых ксяндзоў і ўвесці ў касцёл рускую мову. Рым патрабаваў ліквідацыі пасадаў візітатараў [94, a. 46-47]. Копія гэтага ліста апынулася ў асабістай справе прэлата П.Жылінскага побач з шматлікімі лістамі і рапартамі пра хабарніцтва, крадзяжы ды іншыя злоўжыванні адміністратара дыяцэзіі. Напрыканцы 1882 г. Пётр Жылінскі выехаў з Расіі ў г.зв. "замежны адпачынак". Ён наведаў Ватыкан, дзе адрокся ад ранейшых "памылак" і атрымаў адпушчэнне грахоў.

Дэкрэт Рымскай курыі ад 11 ліпеня 1877 г. перарваў актыўную дзейнасць Ф.Сенчыкоўскага. У 1879 г. ён перабраўся з Менску ў Слуцк, а пазней заняў пасаду Бабруйскага дэкана і настаяцеля. Падобна на тое, што толькі ў ваеннай крэпасці ён адчуваў сябе здольным працягваць справу русіфікацыі. У 1883 г. Ф.Сенчыкоўскі быў камандзіраваны ў Туркестан у якасці ваеннага капелана.

Можна цалкам пагадзіцца з ацэнкай, якую даў дзейнасці Фердынанда Сенчыкоўскага вядомы беларускі рэлігійны дзеяч, палітык і гісторык ксёндз Адам Станкевіч (1892-1949): "Сенчыкоўскі - паслушнае аружжа русіфікацыі Беларусі ў руках расейскага ўраду. Ён у значнай меры - дзіця трагедыі свайго часу" [665, s. 63].

У 80-я гг. ХІХ ст. большасць ксяндзоў адмовілася ўжываць рускую мову. "Литовские епархиальные ведомости" ў 1882 г. адзначалі: "Зараз з 32-х касцёлаў засталося толькі два (Бабруйскі, што ў крэпасці, дзе настаяцелем ксёндз Сенчыкоўскі, і Цімкавіцкі ў Слуцкім пав., настаяцель - магістр багаслоўя Л.Кулакоўскі). З 45 ксяндзоў, што давалі падпіску пра набажэнствы на рускай мове, толькі гэтыя двое яе і выконваюць. Зрэдку яшчэ 3-4 чалавекі ў прысутнасці афіцыйных асобаў служаць па-руску, астатнія - па-польску" [цыт. па: 463, c. 90]. І толькі ў гэты момант праваслаўнае духавенства, здаецца, перастала адчуваць небяспеку ўласным пазіцыям у выніку русіфікацыі касцёла. 11 лютага 1882 г. архіепіскап Літоўскі Аляксандр у лісце да міністра ўнутраных справаў настойваў на тым, што ўвядзенне рускай мовы у касцёл з'яўляецца адным з найважнейшых мерапрыемстваў супраць "варожых памкненняў" каталіцызма. Ён лічыў, што на беларускіх і літоўскіх землях у дадатковым набажэнстве павінна ўжывацца руская або літоўская мова [108, a. 14-14 адв.].

Тым не менш улады фактычна адмовіліся ад працягу палітыкі моўнай русіфікацыі касцёла. Напачатку 1883 г. нават звышлаяльная да ўладаў польская пецярбургская газета "Kрай" катэгарычна заяўляла, што кананічнае права забараняе праводзіць літургію на мовах, якія раней не ўжываліся ў каталіцкім набажэнстве [238. Nr 18]. Яна ж адзначала, што ўвядзенню польскай мовы ў касцёл папярэднічала доўгая і складаная працэдура. Супрацоўнікі рэдакцыі "Kраю" лічылі ганьбай заявы русіфікатараў, што каталіцкая рэлігія з'яўляецца інструментам бунту і здрады. Абвяргаючы абвінавачванні ў паланізацыі, газета прывяла падлікі колькасці святароў розных канфесіяў на беларускіх і літоўскіх землях. Паводле яе звестак, у 1883 г. 1 ксёндз прыходзіўся на 2674,8 вернікаў; 1 пастар - на 627,3; 1 рабін - на 574,3; 1 бацюшка - на 180,3; 1 мула - на 132,2. Аўтары "Kраю" сцвярджалі, што за апошнія 20 гадоў колькасць каталіцкіх святароў у Менскай губ. зменшылася з 185 у 1863 г. да 138 у 1885 г. [238. Nr 29].

Пры заключэнні ў 1883 г. дамовы паміж Расіяй і Ватыканам пытанне пра рускамоўнае набажэнства засталося адкрытым, а пасля замяшчэння біскупскіх пасадаў было знята з парадку дня. Па звестках Д.Чыхачова, у 1888 г. дырэктар Дэпартамента замежных веравызнанняў у размове з прыхільнікамі "распалячвання" касцёла заявіў: "Мы не маем намеру працягваць гэтую справу як небяспечную, безсэнсоўную і неажыццявімую" [560, c. 38]. На самой справе канчаткова ад гэтай ідэі ўлады не адмовіліся. У 70-я і ў 80-я гг. ХІХ ст. неаднаразова збіралася інфармацыя пра этнічныя характарыстыкі і родную мову вернікаў каталіцкіх парафіяў. У 1876 г. у адказ на чарговы запыт дырэктара Дэпартамента замежных веравызнанняў менскі губернатар пераслаў у Санкт-Пецярбург звесткі пра колькасць і этнічны склад каталікоў губерні. Пераважная частка вернікаў характарызавалася "беларусамі па нацыянальнасці, якія размаўляюць на беларускай мове" [189].

У сярэдзіне 80-х гг. ХІХ ст. пачалася актыўная перапіска паміж віленскім генерал-губернатарам і гарадзенскім губернатарам па пытаннях: 1) на якой мове вядзецца дадатковае набажэнства ў касцёлах? 2) на якой мове размаўляюць парафіяне? 31 ліпеня 1887 г. гарадзенскі губернатар адправіў у Санкт-Пецярбург паведамленне, што з 333 351 каталіка на "беларускім або маларасійскім дыялекце" размаўляе 205 301 чал. (61,2%) [147, a. 316]. 14 кастрычніка 1894 г. цыркуляр Галоўнага начальніка края забараніў спевы па-польску і па-лацінску пры суправаджэнні памерлых на могілкі. Парушэнне цыркуляра каралася штрафам [160, a. 4-5].

У аддзеле рукапісаў бібліятэкі Каталіцкага універсітэту ў Любліне захавалася афіцыйная даведка пра фінансавыя выдаткі на ўвядзенне рускай мовы ў касцёл. Паводле яе, з 1869 па 1896 г. ксяндзам за рускамоўнае набажэнства было выплачана амаль 242 тыс. руб. У спісе "рускамоўных" ксяндзоў фігураваў Ф.Сенчыкоўскі, які за свае казанні па-руску атрымаў 900 руб. А "рэкардсменам" аказаўся ксёндз Ігнацы Гертовіч, якому выплацілі 7030 руб. Міністр замежных справаў, які 5 чэрвеня 1896 г. прадставіў гэтую інфармацыю Мікалаю ІІ, прапанаваў вярнуцца да праблемы рускамоўнага набажэнства. На яго думку, нельга дазваляць польскамоўнае набажэнства там, дзе 25 гадоў таму вымаўляліся казанні па-руску. У выпадку нязгоды на выкарыстанне рускай мовы дадатковае набажэнства павінна было весціся на латыні. Імператар згадзіўся з прапановай [1. Rkp. 761, s. 108-109]. Але практычных вынікаў гэтая згода не мела.

У 1897 г. улады паспрабавалі выкарыстаць у сваіх інтарэсах прапанову Магілёўскага арцыбіскупа Сымона пра перавод каталіцкага набажэнства на беларускую мову ў мясцовасцях, населенных беларусамі. Менскі губернатар князь Трубецкі перадаў гэтую прапанову ў сталіцу імперыі. Распачаліся нават перамовы з Рымскай курыяй. У выніку арцыбіскуп атрымаў ліст ад кардынала Рамполі (8 траўня 1897 г.), якім дазвалялася выкарыстоўваць у дадатковым набажэнстве і ў казаннях беларускую мову там, дзе на гэтай мове размаўляюць парафіяне ("ubi dialektus alborusica a populo adhibetur") [414, s. 289]. Аднак гэты дазвол так і не быў выкарыстаны. Галоўнай прычынай стала спроба расійскіх уладаў пад выглядам беларускай увесці рускую мову. Імкненне арцыбіскупа адстаяць беларускую мову скончылася ягонай высылкай у Адэсу. Улады адчувалі небяспеку беларускамоўнага набажэнства ў каталіцкім касцёле.

Напачатку 90-х гг. ХІХ ст. рускамоўнае набажэнства яшчэ існавала ў некаторых парафіях Менскай губ. Польскі публіцыст і навуковец Мельхіёр Ваньковіч успамінаў, як пазбягалі каталікі яго родных мясцінаў (маёнтак Калюжыцы пад Барысавам) "рускамоўнага" ксяндза Вайчынскага. У 1891 г. памерлую бабулю М.Ваньковіча пахавалі без ксяндза. А калі ў наступным годдзе памёр бацька М.Ваньковіча, то ксяндза запрасілі, але труну неслі здалёк ад яго, каб не чуць рускамоўных спеваў [304, s. 75].

Дамова 1883 г. значна ўмацаваў пазіцыі каталіцкага касцёла. Варты асаблівай увагі факт замяшчэння ўсіх біскупскіх пасадаў у Расіі. Новыя біскупы адчувалі за сабой падтрымку Ватыкана і дзейнічалі досыць рашуча. Прыкладам можа служыць дзейнасць віленскага біскупа (1883-1890) Караля Грынявіцкага. Начальнік канцылярыі генерал-губернатара Андрэй Станкевіч пазней адзначаў, што біскуп "пакараў усіх тых святароў, якія ў папярэдні перыяд праявілі поўную добранадзейнасць у адносінах да ўраду, у тым ліку прэлата Віленскай капітулы Капцаговіча і гарадзенскага дэкана Малышэвіча; урачыстым аб'ездам Гарадзенскай губ. ён прыцягваў і фанатызаваў нясметныя натоўпы вернікаў, сярод якіх былі не толькі былыя уніяты, але і праваслаўныя; ствараючы сабе арэол папулярнасці і гатовы пастрадаць за веру, ён выдаў сакрэтны Цыркуляр, якім забараняў выкарыстоўваць рускую мову ў набажэнстве" і г.д. [98, a. 4-4 адв.].

У 1885 г. біскуп быў высланы ў Яраслаўль. У дзень высылкі ён паспеў распарадзіцца, каб дыяцэзію ўзначаліў канонік Мацвей Герасімовіч. Віленскай капітуле пад пагрозай адлучэння ад касцёла было забаронена праводзіць пераабранне адміністратара дыяцэзіі. Аднак у хуткім часе М.Герасімовіч быў таксама высланы.

У 80 - 90-я гг. ХІХ ст. улады вярнуліся да сістэмы татальнага кантроля над каталіцкім касцёлам. Была зроблена спроба абмежаваць адміністрацыйнымі распараджэннямі ўсе сферы ягонай дзейнасці. У 1900 г. віленскі біскуп Стэфан Звяровіч пісаў у Ватыкан: "Па сутнасці біскуп нічога не можа зрабіць без дазволу ўлады <...> ні прызначыць святара, ні перавесці яго з парафіі ў парафію, ні пакараць вінаватых, ні прыняць выхаванцаў у семінарыю, ні аб'ехаць дыяцэзію <...> Таксама абмежавана свабода ксяндзоў. Ім нельга наведаць суседнюю парафію, нельга весці ўрачыстае набажэнства ў суседняй парафіі без спецыяльнага дазволу, казанні дазволеныя толькі настаяцелям парафій <...> Тыя, хто парушыў распараджэнне ўладаў, падвяргаюцца адміністрацыйным пакаранням - заняволенню ў кляштар і высылцы. Зацвярджэнне законанастаўнікаў зацягваецца на працяглы час" [98, a. 6].

У выніку канфесійнай палітыкі расійскіх уладаў у 60 - 90-я гг. ХІХ ст. удзельная вага каталікоў сярод агульнай колькасці насельніцтва змяншалася. Паводле падлікаў В.Яноўскай (Грыгор'евай), колькасць каталікоў у Віленскай губ. за перыяд ад пачатку 60-х да 1897 г. зменшылася з 74,1% да 58,8%, у Віцебскай - з 29,1% да 23,99%, у Гарадзенскай - з 30,5% да 24,1%, у Магілёўскай - з 4,66% да 2,9%, у Менскай - з 18,1% да 10,1% [463, c. 92]. Вернікі супраціўляліся. Напрыклад, "новыя" праваслаўныя ў мястэчку Косава на Берасцейшчыне рэгулярна наведвалі каталіцкі касцёл [154]. А вось у Драгічынскай царкве Бельскага пав. некаторыя праваслаўныя маліліся на польскай мове [151, a. 1]. Падаваліся скаргі. У 1876 г. обер-пракурор Сінода прасіў гарадзенскага губернатара А.Зурава адказаць на скаргі сялянаў Ізабелінскай воласці Ваўкавыскага пав., якія былі гвалтам далучаныя да праваслаўя. У выніку следства чацвёра з пяці атрымалі магчымасць вярнуцца ў каталіцкі касцёл [155, a. 1].

Працягвалася скарачэнне колькасці касцёлаў і кляштароў. Асноўнымі прычынамі закрыцця, як сведчаць дакументы дзяржаўных установаў, былі просьбы праваслаўнага духавенства, выкліканыя неабходнасцю "абароны праваслаўных і рускай народнасці", і змяншэнне колькасці каталікоў. За перыяд з 1880 па 1893 г. на беларускіх і літоўскіх землях было зачынена яшчэ 11 касцёлаў [1. Rkp. 761, s. 90-103].

Неэфектыўнасць падобнай сістэмы разумелі многія чыноўнікі. Гарадзенскі губернатар, адказваючы на запыт генерал-губернатара П.Ажэўскага, якія мерапрыемствы ён лічыць неабходнымі дзеля ўмацавання кантроля над каталіцкім духавенствам, адказаў, што рэпрэсіўныя сродкі "не могуць прывесці да пажаданай мэты <...> Салідарнасць духавенства з урадам можа быць дасягнута толькі ўздзеяннем вышэйшай духоўнай улады на накірунак дзейнасці рымска-каталіцкага духавенства" [155, a. 14 адв.].

Улады былі вымушаныя ісці на пэўныя ўступкі. Распараджэннем Мікалая ІІ ад 10 чэрвеня 1896 г. адмяняўся загад М.Мураўёва, які забараняў перабудову і пабудову касцёлаў без папярэдняй згоды генерал-губернатара. Для рамонтных працаў стаў дастатковым дазвол дыяцэзіяльных уладаў. Адразу ўлады пачалі прымаць да разгляду прашэнні аб адкрыцці зачыненых касцёлаў [161], аб пабудове новых або перабудове старых касцёлаў і капліцаў [157, 158, 159, 168, 169]. Не заўсёды разгляд канчаўся адмовай. Напрыклад, у чэрвені 1903 г. Гарадзенскае губернскае праўленне зацвердзіла смету на будаўніцтва каменнага касцёлу ў в.Вышкі Бельскага пав. [167]. Шматлікія касцёлы аднаўляліся дзякуючы дазволу на правядзенне рамонтных працаў. У 1897 г. міністр унутраных справаў І.Гарамыкін адзначаў, што ў 36 выпадках рамонт закончыўся тым, што замест старога быў збудаваны новы касцёл [1. Rkp. 767, s. 65 адв.]. Аднак, як падаецца, улады былі не вельмі гэтым заклапочаныя. Біскуп С.Звяровіч дамогся дазволу размяшчаць у школе для правядзення заняткаў па Законе Божым каталіцкія абразы, перад заняткамі і пасля іх чытаць малітвы на лацінскай мове ды інш. [98, a. 14 адв.].

Намаганні расійскіх уладаў аслабіць уплывы каталіцкага касцёлу на насельніцтва беларускіх і літоўскіх земляў не прывялі да пажаданага выніку. Рэпрэсіі толькі па некаторых колькасных паказчыках аслабілі пазіцыі касцёла. У ХХ ст. ён уступаў як важны фактар не толькі рэлігійнага, але і грамадска-культурнага жыцця Беларуска-Літоўскага краю. Прычым у выніку расійскай палітыкі польскасць касцёла значна ўзмоцнілася. Паняцце "паляк" у свядомасці жырокіх масаў насельніцтва ператваралася ў выразны канфесіонім. Аднак нельга пакідаць па-за ўвагай тых нешматлікіх, але вельмі важных для беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння спробаў выкарыстання беларускай мовы ў дадатковым набажэнстве, казаннях або ў выступленнях з павучэннямі. Мажліва, гэтыя спробы былі выкліканыя не толькі імкненнем пашырыць уплывы каталіцкага касцёла, але таксама з'яўляліся праявамі краёвага патрыятызму.

Шмат намаганняў улады прыкладалі дзеля аслаблення эканамічных пазіцый сацыяльных вярхоў мясцовых палякаў. Яны разумелі, што ўплывы апошніх у вялікай ступені грунтуюцца на памерах зямельнай маёмасці. Менавіта таму адным з галоўных кірункаў унутранай палітыкі на беларускіх і літоўскіх землях стала змяншэнне зямельных уладанняў шляхты каталіцкага веравызнання і пашырэнне рускага памешчыцкага землеўладання. Пачаткам гэтай палітыкі сталі канфіскацыі маёнткаў удзельнікаў паўстання 1863 - 1864 гг. Паводле падлікаў С.Самбук, на пачатак 1866 г. было канфіскавана 256 маёнткаў [491, с. 33]. Канфіскацыйныя мерапрыемствы ўвенчаў Указ ад 10 снежня 1865 г. Ён загадваў усім высланым з беларускіх і літоўскіх губ. былым паўстанцам на працягу двух гадоў прадаць або абмяняць свае маёнткі. У іншым выпадку іх планавалася прадаць на аўкцыёне. Адначасна "асобам польскага паходжання" забаранялася набываць зямлю. З гэтага моманту каталіцкая шляхта магла атрымаць зямлю толькі ў спадчыну. Гэты ж самы закон прадугледжваў пакупку скарбовых і прыватных маёнткаў толькі асобамі праваслаўнага або пратэстанцкага веравызнання.

Па звестках "Виленского вестника", якія перадрукавала газета "Новое время", у беларускіх і літоўскіх губернях да 10 снежня 1867 г. было прададзена 188 маёнткаў [215. № 8]. Тая ж самая газета адзначала актывізацыю продажы маёнткаў у апошнія дні перад 10 снежня. Гэтая тэндэнцыя захавалася і на самым пачатку 1868 г.

Падарваць асновы землеўладання мясцовай польскай грамадскасці павінны былі не толькі законы ў галіне зямельнай палітыкі, але і шматлікія ўрадавыя фінансавыя мерапрыемствы. Пасля паўстання былі захаваныя штрафы і "кантрыбуцыйныя зборы". Апошнія ўяўлялі 10% падатак на ўсе прыбыткі "польскага памешчыка" і 1% выплаты ад кошту нерухомай маёмасці палякаў-гараджанаў. Сярод дакументаў Віленскага генерал-губернатарства захавалася смета выдаткаў "кантрыбуцыйных збораў" за 1866 г. Выдаткі па Віленскай губ. склалі 246,4 тыс. руб., па Ковенскай - 150,6 тыс., па Гарадзенскай - 139,7 тыс., па Менскай - 186,8 тыс., па Віцебскай - 173,1 тыс., па Магілёўскай - 122,2 тыс. Большасць сродкаў (90%) ішла на патрэбы адміністрацыйнага апарату. Пераважалі выдаткі на 50% надбаўку да заработнай платы чыноўнікам рускага паходжання (да 20-30%) і на ўтрыманне жандарскай управы (25-35%) [67, a. 5-11 адв.]. Трэба адзначыць, што ў 1869 і 1870 г. адбылося істотнае скарачэнне сумы "кантрыбуцыйных збораў" [216. № 171; 218. № 27]. Але канчаткова адмененыя яны былі толькі ў 1897 г.

Дзеля прыцягнення ў край рускіх памешчыкаў урад прыняў "Палажэнне аб ільготах, прывілеях і грашовых пазыках, якія прадастаўляюцца пры набыцці скарбовых і прыватных земляў у заходніх губернях". У справаздачы за 1870 г. гарадзенскі губернатар адзначаў, што за перыяд з 1864 па 1870 г. колькасць рускіх землеўладальнікаў у губерні павялічылася з 30 да 233 чал. (Прырост склаў больш за 770%). Тым не менш на аднаго рускага прыходзілася каля чатырох землеўладальнікаў з ліку мясцовых палякаў [16]. Паводле дадзеных С.Самбук, колькасць рускіх землеўласнікаў ва ўсім Беларуска-Літоўскім крае з 1864 г. па 1868 г. амаль падвоілася: ад 895 памешчыкаў, якія валодалі 1045 маёнткамі - да 1736 уладальнікаў 1960 маёнткаў. Аднак гэтая лічба складала не болей 13% ад агульнай колькасці землеўласнікаў [491, c. 46].

У 1865 - 1866 гг. у расійскім друку разгарнулася палеміка па пытанні сацыяльнага характара рускай каланізацыі. "Вестник Западной России" Ксенафонта Гаворскага аддаваў перавагу дробнаму землеўладанню. Галоўным "героем-каланістам" ён лічыў рускага чыноўніка і купца. Апаненты гэтага пункту погляду сцвярджалі, што супрацьвагай буйнога польскага землеўладання можа стаць толькі адпаведнае рускае. На самой справе каланізацыя адбывалася рознымі сацыяльнымі слаямі рускай грамадскасці з пэўнай перавагай памешчыкаў.

Каб паспрыяць перасяленню рускіх сялянаў у 1869 г. міністр фінансаў зліквідаваў адну з галоўных перашкодаў - скарбовыя нядоімкі. Іх было дазволена спісваць па месцы ранейшага пражывання [442, c. 122]. Аднак масавага характару перасяленне сялянаў усё роўна не набыло. Спробы ўладаў актывізаваць яго не давалі добрых вынікаў. Зачастую рускія сяляне прадавалі нядаўна атрыманую зямлю і выязжалі з краю. У 1899 г. генерал-губернатар Віталь Троцкі загадаў правесці рэквізіцыю перасяленчых участкаў, якія апынуліся ў руках каталіцкага насельніцтва. Ён жа ў студзені 1901 г. абмежаваў набыццё зямлі сялянамі-каталікамі. Кожны дарослы селянін мог набыць толькі 20 дзес. зямлі з тым, каб агульны памер ягоных уладанняў не перавышаў 60 дзес. [496, c. 43]. Але падобна на тое, што гэты загад часцяком ігнараваўся на месцах. 25 лютага 1901 г. В.Троцкі загадаў жорстка выконваць патрабаванне абмежавання памераў зямлі, дазволенай да набыцця сялянамі-каталікамі. Ён падкрэсліў, што перавышэнне нормы (60 дзес.) магчыма толькі ў надзвычайных выпадках [166, a. 8]. У падтрымку сялянскай каланізацыі выказваўся таксама генерал-губернатар П.Святаполк-Мірскі. Яго асабліва непакоіла становішча ў Ковенскай губ. Прычыны няўдачаў ён звязваў з падборам неадпаведных перасяленцаў, недастатковай матэрыяльнай падтрымкай з боку дзяржавы, традыцыйнай накіраванасцю рускіх сялянаў на ўсход ды інш. [109, a. 29-39].

На прычыны даволі марудных тэмпаў рускай памешчыцкай каланізацыі ў 1871 г. звярнуў увагу гарадзенскі губернатар. Ён падкрэсліў адсутнасць таннага зямельнага крэдыту; боязь палякаў, якія дэманстравалі адкрытую непрыхільнасць да новых суседзяў; паляпшэнне стану польскіх маёнткаў напрыканцы 60-х г. ХІХ ст. і, нарэшце, адсутнасць рэформаў у краі [16]. Газета "Новое время" адзначала, што многія рускія памешчыкі амаль адразу пасля набыцця зямлі звяртаюцца ў камісійныя канторы з прапановай яе продажу. Прычынай гэтага лічыўся цяжкі стан набытых маёнткаў з ліку секвестраваных або канфіскаваных. Газета таксама звяртала ўвагу на адсутнасць сродкаў на аднаўленне зруйнаванай гаспадаркі гэтых маёнткаў [215. № 220].

Напрыканцы 60-х - у 70-я гг. ХІХ ст. колькасць рускіх памешчыкаў у краі расла вельмі марудна. Па звестках віленскага генерал-губернатара П.Альбядзінскага, з 1874 па 1877 г. на тэрыторыі Віленскай, Гарадзенскай і Ковенскай губ. з'явіліся толькі 280 новых рускіх памешчыкаў. Яны набылі 102,7 тыс. дзес. зямлі [19, ад.з. 51, а. 71]. У Гарадзенскай губ. у сакавіку 1882 г. па афіцыйных дакументах пражывалі 296 рускіх памешчыкаў. Аднак, як адзначаў гарадзенскі губернатар, на справе іх было яшчэ менш, бо частка распрадала свае маёнткі сялянам або перадала ў арэнду польскім землеўладальнікам. Жылі ў губерні і кіравалі маёнткамі толькі 123 чал. [164, a. 143]. У лістападзе 1882 г. газета "Kрай" паведаміла, што агульная лічба землеўладальнікаў Ковенскай губ. складае 7136 чал. Прычым памешчыкі праваслаўнага веравызнання складалі не болей 3% ад гэтай лічбы. Большасць з іх або здавала свае маёнткі ў арэнду, або перадавала ў кіраванне ўпраўляючым [237. Nr 20].

Шматлікія гістарычныя дакументы пацвярджаюць, што адной з найбольш істотных перашкодаў на шляху рускай памешчыцкай каланізацыі была адсутнасць фінансавых сродкаў. Большасць верагодных пакупнікоў разлічвала або на крэдыты, роўныя поўнаму кошту маёнткаў, або на растэрміноўку аплаты [45, a. 21-21 адв.]. Першы варыянт меў на ўвазе генерал-губернатар Э.Баранаў, калі звяртаўся ў 1866 г. да маршалкаў шляхты Арлоўскай і Смаленскай губ., запрашаючы іх набываць беларуска-літоўскія землі [59]. Але галоўнай перашкодай было імкненне мясцовых землеўласнікаў захаваць сваю зямельную маёмасць.

Мясцовыя землеўласнікі-каталікі аказалі ўпартае супраціўленне спробам пазбавіць іх зямлі. На фоне тых пераменаў, якія адбываліся ў свядомасці, захаванне зямлі станавілася свайго роду грамадзянскім абавязкам перад родным краем і мясцовай польскай грамадскасцю. Яго яшчэ называлі "нацыянальным абавязкам". Але ў гэтым словазлучэнні "нацыянальнае" трактавалася хутчэй як "краёвае". Нават маёнткі высланых з краю паўстанцаў не адразу паступілі ў продаж. П.Бяссонаў у згаданай Запісцы аб мерапрыемствах, неабходных для прадухілення новага паўстання ў 1866 г., адзначыў, што ў Ковенскай губ. "асобы рускага паходжання" не набылі яшчэ ніводнага секвестраванага маёнтку або маёнтку высланага паўстанца [44, a. 5 адв.].

Валер'ян Мэйштовіч, сын сябра Дзяржаўнай Рады і заснавальніка Ковенскага сельскагаспадарчага таварыства Аляксандра Мэйштовіча, наступным чынам характарызаваў адносіны бацькоў да гаспадарання ў маёнтку Паёсьце (Pojoście) на Ковеншчыне: "Паёсьце - гэта быў не толькі дом і сад, гэта было каля 3 тыс. дзес. палёў, лугоў і лясоў, каля 200 сем'яў работнікаў, арандатараў, прыслугі, які жылі з гэтай зямлі. Гэта быў абавязак гаспадарання. Гэта была не акрэсленая пісаным правам, але ад гэтага не менш рэальная ва ўнутраным пачуцці, адказнасць за край. Мураўёўскі ўказ, а дакладней забарона палякам набываць зямлю, яшчэ больш узмоцнілі яго: дрэннае гаспадаранне, банкруцтва вялі да пераходу ўласнасці і звязаных з ёю ўплываў у рускія рукі" [627, s. 17].

Аляксандр Хаміньскі, чыім хросным бацькам быў сам Аляксандр ІІ, у 1886 г. перарваў паспяховую службовую кар'еру і ўступіў у кіраванне спадчынным маёнткам Ольшаў на Ковеншчыне. У першы ж дзень ён загадаў сабраць прыслугу і сялянаў навакольных вёсак, каб заявіць: "Як нашыя дзяды і бацькі тут жылі і працавалі, так і я з вамі тут жыць і працаваць буду" [7. T. 1, s. 39]. Адносіны да зямлі набылі пэўны рамантычны характар. Вядомы палітык пачатку ХХ ст. Аляксандр Лядніцкі сцвярджаў нават, што Указ 12 снежня 1865 г. меў цалкам адваротны вынік. Захаванне зямельнай уласнасці сталася "патрыятычнай службай, якая зводзілася да абароны польскай культуры ва ўсходніх правінцыях. Значэнне і каштоўнасць гэтай службы толькі ўмацоўвалі тыя абставіны, што польскія маёнткі знаходзіліся на землях, населеных няпольскім людам, і якраз тут адбывалася барацьба паміж Польшчай і Расіяй <...>" [376, s. 49].

Іншы польскі дзеяч Зыгмунт Даманьскі ва ўспамінах адзначаў, што барацьба за зямлю прымушала ўспрымаць яе не столькі як месца жыцця і працы канкрэтнай асобы, колькі як "нацыянальную каштоўнасць" [7a, s. 65ś]. Продаж зямлі ў такіх умовах набываў рысы нацыянальнай здрады. Невыпадкова Людвік Хаміньскі (сын Аляксандра) згадваў, што пасля Указу 10 снежня 1865 г. літоўскія палякі абаранялі зямлю "зубамі і кіпцюрамі" [7. T. 1, s. 132]. Адзін з прадстаўнікоў мясцовай яўрэйскай грамадскасці наступным чынам ахарактарызаваў адносіны літоўскіх палякаў да зямлі: "Не ведаю, ці гэта зямля належыць землеўладальнікам, ці гэта яны належаць ёй" [3, s. 4].

У цэлым надзеі ўладаў на Указ ад 10 снежня 1865 г. не спраўдзіліся. Амаль адразу пасля яго з'яўлення пачаўся пошук больш эфектыўных сродкаў выцяснення польскага землеўладання. У прыватнасці, выказваліся ідэі перадачы маёнткаў рускім чыноўнікам на правах маярату (фон Кауфман). Граф Э.Баранаў напрыканцы 1867 г. прапанаваў высяліць з краю таксама сем'і ўдзельнікаў паўстання [61].

Расійскі ўрад аказаўся не здольным забяспечыць выкананне Указа 1865 г. Шэраг прадстаўнікоў польскай грамадскасці былі выведзеныя з-пад яго дзеяння. Сярод іх, у прыватнасці, былі князь Антоні Любамірcкі (1866), генерал Хаміньскі, трокскі павятовы маршалак шляхты князь Цэсары Гедройц, сенатар Марк Любашчынскі, менскі губернскі маршалак шляхты Яўстах Прашыньскі (усе ў 1869 г.), граф Эмерык Чапскі, граф Юзаф Тышкевіч *, князь Багуслаў Радзівіл (усе ў 1870 г.) ды інш. Апроч таго, рабіліся і канкрэтныя выключэнні на асобныя пакупкі. Напрыклад, камер-юнкеру Івану Урсын-Нямцэвічу ў 1870 г. было дазволена набыць на 2 гады з правам наступнага продажу маёнткі князя Казіміра Сапегі ў Берасцейскім пав. [70, a. 5-7 адв.].

Марыя Чапская ўспамінала, як яе дзед Эмерык Чапскі пасля адстаўкі з пасады віцэ-губернатара Санкт-Пецярбурга перасяліўся на айчынныя беларускія землі і пачаў набываць маёнтак за маёнткам. На яе думку вялікую ролю ў гэтым адыгрывалі "нацыянальныя інтарэсы, а менавіта нежаданне, каб зямля трапіла ў рускія рукі" [352, s. 136].

Дакументы дазваляюць сцвярджаць, што напачатку 1876 г. выключэнне з Указу ад 10 снежня 1865 г. было зроблена для 51 асобы. У лютым 1876 г. імператар адхіліў чарговае прашэнне (І.Гутэн-Чапскага) і заявіў міністру ўнутраных справаў, каб прымаліся да разгляду прашэнні толькі тых асобаў, якія маюць надзвычай высокія заслугі перад дзяржавай [187, a. 5 адв.]. Тым не менш, паводле падлікаў С.Самбук, па няпоўных дадзеных да пачатку 80-х гг. ХІХ ст. Указ 1865 г. толькі ў Віленскай губ. парушаўся 81 раз, у Гарадзенскай губ. - 37 [491, c. 71]. Яна ж трапна заўважыла, што Указ выкарыстоўваўся то як пакаранне, то як узнагарода [491, c. 72].

Забарона абыходзілася таксама шляхам набыцця зямлі на імя якога-небудзь "прыстойнага рускага, які падпісываў адпаведны вексель" [7. T. 3, s. 95]. Праўда, бывалі выпадкі, калі дзеці "прыстойнага" пасля смерці з дапамогай суда адбіралі маёнтак. Зачастую пакупка хавалася пад дамовай пра арэнду, напрыклад, на 36 гадоў. Таксама афармляліся доўгатэрміновыя закладныя.

Пэўны час чыноўнікі закрывалі вочы на існыя магчымасці парушэння закону. Больш таго, распараджэннямі Аляксандра ІІ нераспраданыя канфіскаваныя маёнткі вярталіся былым уладальнікам або іх нашчадкам. У выніку дзеля прыцягнення ў край рускіх памешчыкаў заставалася выкарыстоўваць толькі скарбовыя землі, якія здаваліся ў арэнду [19, ад.з. 51, а. 72].

Але з прыходам да ўлады Аляксандра ІІІ сітуацыя змянілася. 27 снежня 1884 г. імператарскім Указам забаранялася афармленне закладных на зямельныя ўгоддзі ў г.зв. "заходніх губ." Не дазвалялася арэнда больш чым на 12 гадоў [106, a. 214]. Абмяркоўваліся таксама варыянты абмежавання права спадчыны. Віленскі генерал-губернатар І.Каханаў, напрыклад, прапанаваў у 1892 г. забараніць "асобам польскага паходжання" набываць зямельную ўласнасць шляхам спадчыны апроч наследавання па прамой лініі, дапускаючы выключэнне толькі для супругаў [107, a. 189]. 5 снежня 1885 г. з'явіўся Указ Аляксандра ІІІ, у якім кожны пераход зямлі ў беларускіх і літоўскіх губ., нават калі галоўнымі дзейнымі асобамі былі рускія памешчыкі, адбываўся толькі са згоды генерал-губернатара [369, s. 145]. Апроч таго, у выпадку, калі зямельная маёмасць пераходзіла па спадчыне ў рукі іншаземца, той павінен быў на працягу трох гадоў прадаць яе "асобам рускага паходжання". Гэтае палажэнне было накіравана супраць тых польскіх родаў, якія мелі сваякоў у Германіі і Аўстра-Венгрыі.

Дарэчы, менавіта гэты пункт Указу досыць моцна паўплываў на развіццё эканамічных адносінаў у краі. Апошняе было звязана са спадчынай князя Пятра Вітгенштэйна, прадстаўніка нясвіжскай лініі Радзівілаў. Пасля смерці П.Вітгенштэйна ўладальніцай амаль 1 млн. дзес. зямлі стала яго сястра княгіня Гогенлоэ, грамадзянка Германіі. У адпаведнасці з Указам ад 5 снежня 1885 г. яна была вымушаная хутка распрадаць усю радзівілаўскую спадчыну, рэшткі "каралеўства Пана Каханку". У выніку большасць земляў, і ў першую чаргу лясы трапілі ў рукі рускіх чыноўнікаў і мясцовых лясных спекулянтаў [369, s. 146]. Апошнія звычайна прыкрываліся імёнамі "асобаў рускага паходжання", якія згаджаліся на гэта за адпаведнае ўзнагароджанне. Гэты продаж моцна паўплыў на суадносіны рускага і польскага землеўладання ў краі.

Палажэннем Камітэта міністраў ад 1 лістапада 1886 г. усе пасведчанні, выдадзеныя на пакупку маёнткаў на беларускіх і літоўскіх землях абвяшчаліся страціўшымі прававую моц. Новыя пасведчанні маглі быць выдадзеныя толькі "асобам рускага паходжання" [491, c. 105]. Улады пачалі жорстка кантраляваць усе пераходы зямельнай маёмасці з рук у рукі. Павятовыя спраўнікі павінны былі прадстаўляць у губернскую канцылярыю падрабязную інфармацыю пра асобы, якія набывалі зямлю. Трэба было адказаць на чатыры пытанні: 1) якога веравызнання пакупнік? 2) ці сам ён распараджаецца маёнткам? 3) ці не прададзены гэты маёнтак або здадзены ў арэнду)? Калі, так, то каму і на які тэрмін? 4) ці не перайшоў маёнтак да нашчадкаў пакупніка? Калі так, то хто ім валодае на дадзены момант? [165, a. 11]. Гэты кантроль дазволіў высвятліць шматлікія эпізоды парушэнняў абмежавальнага заканадаўства. Звычайна маёнтак набывала асоба, якая мела на гэта права. Але потым па даверанасці ён перадаваўся ў валоданне "асобе польскага паходжання", якая і з'яўлялася сапраўдным пакупніком. У такіх выпадках улады прымушалі прадаваць зямлю.

Істотную дапамогу захаванню зямельнай уласнасці ў руках літоўскіх палякаў аказаў Віленскі зямельны банк. "Московские ведомости" ў адной з публікацыяў 1882 г. сцвярджалі, што банк "стаіць на ахове польскіх інтарэсаў", што яго галоўная задача "захаваць польскія маёнткі ў польскіх руках" [цыт. па: 559, c. 266]. Гэтае самае адзначалі пазней і польскія даследчыкі [696, s. 4-5; 600, s. 8]. Заклапочанасць дырэктароў банка асабістым выкананнем "нацыянальнага абавязку" бясспрэчна. Іпаліт Корвін-Мілеўскі, сябра Дзяржаўнай Рады і аўтар вельмі цікавых успамінаў, наступным чынам характарызаваў дзейнасць аднаго з заснавальнікаў банка Яна Любаньскага: "Спрачаўся з даўжнікамі, каб бралі найменшыя крэдыты, часта з уласнай кішэні дапамагаў ім пазбегнуць выплаты доўгу, што дзякуючы Указу ад 10 снежня ўяўляла для іх і для краю непралічаныя негатыўныя наступствы" [369, s. 142].

Аднак Віленскі зямельны банк нельга лічыць адной з польскіх дабрачынных арганізацыяў. У першую чаргу гэта была фінансавая ўстанова. Ягоны статут быў зацверджаны 9 жніўня 1872 г. па хадайніцтве групы мясцовых землеўласнікаў (граф Мікалай Зубаў, князь Пётр Вітгенштэйн і граф Адам Плятэр). Дзейнасць банка распаўсюджвалася на Віленскую, Віцебскую, Гарадзенскую, Ковенскую, Магілёўскую, Менскую і Пскоўскую губ. Ужо за першае дзесяцігоддзе існавання былі выдзеленыя крэдыты для 1229 маёнткаў на агульную суму ў 5712 тыс. руб. [238. Nr 8]. Рэгіён дзейнасці банка быў значна меншым у параўнанні з іншымі акцыянернымі зямельнымі банкамі Расіі. Тым не менш у 1887 г. па аб'ёме крэдытных аперацыяў (36 млн руб.) Віленскі банк займаў пятае месца сярод аналагічных банкаў імперыі, а ў 1908 г. выйшаў на другое (140 млн руб.) [326, c. 3].

Прысутнасць сярод заснавальнікаў і дырэктароў банка рускіх (маршалак шляхты Ковенскай губ. граф М.Зубаў ды інш.) нарадзіла сярод афіцыйных асобаў спадзяванне, што новая фінансавая ўстанова прычыніцца да ўмацавання рускага землеўладання. Аднак надзеі не спраўдзіліся. Умовы, ў якіх дзейнічаў Віленскі банк, спрыялі таму, што пэўная палітычная ангажаванасць ягоных польскіх дырэктароў-заснавальнікаў цалкам адпавядала імкненню да павелічэння прыбытку акцыянераў. Так, Віленскі зямельны банк прадастаўляў зямельны крэдыт пераважна мясцоваму польскаму землеўладанню. І справа была не толькі ў сімпатыях або антыпатыях. Па-першае, рускія землеўладальнікі ў краю складалі меншасць. Па-другое, маёнткі, што знаходзіліся ў іх руках, не маглі набывацца палякамі. У выніку гэтая маёмасць губляла частку свайго кошту, бо кола верагодных пакупнікоў рэзка звужалася.

Кіраўніцтва таксама імкнулася не дапускаць паступлення маёмасці заёмшчыкаў ва ўласнасць банка. І ў гэтым выпадку прычыны хаваліся не толькі ў галіне палітыкі. Небезпадстаўна дырэктары банка баяліся панесці фінансавыя страты на працэдуры перапродажу. Менавіта таму дамінавалі крэдыты параўнальна невялікіх памераў. Апроч таго заёмшчыкі атрымлівалі льготы пры пакрыцці нядоімак. У выніку за першыя 10 гадоў дзейнасці банка за даўгі было прададзена толькі 15 маёнткаў [238. Nr 8]. Аднак такая лінія кіраўніцтва таіла ў сабе небяспеку значных фінансавых стратаў, бо частка маёмасці магла аказацца "перагружанай" запазычанасцямі. Так і здарылася напрыканцы ХІХ ст. Пачынаючы з 1899 г., праўленне банка пачало прымаць больш рашучыя меры супраць неплацёжаздольных заёмшчыкаў. З 1899 па 1907 г. было прададзена 302 маёнткі (115, 4 тыс. дзес.) [326, c. 14]. Відавочна, што ў гэты час фінансавыя інтарэсы ўзялі верх над меркаваннямі "нацыянальнага абавязку". Аднак у 70 - 90-я гг. ХІХ ст., у найбольш цяжкі перыяд для мясцовага польскага землеўладання, Віленскі зямельны банк, безумоўна, дапамагаў літоўскім палякам захаваць зямельную маёмасць.

Паляпшэнню гаспадарчай сітуацыі ў маёнтках літоўскіх палякаў cпрыялі таксама губернскія таварыствы сельскай гаспадаркі. Першапачатковай мэтай іх дзейнасці была падтрымка рускага землеўладання. Напрыклад, галоўнай задачай МТСГ, заснаванага ў 1876 г. па ініцыятыве тагачаснага міністра ўнутраных справаў Льва Макава, была падтрымка рускага землеўладання на Меншчыне. Яго ўзначаліў губернскі маршалак В.Паўлаў, а сябрамі сталі пераважна чыноўнікі губернскай канцылярыі. Адно з палажэнняў Статута сцвярджала, што сябрамі МТСГ могуць быць толькі "асобы рускага паходжання". Аднак дыскрымінацыя мясцовых землеўладальнікаў не спрыяла эфектыўнасці Таварыства. Праяўленне гаспадарчай або прадпрымальніцкай ініцыятывы было рэдкасцю на яго пасяджэннях.

У 1878 г. В.Паўлаў быў вымушаны прыцягнуць да працы МТСГ літоўскіх палякаў. Запрашэнні да сяброўства ў арганізацыі атрымалі былы губернскі маршалак Леон Ваньковіч і землеўладальнікі Эдвард Вайніловіч, Аляксандр Скірмунт, Віктар Сьвіда і Зыгмунт Свянціцкі. Але гэта быў толькі пачатак. Як пісаў ва ўспамінах Э.Вайніловіч, "мундыры" на пасяджэннях Таварыства саступілі месца "сапраўдным гаспадарам" [416, s. 40]. У канцы 1878 г. колькасць сяброў МСТ дасягнула 64 чал. Большасць з іх належалі да мясцовай польскай грамадскасці.

У 1879 г. сельскагаспадарчае таварыства было заснаванае ў Магілёве. Напачатку 1880 г. яно налічвала 132 правадзейных сябра [608, s. 292]. Аднак толькі напрыканцы ХІХ ст. Таварыства здолела разгарнуць актыўную грамадскую і гаспадарчую дзейнасць. У 1896 і 1898 г. былі арганізаваныя дзве сельскагаспадарчыя выставы. Адным з найбольш актыўных сяброў Таварыства быў Эдвард Жукоўскі.

У 1877 г. Таварыства сельскіх гаспадароў з'явілася ў Віцебску. Ганаровым старшынёю быў абраны віцебскі губернатар П.Растоўцаў, а старшынёю - Алаізі Свалынскі [293]. У Віцебску ў адрозненні ад Менску значна большую ролю адыгрывалі рускія землеўладальнікі і чыноўнікі. Па маштабах сваёй дзейнасці яно на пачатку не саступала МТСГ. Газета "Kрай" увосень 1882 г. нават сцвярджала, што Віцебскае таварыства з'яўляецца адзіным, якое займаецца практычнай дзейнасцю. Адзначалася навучанне ў агранамічнай школе, арганізацыя сельскагаспадарчых выставаў, прыём сялянаў у сябры таварыства. Дзякуючы апошняму ў 1882 г. колькасць сяброў Таварыства ў Віцебску дасягнула 384 чал. [237. Nr 13] Тым не менш Віцебскае таварыства не здолела скласці канкурэнцыі Менскаму. Менавіта апошняе працяглы час успрымалася мясцовай польскай грамадскасцю як адзіная легальная польская арганізацыя на ўсёй тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай, што была далучана да Расіі.

Цікавасць землеўладальнікаў Беларуска-Літоўскага краю да МТСГ трымалася не толькі на зразумелым жаданні прадстаўнікоў рэпрэсаванай грамадскасці да аб'яднання. Патрэба ў стварэнні краёвай сельскагаспадарчай арганізацыі адчувалася здаўна. Яшчэ ў 1860 г. быў распрацаваны статут Літоўскага таварыства сельскай гаспадаркі, які падпісалі прадстаўнікі Віленскай, Гарадзенскай, Ковенскай і Менскай губ. Таварыства павінна было спрыяць развіццю сельскай гаспадаркі шляхам пашырэння неабходных ведаў і падрыхтоўкі да будучых рэформаў. Аўтары статута прадугледжвалі ўваходжанне ў яго не толькі землеўладальнікаў, але таксама "ўсіх жыхароў краю, якія могуць быць карыснымі для развіцця сельскай гаспадаркі" [2, s. 11].

Уваходжанне літоўскіх палякаў у МТСГ спрыяла значнай актывізацыі ягонай дзейнасці. Прычым гэта датычыла не толькі гаспадарчых справаў. У дзейнасці таварыства можна заўважыць выразныя тэндэнцыі да аднаўлення публічнай грамадскай дзейнасці літоўскіх палякаў. Так, напачатку 80-х гг. ХІХ ст. МТСГ прыняло актыўны ўдзел у спробе палітычнага рэфармавання Расіі. Якраз ягоныя прадстаўнікі ўдзельнічалі ў правядзенні г.зв. "акруговых з'ездаў", ідэя правядзення якіх належала міністру ўнутраных справаў Міхаілу Лорыс-Мелікаву. Міністр паспрабаваў прыцягнуць да абмеркавання дзяржаўных праблемаў земскіх дзеячоў, а ад беларускіх і літоўскіх земляў - землеўладальнікаў. Акруговыя з'езды павінны былі абраць дэпутатаў на Усерасійскі з'езд, які многія лічылі пачаткам расійскага парламента.

МТСГ накіравала на з'езд у Смаленск Э.Вайніловіча і В.Сьвіду. Мясцовыя палякі (І.Мянжынскі, А.Сенажэнцкі) прадстаўлялі таксама Магілёўскую губ. Дэпутаваныя ад беларускіх земляў актыўна ўдзельнічалі ў дыскусіях на Смаленскім з'ездзе. У выніку І.Мянжынскі стаўся адным з двух дэпутатаў, абраных для ўдзелу ва Усерасійскім сходзе. Э.Вайніловіч трапіў у лік запасных [496, c. 54]. Аднак "парламент" так і не быў створаны. 1 сакавіка 1881 г. бомба Ігната Грынявіцкага абарвала жыццё імператара Аляксандра ІІ і пахавала праекты ліберальных ператварэнняў у Расіі.

Палітычныя перамены, з якімі сябры МТСГ звязвалі надзеі на адмену "мураўёўскага" заканадаўства, так і не адбыліся. Але таварыства спрабавала гаспадарчай актыўнасцю кампенсаваць адсутнасць палітычных правоў. Са з'езда ў Смаленску Э.Вайніловіч прывёз узор статута крэдытна-ашчаднага таварыства і дазвол на яго адкрыццё ў Клецку. Таварыства займалася крэдытаваннем землеўладальнікаў і сялянаў. У асобныя гады ягоны капітал дасягаў 800 тыс. руб. [416, s. 48].

У 1883 г. МТСГ арганізавала ў Менску сельскагаспадарчую выставу. Выстава мела поспех, які прычыніўся да значнага роста колькасці сяброў таварыства. Менавіта ў гэты час яно набыло выразныя рысы мясцовай польскай арганізацыі [624, s, 8]. "Асобы рускага паходжання" былі канчаткова адсунутыя на другі план. Аляксандр Цвікевіч, маючы на ўвазе губернскія сельскагаспадарчыя таварыствы, адзначаў: "Дарэмна расійская адміністрацыя пільна сачыла за тым, каб у "Пазямельных Таварыствах" ня зьвівала сабе гнязда ненавісная ёй "пальшчызна", яны ўсё-такі былі падобнымі "гнёздамі" [559, c. 266]. Ацэнка беларускага даследчыка і палітыка падаецца крыху перабольшанай. Польскасць таварыства доўгі час праяўлялася толькі ў тым, што яго паспяховая дзейнасць паляпшала эканамічнае становішча беларускіх і літоўскіх палякаў.

Менавіта ў гэтым, па словах Рамана Скірмунта, праяўлялася "польская праграма" Э.Вайніловіча [624, s. 28]. Апошні адыграў выключна важную ролю ў аднаўленні польскага руху на беларускіх землях. У 1888 г. ён быў абраны віцэ-старшынёю МТСГ і ягоным фактычным кіраўніком, бо пасаду старшыні, якая мела выключна ганаровы характар, звычайна займаў губернатар (у 1888 г. князь М.Трубяцкі).

Сфера гаспадарчай дзейнасці МТСГ у 80 - 90-я гг. ХІХ ст. пастаянна пашыралася. У 1891 г. яно набыло скотабойню ў Менску. У 1896 г. быў заснаваны Гандлёвы аддзел Таварыства, які прыносіў велізарныя прыбыткі. У 1901 г. пачало дзейнічаць Таварыства ўзаемных забеспячэнняў, якое мела свае філіі ва ўсіх шасці беларуска-літоўскіх губернях. Філіялы МТСГ ствараліся ў многіх павятовых цэнтрах Менскай губ.

Выстава, арганізаваная ў 1901 г. і прысвечаная 25-годдзю Таварыства, прыцягнула да сябе ўвагу землеўладальнікаў не толькі Беларусі і Літвы, але і Каралеўства Польскага. М.Ялавецкі згадваў, якое моцнае ўражанне зрабіла выстава на ягоных бацькоў. Яны ўспрынялі яе як адзін з "доказаў жыццёвасці і ўплывовасці польскіх землеўладальнікаў на нашых крэсах" [10, s. 15]. У прамове на пашыраным сходзе Э.Вайніловіч заявіў, што поспех дзейнасці Таварыства быў забяспечаны тым, што яго сябры адкінулі "палітыканства" і ўсе сілы аддавалі працы на роднай зямлі. Па яго ж словах, МТСГ стала для многіх падрыхтоўчай школай грамадскага жыцця [416, s. 74].

У гэты час сябрамі МТСГ былі 675 чал. Гэта была найбуйнейшая арганізацыя падобнага тыпу. Створаныя пазней Віленскае (1899), Ковенскае (1900) і Гарадзенскае таварыствы (1901) налічвалі прыблізна 300-400 чал. [369, s. 162]. Удзельная вага мясцовах палякаў у гэтых таварыствах дасягала 90%. На чале Гарадзенскага таварыства стаў Канстанцін Скірмунт, Віленскага - Іпаліт Гечэвіч, Ковенскага - Аляксандр Мэйштовіч [3, s. 8].

Менская выстава паспрыяла актывізацыі дзейнасці іншых губернскіх таварыстваў. У 1901 г. сельскагаспадарчую выставу ў Дынабургу арганізавала Ковенскае таварыства. Паводле ўспамінаў Мечыслава Ялавецкага, выстава выдатна паказала, што "сваім культурным развіццём гэтая зямля абавязана толькі польскім землеўладальнікам. Нягледзячы на пераследы, яны не толькі ўтрымаліся ў сваіх маёнтках, але здолелі застацца <...> правадніком заходняй культуры, якая дзякуючы шляхце пусціла глыбокія карані ў Інфлянтах і на Віцебшчыне" [10, s. 32]. Адначасова адбыўся з'езд землеўладальнікаў шасці беларуска-літоўскіх губ. Атрыманне дазволу на яго правядзенне таксама было расцэнена як значны поспех. Старшынстваваў на з'езде землеўладальнік з Віцебшчыны Станіслаў Лапацінскі. Найбольшыя дыскусіі выклікала праблема сервітутаў.

У 1902 - 1903 гг. губернскія сельскагаспадарчыя таварыствы прынялі актыўны ўдзел у працы мясцовых камітэтаў Асобнай нарады пра патрэбы сельскагаспадарчай прамысловасці. Ініцыятарам Нарады быў міністр фінансаў Сяргей Вітэ. Пазначаючы межы кампетэнцыі камітэтаў, ён заявіў пра поўную свабоду ў выказванні ўласных поглядаў на становішча сельскагаспадарчай прамысловасці і выказаў надзею, што ўдзельнікі Нарады не будуць пераследаваць мэты, якія не маюць дачынення да прамысловасці [496, c. 60].

Тым не менш разгляд праблемаў сельскагаспадарчай прамысловасці непазбежна рабіў аб'ектам дыскусіі палітычнае і культурнае становішча польскай грамадскасці. І трэба аддаць належнае сябрам сельскагаспадарчых таварыстваў, якія неаднаразова падкрэслівалі, што абавязковай умовай развіцця сельскай гаспадаркі і прамысловасці з'яўляецца свабода і роўнасць у палітычнай, сацыяльна-эканамічнай і культурнай галінах жыцця.

Аднак у цэлым аднаўленне польскага руху, якое праяўлялася ў дзейнасці МТСГ і іншых падобных таварыстваў, не выходзіла за межы г.зв. "згодніцтва". Польскі даследчык Анджэй Шварц разумеў пад "згодніцтвам" ("ugodą") "імкненне да канкрэтнага паразумення з урадам і атрымання пэўных магчымасцяў захавання польскасці ў моўнай, рэлігійнай і адміністрацыйнай сферах як умовы такога паразумення" [669, s. 13]. З гэтай ацэнкай цалкам можна пагадзіцца. Згоднікі былі не здраднікамі "польскай справы", як сцвярджалі на пачатку ХХ ст. тагачасныя радыкалы, а прыхільнікамі кампраміса, паразумення з царызмам. Адной з найбольш яскравых постацяў гэтага кірунку польскага руху быў Э.Вайніловіч. Ягоны сябра і паплечнік па справах МТСГ Р.Скірмунт у прамове на пахаванні Э.Вайніловіча дзеля характарыстыкі ягонай дзейнасці ўжыў тэрмін "валенрадызм" [624, s. 28]. Ён таксама адзначыў, што мэтай грамадскай працы былога кіраўніка МСТ было гаспадарчае ўмацаванне польскасці на ўсёй прасторы дзеяння таварыства.

Можна канстатаваць, што ў цэлым палітыка абмежавання польскага землеўладання і замены яго рускім не прынесла чакаемых вынікаў. Як ужо адзначалася, прыблізна палова (50,0% - 55,0%) усіх земляў Беларуска-Літоўскага краю, што знаходзіліся ў прыватнай уласнасці на рубяжы ХІХ - ХХ ст., належалі беларускім і літоўскім палякам-землеўласнікам. Барацьба за захаванне ўласных эканамічных пазіцыяў спрыяла паступоваму аднаўленню публічнай грамадскай дзейнасці мясцовых палякаў. Трэба таксама адзначыць, што ўласныя эканамічныя інтарэсы мясцовыя польскія землеўласнікі зачастую атаясамлівалі з інтарэсамі ўсёй гістарычнай Літвы. Каралеўства Польскае ў іх разважаннях звычайна не прысутнічала.

Выцясненне літоўскіх палякаў з мясцовых органаў улады распачалося ўжо ў перыяд паўстання 1863 - 1864 гг. Указ ад 27 траўня 1864 г. забараняў "палякам" займаць адказныя пасады і тыя пасады, на якіх чыноўнік уступаў у кантакт з насельніцтвам. Ва ўмовах паўстання і адразу пасля яго Указ выконваўся досыць жорстка. Паводле С.Самбук, напрыканцы 1865 г. практычна ўсіх чыноўнікаў з ліку літоўскіх палякаў звольнілі або перавялі на службу ва ўнутраныя расійскія губ. Цікава, што пераводзілі нават праваслаўных, якія былі жанатыя на польках [491, c. 34].

Аднак досыць хутка ўлады сутыкнуліся з праблемай замяшчэння вакантных пасадаў. Гарадзенскі губернатар у справаздачы за 1870 г. звяртаў увагу імператара на "крайнія цяжкасці, што сустракаюцца пры замяшчэнні вакансій чыноўнікамі, якія б адпавядалі свайму прызначэнню" [16].

М.Мураўёў і ягоныя паслядоўнікі планавалі замяніць звольненых чыноўнікамі з г.зв. "унутраных" губерняў Расіі. Але апошнія далёка не заўсёды былі здольнымі прафесійна і сумленна выконваць службовыя абавязкі. Не вельмі дапамагалі нават уведзеныя прывілеі для прыезджых. А яны былі досыць адчувальнымі. З 1864 г. чыноўнікі "рускага паходжання" атрымлівалі 50% надбаўку да зарплаты. З 1865 г. ім была прадастаўлена магчымасць набываць скарбовыя маёнткі без удзелу ў публічным гандлю і, значыць, ператварыцца ў землеўласнікаў. Прычым пры набыцці зямлі чыноўнік нічога не плаціў, а сваю запазычанасць дзяржаве ліквідаваў шляхам невялікіх выплатаў на працягу 20 гадоў [491, c. 47].

Усё гэта напачатку спрыяла наплыву тысячаў кандыдатаў на чыноўныя пасады. С.Самбук падлічыла, што за перыяд з 1863 па 1865 г. толькі ў Віцебскай, Гарадзенскай, Менскай і Магілёўскай губернях былі прызначаныя на пасады 4619 новых чыноўнікаў, а ўсяго на пачатак 1866 г. тут служылі 4663 чыноўніка "няпольскага паходжання". Адначасова ўсе выкладчыцкія пасады ў сярэдніх навучальных установах Віленскай навучальнай акругі ўжо перад пачаткам 1864 - 1865 навучальнага года былі ўкамплектаваныя рускімі настаўнікамі. Цікава, што на 1 студзеня 1864 г. з 391 настаўніка акругі толькі 113 былі праваслаўнымі [491, c. 49-50]. Але перад наступным навучальным годам былі звольненыя нават праваслаўныя настаўнікі з ліку мясцовых ураджэнцаў.

Дарэчы, як паказаў аналіз дакументаў, менавіта настаўнікі складалі адну з найвялікшых катэгорыяў сярод жадаючых заняць пасады ў сістэме кіравання або ў сістэме адукацыі на беларускіх і літоўскіх землях. Так, напрыклад, сярод 84 кандыдатаў на пасады, чые кандыдатуры праходзілі праз канцылярыю ІІІ аддзялення за перыяд з траўня па ліпень 1865 г., было 50 настаўнікаў. Палова кандыдатаў не мела дакладна акрэсленага жадання адносна сваёй наступнай дзейнасці, а другая палова разлічвала ўладкавацца ў Віленскую навучальную акругу. Прыблізна 20% кандыдатаў мелі дрэнную характарыстыку: "без адукацыі і па маральных якасцях не прыгодны да службы", "не зусім цвярозага жыцця", "п'яніца і распуснік" і г.д. [53].

Амаль адразу высвятлілася, што прафесійныя і маральныя якасці большасці прыезджых чыноўнікаў знаходзяцца на самым нізкім узроўні. На старонках газеты "Новое время" сцвярджалася, што на заклік М.Мураўёва адгукнуліся чыноўнікі з усёй Расіі. Прычым прыехала шмат тых, каго адусюль праганялі. Газета наступным чынам характарызавала гэтых "начальнікаў": "У такіх людзей не было ні ўласнай годнасці, ні вытрымкі, ні бесстароннасці, ні навыка да працы. Прыцягнутыя ў край толькі кішэнным разлікам, звязаныя з ім толькі штомесячным акладам і надбаўкамі, гэтыя людзі, адчуваючы прастор і свабоду <...> заявілі пра сябе такімі бясчынствамі і непрыстойнасцямі, што нават рускі псеўдапатрыятычны друк услых загаварыў пра іх. З самаўпэўненасцю і фанаберыстасцю яны руйнавалі сямейны спакой, разбэшчвалі насельніцтва, крывадушнічалі, бралі незаконную "даніну", славіліся нечуванай жорсткасцю <...> здзекваліся над каталіцкай верай, над храмамі і святарамі, нахабна зневажалі нават тыя бакі маральнага жыцця мясцовага насельніцтва, якія не мелі нічога агульнага з палітыкай, і якія ў кожным сумленным чалавеку выклікалі толькі пачуццё павагі <...>" [217. № 297].

Яшчэ адной характэрнай рысай дзейнасці новага начальства было нежаданне знаёміцца з мясцовымі звычаямі і традыцыямі альбо непрыхаваная знявага да іх. Вядомы праціўнік усяго польскага на беларускіх землях М.Каяловіч у пісьме да былога папячыцеля Віленскай навучальнай акругі І.Карнілава не ўтрымаўся ад вельмі рэзкіх заўвагаў па адрасу рускіх чыноўнікаў. Ён з болем пісаў пра шырока распаўсюджаную практыку знішчэння прыдарожных крыжоў, нават з надпісамі на рускай мове, пра тое, што мужыкам загадваюць расціць бароды, перашываць аддзенне па вялікарускім узоры і г.д. М.Каяловіч ("раб лепшых думак і пачуццяў маёй роднай зямлі", як ён сам назваў сябе) у гэтым лісце, адзначыў, што "рускія людзі зазналіся <...> п'юць, распуснічаюць, увасабляюць у сабе ўсе сем смяротных грахоў". "Першых з рускіх нягоднікаў, - дадаў ён, - павінна душыць тая самая вяроўка, што душыла польскую здраду" [26, a. 1-2].

Прадметам частых спрэчак і канфліктаў паміж чыноўнікамі сталі секвестраваныя маёнткі і скарбовыя землі, якія яны маглі набываць без асаблівых перашкодаў. П.Бяссонаў у вядомай ужо Запісцы звярнуў увагу менавіта на гэты бок жыцця. Характарызуючы рускіх чыноўнікаў Ковенскай губ., ён пісаў пра спрэчкі і інтрыгі самага "непрыстойнага зместу" [44, a. 4 адв.].

Карупцыя пусціла глыбокія карані. Нават выдаленне значнай часткі прыехаўшых чыноўнікаў не змяніла сітуацыю. У красавіку 1881 г. віцебскі губернатар Віктар фон Валь запісаў у сваім дзённіку: "Хабарніцтва і звычка да больш-менш незаконных афёраў так укараніліся, што нават асобы, якія займаюць самыя высокія пасады ў губернскай адміністрацыі, калі самі не ўдзельнічалі ў махінацыях, то па меншай меры глядзелі на іх, як на звычайную справу, з якой прыходзіцца мірыцца" [21, a. 9].

Напрыканцы 60-х гг. ХІХ ст. улады былі вымушаныя пайсці на пэўныя ўступкі. Дзеля нармальнага функцыянавання адміністрацыйнай сістэмы прыйшлося закрыць вочы на парушэнні Указу ад 27 мая 1864 г. У 1868 г. фактычна было дазволена прызначэнне на пасады маршалкаў шляхты "добранадзейных палякаў". Адначасова літоўскія палякі атрымалі магчымасць уладкавання на чыноўныя пасады ў павятовыя і губернскія ўстановы. У гэты час з'явілася шмат вакансіяў, бо пасля таго, як быў вычарпаны фонд скарбовых і секвестраваных земляў, прызначаных прыезджым чыноўнікам, наплыў апошніх у край адразу спыніўся. Невыпадкова гарадзенскі губернатар генерал А.Зураў у 1871 г. прасіў у Аляксандра ІІ увядзення новых службовых ільготаў і прывілеяў [16].

У 1869 г. урад быў вымушаны зрабіць спецыяльнае тлумачэнне па пытанні, каго лічыць "асобай польскага паходжання". Прынцып атаясамлівання каталіка і паляка адкідаўся. Прапанавалася лічыць "асобамі польскага паходжання" не каталікоў наогул, а "палякаў" і тых ураджэнцаў г.зв. "заходніх губерняў", якія "засвоілі польскую нацыянальнасць". Тым самым рабілася спроба замяніць канфесійны крытэрый вызначэння польскасці камбінацыяй тэрыторыі паходжання і культурнай прыналежнасці.

Пераменам спрыяла і тое, што віленскія генерал-губернатары А.Патапаў (1868-1874) і П.Альбядзінскі (1874-1880) былі прыхільнікамі курса пэўнага кампрамісу ў адносінах да польскай грамадскасці. У сярэдзіне 70-х гг. ХІХ ст. на пасадах павятовых маршалкаў шляхты ў Ковенскай губ. знаходзіліся А.Мэйштовіч, М.Агінскі, У.Браэль-Плятэр, Э.Рачкоўскі, С.Пуслоўскі і А.Монтвіл [3, s. 13]. Перапіс насельніцтва, які быў праведзены ў Вільні 18 красавіка 1875 г., засведчыў, што каталікі складаюць да 30% ад усіх віленцаў, занятых на дзяржаўнай і ваеннай службе [291, c. 44]. Паводле С.Самбук, напачатку 80-х гг. ХІХ ст. чыноўнікі з ліку мясцовых палякаў займалі ў Віленскай губ. каля 30% усіх пасадаў, у Гарадзенскай - ад 12% (ва ўстановах МУС) да 30% (ва ўстановах МДМ) [491, c. 83].

Яшчэ напачатку 1884 г. выконваючы абавязкі віленскага генерал-губернатара Нікіцін, патрабуючы ад гарадзенскага губернатара выканання Указа ад 27 траўня 1864 г., заўважыў: "У выпадку немагчымасці замяшчэння канцылярскіх і іншых пасадаў асобамі рускага паходжання і пры прадастаўленні добрых атэстацый пра службовую і маральную добранадзейнасць асобаў рымска-каталіцкага веравызнання, я не бачу перашкодаў для іх прызначэння на вышэйазначаныя пасады, апроч агавораных Указам 27 мая" [146, a. 40-40 адв.]. У далейшым генерал-губернатар І.Каханаў пацвердзіў гэтае распараджэнне.

Аднак з сярэдзіны 80-х гг. ХІХ ст. сітуацыя пачала змяняцца. "Польскі элемент" ізноў стаў трактавацца як адзін з самых "нядобранадзейных". Аднаўленню антыпольскага і антыкаталіцкага курса спрыялі намаганні праваслаўнага духавенства. Напрыклад, яшчэ ў 1882 г. арцыбіскуп Літоўскі ў лісце да Аляксандра ІІІ адзначаў прыціск праваслаўнага насельніцтва з боку каталікоў, якія займалі пасады ў вясковых органах кіравання. Ён патрабаваў забараніць прызначэнне каталікоў на пасады валасных старшынаў, пісароў і ўраднікаў на тэрыторыі Віленскай, Ковенскай і Гарадзенскай губ. [78, a. 14-14 адв.]. І.Каханаў распачаў "чыстку" мясцовай адміністрацыі. Звольненых літоўскіх палякаў ізноў замянялі чыноўнікамі з "унутраных губерняў". Аднавілася дзейнасць мураўёўскіх цыркуляраў. Да 1888 г. усе пасады павятовых маршалкаў шляхты ўжо займалі прадстаўнікі рускага дваранства. Гэтую палітыку працягваў таксама П.Ажэўскі. У 1894 г. упраўляючы Гарадзенскай скарбовай палатаю павінен быў тлумачыць, чаму ў ягонай установе пасады пісараў займаюць каталікі [123, a. 20]. Чарговыя перамены адбыліся ў часы генерал-губернатарства князя П.Святаполк-Мірскага, які дэманстраваў гатоўнасць да супрацоўніцтва з мясцовай польскай грамадскасцю. У 1903 г., калі ў Віленскай, Гарадзенскай і Ковенскай губ. уводзіліся пасады земскіх начальнікаў, ён дабіўся прызначэння на іх дзевяці мясцовых палякаў [72, a. 14 адв.].

Падмуркам антыпольскіх мерапрыемстваў у галіне культуры стаў цыркуляр Міхаіла Мураўёва ад 1 студзеня 1864 г. Генерал-губернатар забараняў на тэрыторыі шасці беларускіх і літоўскіх губерняў ужываць у афіцыйнай перапісцы і карыстацца ў грамадскіх месцах польскай мовай. Забаранялася друкаванне, увоз і продаж польскамоўнай літаратуры за выключэннем малітоўнікаў. Польская грамадскасць акрэсліла гэтыя забароны як "варварскія" [45, a. 23]. Адначасова быў забаронены і літоўскі друк. Забарона беларускага друку лацінкай адбылася яшчэ раней. Міхась Біч звязваў яе з пастановай Галоўнага ўпраўлення цэнзуры ад 26 верасня 1859 г. "Аб распаўсюджванні забароны выкарыстання польскага шрыфту для маларасійскай мовы і на гаворку беларускую" [431, c. 496].

У кастрычніку 1865 г. Адам Кіркор у лісце прасіў прабачэння ў вядомага філолага-славіста, археолага і этнографа Аляксандра Катлярэўскага, што не можа выканаць яго просьбу і даслаць кнігу на польскай мове. Аказалася, што кнігагандляры перавезлі ўсю польскую літаратуру ў Варшаву [24, a. 1-1 адв.]. Адам Кіркор моцна перажываў за лёс Віленскага музея старажытнасцяў, заснаванага Яўстахам Тышкевічам. М.Мураўёў лічыў яго адным з цэнтраў "польскай інтрыгі" і стварыў спецыяльную камісію па "ачышчэнні" музея ад польскасці. У склад камісіі, якая рэвізавала экспанаты музея і "шкодныя" для "рускай справы" адпраўляла ў Маскву, уваходзілі між іншым папячыцель Віленскай навучальнай акругі І.Карнілаў і вядомы этнограф П.Бяссонаў. Фактычна камісія знішчыла той музей, які быў гонарам Вільні і сведчыў пра багацце і самабытнасць беларускай і літоўскай гісторыі [469, c. 36]. Увесну 1868 г. газета "Новое время" змясціла ліст аднаго з наведвальнікаў музея, які канстатаваў ягоную "канчыну": экспанаты раскрадзеныя, праца Яўстаха Тышкевіча перакрэсленая [215. № 123]. Лёс музея - яскравы прыклад таго, як антыпольская палітыка на самой справе ператваралася ў палітыку татальнай русіфікацыі.

Справу вынішчэння польскай культуры працягваў пераемнік М.Мураўёва генерал фон Кауфман. Пра яго адносіны да польскасці добра сведчыць гісторыя, якую пэўны час абмяркоўвала ўся Вільня. На адным з прыёмаў у сталіцы краю, пачуўшы ад жанчыны польскую мову, ён "выбухнуў": "Если живёшь на русской земле и ешь русский хлеб, то говори языком русским, а не своим собачьим" [697, s. 8]. Віленскі карэспандэнт газеты "Новое время" 11 лістапада 1868 г. паведамляў: "Польская мова на вуліцах і ва ўстановах прыкметна знікае. Віноўныя падвяргаюцца штрафам. Нядаўна аштрафавалі двух утрымальнікаў шынкоў за тое, што наведвальнікі размаўлялі па-польску" [215. № 223]. Аднак хутка змяніць становішча было немагчыма. Попыт на польскую літаратуру ў краі быў даволі высокі. І ўладальнікі кнігарняў, а некаторыя з іх адначасна з'яўляліся выдавецтвамі (напрыклад, кнігарня Фелікса Завадскага), працягвалі сваю дзейнасць, у прыватнасці, тайнае друкаванне кніг на польскай і "жмудскай" мовах. Асобная камісія, створаная распараджэннем Аляксандра ІІ у жніўні 1866 г., устанавіла факты парушэнняў "мураўёўскага" заканадаўства. У выніку імператар загадаў знішчыць у друкарнях польскія шрыфты [180, a. 459].

Дарэчы, у гэты час рабілася спроба "дзеля супрацьдзеяння паланізацыі" перавесці літоўскую літаратуру на кірылічны алфавіт. У 1864 г. па ініцыятыве папячыцеля Віленскай навучальнай акругі Івана Карнілава накладам у 6 тыс. паасобнікаў выйшаў з друку літоўскі лемантар "Абецеле жемайтишкай-летувишка. Букварь жемойтско-литовский, изданный по распоряжению Главного начальника Северо-Западного края" (Вильно, 1864) [23, ад.з. 318, a. 21].

З канца 60-х гг. ХІХ ст. пачалася пэўная лібералізацыя ўрадавага курсу ў дачыненні да польскай культуры. Фактычна была адмененая забарона на друкаванне і продаж польскай літаратуры. Па падліках С.Самбук, у 1869 г. цэнзура 4 разы давала дазвол на выданне кнігі на польскай мове, у 1879 г. - 12 разоў (накладам у 28200 паас.). З 1871 па 1880 г. з дазволу цэнзуры выйшлі з друку 254 кнігі на польскай мове. Гэта склала 9% ад усіх дазволеных да выдання кніг [491, c. 89-90]. У 1879 г. Эліза Ажэшка заснавала ў Вільні кнігарню з мэтай аднаўлення польскага літаратурнага жыцця і выдавецкай справы [27, a. 11]. Напрыканцы ХІХ ст. польскія друкарні існавалі ў Вільні (Фелікс Завадскі і Вацлаў Макоўскі), у Менску (В.Макоўскі і Ян Філіповіч-Дубавік), у Коўне (Ф.Завадскі) [618, s. 77]. Менш жорстка ўлады пачалі сачыць за выкананнем Указа ад 1 студзеня 1864 г. у галіне размовы на польскай мове ў публічных месцах.

Газета "Новое время" нават узняла пытанне пра адкрыццё ў Вільні вышэйшай тэхнічнай установы, якая павінна была рыхтаваць спецыялістаў, неабходных для эканомікі края, і адначасова стаць школай грамадскіх актывістаў [216. № 63].

Публікацыі гэтай газеты дазваляюць весці гаворку пра выразны ліцвінскі патрыятызм яе кіраўнікоў. У першую чаргу гэта датычыць Адама Кіркора. Друкаванне матэрыялаў, прысвечаных праблемам беларуска-літоўскіх земляў, было адным з прыярытэтаў выдання. Адказваючы на абвінавачванні ў "паланізме", рэдакцыя заявіла: "Тое, што мы любім заходнія губерні, горача адстойваем іх інтарэсы, імкнемся абараніць ад інсінуацый, скажэння фактаў і самадурства спадара Каткова, тое, што адстойваем ісціну і прыкладаем намаганні, каб аднавіць любоў і братэрства паміж жыхарамі заходняй і ўсходняй паласы, зусім не азначае, што наш орган з'яўляецца польскім" [217. № 74].

Якраз Адам Кіркор стаўся аўтарам працы, якая ў другой палове ХІХ ст. найбольш выразна супрацьстаяла афіцыйным спробам фармавання гістарычнай памяці насельніцтва беларускіх і літоўскіх земляў на падставе пэўнай мяшанкі вялікарускай ідэалогіі і "заходнерусізма". Маецца на ўвазе выданне "беларуска-літоўскага" тома "Живописной России" ў 1882 г. Гістарычную частку кнігі напісаў А.Кіркор. Ён не быў прафесійным гісторыкам, але добрае веданне гістарычнай літаратуры, уласныя этнаграфічныя і археалагічныя даследаванні, ліцвінскі патрыятызм дапамаглі яму напісаць працу, якая сталася значным укладам у станаўленне беларускай гістарыяграфіі.

Варта звярнуць увагу на тое, як А.Кіркор трактаваў ролю ўсходняга і заходняга суседзяў у гістарычным лёсе Беларуска-Літоўскага краю. Цікава, як А.Кіркор трактаваў ролю ўсходняга і заходняга суседзяў у гістарычным лёсе Беларуска-Літоўскага краю. У прыватнасці, ён адзначыў барацьбу, якую вялі польскія палітыкі на чале з кракаўскім біскупам Збігневам Алясьніцкім супраць імкнення вялікага князя Вітаўта "ўтварыць моцную незалежную дзяржаву і стаць каралём Літвы і Русі" [309, c. 84]. Люблінскую унію аўтар ацаніў як палітычную смерць Вялікага княства [309, c. 91]. Тым не менш ён не выказываў ніякага асуджэння дзейнасці польскіх палітыкаў. Наадварот, у адносінах да таго ж З.Алясьніцкага і ягоных паплечнікаў А.Кіркор заўважыў, што яны былі "людзьмі разумнымі, глыбокімі палітыкамі і сапраўднымі патрыётамі" сваёй Айчыны [309, c. 87]. Аналагічна даследчык паставіўся да польскага культурнага дамінавання на беларускіх і літоўскіх землях у XVII - XVIII ст. "Нельга не пагадзіцца, - пісаў ён, - што як у адукацыі, так і ў грамадзянскіх правах і ўстановах і, нарэшце, у свядомым пачуцці патрыятызму, палякі мелі значную перавагу над літоўцамі і беларусамі. Гэтым і тлумачыцца, - працягваў ён сваю думку, - што па закону прыроды вышэйшая і мацнейшая цывілізацыя праглынула слабейшую і малодшую" [309, c. 136]. Прычына гэтай перавагі, паводле А.Кіркора, у тым, што "кола гісторыі павярнулася ў бок палякаў" [309, c. 135].

Распавядаючы пра адносіны з усходнім суседам, А.Кіркор адзначаў імперскія амбіцыі маскоўскіх уладароў, якія былі галоўнай прычынай бясконцых ваенных паходаў на Беларусь і Літву. Тысячы і тысячы магіл, пісаў ён, нагадваюць беларусам пра тыя войны [309, c. 301]. А.Кіркор настолькі моцна перажываў трагедыю беларускай зямлі, якую руйнавала перманентная маскоўская агрэсія, што нават "напалеонаўскае нашэсце" 1812 г. параўнаў з дзеяннямі войскаў цара Аляксея Міхайлавіча і Пятра І. Апошнія, па яго словах, ператварылі край у выпаленую зямлю [309, c. 310]. Палітычныя падзеі другой паловы XVIII - першай паловы ХІХ ст. ён пералічыў у тэлеграфным стыле без каментароў. Ніякіх уласных ацэнак знешняй палітыкі Расіі ён не даваў. Пераважала звычайная канстатацыя фактаў. Але толькі на першы погляд. На самой справе трактоўка месца і ролі заходняга і ўсходняга суседзяў у гісторыі Беларусі і Літвы займала ў працы А.Кіркора вельмі важнае месца. Аўтар нікога не абвінавачваў. Усё адмоўнае, што прыйшло з Захаду або Усходу, ён тлумачыў наканаванасцю гістарычнага лёсу. Аднак у канцэпцыі А.Кіркора палякі нават не трапілі ў катэгорыю "чужых". Яны "свае". Іх "сваяцкасць" была абумоўленая перапляценнем гістарычнага лёсу палякаў, беларусаў і літоўцаў. Ліцвінскі патрыятызм А.Кіркора спалучаўся з замілаваннем да Рэчы Паспалітай як Айчыны ў шырокім сэнсе. Якраз таму ў вельмі стрыманых і асцярожных высновах аўтара адчувалася сімпатыя да польскай нацыі і асабліва да дзеячоў польскай культуры ў Беларуска-Літоўскім крае.

А вось расійскі ўплыў на беларускую гісторыю ён ацэньваў інакш. А.Кіркор пазбягаў асуджальных высноваў, але з кожнай старонкай ягонага гістарычнага нарыса нарастала пачуццё, што Расія - гэта чужынец. Аўтар толькі знешне захоўваў нейтралітэт. Яго пэўная адхіленасць ад прыведзеных фактаў прымушае згадаць пра час напісання кнігі. Адхіленасць А.Кіркора - толькі вынік аўтарскай абачлівасці і асцярожнасці. Але гістарычныя факты, якія ён прыводзіў, казалі самі за сябе. Уважлівы і ўдумлівы чытач выдатна разумеў з тэксту, што нічога, акрамя бедаў і гора, маскоўскія ўладары не прынеслі на беларускую зямлю. Гэта, напрыклад, пацвярджалі аўтарскія разважанні наконт паўстання 1863 - 1864 гг.: "Тысячы забітых у бітвах, мноства расстраляных і павешаных, тысячы сасланых у катаргу і Сібір, спаленне і спусташэнне шматлікіх селішчаў, высяленне вёсак, пазбаўленне жыхароў шляхецкай годнасці, права набываць маёнткі, займаць дзяржаўныя пасады, абмежаванне колькасці вучняў вышэйшых навучальных установаў, прыпыненне добрадзейных рэформаў, якімі карыстаюцца ўнутраныя губерні... - вось сумныя наступствы захапленняў і легкадумнай веры замежным падбухторшчыкам" [309, c. 96]. Выснове гэтага сказа выразна супярэчыць падрабязны пералік бедстваў, якія перажыў і перажывае край. Ён нясе моцны эмацыйны антырасійскі зарад і тым самым указвае на зусім іншага віноўніка.

Аднак у 80-я гг. ХІХ ст. улады, быццам, схамянуўшыся, пачалі вяртаць да жыцця мураўёўскія цыркуляры. Кнігарня Э.Ажэшкі ў Вільні была зачыненая, а пісьменніцы забаранілі надоўга пакідаць Гародню. У сакавіку 1884 г. выконваючы абавязкі віленскага генерал-губернатара звяртаў увагу падначаленых на пашырэнне "ўжывання польскай мовы службовымі асобамі, як у размове паміж сабой, так і ў адносінах з пабочнымі асобамі". Ён абавязваў губернатараў правесці мерапрыемствы па ліквідацыі такога становішча [146, a. 23]. Аднак зліквідаваць яго было проста немагчыма. У 1887 г., напрыклад, канцылярыя генерал-губернатара атрымала паведамленне пра выкарыстанне польскай мовы ў Слонімскай рамеснай управе (Гарадзенская губ.) [152]. Цыркуляр віленскага генерал-губернатара ад 24 чэрвеня 1893 г. залічаў ужыванне польскай мовы ў публічных месцах, у адносінах з афіцыйнымі асобамі, падчас гульняў, відовішчаў, у кафейнях і крамах і г.д. да "праступкаў палітычнага характара". Генерал-губернатара абурала, што некаторыя з прыцягнутых да адказнасці падавалі скаргі на незаконнасць дзеянняў уладаў [155, a. 65]. У тым самым годзе генерал-губернатар звяртаў увагу начальніка Гарадзенскай губ на ўжыванне польскай мовы ва ўстановах Берасцейскага пав. [156] і г.д. Аднавіўся пераслед за ўжыванне польскага аддзення і польскай конскай збруі. Напрыклад, землеўладальнік В.Буткевіч у 1888 г. за апошнюю правіннасць быў аштрафаваны на 150 руб. [148, a. 9-10].

Цыркуляр ад 1 студзеня 1864 г. разам з Часовымі правіламі для народных школаў Віленскай, Віцебскай, Гарадзенскай, Ковенскай, Магілёўскай і Менскай губ. ад 23 красавіка 1863 г. стаў падмуркам для стварэння выключна вялікарускай і праваслаўнай сістэмы адукацыі. Ужо ў 1864 г., як адзначаў І.Карнілаў, "усе настаўнікі-палякі былі замененыя на рускіх патрыётаў" [23, aд.з. 318].

Апроч таго, былі закрытыя шляхецкія (дваранскія) вучылішчы, заканчэнне якіх раней давала магчымасць трапіць на дзяржаўную службу. Гімназіі пакідаліся толькі ў губернскіх гарадах, абмяжоўвалася паступленне ў іх дзяцей літоўскіх палякаў. У гімназіях была створаная антыпольская атмасфера. Юзаф Пілсудскі невыпадкова ўспамінаў свае гімназічныя годы (70-80-я гг. ХІХ ст.) як самыя цяжкія ў жыцці: "Гімназічны перыяд майго жыцця быў для мяне сапраўднай катаргай <...> Нават бычая скура не ў стане вытрымаць апісання бясконцых знявагаў і здзекаў з боку настаўнікаў, насмешак над усім тым, што мы з маленства шанавалі і любілі <...> Пачуццё прыгнёту, пачуццё раба, якога ў кожную хвіліну могуць раздавіць, як чарвяка, каменем ляжала на маім сэрцы" [387, s. 4-6]. Аднак нават дзеці не збіраліся мірыцца з гэтай сітуацыяй. У 1882 г. браты Браніслаў і Юзаф Пілсудскія ствараюць у гімназіі тайны гурток самаадукацыі "Spójnia". Прызнаючы сябе літоўскімі палякамі, гімназісты імкнуліся "захоўваць польскасць і польскую культуру без шкоды або прыціску іншых слабейшых народаў". Больш таго яны лічылі патрэбным апекавацца развіццём беларусаў і літоўцаў [576, s. 184].

Урадавым мэтам найбольш адпавядалі царкоўна-прыходскія школы. Іх час прыйшоў у 1884 г., калі духоўныя ўлады атрымалі пэўную самастойнасць у галіне пачатковай адукацыі. 13 чэрвеня 1884 г. Аляксандр ІІІ зацвердзіў правілы пра царкоўна-прыходскія школы, якія выводзілі іх з-пад нагляду міністэрства народнай адукацыі і падпарадкоўвалі Сіноду. З сярэдзіны 80-х гг. ХІХ ст. гэты тып школаў пачаў хутка распаўсюджвацца на беларускіх і літоўскіх землях. Яны шчыльна пакрылі Менскую, Магілёўскую і Віцебскую губ., дзе выразна пераважалі праваслаўныя. Гэтыя школы ствараліся таксама ў губернях, дзе каталікі складалі значную частку насельніцтва. Ужо ў 1884 г. у Гарадзенскай губ. было адкрыта 265 ЦПШ, у якіх вучыліся амаль 6 тыс. вучняў [18]. Аднак мясцовыя сяляне-каталікі неахвотна аддавалі сваіх дзяцей у гэтыя школы, не жадалі даваць грошы на іх утрыманне. Паступова стваралася канкурэнцыйная сістэма тайнага навучання.

Урад неаднаразова спрабаваў пакончыць з тайнымі школамі. У 1886 г. былы папячыцель Віленскай навучальнай акругі П.Бацюшкоў уласнай "Запіскай пра мерапрыемствы па забароне недазволенага навучання на польскай мове ў Паўночна-Заходнім крае" ініцыяваў урадавае абмеркаванне гэтага пытання. На думку П.Бацюшкова, "польская мова ў народным навучанні непазбежна вядзе да паланізацыі юнацтва і з'яўляецца ў руках польскіх выхавальнікаў магутным сродкам шкоднай палітычнай прапаганды". Прапановы экс-папячыцеля датычылі ўстанаўлення больш жорсткага кантроля над дзяржаўнай школай i настаўнікамі. У прыватнасці, ён патрабаваў неадкладнага закрыцця школы, калі ў ёй нехта карыстаўся польскай мовы і г.д. [20, ад.з. 62, а. 42-49]. 3 красавіка 1892 г. Аляксандр ІІІ зацвердзіў Часовыя правілы аб пакараннях за тайнае навучанне. Правілы датычылі беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх земляў. Адкрыццё тайнай школы каралася штрафам у 300 руб. або трохмесячным турэмным заняволеннем [496, c. 64]. Аднак толькі карнымі сродкамі зліквідаваць тайнае навучанне было немагчыма.

У канцы ХІХ ст. стыхійнасць у справе тайнага навучання паступова саступіла месца арганізаванасці. У 1890 г. было створанае Віленскае таварыства нацыянальнай асветы. Сярод яго кіраўнікоў былі Э.Яленьска-Дмахоўска, М.Роўба, А.Завадскі і В.Венслаўскі. Пад кіраўніцтвам апошняга з 1893 г. у Коўне, Гародні, Вільні і Менску праходзілі нелегальныя сходы дэлегатаў таварыства [645, s. 132]. Дзейнасць "Асветы" спрыяла пашырэнню сярод каталіцкага насельніцтва беларускіх і літоўскіх земляў настрояў непрыяцця расійскай культуры і пераймання культурных узораў, характэрных для Каралеўства Польскага. Мясцовыя культурныя традыцыі трактаваліся хутчэй як другарадныя. Польскамоўныя школы спрыялі пашырэнню польскай нацыянальнай ідэі сярод дзяцей сялянаў-каталікоў. Яны былі ідэальным месцам для сустрэчы нацыянальнай ідэалогіі з масавай свядомасцю.

Адным з кіраўнікоў тайнага навучання на Віленшчыне з'яўляўся прадпрымальнік З.Нагродскі. Ён жа, дарэчы, уласным коштам выдаваў календары для сялянаў і танныя брашуры, як палітычнага зместу, так і мастацкага з творамі А.Міцкевіча, Э.Ажэшкі, Б.Пруса ды інш. Грошы на арганізацыю тайных школаў, на аплату працы настаўнікаў, на выплату штрафаў між іншым паступалі з Шляхецкага клуба ў Вільні. Па ініцыятыве дырэктара Віленскага гандлёвага банка Караля Сальмановіча ўсе сябры гэтага клуба плацілі свайго роду падатак на падтрымку тайных польскіх школаў [600, s. 14]. Актыўна распаўсюджвалася польская патрыятычная літаратура. М.Ялавецкі згадваў пра польскія кнігі, лемантары і звароты ў нацыянальным духу, якія нелегальна дастаўляліся з Каралеўства Польскага [600, s. 11-12]. Пашырэнню польскай нацыянальнай ідэі таксама спрыялі лекцыі польскай літаратуры і гісторыі, якія нелегальна чыталіся ў Вільні прадстаўнікамі мясцовай польскай інтэлігенцыі і па задуме арганізатараў павінны былі супрацьстаяць афіцыйнай расійскай прапагандзе. М.Ялавецкі заўважыў, што ў гэтай асветніцкай дзейнасці Вільня станавілася свайго роду "рэфлектарам, які адбіваў святло, што ішло з Варшавы і Кракава" [600, s. 11]. Польскі гісторык Л.Садоўскі сцвярджаў нават, што на рубяжы ХІХ - ХХ ст. Вільня ўжо не з'яўлялася самастойным культурным цэнтрам, а была толькі пасрэднікам у прапагандзе ідэяў, якія выпрацоўваліся ў Варшаве [645, s. 132-133]. Безумоўна, тайная выдавецкая, адукацыйная і асветніцкая дзейнасць у вялікай ступені была рэалізацыяй ідэалогіі "варшаўскага пазітывізму", якая прычынілася да нараджэння польскага нацыяналізму.

Немагчымасць для расійскіх уладаў выключна рэпрэсіўнымі сродкамі пакончыць з тайным навучаннем стала яшчэ больш відавочнай, калі ў сітуацыю ўмяшалася каталіцкае духавенства. Яно неаднаразова звяртала ўвагу ўладаў на школы, у якіх вялася адкрытая праваслаўная прапаганда і навучанне ў духу праваслаўя. Пераканаўшыся ў дарэмнасці ўсіх зваротаў, віленскі біскуп С.Звяровіч 12 лютага 1902 г. выдаў цыркуляр, якім забараніў каталікам пасылаць дзяцей у ЦПШ [496, c. 64-66]. Гэты цыркуляр паспрыяў масаваму адыходу дзяцей каталікоў з гэтых школ. Улады адступілі. 1 красавіка 1902 г. убачыла свет новае палажэнне пра ЦПШ. Цяпер яны прызначаліся толькі для дзяцей праваслаўных.

Гарадзенская губернская канцылярыя напрыканцы ХІХ - пачатку ХХ ст. была перапоўнена матэрыяламі пра выкрытыя ўладамі тайныя школы [147; 148 ды інш.]. Варта спецыяльна адзначыць школу ў в.Стральцы Гарадзенскага пав., якая праіснавала з 1893 па 1899 г. [147, a. 458]. Падобна на тое, што і на Гарадзеншчыне тайнае навучанне пачало набываць больш арганізаваны характар.

Немагчымасць рэпрэсіўнымі сродкамі пакончыць з тайным навучаннем стала яшчэ больш відавочнай, калі ў сітуацыю ўмяшалася каталіцкае духавенства. Яно неаднаразова звяртала ўвагу ўладаў на школы, у якіх вялася адкрытая праваслаўная прапаганда і навучанне ў духу праваслаўя. Пераканаўшыся ў дарэмнасці ўсіх зваротаў, віленскі біскуп С.Звяровіч 12 лютага 1902 г. выдаў цыркуляр, якім забараніў каталікам пасылаць дзяцей у ЦПШ. Гэты цыркуляр паспрыяў масаваму адыходу дзяцей каталікоў з гэтых школаў. Улады адступілі. 1 красавіка 1902 г. убачыла свет новае палажэнне пра ЦПШ. Цяпер яны прызначаліся толькі для дзяцей праваслаўных.

Трэба адзначыць, што беларускія і літоўскія палякі - арганізатары тайнага навучання - клапаціліся не толькі пра выжыванне польскай мовы. Звычайна яны разумелі сваю задачу як барацьбу за захаванне мясцовых культурных і моўных традыцыяў. Гэта стварала пэўныя магчымасці для развіцця беларускай і літоўскай культуры. Некаторыя з іх непасрэдна падтрымалі развіццё беларускай культуры. У першую чаргу варта назваць імёны Эдварда Вайніловіча (Слуцкі пав.) і Аляксандра Ельскага (Ігуменскі пав.). Э.Вайніловіч, напрыклад, у лісце ад 12 траўня 1896 г. дзякаваў апошняму за прысылку беларускіх кніжак і абяцаў распаўсюдзіць іх на пасяджэнні МТСГ [37, a. 141]. Ядвіга Цыхіньска ў лісце да А.Ельскага адзначала: "З'яўляюся беларускай па нараджэнню і полькай па паходжанню. Адчуваю абавязак падтрымліваць беларускую мову <...> Узімку маімі намаганнямі з'явіцца школа, бо лічу першым абавязкам грамадства пашырэнне асветы, якая ўказвае шлях да дабрабыту і чалавечай годнасці" [37, a. 147-148]. Аляксандр Ельскі ў артыкуле "Адам Міцкевіч на Беларусі", які быў надрукаваны ў газеце "Kрай", сцвярджаў старажытнасць і каштоўнасць беларускай мовы. Ён заклікаў грамадскасць да фінансавай падтрымкі беларускіх выданняў [240. Nr 34].

Прадпрымальнік і дзеяч польскага руху З.Нагродскі захапляўся творчасцю Ф.Багушэвіча. Ён аказаў маральную і матэрыяльную падтрымку беларускаму паэту. Па звестках Антона Луцкевіча, З.Нагродскі фінансава падтрымаў другое выданне "Дудкі беларускай" [318, c. 109]. Вядомая і тая падтрымка, якую аказала Ф.Багушэвічу Эліза Ажэшка. 22 лютага 1888 г. у лісце да Яна Карловіча яна адзначала "прыгожы талент" паэта і выказвала жаданне ўсімі сіламі спрыяць яго беларускамоўнай творчасці [124, a. 11]. Антон Луцкевіч у артыкуле "Жыцьцё і творчасьць Фр.Багушэвіча ва ўспамінах ягоных сучасьнікаў" згадаў, што ў 1896 або 1897 г. Э.Ажэшка запрасіла Ф.Багушэвіча ў Гародню. Ён правёў там некалькі дзён, і амаль увесь знаходзіўся ў доме пісьменніцы, якой чытаў свае творы [316, с. 43].

Амаль адразу пасля падзелаў Рэчы Паспалітай аб'ектам самай пільнай увагі ўрада Расіі стала дробная шляхта. Прычынай гэтага была яе вялізарная колькасць з пункту погляду расійскага чыноўніка. Паводле даследавання польскага гісторыка Іаланты Сікорскай-Кулешы, заснаванага на матэрыялах афіцыйнай статыстыкі, напрыканцы XVIII ст. на беларускіх і літоўскіх землях пражывалі 115 640 шляхціцаў (без уліку сем'яў) [654, s. 10]. Расійскі гісторык В.Зайцаў падлічыў, што прыблізна 86% мясцовай шляхты альбо мелі ва ўласнасці невялікія кавалкі земляў, альбо арэндавалі зямлю ў памешчыкаў, альбо наймаліся да іх на працу. Па сваім сацыяльным становішчы яны былі блізкія да сялянаў. Па ўрадавай тэрміналогіі менавіта гэтыя 86% з'яўляліся "шляхтай", астатнія 14% - "дваранствам" [491, c. 14].

Пасля паўстання 1830 - 1831 гг., на думку І.Сікорскай-Кулешы, улады ўбачылі ў шляхце "небяспечнага ворага Расіі, асяродак бясконцага бунту, войска, гатовае пайсці ў бой на першы заклік землеўласнікаў". Суцішыць "бунт" і аслабіць польскія ўплывы ў "Паўночна-Заходнім крае" павінна было растварэнне яе ў масе плябейскага і няпольскага насельніцтва [654, s. 5]. Дзеля рэалізацыі пастаўленай мэты 19 кастрычніка 1831 г. з'явіўся Указ Мікалая І, які вызначаў тэмпы і сродкі працэса дэкласацыі або "разбору" шляхты. Шляхціцаў, якія не здолелі пацвердзіць прыналежнасць да прывілеяванага саслоўя, пераводзілі ў г.зв. "аднадворцы".

Аднак, нягледзечы на дзяржаўнае змаганне з дробнай шляхтай, па падліках польскага гісторыка, у 50-я гг. ХІХ ст. беларуска-літоўскія губ. па колькасці шляхты ўсё яшчэ выразна дамінавалі сярод іншых губерняў Расіі. Першае месца займала Ковенская губ., у якой на 100 жыхароў прыходзілася 9,16 шляхціцаў, потым ішлі Віленская (6,04) і Менская (6,03), пятае месца займала Гарадзенская - 4,65, сёмае і восьмае - адпаведна Магілёўская (4,19) і Віцебская (3,80) [654, s. 84].

Апошні этап дэкласацыі дробнай шляхты распачаўся пасля разгрому паўстання 1863 г. У 1864 г. выйшаў Указ Аляксандра ІІ, у адпаведнасці з якім усе шляхцічы, якія не здолелі даказаць сваю прыналежнасць да прывілеяванага саслоўя, з 1 студзеня 1865 г. станавіліся сялянамі. Магчымасці даказаць сваю шляхецкасць былі абмежаваныя патрабаваннем прадастаўляць арыгіналы дакументаў аб шляхецтве, павелічэннем выдаткаў на падачу прашэнняў ды інш. Як вынік, у 1868 - 1869 гг. у Менскай губ. было пацверджана шляхецтва толькі 53,4% ад усіх, хто падаваў дакументы (10850 чал.) [491, c. 38]. Іншых прыпісвалі да грамадаў былых прыватнаўласніцкіх сялянаў. Катэгорыя "аднадворцаў", якіх улады характарызавалі як "самы шкодны і незадаволены элемент у краі" або як "падрыхтаваны матэрыял для кожнага рэвалюцыйнага руху", была зліквідаваная ў 1868 г. [491, c. 181].

І.Сікорска-Кулеша прасачыла дынаміку змянення колькасці дробнай шляхты на беларускіх і літоўскіх землях у другой палове ХІХ ст.: 1857 - 145 972, 1863 - 163 875, 1867 - 90 447, 1870 - 89 024, 1897 - 145 547 чал. [654, s. 99]. Рост колькасці дробнай шляхты ў канцы ХІХ ст. даследчыца тлумачыць пераважна ўдакладненнем рэестравых запісаў і натуральным прыростам насельніцтва.

Лічбы яскрава сведчаць пра тое, што расійскія ўлады так і не дасягнулі пастаўленай мэты. І.Сікорска-Кулеша галоўнай прычынай "перамогі Давіда над Галіафам" лічыць польскі патрыятызм дробнай шляхты: "Варты асобнага даследавання феномен захавання дробнай шляхтай <...> нацыянальнай свядомасці, вернасці польскай традыцыі, мове і культуры" [654, s. 104].

Дарэчы, даследчыца адназначна лічыла дробную шляхту "польскай". Нават прызнанне мясцовага паходжання часткі дробнай шляхты не прымусіла яе быць больш асцярожнай пры ўжыванні тэрміна, які характарызуе нацыянальную прыналежнасць гэтай сацыяльнай групы. У дачыненні да беларускіх і літоўскіх земляў яна шырока карысталася паняццямі "польскія правінцыі", "польскія губерні", "усходнія крэсы". Гэтая выразная ідэалагічная абмежаванасць перашкодзіла ўбачыць складаны феномен свядомасці шляхты з ліку літоўскіх палякаў. Між тым на гэты феномен звярнуў увагу Міхал Ромэр. Адзначыўшы, што дробная шляхта этнічных літоўскіх земляў паступова рухалася па шляху спантаннай паланізацыі, ён тым не менш падкрэсліў яе выразную этнакультурную адметнасць ад палякаў [397, s. 24]. Тое ж можна сказаць адносна большасці дробнай шляхты на беларускіх землях. Складанасць феномену свядомасці дробнай шляхты адлюстравалася ў моўнай сітуацыі. Польская даследчыца Зофія Кужова, аналізуючы працэс моўнай паланізацыі беларускай вёскі, заўважыла, што польская мова не выцесніла беларускую. Фактычна яна сталася другой мовай, якая ўжывалася ў вонкавых кантактах. Беларуская мова захавала пазіцыі першай і хатняй мовы [617, s. 24].

Адносіны мясцовай польскай грамадскасці да антыпольскага і антыкаталіцкага заканадаўства ўжо атрымалі эпізадычнае асвятленне. Але на гэтым пытанні варта спыніцца яшчэ раз. Разглядзім спачатку стаўленне сацыяльных нізоў польскай і каталіцкай грамадскасці. Зрабіць гэта дазволіць аналіз следчых справаў па фактах знявагі асобы імператара.

У канцылярыі гарадзенскага губернатара за перыяд 1866 - 1891 гг. захавалася 239 такіх справаў. У першую чаргу аналізаваліся справы, па якіх былі вынесены пакаранні (105). Да іх былі далучаныя справы, у якіх не захаваліся дакументы з рэзалюцыяй аб пакаранні, але віна зневажыцеля была даказаная (29). 91 справа была закончана за недаказанасцю віны. У 14 выпадках, як вызначылі следчыя, меў месца паклёп.

З ліку "герояў" усіх 239 справаў атрымалася вызначыць канфесійную прыналежнасць 110 зневажыцеляў. Сярод іх аказалася 66 каталікоў (з іх 47 сялянаў), 39 праваслаўных (35 сялянаў), 5 іўдзеяў (усе мяшчане). Цікава, што толькі ў 9-ці выпадках этнічнасць каталікоў вызначалася як польская. Прычым гэта датычыла толькі шляхты і ўраджэнцаў Царства Польскага.

Што ж выклікала лаянку каталікоў Гарадзенскай губ. па адрасу расійскага імператара? Разглядзім справы, у якіх прысутнічала абгрунтаванне незадаволенасці царскай асобай. І напачатку звернем увагу на сацыяльныя нізы каталіцкай грамадскасці, г.зн. на сялян і мяшчан. У пераважнай большасці выпадкаў, калі зневажыцелямі з'яўляліся сяляне і мяшчане, незадавальненне выклікала антыкаталіцкая палітыка расійскіх уладаў (60%). Асобу імператара зневажалі ў сувязі з закрыццём касцёлаў ["Каб зямля павыкідала косткі памершага (Аляксандра ІІ - А.С.) за тое, што пакасаваў нашыя касцёлы" [145] (1881 г., Кобрынскі пав.) ды інш.], пагаршэннем матэрыяльнага становішча касцёлаў і каталіцкага духавенства ["Каб яго (Аляксандра ІІ - А.С.) халера задавіла, каб ён стаў такім самым жабраком, як касцёл, каб яго самога абабралі, як абабралі ксяндза" [136] (1874 г., Ваўкавыскі пав.) ды інш.], парушэннем традыцыяў касцёльнага набажэнства ["Каб Гасудару дабра не было, бо забараняе спяваць гімны па-польску, а патрабуе па-руску" [131] (1869 г., Гарадзенскі пав.) ды інш.], увядзеннем абавязковых святочных набажэнстваў у сувязі з памятнымі датамі ў жыцці правячай фаміліі ["Каб вы ўсе згінулі разам з вашай царквой. У нас цара няма і свята таксама няма" [127] (1867 г., Пружанскі пав.) ды інш.].

Значна радзей (20%) знявага суправаджалася незадавальненнем антыпольскай палітыкай урада. Людзі абураліся забаронай размаўляць па-польску ў грамадскіх месцах ["Хутчэй імператара павесяць, чым хто-небудзь забароніць мне размаўляць па-польску" [129] (1867 г., Беласток.)], дэманстравалі сваю гатоўнасць ізноў распачаць узброеную барацьбу. Палясоўшчык з Сакольскага пав. Людвік Макар у спрэчцы з сялянамі на пытанне "А ты хто такі?" адказаў: "Хто я? Паляк! Раней быў мяцеж, і ведайце, што хутка, вельмі хутка зноў пайду біць маскалёў. Я цвёрда ў гэтым перакананы" [134] (1870 г.). Мяшчанін Вікенцій Радзевіч прапагандаваў цэлую праграму сацыяльна-палітычных ператварэнняў: "Гасудара трэба было б забіць, а іншага не прымаць, а выбраць з народа на адзін год. Калі будзе добры, то пакінуць на другі год, і ўсім жылося б добра" [150] (1887 г., Брэсцкі пав.). Ротмістр Шатаў, які вёў следства па гэтай справе, у лісце да начальніка Гарадзенскай жандарскай управы характарызаваў гэты эпізод як праяву "польскага фанатызма і ўсім вядомай польскай нянавісці і нецярпімасці да ўсяго рускага наогул і да рускага ўраду ў прыватнасці, праяву шляхецкіх мараў пра адраджэнне Польшчы і закабаленне сялянскага саслоўя памешчыкамі". У якасці меры пакарання ротмістр з улікам сталага ўзросту зневажыцеля прапанаваў паліцыйны нагляд. Аднак Аляксандр ІІІ, якому дакладвалі гэтую справу, расцаніў яе інакш. В.Радзевіч атрымаў 6 месяцаў турэмнага зняволення.

У перыяд вайны паміж Расіяй і Турцыяй (1877-1878) многія знявагі былі непасрэдна звязаныя з вайной (15%): "Ён (Аляксандр ІІ - А.С.) забірае нашых сыноў, крывапійца <...> Калі яго задавяць, нам будзе лягчэй, нашыя вернуцца да хаты" [140] ды інш. У адказ на рэпліку "Не дай Бог, каб туркі перамаглі" сялянка з Пружанскага пав. Караліна Астрамецкая, чый муж за ўдзел у паўстанні быў сасланы ў Томскую губ., адказала: "Мне ўсё роўна. Горш, чым зараз, пад панаваннем турка не будзе" [139] (1877 г.). Многія выказвалі спачуванне Турцыі ў гэтай вайне: "Наш цар несправядліва абвясціў вайну Турцыі. Нашага цара будуць судзіць замежныя дзяржавы ў Канстантынопалі. Туркі справядліва выразалі хрыстыянаў, бо яны ж схізматыкі" [137] (1877 г., Кобрынскі пав.) ды інш.

Зрэдку сустракаюцца згадкі пра сацыяльныя і гаспадарчыя праблемы жыцця "нізоў" каталіцкага насельніцтва. Відаць, віноўнікамі цяжкага эканамічнага становішча беларускай вёскі сяляне, як і раней, лічылі памешчыкаў. У адной следчай справе перамену свайго становішча селянін звязваў з адраджэннем Польшчы: "Хутка ізноў вернецца Польшча. Сяляне будуць хадзіць у золаце, і не будзе акцыза" [140] (1877 г., Ваўкавыскі пав.).

Незадавальненне каталіцкай шляхты (12% усіх знявагаў) насіла больш выразны палітычны характар. Імператар выступаў у якасці кіраўніка тых уладаў, якія праводзяць у адносінах да палякаў, каталікоў і ўсяго краю варожую палітыку. Адсюль ішло свядомае непрыяцце асобы імператара. Іван Казлоўскі ў прысутнасці прыстава, які прыехаў прадаваць маёнтак памешчыка Цаплінскага (Пружанскі пав.) за невыплату грашовай запазычанасці, пацікавіўся: "Ці хутка Гасудар імператар адмовіцца ад улады і перадасць яе сыну? Магчыма, пры сыне будзе лепш, а то да часу душу выцягнуць" [135] (1871 г.). Л.Пшыбытак у размове з сялянамі заявіў: "Гасудар нікому дабра не зрабіў і не зробіць. Як абдзіраў, так і будзе вас абдзіраць да апошняй кашулі <...> Калі б Турцыя захапіла Расію, то я хаця б перад смерцю ўбачыў бы святло" [143] (1877 г., Слонімскі пав.).

Сцвярджалася нелігітымнасць царскай улады ў Беларусі: "Цар ніякага права на яе (беларускую зямлю - А.С.) не мае" [138] (1877 г., Кобрынскі пав.) ды інш. Выказвалася надзея на хуткае вяртанне польскай улады. Міхал Грахоўскі ў спрэчцы з сялянамі катэгарычна заявіў: "Праз 15 дзён тут будзе Польшча" [132] (1870 г., Берасцейскі пав.). Казалі пра магчымае забойства імператара. Шляхціц Пішчатоўскі, запрошаны на вячэру да праваслаўнага святара, калі зайшла размова пра візіт Аляксандра ІІ у Парыж, неасцярожна выказаў сумніў, ці імператар наогул даедзе да Парыжа [125] (1867 г., Берасце). Пасля пакушэння на жыццё расійскага цара ў Парыжы святар Кульчыцкі ўспомніў пра словы свайго госця і паведаміў "адпаведным органам". Пішчатоўскі быў арыштаваны па падазрэнні ва ўдзеле ў пакушэнні і адпраўлены ў турму Берасця. Дарэчы, Грахоўскі і Пішчатоўскі на момант знявагі былі праваслаўнымі. Але відавочна, што прыняцце праваслаўнай веры было абумоўлена толькі прагматызмам гэтых людзей.

Больш рашучая заява трапіла ў поле зроку жандараў толькі аднойчы. Ужо спамянуты Л.Пшыбытак у размове з сялянамі паведаміў пра падрыхтоўку паўстання: "Каля вёскі Мілавіды ўжо шмат сабралася нашых, г.зн. палякаў, а ў наваколлях Плаўскіх ужо гатовыя 50 чалавек" [143] (1877 г., Слонімскі пав.). Па выніках гэтай справы за насельніцтвам згаданых вёсак быў устаноўлены паліцыйны нагляд.

Каталіцкая шляхта абуралася канфесійнай палітыкай уладаў. Моцнай крытыцы падвяргалася праваслаўная царква. У прыватнасці, сцвярджалася, што царква працуе на ўмацаванне расійскай дзяржаўнасці: "Гэтыя сукіны дзеці, барадатыя кацапы. Уся іх літургія заключаецца ў згадванні нейкіх Аляксандра, Марыі, Мікалая і яшчэ, чорт ведае, якіх цароў. У той жа час ксяндзы, па меншай меры, усё пра Бога ды пра Бога" [130] (1868 г., Кобрынскі пав.).

У рэдкіх выпадках у віну імператару ставілі адмену прыгоннага ладу, якая, на думку некаторых памешчыкаў і ўпраўляючых маёнткамі, спрыяла пашырэнню гультайства сярод сялянаў. Упраўляючы маёнткам Фелікс Шмурло, які назіраў за ходам палявых працаў, заявіў сялянам: "Каб цяпер была паншчына, то я б паказаў вам, як трэба жаць. А ў таго, хто вызваліў вас ад памешчыкаў, дай Бог, каб адняліся рукі і каб яго не прыняла зямля" [133] (1870 г., Кобрынскі пав.) ды інш. Цікава, што ў следчых справах значна часцей незадавальненне адменай прыгоннага ладу выказвалі сяляне.

Толькі ў адным выпадку імператара пазбавілі асабістай адказнасці за тое, што адбывалася ў Беларусі. Памешчык Воўк (Пружанскі пав.) пры атрыманні паведамлення аб неабходнасці своечасовай уплаты працэнтнага (кантрыбуцыйнага) збору з маёнтку заўважыў: "Гасудар пра тое не ведае. Гэта ўрад рабуе народ. Рабаўнікі, злодзеі, бандыты знішчаюць край" [144] (1878 г.). Начальнік жандарскай управы Гарадзенскай губ. у гэтым выказванні не ўбачыў злачынства і загадаў справу закрыць.

Аналіз архіўных матэрыялаў дазволіў убачыць асноўныя "кропкі напружання" ва ўзаемаадносінах паміж каталіцкім насельніцтвам Беларусі і царскай уладай. У апошняй трэці ХІХ ст. самай пашыранай прычынай незадавальнення была антыкаталіцкая палітыка ўладаў. Яна хвалявала і выклікала абурэнне як сялянаў, так і каталіцкай шляхты. Антыпольская палітыка ў гаспадарчай галіне таксама закранала інтарэсы ўсяго каталіцкага (а ў дачыненні да сялянаў і праваслаўнага) насельніцтва. Аднак толькі шляхта разумела і адэкватна ацэньвала яе сутнасць. Сялянская маса традыцыйна вінаваціла ў сваіх праблемах памешчыкаў. У той жа час аналіз даносаў, якімі распачыналіся ўсе справы, дзе фігуравалі "каталікі-шляхта", паказаў, што ў беларускай вёсцы ў другой палове ХІХ ст. не было этнанацыянальнага канфлікта паміж беларускім сялянствам і памешчыкамі-палякамі мясцовага паходжання. Практычна няма ніякай розніцы паміж даносамі сялянаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнання на землеўладальнікаў. Пэўныя культурныя або рэлігійныя адрозненні нейтралізаваліся пачуццём агульнай прыналежнасці да беларускай зямлі. Сяляне, якія звычайна ідэнтыфікавалі сябе ў якасці "тутэйшых", успрымалі і мясцовых польскіх землеўладальнікаў як "тутэйшы элемент". Хоць вастрыня сацыяльнага канфлікта відавочная [494; 520].

Разгледжаныя справы не даюць падставаў сцвярджаць услед за шэрагам польскіх даследчыкаў, што ўсе каталікі Беларусі (А.Лэнтоўскі [269]) або іх значная частка [681; 566] ідэнтыфікавала сябе як палякаў. Хоць, такая тэндэнцыя мела месца. Антыпольская палітыка расійскіх уладаў у Беларусі, якая распаўсюджвалася на ўсё каталіцкае насельніцтва, спрыяла фармаванню ў беларускіх каталікоў пачуцця прыналежнасці да польскай нацыі. Улады ўспрымалі каталікоў як палякаў, і самі беларускія каталікі прызвычайваліся менавіта так ідэнтыфікаваць сябе. Але антыпольская палітыка ў культурнай галіне выклікала незадавальненне не толькі "вярхоў", але і часткі "нізоў" каталіцкага насельніцтва, г.зн. сялянаў і мяшчанаў. Магчыма, аднак, што апошніх хвалявала не столькі пакушэнне ўладаў на іх "польскасць", колькі парушэнне пэўных мясцовых (краёвых) традыцыяў. Тым не менш вартым увагі падаецца з'яўленне сярод беларускіх сялянаў-каталікоў надзеяў, што перамены да лепшага адбудуцца толькі з адбудовай "Польшчы". Безумоўна, гэта было вынікам незадавальнення расійскімі ўладамі.

Пра настрой вышэйшых колаў мясцовага польскага і каталіцкага насельніцтва сведчаць матэрыялы ўспамінаў, дакументы расійскіх афіцыйных установаў і публіцыстыка. Адразу пасля паўстання сярод літоўскіх палякаў запанавалі настроі горычы і разчаравання. Рэжым, устаноўлены генерал-губернатарам М.Мураўёвым, шмат каго прымусіў пашкадаваць аб паўстанчым парыве, аб нядаўняй захопленасці рамантычнымі марамі пра "свабоду нашу і вашу". Многія з іх лічылі паўстанне (па ягоных выніках) шкодным, а дзейнасць Варшаўскага ўраду не адпавядаючай інтарэсам Літвы [416, s. 36-37]. Іншыя нават лічылі паўстанне выратавальным для расійскіх уладаў, якія ў выніку дзейнасці Аляксандра Велепольскага ўсё больш гублялі свае пазіцыі ў гістарычнай Літве. Паўстанне, а дакладней, яго разгром стаў выдатнай нагодай для расправы з польскасцю [384, s. 124]. Юзаф Пілсудскі ўспамінаў, што ў часы ягонага дзяцінства дарослыя вельмі рэдка казалі пра паўстанне, а тое, што казалі, уражвала: "Паўстанне было не толькі памылкай, але і злачынствам" [387, s. 6].

Значная частка мясцовай польскай грамадскасці думала толькі пра выжыванне. У жніўні 1866 г. начальнік жандарскай управы Аршанскага пав. дакладваў свайму кіраўніцтву: "Шляхта без пярэчання выконвае ўсе распараджэнні ўрада і пры ўсялякай нагодзе выказвае яму адданасць, усведамляючы бяздумнасць удзелу ў былых палітычных хваляваннях і разам з тым сваё бязсілле" [52, a. 2]. Нехта Ігнацы Расцішэўскі скардзіўся ў лісце ў кастрычніку 1866 г. свайму сваяку: "Я каля 20 гадоў служыў ураду. Шэльмы і мярзотнікі задумалі бунт супраць ураду, а па іх міласці страдаю і я, адданы прэстолу ўсё сваё жыццё" і г.д. [45, a. 45]. Некаторыя звярталіся да ўладаў з запытам, ці дастаткова будзе для вызвалення ад "кантрыбуцыйных збораў" адрачэння ад Каралеўства Польскага і палякаў наогул, ад польскай мовы і польскіх звычаяў, выхавання дзяцей у рускіх навучальных установах у духу адданасці Расіі [64, a. 9 адв.].

Віленскі генерал-губернатар П.Альбядзінскі ў лісце да Аляксандра ІІ у снежні 1879 г. адзначаў, што "тутэйшаму польскаму насельніцтву чуждае імкненне праяўляць якую б ні было варожасць да ўраду" [19, ад.з. 53, а. 2 адв.]. Паліцыйныя чыны такой пэўнасці не мелі. Пінскі павятовы спраўнік дакладваў менскаму губернатару ў лістападзе 1876 г.: "<...> Поўнае неспачуванне палякаў да славянскай справы (руска-турэцкая вайна 1876-1877 г. - А.С.) відавочнае. Напрыклад, запрашэнне маршалка шляхты да ахвяраванняў на карысць сем'яў славян, загінуўшых у вайне з туркамі, не сустрэла водгуку. Звесткі пра паражэнні сербаў сустракаюцца з некаторым зларадствам і распаўсюджваюцца з асаблівай хуткасцю" і г.д. [16, a. 26-27].

Сярод часткі літоўскіх палякаў сапраўды жыло жаданне працягваць барацьбу. Яго нараджала любоў да роднай зямлі, якая апынулася ў руках моцнага і бязлітаснага ворага. Вось як ацаніў панаванне расійскіх уладаў на беларускіх і літоўскіх землях адзін з мясцовых публіцыстаў: "<...> Знішчаны ўвесь край, а рэшткі застаўшыхся жыхароў, даведзеныя да апошняй ступені жабрацтва, жывуць ва ўмовах здзекаў і рабункаў. Іх змушаюць прымаць схізму або, як доказ найвышэйшай ласкавасці, дазваляюць выехаць за мяжу. Край захапіла банда злачынцаў, якіх узначальваюць губернатары і вышэйшыя маскоўскія чыноўнікі <...> Тут няма пашаны ні асабістых правоў, ні ўласнасці <...>" [582, s. 371].

Паўстанцы 1863 г. заставаліся героямі для моладзі. Той жа Ю.Пілсудскі згадваў: "Усе мары канцэнтраваліся ў той час вакол паўстання і ўзброенай барацьбы супраць маскалёў, якіх я ўсёй душой ненавідзеў <...>" [387, s. 3]. Іншы вядомы дзеяч польскага руху Вацлаў Студніцкі (Гізберт-Студніцкі), згадваючы пра свае дзіцячыя прагулкі з мамай каля Дынабургскай крэпасці, ў якой быў пакараны смерцю Леон Плятэр, пісаў: "Неаднойчы калі праходзіў каля крэпасці, абдумваючы планы яе захопу, а заходзячае сонца зіхацела ў вільготным тумане, які ўздымаўся з палёў, здавалася мне, што бачу душу Плятэра, і я маліўся яму як мучаніку нацыянальнай справы і прасіў, каб паслаў на мяне моц вызваліцеля Польшчы" [411, s. 8-9].

Але большасць падзяляла настроі згодніцтва. Ягонае пашырэнне ў 80 - 90-я гг. ХІХ ст. было звязанае з ужо згаданай газетай "Край", якая выдавалася ў Санкт-Пецярбургу з 1882 г. Рэдакцыю ўзначальвалі Эразм Пільц і Уладзімір Спасовіч. Першага з іх М.Ялавецкі ацэньваў як прыхільніка рэальнай працы па адбудове краю і праціўніка той спецыфічнай пасляпаўстанчай хваробы, якую можна было б назваць "палітычнай істэрыяй" [10, s. 50]. І сапраўды пецярбургскі штотыднёвік не выступаў з пастулатамі абароны польскіх нацыянальных інтарэсаў. Газета асуджала імкненне да незалежнасці. Яна нават не адстойвала патрабавання аўтаноміі Каралеўства Польскага. "Радыкалізм" абмяжоўваўся пастулатамі самакіравання Каралеўства Польскага і "заходніх губерняў". Вуснамі Альфрэда Шчэпаньскага рэдакцыя сцвярджала цалкам ў духу "варшаўскага пазітывізму", што эфектыўная палітыка складаецца з намаганняў і здольнасцяў кожнага добра працаваць на сваім месцы і быць прыкладам як у галіне матэрыяльнай працы, так і ў маральнай і інтэлектульнай сферы [239. Nr 1].

"Kрай" шмат увагі надаваў сітуацыі ў Беларусі і Літве. Аналіз публікацыяў за 1885 г. паказаў, што найбольш артыкулаў, паведамленняў, лістоў ды інш. датычыла праблемаў г.зв. "Паўночна-Заходняга краю" (293). Наступнае месца займалі праблемы еўрапейскай часткі Расіі (224), потым ішлі ўкраінскія землі (191) і толькі на чацвёртай пазіцыі знаходзілася Каралеўства Польскае.

Штотыднёвік карыстаўся папулярнасцю ў беларуска-літоўскіх губ. Тут знаходзілася самая вялікая група ягоных падпісчыкаў. Паводле падлікаў Зянона Кмеціка, на 14 лютага 1902 г. тут пражывалі 1255 падпісчыкаў штотыднёвіка, у Каралеўстве Польскім - 632, а ў еўрапейскай часткі Расіі - 547 [613, s. 153].

Менавіта згодніцтва прымусіла групу літоўскіх палякаў (у т.л. маршалка шляхты Віленскай губ. Адама Плятэра, які паводле інфармацыі М.Ялавецкага, хаваў ва ўласнай хаце польскіх сацыялістаў [600, s. 12]), прысутнічаць на цырымоніі адкрыцця помніка М.Мураўёву ў Вільні 20 лістапада 1898 г. Яно ж было галоўнай прычынай прысутнасці 42 землеўладальнікаў Віленшчыны на адкрыцці помніка Кацярыне ІІ у Вільні 10 верасня 1904 г. Грамадскасць Каралеўства Польскага асудзіла гэты ўчынак. Нават нарадзіўся тэрмін "катараняжы" як сінонім слова "здраднікі". Ян Юркевіч лічыў гэтую прысутнасць пацвярджэннем глыбокага заняпаду нацыянальнага пачуцця ў шляхецкім асяродку [607, s. 25]. Але з такой ацэнкай нельга пагадзіцца.

Аляксандр Хаміньскі ўспамінаў, які бурлівы характар набыў сход землеўладальнікаў па абмеркаванні пытання пра ўдзел у адкрыцці помніка. Сітуацыю выбара ўскладняла, з аднаго боку, абяцанне нядаўна прызначанага міністра ўнутраных справаў князя П.Святаполк-Мірскага хадайнічаць аб адмене Указу ад 10 снежня 1865 г., а з другога боку, боязь грамадскага асуджэння ўдзелу ў цырымоніі. Большасць выказвалася за неабходнасць удзелу ў цырымоніі. Пры гэтым амаль кожны казаў, што пэўныя абставіны не дазваляюць яму прысутнічаць асабіста. Аднак, як зазначыў А.Хаміньскі, пачуццё грамадзянскага абавязку, нарэшце, перамагло [7. T. 1, s. 153]. Праўда, надзеі на ўступкі расійскага ўраду спраўдзіліся толькі часткова. Лешэк Яськевіч лічыць, што менавіта акты згодніцтва і неаднаразовыя звароты "згоднікаў" да ўладаў прычыніліся да з'яўлення Указа ад 12 снежня 1904 г., які наносіў моцны ўдар па "выключнаму" заканадаўству. На думку даследчыка, мемарандумы польскіх згоднікаў цалкам адпавядалі ўяўленням расійскай апазіцыі пра мадэрнізацыю дзяржаўнага ладу [601, s. 38].

Беларуска-Літоўскі край у другой палове ХІХ ст. стаўся адной з галоўных арэнаў вырашэння "польскага пытання". Пад апошнім улады разумелі ліквідацыю ўсялякіх уплываў мясцовай польскай грамадскасці на палітычнае, эканамічнае, культурнае і рэлігійнае жыццё рэгіёну. Пры гэтым антыпольскія па форме і антыкаталіцкія па зместу мерапрыемствы ўраду і мясцовай адміністрацыі датычылі таксама беларусаў-каталікоў і літоўцаў. Трэба заўважыць, што на беларускіх землях польска-расійская барацьба насіла найбольш востры характар. Адной з прычынаў гэтага было адносна позняе фармаванне такога грамадска-культурнага фактара, як беларускі нацыянальны рух.

Расійскія ўлады не збіраліся ўлічваць інтарэсы літоўскіх палякаў. Перыяды пэўнай лібералізацыі ў палітыцы вырашэння "польскага пытання" тлумачацца галоўным чынам перыядычнымі "прыступамі" разчараваннямі ў сілавых сродках. Аднак спробы прыцягнуць палякаў Беларусі і Літвы да супрацоўніцтва, не адмяняючы пры гэтым асноўных абмежаванняў, што было характэрна для перыяду генерал-губернатарства А.Патапава (1868-1874), П.Альбядзінскага (1874-1880) і П.Святаполк-Мірскага (1902-1904), таксама не апраўдалі спадзяванняў. Расійская дзяржаўнасць не мела неабходнага цывілізацыйнага патэнцыялу, каб пакончыць з фатальным "польскім пытаннем" і завяршыць русіфікацыю краю. Менавіта гэтым тлумачацца відавочныя хістанні паміж традыцыйнымі сродкамі паліцыйна-бюракратычнага панавання і эпізодамі вымушанага лібералізма. Аналіз расійскай палітыкі ў "польскім пытанні" на беларускіх і літоўскіх землях у апошняй трэці ХІХ ст. не дае падставаў характарызаваць яе як "інтэграцыйную".

Рознагалоссі сярод прадстаўнікоў расійскай правячай эліты датычылі толькі тактыкі правядзення асіміляцыйнай палітыкі. Яе канчатковая мэта і для М.Мураўёва, і для П.Святаполк-Мірскага была адзінай - ператварэнне Беларуска-Літоўскага краю ў тыповую расійскую правінцыю. Трактоўка палякаў (і каталікоў наогул) у заканадаўстве і практычных дзеяннях цэнтральнай і мясцовай адміністрацыі сведчыць пра вялікарускі характар Расійскай дзяржавы. Фактычна на беларускіх землях падаўляліся і забараняліся ўсе праявы польскасці з адначаснай забаронай праяваў беларускай і літоўскай этнакультурнай індывідуальнасці. Расія ажыццяўляла палітыку дзяржаўнага нацыяналізма, якая абмяжоўвала магчымасці нацыянальна-культурнага развіцця нярускіх народаў і забяспечвала палітычную і культурную перавагу рускай нацыі. Можна цалкам пагадзіцца з высновай М.Ромэра, які ў 1906 г. сцвярджаў, што расійскі ўрад на беларускіх і літоўскіх землях праводзіць палітыку русіфікацыі і асіміляцыі нярускіх народаў. Галоўным сродкам асіміляцыі з'яўлялася абмежаванне правоў гэтых народаў, стрымліванне іх культурнага развіцця і ўмацаванне рускіх уплываў [400, s. 35].

Дыяпазон настрояў рэпрэсаванай польскай грамадскасці быў даволі шырокім: ад гатоўнасці прыстасавацца да новых новых умоваў жыцця і рабіць кар'еру нават шляхам страты ўласных культурных традыцыяў і перамены веравызнання да жадання працягваць узброеную барацьбу і надалей. Большасць беларускіх і літоўскіх палякаў не жадалі страчваць сваю этнакультурную і веравызнальную індывідуальнасць і шукалі магчымасці захавання ўласных пазіцыяў у жыцці краю. Сярод сацыяльных вярхоў палякаў Беларусі і Літвы найбольш распаўсюджанымі былі згодніцкія настроі. Яны ўпарта шукалі шляхі дасягнення пэўнага кампрамісу паміж намаганнямі расійскага ўраду і ўласнымі інтарэсамі, якія звычайна атаясамляліся з інтарэсамі роднага Беларуска-Літоўскага краю. На гэтым шляху былі дасягнутыя некаторыя поспехі, асабліва ў справе захавання моцных пазіцыяў у эканоміцы краю. Сацыяльныя нізы мясцовай польскай грамадскасці не праяўлялі грамадска-палітычнай актыўнасці. Аднак яны выказвалі досыць выразнае незадавальненне палітыкай прыціску каталіцкага касцёлу.

Гістарычныя дакументы не даюць падставаў сцвярджаць, што большасць мясцовай польскай грамадскасці імкнулася прыстасавацца да "выключнага заканадаўства". Яна выразна супрацьстаяла гэтаму заканадаўству, імкнулася адстойваць інтарэсы гістарычнай Літвы, якія не супадалі з польскімі нацыянальнымі інтарэсамі. Аднак доўгі час літоўскія і беларускія палякі не мелі рэальных магчымасцяў адкрыта выступіць супраць палітыкі русіфікацыі.

Эвалюцыя "польскага пытання" ў беларускай гісторыі ў апошняй трэці ХІХ - пачатку ХХ ст.

Істотны ўплыў на эвалюцыю "польскага пытання" аказалі нацыятворчыя працэсы на польскіх, беларускіх і літоўскіх землях. Актывізацыі нацыянальных рухаў спрыяла не толькі палітычная сітуацыя, але і ўздзеянне пэўных агульнаеўрапейскіх тэндэнцый. Другая палова ХІХ ст. стала для Еўропы часам нацыянальнага абуджэння. Прычым нацыянальныя працэсы развіваліся ў двух кірунках і адпаведна фармаваліся два розныя тыпы нацый. Першы з іх можна акрэсліць як этнакультурны (або этнамоўны [630, s. 21]), які ўзнік дзякуючы наданню этнічным рысам, у першую чаргу мове, значэння рашаючага фактара кансалідацыі нацыі. Другі - як грамадзянскі (або палітычны). У гэтым выпадку дамінаваў фактар дзяржаўнай прыналежнасці.

Першы тып, які пераважаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе, фармаваўся як вынік нацыянальных рухаў "нетытульных" народаў Расійскай, Германскай і Аўстра-Венгерскай імперый. Шлях да ўтварэння нацыі першага тыпа праходзіў праз дэзінтэграцыю імперый і распад дзяржаўных структур. Нацыя стваралася як культурацэнтрычная супольнасць. Яе фармаванне звычайна суправаджалася ростам значэння культурнай тоеснасці і развіццём ідэалогіі, якая абапіралася на гэтую тоеснасць.

У розных частках Еўропы гэтыя працэсы мелі свае асаблівасці. Непасрэдны ўплыў на тэмпы разгортвання нацыятворчых працэсаў аказвалі разбежнасці ва ўзроўні гаспадарчага і культурнага развіцця. Утварэнню нацыяў спрыяла дэмакратызацыя сацыяльнага жыцця, далучэнне да палітычнай сферы шырокіх колаў насельніцтва. На землях былой Рэчы Паспалітай гэты працэс працякаў не так хутка, як у Заходняй Еўропе. Тым не менш агульныя тэндэнцыя праяўляліся і тут. Лідэрам была тэрыторыя Каралеўства Польскага.

Працэс мадэрнізацыі грамадства, прыспешаны тым, што на значнай частцы польскай тэрыторыі прыгонны лад быў адменены яшчэ ў 1807 г., спрыяў фармаванню новай сацыяльнай структуры ўзнікаючай польскай нацыі. Знікаў саслоўны падзел. Усё часцей пазіцыя ў грамадстве вызначалася не паходжаннем, а памерамі маёмасці. Шляхецкая нацыя наступова ператваралася ў постшляхецкую і мяшчанскую. Ішоў працэс фармавання нацыянальнай буржуазіі і пралетарыята. А.Цвікевіч пісаў пра гэты перыяд, што "месца польскага зямельнага пана з яго традыцыямі пачала займаць маладая польская буржуазія. Яна прыносіла з сабой і новы сьветапагляд, абапёрты на модны тады пазітывізм, і новую мараль, і новыя ідэалы" [559, c. 125].

Утварэнне сучаснай польскай нацыі суправаджалася з'яўленнем нацыянальных палітычных партый і арганізацый. Адной з буйнейшых стала Польская ліга (1887), якая непасрэдна прычынілася да ўтварэння ПДНП. Таксама заслугоўвае ўвагі дзейнасць Б.Ліманоўскага і ягоных аднадумцаў, якія спрабавалі паяднаць ідэю адраджэння Польскай дзяржавы з сацыялістычнай ідэалогіяй. Ідэалогія польскага нацыянальнага руху фармавалася па-за межамі беларускіх і літоўскіх земляў. Яе пашырэнне на гэтыя землі непазбежна вяло да надання паняццю "паляк" нацыянальнага зместу і спрыяла абвастрэнню адносінаў найперш з літоўскім, а пазней і з беларускім рухам.

Нацыятворчы працэс сярод польскай грамадскасці гістарычнай Літвы знаходзіўся пад уплывам таксама іншых фактараў. Па-першае, ён адбываўся ва ўмовах рашучай і паслядоўнай палітыкі дэпаланізацыі. Вылучэнне палякаў (а фактычна, каталікоў) у асобную сацыяльную групу, якая падвяргалася жорсткім палітычным рэпрэсіям і пераследу прыспешыла працэс фармавання сучаснай польскай нацыі, які ўжо адбываўся на этнічных польскіх землях. Кожнае паўстанне не толькі пагаршала становішча палякаў у межах Расійскай імперыі. Яно ўмацоўвала разуменне немагчымасці нармальнага існавання пад уладай царызма. Гісторыя паўстанцкай барацьбы ператваралася ў міфалогію, галоўнымі героямі якой былі змагары "За вольнасць нашу і вашу". Гэта спрыяла пашырэнню польскай ідэі. Напрыклад, Б.Ліманоўскі пасля паўстання 1863 г. ужо ідэнтыфікаваў сябе як паляка [570, s. 205].

Варта яшчэ раз нагадаць, што мясцовыя чыноўнікі звычайна распаўсюджвалі антыпольскія мерапрыемствы на ўсё каталіцкае насельніцтва, бо задача выяўлення "асобаў польскага паходжання" звычайна вырашалася на падставе канфесійнага прынцыпу. Тым самым расійскі ўрад сам спрыяў замацаванню вядомага стэрэатыпа "каталік=паляк", які ў значнай ступені прычыніўся да працэсу паланізацыі беларускага і літоўскага насельніцтва ў ХІХ - пачатку ХХ ст.

Па-другое, імкнучыся да ўмацавання сваіх пазіцый, расійскія ўлады спрабавалі (не без поспеху) супрацьпаставіць народныя масы вышэйшым колам грамадства. Гэта замаруджвала фармаванне закончанай сацыяльнай структуры нацыі. Хоць спыніць перамены ўлады не здолелі. Паняцце "паляк", якое пачало ўспрымацца ў нацыянальным сэнсе, паступова пашыралася таксама на частку сялянства. Гэта знайшло адлюстраванне ў мастацкай літаратуры. Дастаткова згадаць пра раман Э.Ажэшкі "Над Нёманам" (1887).

Ператварэнню сацыяльных нізоў у нацыятворчыя элементы спрыяла ў 70 - 80-х гг. ідэалогія "варшаўскага пазітывізма" *, якая рэалізоўвалася шляхам г.зв. "арганічнай працы". Важным яе кірункам была польская адукацыйная і асветніцкая дзейнасць. Менавіта культура ў другой палове ХІХ ст. стала галоўным фактарам інтэграцыі польскай нацыі. "Арганічная праца" павінна была падрыхтаваць ніжэйшыя колы грамадства да ўспрыяцця польскай нацыянальнай ідэі. Лёс паўстанняў 1830 - 1831 гг. і 1863 - 1864 гг. яскрава сведчыў, што без падтрымкі народных масаў барацьба супраць расійскага самаўладдзя не мела шанцаў на поспех.

Актывізацыя польскай грамадскай і культурнай дзейнасці прыспешыла на польскіх, беларускіх і літоўскіх землях працэс утварэння сучасных нацый. Верагодна, "арганічная праца" разам з іншымі фактарамі (феномен польскага каталіцкага касцёла, уплывы маёнтка) прычыніліся да знікнення беларуска-літоўскай этнічнай мяжы. У трэцяй чвэрці ХІХ ст., як паказалі даследаванні Х.Турскай, на беларуска-літоўскім этнічным памежжы сфармаваўся польскамоўны каталіцкі рэгіён [680]. Сацыяльная структура літоўскіх палякаў папоўнілася сялянствам.

Яшчэ адным істотным фактарам, на які звярнуў увагу Р.Радзік, была немагчымасць распаўсюджвання дэмакратычнай ідэалогіі, якая магла ператварыць жыхароў беларускіх і літоўскіх губерняў у свабодных грамадзянаў [640, s. 66]. Апошняе было звязана з познім вызваленнем ад прыгону (1861), адмовай ад правядзення на беларускіх землях ліберальных рэформаў ды інш.

На польскіх, літоўскіх і беларускіх землях ва ўмовах адсутнасці нацыянальных дзяржаваў нацыятворчыя працэсы непазбежна набылі этнакультурны характар. Пашырэнню этнакультурнага (этнамоўнага) разумення нацыі спрыяла таксама палітыка расійскіх уладаў, якія напрыканцы ХІХ ст. значную ролю ў вызначэнні нацыянальнасці пачалі надаваць фактару роднай мовы. З улікам непрызнання самабытнасці беларускай мовы і афіцыйнай ацэнкі яе як дыялекта рускай мовы гэты падыход адразу значна павялічваў колькасць "рускіх" у гістарычнай Літве. Афіцыйныя асобы перыядычна выказваліся пра пашырэнне сферы ўжывання беларускай мовы, але за гэтымі размовамі стаяла толькі жаданне прыспешыць асіміляцыю беларускіх і літоўскіх земляў і пакончыць з "польскім пытаннем" у гэтым рэгіёне.

У апошняй трэці ХІХ ст. паняцце "паляк" ва ўспрыяцці часткі мясцовай грамадскасці паступова набывала характар нацыянальнай катэгорыі. Але адначасна ў сялянскім асяроддзі пашырылася чыста канфесійнае разуменне гэтага паняцця. Апроч таго сярод адукаваных колаў яшчэ ўжываўся этнонім "ліцвіны", быў распаўсюджаны этнонім "ліцвіна-беларусы" [37] і, нарэшце, "літоўскія палякі".

Ліцвінства не знікла. У ім нават знайшлося месца для ўспрыяцця тэрыторыі былога ВКЛ у якасці Беларусі і Літвы. Жывучасць падвоенай свядомасці была абумоўленая расійскай палітыкай і велізарным уплывам гістарычнай памяці на свядомасць. Напрыклад, М.Чапска ва ўспамінах адзначала: "Чым быў наш край, родная Беларусь, як не часткай Вялікага княства, на працягу чатырох стагоддзяў аб'яднанага з Польшчай, а потым захопленага Расіяй?" [352, s. 251].

Праўда, ліцвінства ў гэты час набыло новыя рысы. Яго прадстаўнікі рэзка крытыкавалі "авантурызм" палітыкаў Каралеўства Польскага. Менавіта як авантуру ацэньвала паўстанне 1863 г. частка заможнай шляхты беларускіх і літоўскіх земляў у другой палове 60-х - 70-я гг. [416, s. 37-38 ды інш.], якая займала пазіцыі згодніцтва. Такое ліцвінства слаба нагадвала былую прыхільнасць да палітычных традыцый ВКЛ. Яно ператваралася ў праяву рэгіяналізма ў польскім руху. Не выпадкова менавіта ў апошняй трэці ХІХ ст. на тэрыторыі гістарычнай Літвы пачаў пашырацца этнонім "літоўскія палякі" [576, s. 184 ды інш.]. У далейшым пад уплывам беларускага і літоўскага нацыянальных рухаў адбудзецца трансфармацыя гэтага паняцця ў этнічным кірунку, што дазволіць карыстацца тэрмінам "беларускія палякі". У гэты ж час за беларускімі, літоўскімі і ўкраінскімі землямі сярод польскай грамадскасці замацоўваецца паняцце "ўсходнія крэсы. Л.Заштаўт ахарактарызаваў яго з'яўленне як свайго роду ідэалагічны контраргумент палітыцы русіфікацыі [704, s. 24].

Падзеі першай паловы 60-х гг. ХІХ ст. моцна паўплывалі на далейшую эвалюцыю працэса беларускага культурнага накаплення. Адмена прыгоннага ладу (1861) і паўстанне 1863 г. значна прыспешылі працэс пэўнай дэмакратызацыі грамадства, які, як заўважыў яшчэ М.Ромэр, генетычна звязаны з нацыянальным Адраджэннем [397, s. 224]. Маніфест 19 лютага 1861 г. нанёс моцны ўдар па саслоўнай структуры грамадства. Паўстанне паспрыяла палітычнай актывізацыі сацыяльных нізоў незалежна ад таго, на чыім баку яны апынуліся. Яно ж прыспешыла і працэс ліквідацыі прыгонніцтва. Увесну 1863 г. улады, баючыся пашырэння паўстання, прадаставілі сялянам Беларуска-Літоўскага краю права выкупу зямлі і дзяржаўныя крэдыты для яго ажыццяўлення.

Аднак гэтая дэмакратызацыя, а дакладней, мадэрнізацыя грамадства адбывалася ва ўмовах палітыкі русіфікацыі. Фактычна адзінай магчымасцю легальнай грамадскай дзейнасці станавіўся ўдзел у гэтай палітыцы. Частка сацыяльных нізоў насельніцтва Беларусі скарыстала з яе. А вось большасць мясцовай шляхты зрабіла іншы выбар.

Пасля разгрому паўстання адбывалася хуткая пераарыентацыя палітычна паланізаваных ліцвінаў. Раней, калі існавала магчымасць легальнай грамадска-культурнай працы на карысць Беларусі і Літвы, сфармаваўся пэўны тып грамадскага работніка краю. Пасля паўстання легальныя магчымасці такой працы зніклі. Большасць "польскіх элементаў" пачала арыентавацца на Польшчу і на яе культурныя патрэбы, г.зн., што палітычная паланізацыя гэтай часткі шляхты актыўна дапаўнялася культурнай [397, s. 206-207]. Падмурак з-пад ліцвінскай традыцыі таксама выбівала поўная русіфікацыя афіцыйнай сістэмы адукацыі і забарона друку на польскай, літоўскай і беларускай мовах лацінкай.

Адначасова расійскія ўлады актыўна разыгрывалі "беларускую карту". Ужо ў 1863 г. у Вільні была выдадзена кніга на беларускай мове "Рассказы на белорусском наречии", якая агітавала беларускае сялянства падтрымаць урад у падаўленні "польскага паўстання" [704, s. 359]. Ва ўрадавых статыстыках і картах выкарыстоўваецца тэрмін "беларусы" побач з назвамі "велікарусы" і "маларосы" [547, c. 166]. У 1869 г. улады дазволілі друкаваць на беларускай мове "грамадзянкай" этнаграфічныя зборнікі. Пашыралася ўжыванне тэрміна "Беларусь". Прычым да "беларускіх земляў" улады пачалі адносіць ужо і Менскую губ. У 1863 г. этнограф П.Баброўскі прапанаваў галоўным крытэрыем вызначэння этнасу лічыць мову [319]. У прыватнасці, ён пісаў, што беларус-селянін, ці будзе ён праваслаўны, ці каталік, мае свае перакананні, сваю маральную філасофію і перадае гэта разам з мовай сваім дзецям і ўнукам. Ідэя вызначэння этнічнасці па мове цалкам адпавядала інтарэсам расійскага афіцыёзу, які лічыў беларускую мову толькі дыялектам рускай.

У 60 - 70-я гг. пры актыўным удзеле афіцыйных колаў на глебе заходнерускай культурнай традыцыі была распрацавана г.зв. "тэорыя заходнерусізма". Паводле яе, Беларусь з'яўлялася культурнай і дзяржаўнай часткай Расіі, а беларусы - адгалінаваннем рускага этнасу. Гісторык М.Каяловіч у сваіх працах даказваў, што Украіна, Беларусь і Літва гістарычна ўяўляюць адно цэлае і з'яўляюцца неад'емнай часткай Расіі як тэрытарыяльна, так і этнічна. Этнаграфічныя асаблівасці беларускіх земляў тлумачыліся польскімі ўплывамі і падлягалі ліквідацыі. Апошнім гэтая тэорыя істотна адрознівалася ад заходнерускай культурнай традыцыі. Зрэшты, не ўсе "заходнерусы" падзялялі ідэю знішчэння этнаграфічных асаблівасцяў.

Умацаванню заходнерусізма павінны былі спрыяць шматлікія навуковыя даследаванні народнай культуры беларусаў, якія пры падтрымцы ўрада шырока разгарнуліся ў 60 - 70-я гг. Навукоўцы (І.Насовіч, М.Дзмітрыеў, Ю.Крачкоўскі, А.Семянтоўскі ды інш.) сапраўды імкнуліся да гэтага. Аднак іх даследаванні на справе толькі пацвярджалі існаванне самастойнага беларускага этнасу. Як гэта часта бывае ў гісторыі, рэальныя наступствы пэўных дзеянняў цалкам пярэчылі намерам тых, хто іх здзяйсняў.

Працэс беларускага культурнага накаплення, якое адбывалася ў межах ліцвінскай і заходнерускай культурных традыцый, ва ўмовах пэўнай мадэрнізацыі грамадства паспрыяў афармленню ўласна беларускай культурнай традыцыі. Прычыніліся да гэтага і ліцвіны і "заходнерусы". Беларускасць у пэўным сэнсе была спробай прымірэння двух розных цывілізацыйных тыпаў, якія дзялілі Беларусь.

Ужо першая публічная праява беларускай культурнай традыцыі адначасова была спробай яе прарыву на "палітычную тэрыторыю". У канцы 70 - пачатку 80-х гг. ХІХ ст. беларускія народнікі выступілі з тэарэтычным абгрунтаваннем існавання беларусаў як "асобнай галіны славянскага племені". Упершыню выпрацоўка нацыянальнай ідэалогіі аказалася звязанай з сацыялістычнай ідэяй у яе народніцкім варыянце. У народніцкіх выданнях ("Пісьмы пра Беларусь. Пісьмо першае" Данілы Баравіка, "Пасланне да землякоў беларусаў" Шчырага беларуса, двух нумарах гектаграфічнага часопіса "Гомон" ды інш.) адзначаліся спецыфічныя кліматычныя, прыродна-геаграфічныя, гістарычныя і этнаграфічныя ўмовы, якія адрознівалі Беларусь ад Расіі, Польшчы і Украіны. Падкрэслівалася адметнасць беларускай мовы. Народнікі сцвярджалі, што беларускі народ адчувае сваё арганічнае адзінства і адрознівае свае інтарэсы ад польскіх і вялікарускіх. Аўтары публікацый прапанавалі лозунг "Беларусь для беларусаў". Пры гэтым беларускі этнас успрымаўся імі як выключна сялянскі. Падобнае ўспрыяцце прывядзе ў далейшым да пэўнай этналінгвістычнай і сацыяльнай абмежаванасці беларускай культурнай традыцыі.

Ідэю самастойнасці беларусаў адстойвалі аўтары публікацый у легальнай газеце "Минский листок", якая была цэнтрам групоўкі беларускіх памяркоўных лібералаў. Гісторык М.Доўнар-Запольскі ў сваіх артыкулах (1888) на старонках газеты даказваў існаванне беларускай нацыі, падкрэсліваючы самабытнасць беларускай гісторыі і мовы.

На канчатковае афармленне беларускай культурнай традыцыі моцна паўплывала літаратурная дзейнасць Ф.Багушэвіча (1840-1900). У прадмове да "Дудкі беларускай", выдадзенай у Кракаве ў 1891 г., паэт абвясціў пра існаванне самастойнай і паўнацэннай беларускай мовы, акрэсліў тэрыторыю яе распаўсюджвання, папярэдзіў, што страта роднай мовы прывядзе да знікнення беларускага этнасу. Паэт з гонарам згадваў мінулае Беларусі, калі яна разам з Літвой баранілася ад крыжацкіх нападаў, а пасля ўтварэння дзяржавы Гедыміна апынулася ў сярэдзіне Літвы як "тое зярно ў гарэху" [289, c. 22]. Упершыню ў гэтай прадмове ўсе этнічныя беларускія землі атрымалі назву "Беларусь". Ёсць усе падставы лічыць беларускіх народнікаў і Ф.Багушэвіча "піянерамі" ўласна беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння. Апошняга апроч таго з поўным правам можна назваць адным з тых "філалагічных падбухторшчыкаў", ролю якіх у нацыянальных працэсах вельмі высока ацэньваў Б.Андэрсан [423, c. 106].

Карыстаючыся тэрміналогіяй М.Гроха, можна сцвярджаць, што беларускі нацыянальны рух уступіў у стадыю "Б" ("культурную"). Для яе характэрна распаўсюджанне мовы бездзяржаўнай нацыі ў галіне адукацыі і літаратуры, з'яўленне нацыянальнага друку. Вядома, што ў адрозненні ад мадэлі чэшскага даследчыка стадыя "Б" у беларускім варыянце абмяжоўвалася толькі літаратурай. Тым не менш на гэтым этапе беларуская культурная традыцыя пачала паступова адмяжоўвацца ад польскай.

Такім чынам, толькі ў апошняй трэці ХІХ ст. (пасля паўстання 1863-1864 гг.) паняцце "паляк" пачало набываць уласна нацыянальны змест. Хоць польскай грамадскасці беларускіх і літоўскіх земляў працэс фармавання сучаснай польскай нацыі датычыў толькі часткова. Мясцовыя палякі захавалі шэраг істотных асаблівасцяў уласнай свядомасці (уяўленне пра мясцовае паходжанне, усведамленне непарыўнай сувязі з роднай зямлёй), якія і нарадзілі адметны тып літоўскіх палякаў. Палітычна актыўная частка літоўскіх палякаў па-ранейшым адрознівала сябе ад палякаў з Каралеўства Польскага.

"Польскае пытанне" ў гэты час між іншым уключала ў сябе барацьбу прадстаўнікоў польскага нацыянальнага руху ў эміграцыі і ў Каралеўстве Польскім за далучэнне беларускіх і літоўскіх земляў да Польшчы. А вось на беларускіх і літоўскіх землях яно захавала сваю спецыфіку. Мэтай змагання літоўскіх палякаў у апошняй трэці ХІХ ст. было захаванне ўлаcных эканамічных і культурных пазіцый, вяртанне страчанага палітычнага ўплыву на развіццё Беларуска-Літоўскага краю. Адпаведна палітыка "вырашэння польскага пытання" набыла форму барацьбы расійскай улады як супраць праяваў уласна польскага нацыянальнага руху ў Беларуска-Літоўскім крае, так і супраць грамадска-палітычнай і культурнай дзейнасці літоўскіх палякаў. Гэтая палітыка непазбежна закранала працэс развіцця беларускага і літоўскага нацыянальных рухаў і, адпаведна, беларускай і літоўскай культурных традыцый.


У заключэнне трэба адзначыць, што ў эвалюцыі "польскага пытання" ў беларускай гісторыі і спосабаў яго "вырашэння" на працягу канца XVIII - пачатку ХХ ст. можна вылучыць некалькі этапаў. Напрыканцы XVIII - у першай трэці ХІХ ст. "польскае пытанне" з'яўлялася барацьбой палітычнай і культурнай эліты гістарычнай Літвы ("палякаў") за адраджэнне Рэчы Паспалітай як незалежнай федэратыўнай дзяржавы. Гэта быў перыяд рэчпаспалітаўскага патрыятызму, які звычайна "апранаўся ў польскую вопратку", бо паняцце "паляк" з'яўлялася пераважна палітонімам і саслоўнай катэгорыяй. Для свядомасці гэтай эліты была характэрная пэўная падвоенасць: gente Lithuanus (vel Ruthenus), natione Polonus. У рэальнай палітычнай і культурнай дзейнасці большасць "ліцвінаў-палякаў" зыходзіла з інтарэсаў сваёй "малой Радзімы". У межах ліцвінства як складовай польскага (рэчпаспалітаўскага) патрыятызму ў гэты час адбываўся працэс беларускага культурнага накаплення. Польскасць нібыта ўтрымлівала ўнутры сябе беларускасць, таксама як Рэч Паспалітая разумелася як федэрацыя роўных партнёраў. Відавочныя таксама ўплывы ліцвінства на развіццё літоўскай культуры. Фактычна "польскае пытанне" ў першай трэці ХІХ ст. уключала ў сябе пачаткі таго, што пазней акрэсляць як "беларускае" і "літоўскае пытанне".

Расійскія ўлады ў гэты перыяд імкнуліся пераважна да ператварэння палякаў Беларусі і Літвы ў вернападданых правячай дынастыі. Толькі ў 20-я гг. ХІХ ст. па меры ўсведамлення ўсёй моцы супраціву вярхоў мясцовай грамадскасці азначанаму палітычнаму курсу сталі відавочнымі першыя прыкметы будучага вострага расійска-польскага змагання на беларускіх і літоўскіх землях. Варта падкрэсліць, што гэтыя землі не з'яўляліся толькі тэрыторыяй барацьбы паміж Польшчай і Расіяй. Дзякуючы культурнай працы часткі мясцовай эліты з кожным дзесяцігоддзем станавілася ўсё больш відавочнай прысутнасць літоўскай і беларускай культур у грамадскім жыцці краю. Працэс беларускага культурнага накаплення ў рамках ліцвінства (першая трэць ХІХ ст.) паступова дапоўніўся тэндэнцыяй накаплення ў межах заходнерускай культурнай традыцыі. Апошняя актыўна развівалася ў 30 - пачатку 60-х гг. ХІХ ст.

У гэты час палітычнае і саслоўнае напаўненне паняцця "паляк" паступова выцяснялася культурным і канфесійным. Гэтаму працэсу спрыяла пашырэнне ў Расійскай імперыі этнакультурнага разумення нацыі і ўзмацненне палітыкі дэпаланізацыі, якая стала нязменнай тэндэнцыяй грамадска-палітычнага жыцця насельніцтва беларускіх і літоўскіх земляў да самога падзення імперыі.

Пад "польскім пытаннем"у беларускай гісторыі 30 - пачатку 60-х г. ХІХ ст. трэба разумець у першую чаргу барацьбу культурнай і палітычнай эліты гістарычнай Літвы супраць узмацнення курсу на дзяржаўную ўніфікацыю. Актуальнай таксама заставалася барацьба за аднаўленне Рэчы Паспалітай як фэдэратыўнай дзяржавы. У гэты перыяд "польскае пытанне" пачало набываць рысы цывілізацыйнага канфлікту, у якім польскі бок прадстаўляў "заходнюю цывілізацыю", а расійскі - "праваслаўную" (паводле С.Ханцінгтона). Цывілізацыйны падзел, які набыў канфесійную форму, непасрэдна закрануў і беларусаў. Палітычная сітуацыя спрыяла расколу беларускага этнасу на "палякаў" (каталікоў) і "рускіх" (праваслаўных). Гэта адлюстравалася ў двух шляхах беларускага культурнага накаплення. Да таго ж расійская палітыка вырашэнне "польскага пытання" замаруджвала нацыятворчыя працэсы сярод беларусаў і літоўцаў.

У апошняй трэці ХІХ ст. галоўнай задачай літоўскіх палякаў было захаванне ўласных эканамічных і культурных пазіцый, а па магчымасці вяртанне страчанага палітычнага ўплыву на развіццё Беларуска-Літоўскага краю. У гэты ж час у "польскім пытанні" становяцца больш адчувальнымі праявы ўласна польскага нацыянальнага руху. Між іншым яны праяўляліся ў спробах пашырэння на беларускіх і літоўскіх землях польскай нацыянальнай ідэалогіі, часткай якой з'яўлялася трактоўка гэтых земляў у якасці "ўсходніх крэсаў" Польшчы.

"Польскае пытанне", як і спробы яго вырашэння расійскімі ўладамі, істотна паўплывалі на нацыятворчыя працэсы сярод беларусаў і літоўцаў. Фактычна да 70 - 80-х гг. беларускае культурнае накапленне не з'яўлялася самастойным фактарам культурнага жыцця. Яно развівалася ў межах або ліцвінскай або заходнерускай традыцыі. Гэта стварала ўражанне адсутнасці ўласнага этнакультурнага вобліку беларускіх земляў і давала падставы павярхоўным назіральнікам для трактоўкі іх толькі як тэрыторыі "расійска-польскага" змагання. Толькі нараджэнне ўласна беларускай культурнай традыцыі ("Гомон", Ф.Багушэвіч і інш.), якая ўвабрала ў сябе ранейшыя дасягненні ліцвінства і заходнерусізма, засведчыла пачатак афармлення беларускага нацыянальнага руху.

Ператварэнне нацыянальных рухаў у фактар грамадска-палітычнага жыцця, якое адбылося ў выніку рэвалюцыйных пераменаў 1905 - 1907 гг., не прывяло да істотных змяненняў у "польскім пытанні". Ідэалагічнае і палітычнае дамінаванне краёўцаў сведчыць пра тое, што па-ранейшым літоўскія палякі змагаліся пераважна за захаванне (або аднаўленне) традыцый уласнага ладу жыцця. Хоць, безумоўна, на беларускіх землях пашырыліся ўплывы ПДНП.

Пад "польскім пытаннем" у беларускай гісторыі апошняй трэці ХІХ - пачатку ХХ ст. трэба разумець змаганне палітычнай і культурнай эліты гістарычнай Літвы за захаванне традыцый уласнага палітычнага, сацыяльна-эканамічнага, культурнага і рэлігійнага ладу жыцця. Пры гэтым палітонім "паляк" праходзіў эвалюцыю ў нацыянальным накірунку, каб на момант фармавання сучаснай польскай нацыі "нарадзіць" этнакультурны феномен "літоўскіх палякаў". Характэрнымі рысамі свядомасці літоўскіх палякаў можна лічыць уяўленне пра ўласнае мясцовае паходжанне, усведамленне непарыўнай сувязі з роднай зямлёй, глыбокую прыхільнасць да польскай культуры, якая спалучалася з шанаваннем мясцовых культурных традыцыяў і пачуццё непадзельнасці гістарычнага лёсу Літвы і Польшчы.

На перамены моцна паўплываў характар расійскай палітыкі на беларускіх і літоўскіх землях. Яна таксама эвалюцыянавала. Пасля разгрому паўстання 1863 -1864 гг. расійскія ўлады ажыццяўлялі мэтанакіраваную палітыку дэпаланізацыі "Паўночна-Заходняга краю". Яны імкнуліся забяспечыць поўнае дамінаванне "велікарускага элемента" ў палітычным і нацыянальна-культурным жыцці. Пэўныя хістанні ўрадавай палітыкі ("мураўёўскі" і "валуеўскі" падыходы) былі абумоўленыя адсутнасцю ў імперыі неабходнага цывілізацыйнага патэнцыялу для канчатковага вырашэння "польскага пытання". Аналіз урадавай палітыкі на беларускіх і літоўскіх землях у апошняй трэці ХІХ ст. сведчыць пра паступовае ператварэнне Расійскай імперыі ў нацыянальную дзяржаву. Ужо не прыходзіцца весці размову пра курс на ўніфікацыю ўсіх ускраін імперыі. Наадварот, уніфікацыя "Паўночна-Заходняга краю" з іншымі часткамі дзяржавы пярэчыла мэтам нацыянальнай палітыкі. Менавіта таму ўлады імкнуліся захаваць "літару" і "дух" выключнага антыпольскага (антыкаталіцкага) заканадаўства.

Можна нават казаць пра пачатак этапа "афіцыйнага нацыяналізма", які, паводле амерыканскага даследчыка Б.Андэрсана, павінен быў сумясціць нацыянальныя працэсы з захаваннем сістэмы дынастычнай улады [423, c. 108]. Гэтая палітыка ператварала Раманавых у лідараў велікарускага нацыяналізму. Аднак ажыццяўленне антыпольскіх мерапрыемстваў сярод каталіцкага насельніцтва беларускіх і літоўскіх земляў спрыяла пашырэнню сярод апошняга пачуцця прыналежнасці да польскай нацыі. Іншым фактарам, які прыспешваў ператварэнне тэрміна "паляк" у нацыянальную катэгорыю, стала развіццё ўласна польскага нацыянальнага руху і нацыянальныя працэсы сярод літоўцаў і беларусаў.

Адначасна на тэрыторыю Беларусі і Літвы распаўсюджваецца ідэалогія "варшаўскага пазітывізму", якая непасрэдна прычынілася да нараджэння польскага нацыяналізма. Ажыццяўленне гэтай ідэалогіі ў выглядзе г.зв. "арганічнай працы" спрыяла з'яўленню новых рысаў свядомасці мясцовай польскай грамадскасці, якія былі прыўнесеныя ўласна польскай нацыянальнай ідэяй. Апошняя выразна адчувалася ў тайнай выдавецкай, адукацыйнай і асветніцкай дзейнасці. Вывучэнне прадметаў на польскай літаратурнай мове, знаёмства з творамі такіх пісьменнікаў, як Х.Сянкевіч, Б.Прус ды інш. спрыялі пашырэнню польскай ідэі як катэгорыі нацыянальнага жыцця. Мясцовая краёвая інтэлігенцыя, якая апынулася ў значна больш цяжкіх палітычных і культурных умовах, чым інтэлігенцыя Каралеўства Польскага, не была ў стане канкураваць з ідэалогіяй "варшаўскага пазітывізма". Часцякам яна ператваралася ў мясцовы рупар чужых ідэй. Прыкладам, могуць служыць некаторыя творы Э.Ажэшкі ("Над Нёманам" ды інш.). Спробы абараняць не польскую культуру, а мясцовыя культурныя традыцыі, ствараючы, напрыклад, тайныя школы з роднай (беларускай або літоўскай) мовай адукацыі былі выключэннем з агульнай практыкі.

Тым не менш нават у перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг., якая паспрыяла лібералізацыі нацыянальна-культурнага жыцця, эліта мясцовых палякаў у сваіх грамадска-палітычных намаганнях звычайна клапацілася пра патрэбы Беларуска-Літоўскага краю, што, на думку краёўцаў, найбольш адпавядала інтарэсам усіх карэнных народаў, у т.л. літоўскіх палякаў. Дзейнасць ПДНП і ППС выглядала маргінальнай з'явай польскага руху на землях гістарычнай Літвы.

* Прыкметнай падзеяй для беларускай гістарычнай навукі стала выданне зборніка артыкулаў Ю.Бардаха на беларускай мове - Бардах Ю. Штудыі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага / Пер. М.Раманоўскага і А.Істоміна; прадмова Г.Сагановіча. - Мінск, 2002 (Бібліятэка часопіса «Беларускі гістарычны агляд»). У зборнік увайшлі артыкулы, прысвечаныя дзяржаўна-прававым аспектам гісторыі ВКЛ, нацыянальным праблемам народаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы, а таксама поўная бібліяграфія навуковых публікацыяў вядомага даследчыка.

* Кніга была надрукаваная толькі ў 1994 г.

* Выключэннем з'яўляецца толькі ацэнка палітыкі ўладаў ІІ Рэчы Паспалітай на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 20-30-я гг. ХХ ст., якую ўсё часцей характарызуюць як палітыку дзяржаўнай асіміляцыі нацыянальных меншасцяў.

* Гэтыя і далейшыя падлікі зроблены ў межах канцэпцыі "моўнага" вызначэння нацыянальнасці.

* У некаторых мясцовасцях Беларусі гэтая з'ява шырока распаўсюджана нават сёння. У гэтым аўтар меў магчымасць пераканацца асабіста падчас працы польска-беларускай навуковай экспедыцыі пад кіраўніцтвам прафесара П.Эбэрхардта. Экспедыцыя працавала ў паўночных і паўночна-заходніх рэгіёнах Беларусі (Гарадзеншчына, Меншчына і Віцебшчына) у верасні 1999 г.

* перапіс 1909 г. не вылучаў асобна беларусаў, украінцаў і рускіх. Гэтыя нацыі былі аб'яднаныя катэгорыяй "рускія".

* Шматкротнае паўтарэнне стэрэатыпу ХІХ ст. "паляк=каталік" з'яўляуцца характэрнай асаблівасцю тэкстаў зборніка артыкулаў старшыні Саюза палякаў у Беларусі дацэнта Гарадзенскага універсітэта Т.Кручкоўскага. Ён сцвярджае, што паняцце "беларус-каталік" было прыдумана расійскімі ўладамі дзеля паступовай русіфікацыі палякаў. Пазней ім карысталіся савецкія ўлады, а напачатку 90-х гг. ХХ ст. ужо ўлады незалежнай Беларусі і дзеячы БНФ, якія нібыта спрабавалі працягваць палітыку "располячения" [616, s. 209]. Разважаючы над гэтым тэзісам, можна было б шмат напісаць пра дзеячоў беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння пачатку 20 ст., у прыватнасці, пра палітычную і літаратурную працу такога прыдуманага расейскім царызмам "беларуса-каталіка" як Янка Купала. Moжна было б падрабязна спыніцца на дзейнасці адной з буйнейшых беларускіх палітычных партый межваеннага перыяду Беларускай хрысціянскай дэмакратыі, створанай беларускім каталіцкім духавенствам. Можна было б распавесці пра імкненне віленскага біскупа (1904-1917), а пaзней магілёўскага арцыбіскупа (1917-1918) Эдварда Ропа выкарыстоўваць беларускую мову ў каталіцкім набажэнстве не дзеля "русіфікацыі" палякаў-каталікоў, а дзеля лепшага разумення беларускім каталіцкім насельніцтвам асноў веры. Можна было б згадаць пра падтрымку выдання беларускамоўнай каталіцкай літаратуры адміністратарам Магілёўскай дыяцэзіі (1905-1908) Станіславам Данісевічам, якога таксама не прыходзіцца падазраваць у імкненні "распалячыць" польскіх каталікоў. Але ж гэтыя факты шырока вядомыя. Іх ігнараванне прыводзіць Т.Кручкоўскага да абсурдных высноваў, якія да таго ж носяць зняважлівы характар у адносінах да беларусаў-каталікоў.

* Ю.Бардах лічыць, што з этнічнага пункту погляду да Цэнтральна-Усходняй Еўропы належаць народы, якія насяляюць краіны, што знаходзяцца паміж Германіяй і Расіяй, а на поўдні - краіны, некалі падпарадкаваныя Асманскай імперыі. Як паняцце геаграфічнае, Цэнтральна-Усходняя Еўропа знаходзіцца паміж Балтыкай з аднаго боку, Чорным і Адрыятычным марамі з другога. Яна ахоплівае шырокую паласу земляў паміж Заходняй і Усходняй Еўропай [571, s. 9].

* Польская тэрыторыя, якая па рашэнні Венскага кангрэса адышла да Расіі, атрымала афіцыйную назву Царства Польскага. Але адначасова таксама афіцыйна ўжываўся яе польскамоўны адпаведнік - Каралеўства Польскае.

** Паняцце "Літва" ў гэты перыяд трактавалася не cтолькі ў этнічным, колькі ў палітычным і гістарычным сэнсах, як землі ВКЛ пасля 1569 г. Адпаведна яно распаўсюджвалася і на беларускія і на літоўскія землі. У другой палове ХІХ ст. арэал ужывання тэрміна "Літва" выразна зменшыўся. Назва "Беларусь", якая раней выкарыстоўвалася для пазначэння толькі ўсходніх беларускіх земляў, цяпер пашырылася і на тэрыторыю цэнтральнай Беларусі. У канцы стагоддзя "Літвой" называлі ўжо толькі заходнія беларускія і этнічныя літоўскія землі (тэрыторыя Ковенскай, Віленскай і Гарадзенскай губ.). У гэты ж час упершыню назва "Беларусь" пачала ўжывацца таксама ў дачыненні да ўсіх этнічных беларускіх земляў.

* Hroch M. Social Preconditions of National Revival in Europe: A Comparative Analysis of the Social Composition of Patriotic Groups among the Smaller European Nations. - Cambridge: Cambridge University Press, 1985

* Польскамоўнай была толькі назва лемантара.

* паняцце "цывілізацыя" трактуецца паводле канцэпцыі С.Ханцінгтона (Huntington S. Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego. Warszawa, 1997). Амерыканскі даследчык разумее яго як "найвышэйшы ўзровень культурнага адзінства людзей і максімальна шырокую прастору культурнай тоеснасці" (с. 45-46). Сярод асноўных цывілізацый ён вылучае "заходнюю" і "праваслаўную" цывілізацыі (с. 50), мяжа паміж якімі праходзіць праз Беларусь. На думку навукоўца, "правасласлаўная цывілізацыя" адрозніваецца ад "заходняй" візантыйскім радаводам, канфесійнай адметнасцю, двухсотгадовым татарскім панаваннем, бюракратычным дэспатызмам і абмежаваным кантактам з Рэнесансам, Рэфармацыяй, Асветніцтвам ды іншымі з'явамі, вельмі важнымі для "заходняй цывілізацыі" (с. 50).

* Адчуванне прыналежнасці да еўрапейскай цывілізацыі сярод палітычна актыўнай часткі грамадскасці Рэчы Паспалітай можна заўважыць ужо ў XVI ст. Р.Вапіньскі лічыць, што яно было звязанае з тым фактам, што Рэч Паспалітая з'яўлялася ўскраіннай дзяржавай каталіцкай Еўропы [685, s. 30].

* Біч М. Аб нацыянальнай канцэпцыі гісторыі і гістарычнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь // Беларускі гістарычны часопіс. - 1993. - № 1. - С. 20.

* У 80-я г. ХІХ ст. пісьменнік змяніў свае адносіны да моўнай рэформы касцёла і пачаў выступаць як яе прыхільнік.

* У 1869 г. Менская дыяцэзія была зліквідаваная шляхам аб'яднання з Віленскай. У 1883 г. касцёлы і кляштары Менскай губ. сталі падпарадкоўвацца Магілёўскаму арцыбіскупу.

* Д.Чыхачоў лічыў, што першым выкарыстаў рускую мову ў малітве за цара настаяцель касцёла ў Бабруйскай крэпасці Макарэвіч яшчэ ў 1862 г. [560, c. 14].

* У 1875 г. ён выкупіў у графа М.Зубава маёнтак Крэтынга на Ковеншчыне памерам у 10 500 дзес. [19, aд.з. 53, a. 72 адв.].

* "<...> У пазітывізме праявіўся ідэал узнікаючага польскага мяшчанства, які мала чым адрозніваўся ад ідэалаў маладой заходнееўрапейскай буржуазіі. Нацыянальным абавязкам лічылася стварэнне добрабыту дзякуючы навуковым заняткам, самаахвярнай працы і рэлігійнасці. Трэба ўзбагачацца, бо кожная разбагацеўшая асоба робіць больш багатай усю нацыю" [691, s. 66].



Раздзел ІІ
Асноўныя плыні польскага руху напярэдадні і ў перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг.

Краёвая плынь польскага руху


Выпрацоўка краёвай ідэалогіі

Напрыканцы ХІХ - пачатку ХХ ст. у польскім грамадска-палітычным руху ў Беларуска-Літоўскім крае адбывалася вылучэнне асобных плыняў. Істотна паўплывала на гэты працэс дыферэнцыяцыя ўласна польскага нацыянальнага руху. У 1892 г. узнікла Польская партыя сацыялістычная (ППС), якая спалучала сацыялістычную ідэалогію з нацыянальнай. Праз год (1893) буйнейшая польская незалежніцкая арганізацыя "Польская ліга" ператварылася ў "Нацыянальную лігу" на чале з Раманам Дмоўскім. На працягу 90-х гг. гэтая арганізацыя паступова трансфармавалася ў Польскую дэмакратычна-нацыянальную партыю (ПДНП). Менавіта нацыянальныя дэмакраты і сацыялісты дамінавалі ў польскім нацыянальным руху напрыканцы ХІХ - пачатку ХХ ст. Але на беларускіх і літоўскіх землях склалася цалкам іншая сітуацыя.

Напярэдадні і ў перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. сапраўднымі лідарамі польскага руху на беларускіх і літоўскіх землях з'яўляліся г.зв. "краёўцы". Стрыжнем краёвай ідэалогіі была ідэя палітычнай нацыі: усе, хто ўсведамляе сябе "грамадзянамі Краю", належаць да адзінай нацыі незалежна ад этнічнага паходжання і культурнай прыналежнасці. Патрыятызм і любоў да Літвы лічыліся вызначальнымі нацыянальнымі рысамі.

У сваёй практычнай дзейнасці краёўцы прызнавалі роўнасць палякаў, беларусаў, літоўцаў і яўрэяў як карэнных народаў Беларусі і Літвы. (Толькі Канстанцыя Скірмунт і Людвік Абрамовіч не лічылі яўрэяў карэнным народам). Па перакананні краёўцаў, усе "грамадзяне" беларускай і літоўскай зямлі павінны былі працаваць на карысць краю. Пад апошнім звычайна разумеліся землі былога ВКЛ. "Край" успрымаўся ў якасці тэрытарыяльнай адзінкі з своеасаблівымі гістарычнымі, культурнымі і гаспадарчымі традыцыямі, спецыфічнай этнічнай структурай. Спецыфіка краю нараджала адметныя краёвыя інтарэсы. Задавальненне гэтых інтарэсаў, на думку краёўцаў, адпавядала найбольш глыбінным патрабаванням усіх народаў краю.

Падмуркам краёвай ідэалогіі была гістарычная свядомасць. Варта звярнуць увагу на такі яе кампанент, як гістарычная памяць, што перадавалася ад пакалення да пакалення ("памяць пакаленняў"). М.Ромэр у недапісанай аўтабіяграфіі згадаў уласную бабулю з роду Багдановічаў. У размовах з унукам, маючы на ўвазе і свой род, і іншыя шляхецкія роды з Беларусі, яна казала: "Мы не з'яўляемся ўласна палякамі. Мы - русіны. І хаця мы размаўляем па-польску і ўтвараем палітычнае адзінства з Польшчай, але па крыві і нацыянальнасці мы належым да асобнай русінскай грамадскасці" [36, s. 24]. Маці аднаго з галоўных ідэолагаў краёвасці ўжо не мела "русінскай" свядомасці. Затое яна жыла з выразным пачуццём адметнасці Беларусі і Літвы ад Польшчы. "Зрэшты, у ХІХ ст., - як заўважыў М.Ромэр, - падобнае адчуванне было досыць распаўсюджаным у свядомасці краёвых землеўласнікаў. Яны лічылі сябе не адметнай і чужой "меншасцю", не часткай іншага замежнага народу, а кіраўнікамі мясцовай, краёвай грамадскасці, ад імя якой іх продкі і нават яны самыя, асабліва падчас паўстанняў, стваралі гісторыю гэтага краю як яго сапраўдныя грамадзяне" [36, s. 25-26]. Відавочна, што нацыянальная свядомасць гэтых колаў краёвай грамадскасці трымалася не на культурнай і моўнай ідэнтыфікацыі, а на ўсведамленні свайго паходжання і сваёй сувязі з мінуўшчынай і сучаснасцю гістарычнай Літвы.

Вядомы навуковец Мар'ян Здзехоўскі падчас рэферату, прачытанага ў Вільні ў 1923 г., таксама адзначыў асаблівасці гістарычнай свядомасці літоўскіх палякаў. "У дзяцінстве, - заўважыў М.Здзехоўскі, - мяне вучылі не толькі гісторыі Польшчы, але і гісторыі Літвы. Дзякуючы гэтаму я лічыў нацыянальнымі героямі не толькі тых, хто будаваў Польшчу, але і таго, хто імкнуўся адарваць Літву ад Польшчы - вялікага князя Вітаўта. Але хто тады задумваўся над гэтай непаслядоўнасцю? І калі б мяне сёння запыталі, кім я сябе адчуваю ў глыбіні душы, адказаў бы, што адчуваю сябе грамадзянінам Вялікага княства Літоўскага, непарыўнай уніяй звязанага з Польшчай. Калі я бачу сцяг з Арлом, але без Пагоні, які развіваецца з вышыні Замкавай гары, то ўспрымаю гэта як крыўду, нанесеную асабіста мне" [705, s. 3].

М.Ромэр, успамінаючы сваё дзяцінства, адзначаў на старонках дзённіка, што ў ягоным тагачасным уяўленні паміж польскасцю і літоўскасцю не было ніякай розніцы. Яны зліваліся ў адзінае цэлае, як два бакі аднаго медалю. Усе элементы краёвага грамадства - літоўцы, беларусы і палякі - успрымаліся як непарыўнае цэлае, нягледзячы нават на тое, што розніліся мовамі [648, s. 132]. Магчыма, менавіта гэтае пачуццё нараджала перакананне ў неабходнасці палітычнай роўнасці ўсіх карэнных народаў краю. На думку Ю.Бардаха, адметнасць палітычнай дактрыны краёўцаў трымалася на жыццяздольнасці гістарычнай традыцыі, якая спалучалася з ідэяй талеранцыі і перакананнем патрэбы добрасуседскага суіснавання этнічна і канфесійна розных грамадскасцяў [570, s. 218]. Адносна "ромэраўскага" варыянта краёвай ідэалогіі трэба адзначыць выразныя ўплывы прынцыпаў дэмакратыі.

Блізкім да пачуцця М.Ромэра былі погляды публіцыста Уладыслава Жукоўскага. Уласнае адчуванне краёвай грамадзянскасці ён тлумачыў перапляценнем гістарычных лёсаў палякаў і беларусаў. "Мы, палякі або грамадзяне польскага паходжання <...>, - пісаў У.Жукоўскі, - ужо некалькі стагоддзяў жывем на літоўскай і рускай землі. Мы абаранялі яе <...>, працавалі на ёй, парадніліся з зямлёй і з людам, які тут жыве. Мы не толькі землеўласнікі, гаспадары, мы яшчэ і грамадзяне гэтага краю, і для нас дорагі і святы ўсе сацыяльныя колы беларускага народу" [419, s. 23].

Э.Вайніловіч пры тлумачэнні сваіх беларускіх сімпатыяў таксама звяртаўся да гістарычнай памяці. У лісце да А.Ельскага ад 12 траўня 1896 г. ён прызнаваўся ў любові да беларускай мовы: "<...> Кожнаму (беларускаму паляку - А.С.) гэтая мова мілая, кожны з нас засынаў у калысцы пад народныя песні нашых нянек, кожны на гэтай мове размаўляе з мясцовым людам, а ўсе старыжытныя родавыя дакументы звычайна напісаныя па-беларуску" [37, s. 142-143]. Гістарычная памяць прысутнічала таксама ў разважаннях Е.Асмалоўскага на тэму ўласнай нацыянальнай ідэнтыфікацыі: "Увесь мой род беларускага паходжання з Магілёўскай губ. Магчыма толькі ў прадзеда роднай мовай была польская. Што ж з'яўляецца маёй Айчынай - Польшча ці Беларусь? І хто я - паляк ці беларус? Я паляк па культуры і па мове. Я каталік. Але не жыву ў Польшчы. Маю пэўныя абавязкі ў адносінах да краю, дзе нарадзіўся, і людзі, сярод якіх я жыву мне больш блізкія" [12, s. 142].

Краёўцы самі спрыялі развіццю адпаведнай гістарычнай свядомасці, выпрацоўваючы ўласную канцэпцыю мінулага Беларусі і Літвы. Погляды даследчыкаў "віленскай школы" першай паловы ХІХ ст. перажылі пэўную трансфармацыю. Ідэю беларуска-літоўскага паходжання мясцовай польскай шляхты паступова замяніў тэзіс пра агульнасць польска-літоўска-беларускіх каранёў. Б.Ялавецкі, напрыклад, фактычна сцвярджаў існаванне ў ВКЛ адзінага польска-літоўска-беларускага этнаса [367, s. 3]. Іншы ідэолаг краёвасці Р.Скірмунт адзначаў кроўныя сувязі і адзінства паходжання шляхты былога ВКЛ і мясцовага люду [395, s. 14].

Гістарычная памяць і звязаныя з ёю пэўныя псіхалагічныя ўстаноўкі былі часткай унікальнага феномену падвоенай свядомасці тыпу gente Lithuanus (vel Ruthenus) natione Polonus. На гэтым феномене варта спыніцца яшчэ раз. Ю.Бардах лічыць пачаткам яго фармавання другую палову XVII ст. [570, s. 201]. Паводле яго, "палітычная нацыя" ("naród polityczny") Вялікага княства Літоўскага ў гэты час ужо пераняла польскую мову і культуру, што ў спалучэнні з палітычным польска-літоўскім збліжэннем спрыяла ўтварэнню адзінай шляхецкай нацыі Рэчы Паспалітай. Аднак шляхта ВКЛ заўсёды захоўвала пачуццё ўласнай адметнасці. Дастаткова згадаць пра шматлікія праявы "ліцвінскага сепаратызма". Звычайна гістарычная Літва ўспрымалася як "малая Айчына", а Рэч Паспалітая як Айчына ў шырокім сэнсе. Пры гэтым і "караняжы" і "ліцвіны" называлі сябе "палякамі". Гэты тэрмін быў пазначэннем рэчпаспалітаўскага грамадзянства, незалежна ад месца пражывання, мовы або веравызнання. В.Мэйштовіч параўноўваў гэтую сітуацыю з брытанскім патрыятызмам валійцаў і шатландцаў. Апошнія фактычна страцілі свае родныя мовы на карысць англійскай. Пры гэтым яны падкрэслівалі ўласную адметнасць ад англічан, але праяўлялі салідарнасць з імі, калі справа даходзіла да дэманстрацыі брытанскага патрыятызма [628, s. 33].

Палітычныя і сацыяльна-эканамічныя перамены, якія распачаліся з другой паловы XVIII ст., не знішчылі феномен падвоенай свядомасці. Яе кансервацыі спрыялі паўстанні ХІХ ст., мэтаю якіх было адраджэнне Рэчы Паспалітай. Аднак ліцвінскія змагары заўсёды падкрэслівалі адметнасць інтарэсаў гістарычнай Літвы. Дастаткова згадаць пра выразную самастойнасць пазіцыі Вікенція Канстанціна Каліноўскага, якая тлумачылася не толькі ягонай прыхільнасцю да радыкальных шляхоў вырашэння сацыяльных праблемаў.

Папярэднікамі краёўцаў у пэўным сэнсе былі прадстаўнікі ліцвінскай культурнай традыцыі, "грамадскія работнікі краю" (М.Ромэр). Тыповым прыкладам такога работніка быў А.Кіркор. Нават пасля разгрома паўстання 1863 -1864 гг. ён працягваў дзейнасць на карысць краю. Праўда, ужо не ў Вільні, дзе гэта было немагчыма, а ў Санкт-Пецярбургу. Галоўнай задачай газеты А.Кіркора і М.Юматава "Новое время" была абарона інтарэсаў г.зв. "Заходняга краю". А.Кіркор праз усё жыццё пранёс любоў і шчырую адданасць роднай зямлі. У лісце да А.Ельскага 29 ліпеня 1884 г. ён пісаў: "Не маю страха перад смерцю. Я досыць доўга жыў. Зрабіў, што было ў моцы чалавека, і магу сказаць, што для Літвы маё жыццё не было дарэмным. Баліць толькі душа, што косці свае пакіну не ў каханым Вільне" [366].

Палітыка культурнай русіфікацыі і палітычнай дэпаланізацыі, якую праводзілі расійскія ўлады, спрыяла ўмацаванню ў падвоенай свядомасці менавіта "польскага" кампанента. На гэта ж таксама "працавала" антыпольскасць літоўскага нацыянальнага руху, якая сталася выразнай ужо ў другой палове ХІХ ст. Тым не менш значная частка сацыяльных вярхоў грамадства беларускіх і літоўскіх земляў напачатку ХХ ст. яшчэ захоўвала падвоеную свядомасць. М.Здзехоўскі нават у 1918 г. адзначаў, што гэты феномен "праяўляецца як жывая памяць уласнага літоўскага або рускага паходжання, як усведамленне непарыўнай сувязі з роднай зямлёю і мясцовым людам і адначасна характарызуецца глыбокай прыхільнасцю да польскай культуры і мовы, што стала роднай, пачуццём непадзельнасці як гістарычнага лёсу Літвы і Польшчы, так і іх будучыні" [228]. Варта адзначыць, што, характарызуючы феномен падвоенай свядомасці, М.Здзехоўскі ўжыў паняцце "тутэйшасць". Адным з тыповых "тутэйшых", на яго погляд, з'яўляўся А.Ельскі.

Ёсць пэўныя падставы для сцвярджэння, што "тутэйшасць" мясцовага люду таксама спрыяла захаванню напачатку ХХ ст. падвоенай свядомасці. Даследчыкі звычайна трактуюць "тутэйшасць" як ніжэйшую ступень этнічнай самаідэнтыфікацыі, пэўную прымітыўнасць этнічнай свядомасці. Аднак такі погляд з'яўляецца досыць павярхоўным. Можна цалкам пагадзіцца з Ю.Бардахам, які сцвярджаў: "У вёсцы, перш за ўсё беларускай, там, дзе сустракаліся розныя мовы, веравызнанні, уплывы розных культур, "тутэйшасць" азначала форму адмовы ад пэўнага выбару, нежаданне прызнаць сваю прыналежнасць да таго або іншага этнасу. Была боязь, што такі выбар можа парушыць традыцыйныя формы сумеснага жыцця і прывесці да канфліктаў" [572, s. 366]. Невыпадкова Канстанцыя Скірмунт напачатку ХХ ст. абараняла паняцце "тутэйшасці" ад насмешак нацыянальных дэмакратаў: "Тутэйшасць - гэта сувязь з роднай зямлёю, гэта патрыятызм" [246. Nr 214]. У пэўным сэнсе "тутэйшасць" была краёвасцю шырокіх мас насельніцтва, гэтай своеасаблівай "маўклівай большасці".

Беларускі гісторык Алег Латышонак назваў краёвасць "ідэалагізаванай тутэйшасцю". На яго думку, тутэйшасць можна лічыць свядомасцю, а краёвасць - светапоглядам [620, s. 35]. Даследчык паспрабаваў таксама правесці паралелі паміж краёвасцю і заходнерусізмам. Ён выказаў меркаванне, што краёвасць і заходнерусізм аднолькава не мелі "ўласнай палітыкі". Прыхільнасць многіх краёўцаў да ідэі польска-літоўскай уніі ён расцаніў як праяву таго, што гэтая ідэалогія з'яўляецца толькі варыянтам "польскай палітыкі". А заходнерусізм уяўляў варыянт велікарускай палітыкі. З ацэнкай заходнерусізма можна цалкам пагадзіцца. Аднак другі бок прапанаванага параўнання выклікае сур'ёзныя пярэчанні. Справа ў тым, што польска-літоўская унія трактавалася краёўцамі як саюз роўных партнёраў. У ёй краёўцы бачылі неабходны або непазбежны сродак дасягнення самастойнасці Беларуска-Літоўскага краю.

Заходнерусы сапраўды не ішлі далей успрымання беларускіх земляў як неад'емнай часткі Расіі ("Заходняя Русь"). А вось краёўцы не разглядалі Беларуска-Літоўскі край як "усходнія крэсы". Іх мэтаю было дасягненне яго самастойнасці. У адрозненне ад заходнерусізму краёвасць якраз мела "ўласную палітыку". Параўнанне А.Латышонка выглядае досыць штучна яшчэ і таму, што гісторык не ўлічыў грамадска-палітычную дзейнасць краёўцаў напачатку ХХ ст. Яна ні ў чым не нагадвала дзейнасць заходнерусаў, якія ў гэты час падтрымалі палітыку русіфікацыі.

Краёвасць быццам вырастала з "тутэйшасці", спалучанай з гістарычнай свядомасцю прыналежнасці да шляхты былога ВКЛ. Да пачатку ХХ ст. яна асабліва не афішавалася. З'яўленне краёвасці ў грамадска-палітычным жыцці ў вялікай ступені было выклікана абвастрэннем нацыянальных і сацыяльных адносінаў. Характэрнай асаблівасцю Беларуска-Літоўскага краю ў гэты перыяд было пэўнае супадзенне сацыяльнага і нацыянальнага падзелаў грамадскасці. Паводле перапісу 1897 г. 47,1% патомнай і 24% асабістай шляхты, г.зн. вялізная частка землеўласнікаў, чыноўнікаў ніжэйшага рангу і інтэлігенцыі шасці беларуска-літоўскіх губерняў складалася з літоўскіх палякаў або, дакладней, з тых, хто лічыў роднай польскую мову. У той жа час 87,4% краёвага сялянства назвала роднай мовай беларускую або літоўскую. Задачы літоўскага і беларускага рухаў былі цесна звязаныя з праблемамі і патрабаваннямі вёскі. Гэтыя рухі непазбежна былі накіраваныя не толькі супраць панавання расійскіх чыноўнікаў, але і супраць мясцовых землеўласнікаў-палякаў, якія валодалі прыблізна паловай (50-55%) усіх прыватнаўласніцкіх земляў краю. Прыкметную антыпольскую накіраванасць літоўскага руху падтрымлівала расійская адміністрацыя. Патэнцыял антыпольскасці ўтрымліваўся і ў дзейнасці беларускіх арганізацыяў.

Карані краёвасці трэба шукаць таксама ў палітычных праектах дзеячоў літоўскага і польскага нацыянальных рухаў. У пэўным сэнсе краёвасць была ідэалагічным адказам на праграму аўтаноміі этнічнай Літвы "з прылеглымі тэрыторыямі", якая была зацверджаная на Вялікім віленскім сейме 1905 г. дзеячамі літоўскага руху. Як заўважыў Ян Савіцкі, на лозунг "Літва для літоўцаў" краёўцы адказалі лозунгам "Літва для Літвы" [647, s. 76]. На думку віленскага даследчыка, стымулам для выпрацоўкі краёвай ідэалогіі стаўся таксама пастулат аўтаноміі Каралеўства Польскага. Патрабаванне дзеячоў польскага нацыянальнага руху нарадзіла сярод літоўскіх палякаў боязь, што аўтаномнае Каралеўства Польскае стане месцам прыцягнення палякаў з гістарычнай Літвы, а гэта аслабіць патэнцыял мясцовай польскай грамадскасці [647, s. 76].

Краёвасць з'яўлялася пэўным адказам на "нацыянальны выклік" часу. Гэта адчувалася ўжо ў першай публікацыі аднаго з ідэолагаў краёвасці Рамана Скірмунта. У 1904 г. у Львове выйшла з друку брашура Р.Скірмунта ("Nowe hasła w sprawie odrodzenia narodowości litewskiej"), якая ўяўляла свайго роду рэпліку на палеміку паміж "младалітоўцамі" і літоўскімі палякамі. Р.Скірмунт адназначна падтрымаў нацыянальна-культурныя патрабаванні літоўскага руху, прызнаўшы, што "толькі асвета на роднай мове гарантуе годнае супрацьстаянне русіфікацыі" [394, s. 7]. На ягоны погляд, у цэнтры спрэчкі дзеячоў літоўскага руху і літоўскіх палякаў знаходзіліся пытанні пра адносіны Літвы да Польшчы і "літоўцаў, што размаўляюць на роднай мове" да польскамоўных "літоўцаў". Аўтар брашуры выказаў думку, што Польшча ніколі не пагражала межам этнаграфічнай Літвы. Ён быў упэўнены, што пяць стагоддзяў сумеснай гісторыі, цесных культурных сувязяў, жывым увасабленнем якіх заўсёды будзе Адам Міцкевіч, а таксама агульная небяспека, якая пагражала літоўцам і палякам, робіць з апошніх надзейнага саюзніка літоўскага руху.

Раман Скірмунт сцвярджаў прынцыповую магчымасць спалучэння цывілізацыйнай (духоўнай) сувязі з Польшчай з любоўю да Літвы, як да роднага краю, з клопатам пра развіццё літоўскай мовы і пра рост добрабыту літоўскага люду. Аўтар прыйшоў да высновы, што менавіта любоў да роднай зямлі з'яўляецца падставай яднання нацыі, як па этнічнай гарызанталі, так і па сацыяльнай вертыкалі [394, s. 18].

Ідэалагічнаму афармленню краёвасці паспрыялі таксама пэўныя наступствы расійска-польскага змагання. Дзеячы агульнапольскага руху, у першую чаргу, нацыянальныя дэмакраты, часцяком не жадалі бачыць пэўных асаблівасцяў становішча літоўскіх палякаў, разглядаючы іх як перадавы фарпост польскай нацыі. У той жа час пэўная частка літоўскіх палякаў, не вытрымаўшы ціску русіфікатараў, заняла выразныя пазіцыя лаялізма. Супрацоўніцтва з расійскімі ўладамі нават на умовах, якія дыктаваў Санкт-Пецярбург, здавалася адзінай рэальнай формай сацыяльнага выжывання. Краёвыя лозунгі ў пэўным сэнсе былі справакаваныя тым, што частка літоўскіх палякаў ва ўмовах жорсткага расійска-польскага змагання пачала рабіць свой выбар паміж ваюючымі бакамі, забыўшыся на інтарэсы ўласнага краю. Менавіта на гэта звярнуў увагу Р.Скірмунт у брашуры, прысвечанай пазіцыі шляхты былога ВКЛ ("Głos przeszłości i potrzeba chwili. Stanowisko szlachty na Litwie i Rusi").

Ужо напачатку ён адзначыў пэўную падзеленасць шляхты: "<...> Акрамя людзей, якія з ўсёй сваёй моцы цягнуцца да Каралеўства Польскага як да роднай маці і адзінак, што шукаюць расійскай пяшчоты, сярод шляхты ёсць вялікая група людзей сэрцам і душою адданых інтарэсам сваёй малой Радзімы - Літве або Русі" [395, s. 9].

Ілюстрацыя 2.

У досыць вялікім гістарычным раздзеле аўтар падрабязна спыніўся на той ролі, якую Расія і Польшча адыгралі ў гісторыі Літвы. Ён падкрэсліў прынцыповую адметнасць расійскай мінуўшчыны ад гісторыі Літвы і "Русі" *. Згадаўшы пра шматлікія войны паміж ВКЛ і Маскоўскім княствам, Р.Скірмунт прызнаў, што голас крыві падзяляе ліцвінаў і рускіх, якія прыйшлі ў край як захопнікі. Сучасная палітыка Расіі па знішчэнню нацыянальна-культурных асаблівасцяў нярускіх народаў краю, паводле меркавання ўраджэнца Піншчыны, асабліва небяспечная для "русінаў". "Заляцанні шляхты нашага краю да расійскасці, - на яго думку, - перакрэсліваюць мінуўшчыну, з'яўляюцца аплявухай уласным родавым традыцыям" [395, s. 22-23].

Адначасова ён падкрэсліў, што палякаў у адрозненні ад рускіх нельга ўспрымаць як нейкі чужы "элемент". У край яны прыйшлі, на думку Р.Скірмунта, як носьбіты вышэйшай культуры для братняга народу, як удзельнікі сумеснага з ліцвінамі і русінамі змагання супраць знешняй пагрозы. Тэзіс пра адзінае паходжанне трох народаў аўтар у гэтым выпадку абмінуў, магчыма, не жадаючы даваць характарыстыку з'яве паланізацыі. Затое ён падрабязна спыніўся на поглядах польскіх нацыянальных дэмакратаў ("вялікапалякаў") і той часткі мясцовай шляхты, якая іх падтрымала. Адзначыўшы працэсы нацыянальнага абуджэння сярод літоўцаў і ўкраінцаў, гатоўнасць уступіць на гэты шлях таксама беларусаў, Р.Скірмунт адназначна заявіў, што літоўска-беларуска-ўкраінскія землі не з'яўляюцца часткай Польшчы. Паводле яго думкі, воблік краю вызначае менавіта люд, а не шляхта і нешматлікая інтэлігенцыя. Пашырэнне сярод літоўскіх палякаў пачуцця, што "Літва і Русь" - гэта нейкая памежная застава Каралеўства Польскага, ён лічыў грубай памылкай. Прызнаючы гістарычнае права польскасці існаваць на "літоўска-рускіх" землях і неабходнасць захавання культурных сувязяў з Польшчай, Р.Скірмунт у той жа час падкрэсліваў, што "нашая Радзіма, зямля, дзеля якой мы працуем і дзеля якой з Божай дапамогай будуць працаваць і наступныя пакаленні - гэта Літва і Русь, якія шануюць былую унію з Польшчай" [395, s. 30].

Прызнаючы справядлівасць патрабаванняў нацыянальных дэмакратаў на этнічных польскіх землях, Р.Скірмунт сцвярджаў, што ў "Літве і Русі" яны ператвараюцца ў антынацыянальных арыстакратаў, бо супрацьстаўляюць польскую грамадскасць у сацыяльным і нацыянальным плане мясцоваму люду. Між тым, на яго думку, шляхту былога ВКЛ яднае з гэтым людам "агульнасць крыві і агульнасць паходжання" [395, s. 35]. Звяртаючыся да шляхты, Р.Скірмунт заклікаў "працаваць разам з нашым літоўскім або рускім людам, з якім мы ўтвараем адзіную нацыю, дзеля агульнага дабра нашага краю" [395, s. 38].

Прыкметную ролю ў ідэалагічным фармаванні краёвасці адыграла таксама Канстанцыя Скірмунт. Напачатку ХХ ст. яна была ўжо досыць вядомай у краі дзякуючы шэрагу працаў, прысвечаных гісторыі Літвы [402, 404, 405]. Галоўным героем яе даследаванняў з'яўляўся літоўскі этнас. Актыўную публіцыстычную дзейнасць даследчыцы справакавала ўжо згаданая палеміка паміж "младалітоўцамі" і літоўскімі палякамі. З пункту погляду першых, К.Скірмунт, як і іншыя польскамоўныя літоўскія палякі, выглядала чужынцам на роднай зямлі.

На старонках брашуры "O prawdę i zgodę z powodu Głosu litwinów ....", якая вытрымала два выданні, публіцыстка адвяргала мову як вызначальны крытэрый нацыянальнай прыналежнасці: "Мова не з'яўляецца сутнасцю нацыі. Яна не ўяўляе нават паловы нацыянальнай істоты <...> Сутнасцю нацыі з'яўляецца яе адметны дух, а таксама характар, індывідуальныя маральныя рысы і, асабліва, здольнасці, якія адрозніваюць яе ад іншых нацый" [406, s. 6]. Звяртаючыся да шляхты, яна заклікала не адракацца ад польскай, а "фактычна, польска-літоўскай культуры", а збліжацца з літоўскім людам і вывучаць ягоную мову. Даследчыца падкрэслівала важнасць ведання шляхтай былога ВКЛ гісторыі роднага краю, якая сведчыць пра яе мясцовыя карані і пра тое, што дамінаванне польскай мовы было абумоўлена пэўнымі заканамернасцямі гістарычнага развіцця. К.Скірмунт абвяшчала сваю прыналежнасць да старажытнай літоўскай шляхты, якая здолела захаваць сувязь з народам. Польская мова, паводле яе прызнання, зусім не перашкаджае любіць літоўскую нацыянальнасць і ганарыцца ўласнай прыналежнасцю да яе [406, s. 23-24].

Таксама варта звярнуць увагу на публіцыстычную дзейнасць Юзафа Альбіна Хэрбачэўскага (1876-1944). Гэты этнічны літовец, які жыў у Кракаве і лічыў Польшчу сваёй другой Айчынай, даказваў неабходнасць яднання ўсіх сацыяльных слаёў, што належаць да "літоўскай нацыі". Толькі спалучэнне народнай культуры і культуры мясцовай шляхты, на яго думку, магло паспрыяць стварэнню прывабнай нацыянальнай культуры і выпрацоўцы нацыянальнай ідэі. Ю.А.Хэрбачэўскі сцвярджаў, што "літоўцам з'яўляецца не толькі той, хто гаворыць па-літоўску, але таксама і той, хто не ведае старажытнай літоўскай мовы, але адчувае сваю культурную повязь з істотай літоўскай душы (Крашэўскі, Нарбут, Юцэвіч)". "Пачуццё адзінства, - дадаваў публіцыст, - патрабуе ад кожнага ліцвіна ахвярнасці на карысць агульнай Маці Айчыны" [359, s. 10-11]. Ю.Хэрбачэўскі быў пэўны, што шляхта былога ВКЛ паланізавалася толькі знешне. На яго думку, яна прыняла толькі "знешнія рысы польскай культуры (мову, звычаі і г.д.), застаючыся ў глыбіні душы літоўска-беларускай" [359, s. 28]. Выступленні ў друку Рамана і Канстанцыі Скірмунтаў (Ю.Хэрбачэўскі на старонках сваёй працы цытаваў абодвух аўтараў) толькі пацвярджалі бясспрэчны для публіцыста факт, што польскі патрыятызм шляхты трэба разумець толькі як яе імкненне разам з Польшчай дамагчыся палітычнай незалежнасці для гістарычнай Літвы. У літоўскім нацыянальна-культурным адраджэнні ён бачыў моцны фактар, які павінен паспрыяць таму, што "шляхта зразумее свае абавязкі і пойдзе разам з людам" [359, s. 30].

Яшчэ больш закончаны выраз краёвая ідэалогія атрымала ў "Нацыянальным катэхізісе" Б.Ялавецкага, які ўяўляў адказы на шэраг актуальных пытанняў жыцця краю (гл. Дадатак1). Услед за Р.Скірмунтам ён таксама сцвярджаў "адзінства крыві літоўцаў, палякаў, беларусаў, а ў Інфлянтах яшчэ і латышоў, якія належаць да адзінай нацыі літоўцаў" [367, s. 3] *. Затое пад "літоўскімі палякамі" ён разумеў не толькі шляхту былога ВКЛ, але і польскіх сялянаў, якія, на яго думку, насялялі Бельскі, Беластоцкі і Сакольскі пав. Гарадзенскай губ. Прыналежнасць трох народаў (літоўцаў, палякаў і беларусаў) да адзінай нацыі Б.Ялавецкі тлумачыў тэзісам пра масавыя перасяленні на тэрыторыю гістарычнай Літвы польскіх ваеннапалонных у ХІІ - ХIV ст. Крэўская унія, на яго думку, таксама паспрыяла фармаванню адзінай польска-беларуска-літоўскай культуры, што прывяло да распаўсюджвання на ўсёй тэрыторыі Літвы адзіных звычаяў і адзінай нацыянальнай этыкі [367, s. 6].

Ілюстрацыя3

Гэты ідэолаг краёвасці не надаваў вялікай вагі існаванню розных моваў. Рознамоўе не пярэчыла тэзісу прыналежнасці трох народаў да адзінай нацыі. У выданні "Litwo, Ojczyzno nasza…", якое выйшла на літоўскай і польскай мовах у 1906 г., Б.Ялавецкі (псеўданім "Sargas") сцвярджаў: "Жыхар Палангі, Коўна, Вількаміра, Свенцян альбо Вільні, Гародні, Наваградка і нават Менску з'яўляецца літоўцам, незалежна ад таго, ці ён гаворыць па-літоўску, па-польску або па-беларуску. Увесь уклад ягонага жыцця, звычаяў, сам сэнс ягонага існавання настолькі паўсюдна аднолькавы, што апроч мовы цяжка заўважыць якую-небудзь іншую розніцу. А гэта пацвярджае, што на ўсім абшары Літвы жыве адна нацыя, спаяная на працягу стагоддзяў супольнай крывёй літоўцаў, палякаў і беларусаў" [401, s. 5-6]. Публіцыст рэзка пратэставаў супраць праяваў пэўнай "моўнай агрэсіі" з боку дзеячоў літоўскага нацыянальнага руху.

Шлях да росквіту краю бачыўся аўтару "нацыянальнага катэхізіса" ў салідарнай працы ўсіх яго грамадзянаў без розніцы саслоўнай прыналежнасці, народнасці і веравызнання. Б.Ялавецкі нагадваў пра існаванне агульнакраёвых і агульнаграмадзянскіх праблемаў, у вырашэнні якіх зацікаўленыя ўсе жыхары краю, незалежна ад іх партыйнай, нацыянальнай або саслоўнай прыналежнасці [367, s. 11]. Менавіта ён увёў ў у шырокі публіцыстычны абіход тэрмін "грамадзяне краю". У пецярбургскім выданні 1906 г. краёвец таксама заклікаў усіх грамадзянаў "Літоўскай правінцыі" салідарна імкнуцца да адзінай мэты - росквіту краю: Мы ўсе роўныя - селянін, шляхціч, рамеснік або купец - і павінны ўзаемна дапамагаць адзін аднаму [401, s. 15].

Дарэчы, праца Б.Ялавецкага дае пэўныя падставы для разважанняў вакол этымалогіі тэрміну "краёвец". Публіцыст называў краёўцамі карэнных жыхароў (аўтахтонаў) краю. Ён сцвярджаў, што ва ўсіх органах самакіравання, а таксама ў адміністрацыі і судзе краёўцы (г.зн., мясцовыя ўраджэнцы) павінны мець пяршынства пры прызначэнні на пасады. Краёвыя мовы (польская, літоўская і беларуская) таксама павінны дамінаваць у грамадскім і культурным жыцці [367, s. 18-19]. Трактоўка Б.Ялавецкім паняцця "краёвец" пацвярджае думку, выказаную віленскім гісторыкам Я.Савіцкім. Разважаючы над сэнсам гэтага тэрміну, даследчык адзначыў, што А.Міцкевіч у сваіх мастацкіх творах ужываў слова "краёвец" як сінонім паняцця "аўтахтон". Менавіта з гэтым паняццем віленскі навуковец звязаў паходжанне назвы "краёвага" руху [647, s. 82]. Вaрта адзначыць, што тэрмін "краёвец" у сэнсе аўтахтон, мясцовы жыхар сустракаецца ў некаторых успамінах жыхароў Беларуска-Літоўскага краю першай паловы ХІХ ст. У прыватнасці, прафесар Віленскага універсітэту Юзаф Франк, аналізуючы ў сваіх успамінах кадравую праблему ў Віленскім універсітэце, прапанаваў прызначэнне на пасады "звычайных прафесароў" у першую чаргу краёўцаў, г.з. мясцовых ураджэнцаў [383, s. 5-35].

У адрозненні ад досыць агульных разважанняў Рамана Скірмунта аўтар "Нацыянальнага катэхізісу" прапанаваў канкрэтную праграму сацыяльных, культурных і эканамічных ператварэнняў, якая ў сваіх асноўных рысах стала асновай дзейнасці краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі. Падмуркам грамадскай і палітычнай дзейнасці краёўцаў абвяшчаўся Маніфест 17 кастрычніка 1905 г. і далейшае развіццё канстытуцыйных прынцыпаў у заканадаўстве Дзяржаўнай думы і Дзяржаўнай рады. Шэсць беларуска-літоўскіх губерняў павінны былі ўтварыць Літоўскую правінцыю з цэнтральным (Вільня), акружным і гмінным самакіраваннем. Органы самакіравання выбіраліся на падставе агульнага і безсаслоўнага выбарчага права. Усе народы краю атрымлівалі магчымасць свабоднага адкрыцця грамадскіх, культурных, спартыўных ды іншых арганізацыяў. Галоўным сродкам вырашэння аграрнай праблемы абвяшчалася стварэнне ў краю значнай колькасці адносна невялікіх, але з эканамічнага пункту погляду моцных гаспадарак. Пры гэтым вялікія зямельныя абшары паступова эвалюцыйным шляхам пераходзілі ў рукі сялянаў і дробнай шляхты. Дзеля вырашэння праблемаў фабрычных рабочых і батракоў прадугледжвалася ўтварэнне спецыяльных арганізацый [367, s. 15-20].

У выданні 1906 г. Б.Ялавецкі прапанаваў будучым думскім дэпутатам ад краю дабівацца ўтварэння Літоўскай правінцыі ў межах ВКЛ 1790 г. з самакіраваннем у Вільні. Прапанаваная структура самакіравання ў Літоўскай правінцыі ўключала наступныя элементы: усесаслоўная гміна, земскае павятовае самакіраванне, земскае губернскае самакіраванне, земскае правінцыйнае самакіраванне ў Вільні. Адной з найважнейшых справаў кіраўніцтва правінцыі павінна была стаць рэформа народнай адукацыі, першым крокам якой з'яўлялася масавае адкрыццё народных школ з роднай мовай навучання [401, s. 8-13].

Варта таксама звярнуць увагу на зварот Б.Ялавецкага "Да маіх шаноўных суайчыннікаў з Літвы і Русі", які з'явіўся таксама ў 1906 г. Аўтар падтрымаў пазіцыю Р.Скірмунта, а менавіта ягонае асуджэнне сервілізма і сцвярджэнне, што сёння будучыню краю вызначае люд, а не шляхта. Звяртаючыся да найвышэйшых колаў грамадства, Б.Ялавецкі заклікаў помніць, што "землеўласнікі - палякі, літоўцы, русіны і беларусы - з'яўляюцца не "аграрыямі" ў вузкім разуменні гэтага слова, а грамадзянамі краю і дэмакратамі ў адпаведнасці з гістарычнай традыцыяй... Зараз, калі ўсё насельніцтва краю ператварылася ў народ, то і мы, шляхта, не можам заставацца асобнай кастай. Нашым абавязкам з'яўляецца абарона інтарэсаў усяго народу" [360, s. 3].

Найважнейшай задачай аўтар звароту па-ранейшым лічыў увядзенне ў крае самакіравання. Першым крокам да яго, на думку аднога з ідэолагаў краёвасці, з'яўлялася стварэнне Краёвага камітэту, які б у сваёй дзейнасці абапіраўся на аналагічныя губернскія і павятовыя камітэты. Прапанаваны праект палітычнай праграмы камітэта насіў ліберальна-дэмакратычны характар і датычыў сацыяльна-палітычных зменаў ва ўсёй Расіі. Пры гэтым, аднак, спецыяльна агаворваліся патрабаванні, што датычылі Беларуска-Літоўскага краю. Напрыклад, падкрэслівалася пяршынства "краёўцаў" (г.зн., карэнных жыхароў краю) ва ўсіх мясцовых арганізацыях, права на карыстанне роднымі мовамі, у т.л. у галіне адукацыі, і г.д. Аўтар паўтарыў многія пастулаты праграмы, якая ўтрымлівалася ў "Нацыянальным катэхізісе Літвы" (1905) [360, s. 5-7].

У звароце давалася негатыўная ацэнка ўрада П.Сталыпіна. Б.Ялавецкі наогул не бачыў прынцыповай розніцы паміж расійскімі кансерватарамі і лібераламі ў падыходах да вырашэння нацыянальнага пытання. Ён быў упэўнены, што ўсе расійскія партыі падтрымліваюць ідэю жорсткага цэнтралізму, якая караніцца ў светапоглядзе самой рускай нацыі. А гэта прымушае краёвыя сілы шукаць шляхі да самастойнага існавання: "Мы з расіянамі не можам заставацца пад адной страхой і есці з адной міскі. Гэта было б для нас вялікім няшчасцем". Толькі пры ўмове дзяржаўнай самастойнасці краю Б.Ялавецкі лічыў магчымым яго нармальнае сужыцце з усходнім суседам [360, s. 3].

Б.Ялавецкі ў сваіх разважаннях абапіраўся на пэўны вопыт грамадскай і палітычнай дзейнасці, якая стала мажлівай пасля з'яўлення Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г. Ягоныя публікацыі былі свайго роду заяўкай краёўцаў на існаванне ў якасці самастойнага фактару грамадска-палітычнага жыцця краю.

Адначасова канкрэтную праграму сацыяльна-эканамічных, палітычных і культурных ператварэнняў апублікаваў на старонках "Кур'ера літоўскага" (1905. Nr 65) Раман Скірмунт. Праграма мела форму зварота "Краёвай партыі Літвы і Русі". Р.Скірмунт ад імя Часовага камітэту прыхільнікаў Краёвага кола заяўляў, што край ("Літва і Русь") мае ўласныя інтарэсы і таму павінен мець уласную партыю. Зварот абяцаў, што партыя будзе змагацца за ўвядзенне грамадзянскіх і палітычных свабодаў (свабода сумлення, свабода слова, сходаў, друку, недатыкальнасць жылля і асобы, роўнасць усіх перад законам) і ў першую чаргу свабоды нацыянальнага жыцця і палітычнай роўнасці для ўсіх нацыяў. Вялікае значэнне надавалася ўвядзенню самакіравання. Аўтар звароту таксама выступаў за пашырэнне выбарчых правоў, дзяржаўную дапамогу беззямельным і малазямельным сялянам у набыцці зямлі. Пры гэтым падкрэслівалася недатыкальнасць прынцыпа прыватнай уласнасці.

Р.Скірмунт адзначаў, што Краёвая партыя будзе стаяць на падмурку расійскай дзяржаўнасці, спадзяючыся на яе паступовае рэфармаванне ў кірунку пашырэння палітычных свабодаў. Прадугледжвалася ператварэнне Дзяржаўнай рады ў выбарны орган кіравання. Лозунгам Краёвай партыі абвяшчаліся словы: "Справядлівасць для ўсіх". Сцвярджалася таксама, што партыйны клопат пра развіццё краю не будзе супярэчыць культурна-нацыянальнай працы асобных народаў. Прадугледжвалася ўтварэнне ў Думе асобнай фракцыі дэпутатаў ад "Літвы і Русі". У заключэнне выказвалася надзея на захаванне добрых адносінаў паміж шляхтай і сялянствам.

Выступленне Р.Скірмунта з праектам праграмы Краёвай партыі сведчыць пра пашырэнне сярод краёўцаў разумення неабходнасці ўласнай палітычнай арганізацыі. Краёвы рух досыць хутка "станавіўся на ногі" самастойнай палітычнай дзейнасці. Арганізацыйным працэсам сярод краёўцаў спрыяў той вопыт, які быў накоплены за час існавання гаспадарчых таварыстваў літоўскіх палякаў. Найбуйнейшым з іх заставалася МТСГ. Дарэчы, палажэнні палітычнага і сацыяльна-эканамічнага раздзелаў, прапанаванай Р.Скірмунтам праграмы, моцна нагадвалі задачы дзейнасці гэтай арганізацыі.

Напачатку 1906 г. Р.Скірмунт паўтарыў свой зварот [246. Nr 78]. Змяненні датычылі толькі назвы партыі. Цяпер яна называлася "Краёвая партыя Белай Русі і Літвы". Перамена засведчыла пэўныя змяненні ў свядомасці краёўцаў, якія звярнулі ўвагу на беларускасць, і тэрмін "Русь" паступова знікнуў у іх публіцыстыцы. Прыкладна ў гэты самы час ідэю стварэння Краёвай партыі выказаў на старонках "Кур'ера літэўскага" Эдвард Вайніловіч [246. Nr 80].

З таго самога кола, да якога належылі Р.Скірмунт і Э.Вайніловіч, падчас рэвалюцыі выйшаў зварот "Краёвага польскага саюза Літвы і Беларусі" [373]. Аўтары звароту звярталіся да землеўласнікаў, якія атаясамліваліся з усёй мясцовай польскай грамадскасцю. Яны падкрэслівалі складанасць іх сітуацыі ва ўмовах развіцця нацыянальных рухаў, якія набываюць масавы характар. Выхад бачыўся ў дзейнасці, якая павінна была абапірацца выключна на мясцовыя традыцыі. Адвяргаліся ўсе спробы "прышчапіць" да беларуска-літоўскай глебы палітычныя ідэалогіі, выпрацаваныя ў Расіі або ў Польшчы. Адным з асноўных палажэнняў праграмы ствараемага Краёвага саюза з'яўлялася ўвядзенне ва ўсёй імперыі, і ў тым ліку ў беларуска-літоўскіх губернях самакіравання. На чале яго павінен быў стаць краёвы сейм. Таксама прадугледжвалася ўвядзенне асноўных дэмакратычных правоў, ліквідацыя саслоўяў і аграрныя ператварэнні. Адчужэння памешчыцкага землеўладання не планавалася.

Трэба адзначыць, што ва ўсіх вышэйзгаданых публіцыстычных выступленнях менавіта сацыяльныя вярхі літоўскіх палякаў (шляхта былога ВКЛ) успрымаліся вышэйзгаданымі краёўцамі ў якасці галоўнага суб'екта грамадска-палітычнага жыцця. Сцвярджэнне, што воблік краю вызначае люд, а не шляхта (Р.Скірмунт), мела досыць дэкларатыўны характар і было разлічана на ўсведамленне літоўскімі палякамі неабходнасці ўлічваць інтарэсы сацыяльных нізоў грамадскасці Беларусі і Літвы. Па агульнапалітычных пытаннях Б.Ялавецкі, Раман і Кастанцыя Скірмунты фактычна знаходзіліся ў рэчышчы расійскага лібералізма. Яны адстойвалі права насельніцтва на ўсю паўнату грамадзянскіх і палітычных свабодаў і выступалі як прыхільнікі эвалюцыйнага шляху развіцця грамадства. На гэтым шляху быў магчымы кампраміс паміж уладай, якая разумелася досыць шырока (па меншай меры, яна ўключала ў сябе ліберальную бюракратыю), і грамадствам. Гэтыя краёўцы таксама адрозніваліся беражлівым стаўленнем да гістарычных і культурных традыцыяў, імкненнем развіваць край выключна на іх падмурку. Усё гэта дае падставы для акрэслення гэтага кірунку краёвасці як кансерватыўна-ліберальнага.

Сапраўдным цэнтрам краёўцаў гэтага кірунку з'яўляўся "Кур'ер літэўскі". Першы нумар гэтай штодзённай газеты выйшаў 1 верасня 1905 г. Выданне мела даўнія традыцыі. Упершыню газета з такой назвай з'явілася ў Вільні ў 1759 г. Яе выдавалі езуіты. З таго часу выданне неаднаразова перапынялася. Апошні раз гэта здарылася ў 1863 г. І вось праз 42 гады "Кур'ер" адрадзіўся. Першым фактычным рэдактарам стаў вядомы публіцыст і землеўласнік Іпаліт Корвін-Мілеўскі. Менавіта ён задаў "краёвы тон" першаму польскаму віленскаму перыядычнаму выданню ў ХХ ст. Краёвасць, напрыклад, адчувалася ў яго публікацыях, прысвечаных земскаму пытанню [245. Nr 12, 14, 15, 17]. На краёвых пазіцыях знаходзіўся аўтар артыкула "Польская фракцыя альбо фракцыя дзевяці губерняў?", які закранаў праблему арганізацыйнай прыналежнасці будучых дэпутатаў ад Беларусі і Літвы ў Думе Расіі. На яго думку, прадстаўнікі "літоўскіх палякаў" не павінны былі ўваходзіць у Польскую фракцыю, каб не страціць сувязі з думскімі дэпутатамі ад іншых краёвых народаў. Найлепшым варыянтам аўтар лічыў утварэнне аўтаномнай польскай секцыі Фракцыі дэпутатаў ад дзевяці губерняў г.зв. "Заходняга краю" [245. Nr 53].

Яшчэ больш умацаваліся краёвыя пазіцыі віленскага выдання ў перыяд рэдактарства вядомага паэта, публіцыста і гісторыка Чэслава Янкоўскага. Ён займаў пасаду рэдактара "Кур'ера" з снежня 1905 г. па красавік 1907 г. Як заўважыў пазней іншы вядомы публіцыст і краёвец Людвік Абрамовіч, "Ч.Янкоўскі ніколі не быў змагаром за ідэю, трымаўся здалёк ад кожнага фанатызма, а здольнасць да кампрамісу лічыў доказам сталасці і жыццёвага вопыту" [274]. Аднак ён быў даволі вопытным журналістам, падзяляў асноўныя палажэнні праграмы краёўцаў кансерватыўна-ліберальнага кірунку і здолеў зрабіць з "Кур'ера літэўскага" ўплывовы і папулярны орган краёвага друку.

Папулярнасць кансерватыўна-ліберальнага варыянта краёвасці, на думку польскага гісторыка Яна Юркевіча, была звязана і з тым, што ён уяўляў пэўнае прыкрыццё дзейнасці ў духу згодніцтва. Даследчык лічыць, што менавіта гэты фактар спрыяў падтрымцы краёвай ідэалогіі Іпалітам Корвін-Мілеўскім, які не адрозніваўся прыхільным стаўленнем да патрабаванняў літоўскага і беларускага рухаў [605, s. 159]. Як згодніцкую ацэньвалі многія сучаснікі таксама грамадска-палітычную дзейнасць Эдварда Вайніловіча. Яго сябра і паплечнік Р.Скірмунт у прамове на пахаванні Э.Вайніловіча дазволіў сабе разважанні наконт істоты ягонай дзейнасці. Вылучыўшы дылему, валенрадызм ці "склізкая ўгадовасць" былі сутнасцю грамадска-палітычнай працы пакойнага, прамоўца заявіў, што мэтай Э.Вайніловіча было ўмацаванне гаспадарчых пазіцыяў польскай грамадскасці, і ён адважна ішоў да гэтай мэты. "Лозунг краёвасці, лозунг рэгіяналізма <...>, - дадаў Р.Скірмунт, - знайшоў у асобе Э.Вайніловіча прыроджанага выразніка і перакананага абаронцу" [624, s. 30]. Аднак згодніцтва кансерватыўна-ліберальных краёўцаў не трэба перабольшваць. Як ужо згадвалася, яго рашуча асудзілі Р.Скірмунт і Б.Ялавецкі.

Сваю ролю ў пашырэнні краёвасці адыгрыў таксама пэўны прагматызм. Многія ідэолагі кансерватыўна-ліберальнага кірунку разумелі, што яна можа паспрыяць захаванню элітай літоўскіх палякаў уласных эканамічных і культурных пазіцыяў у краі. Працэс мадэрнізацыі грамадства Беларуска-Літоўскага краю, які распачаўся з адменай прыгоннага ладу (1861) і паўстаннем 1863 - 1864 гг., быў значна прыспешаны падзеямі 1905 - 1907 гг. і рабіў актуальнай праблему месца былой палітычнай эліты ў новым грамадстве. Яшчэ больш яе абвастрала палітыка русіфікацыі.

15 лютага 1906 г. у Вільні з'явіўся яшчэ адзін перыядычны орган краёўцаў - "Газета віленьска". Фактычным рэдактарам газеты быў Міхал Ромэр. Менавіта з гэтым чалавекам звязаная распрацоўка краёвай ідэалогіі ў яе дэмакратычна-ліберальным варыянце. У праграмным артыкуле першага нумара газеты сцвярджалася прыярытэтнасць краёвых інтарэсаў. Менавіта яны абвяшчаліся зыходным пунктам усялякай палітычнай, грамадскай і культурнай дзейнасці: "Мы грамадзяне Беларусі і Літвы, і наш грамадзянскі абавязак - служыць роднаму краю <...> Нашай Радзімай з'яўляецца Беларусь і Літва. Толькі з культурна-нацыянальнага пункту погляду мы застаемся дзецьмі польскага народу <...>". Галоўнай задачай газеты лічылася праца на карысць "сужыццю розных нацыянальна-культурных элементаў на падмурку сумеснага краёвага грамадзянства". Пра тое ж самае ішла гаворка ў працы М.Ромэра, прысвечанай этнакультурным адносінам у Літве: "Задачай бліжэйшай будучыні з'яўляецца арганізацыя сумеснага жыцця розных культурна-этнічных элементаў у краі і ў Вільні на падмурку агульнага грамадзянства" [400, s. 15-16].

Палітычная дзейнасць Міхала Ромэра распачалася ў Парыжы, дзе ў 1904 г. ім было заснаванае таварыства "Lithuania". Яно выступала за незалежнасць гістарычнай Літвы як шматнацыянальнай дзяржавы, у якой будзе гарантаваная роўнасць усіх народаў. У свядомасці М.Ромэра адчуванне ліцвінскай грамадзянскасці спалучалася з пачуццём прыналежнасці да польскай культуры. Ён разумеў краёвасць не як сужыццё розных этнасаў-нацыяў, а як утварэнне новай палітычнай нацыі на падставе "краёвай згоды". Асновай такой згоды лічылася супрацоўніцтва дэмакратычных колаў усіх нацыянальных рухаў. Пэўнай спробай супрацоўніцтва стала выданне "Газеты віленьскай". У рэдакцыйную суполку ўваходзілі краёўцы, сябры Партыі прагрэсіўных дэмакратаў, польскія сацыялісты і дзеячы літоўскага руху.

Ілюстрацыя 10.

У варыянце М.Ромэра краёвасць досыць натуральна прыводзіла да дэмакратычных поглядаў. Інтарэсы краю ў вялікай ступені супадалі з інтарэсамі большасці насельніцтва, а менавіта народных масаў. "Грамадзяне краю" павінны былі прыслухоўвацца да іх пажаданняў і працаваць дзеля іх карысці. У сваю чаргу дэмакратызм, які зыходзіў з павагі да народных патрабаванняў, непазбежна нараджаў краёвую пазіцыю ў галіне нацыянальных адносінаў. Менавіта з дэмакратызацыяй М.Ромэр, як і іншыя краёўцы гэтай плыні (напрыклад, Л.Абрамовіч), звязвалі будучыню літоўскіх палякаў [225].

Некаторыя даследчыкі (Ян Савіцкі [647, s. 77], Рымантас Мікныс *) лічаць М.Ромэра фактычным пачынальнікам краёвай ідэалогіі. З гэтым можна пагадзіцца, калі разумець пад краёвасцю выключна дэмакратычна-ліберальную плынь гэтай ідэалогіі. На самой справе краёвасць мела розныя плыні і розных ідэолагаў. У вытокаў краёвасці амаль адначасова стаялі Б.Ялавецкі, Р.Скірмунт, М.Ромэр, Канстанцыя Скірмунт.

Таксама трэба назваць імя вядомага маскоўскага адваката, аднаго з лідараў партыі кадэтаў і ураджэнца Менску Аляксандра Лядніцкага, які лічыў дэмакратыю галоўнай антытэзай ваяўнічага нацыяналізму. Уласную прыхільнасць да краёвай ідэалогіі ён выказаў на пачатку 1907 г., калі ў аналітычным артыкуле "Пасля выбараў", змешчаным на старонках "Кур'ера літоўскага", заклікаў да ўтварэння Прагрэсіўнай краёвай партыі. Прычыны адноснай неўдачы літоўскіх палякаў на выбарах да ІІ Думы Аляксандр Лядніцкі бачыў у дамінаванні вузкасацыяльных інтарэсаў землеўласніцкіх колаў над агульнанацыянальнымі. Выказваючы апасенне, што развіццё беларускага нацыянальнага руху можа прывесці да значнага пагаршэння беларуска-польскіх адносінаў, ён заклікаў "перадавых людзей, якія любяць край і народ", дэмакратычна настроеную частку палякаў Беларусі да ўтварэння дэмакратычнай краёвай партыі. Галоўным яе патрабаваннем А.Лядніцкі лічыў дэцэнтралізацыю Расійскай дзяржавы [247. Nr 41].

Сярод краёўцаў дэмакратычна-ліберальнага кірунку (паводле Ю.Бардаха: дэмакратычнага) трэба адзначыць таксама асобу вядомага віленскага адваката Тадэвуша Урублеўскага (1858-1925). Мажліва, станаўленню ягонага варыянта краёвай ідэалогіі спрыялі кантакты з дзеячамі літоўскага руху. Паводле літоўскага гісторыка Дарюса Сталюнаса, у адвакацкай канторы Т.Урублеўскага з 1898 г. працаваў Ёнас Вілейшыс, адзін з прызнаных лідараў літоўскага руху. У 1904 г. Т.Урублеўскі ў якасці адваката абараняў на судзе іншага літоўскага дзеяча Павіласа Вішынскаса [539, c. 129].

У адрозненні ад М.Ромэра Тадэвуш Урублеўскі разумеў краёвасць як добрасуседскае суіснаванне літоўцаў, беларусаў і палякаў. Д.Сталюнас у адным з сваіх ранніх артыкулаў звярнуў увагу на тое, што ў адрозненні ад большасці краёўцаў віленскі адвакат не бачыў этнакультурных асаблівасцяў "літоўскіх палякаў". На думку літоўскага даследчыка, такі погляд грунтаваўся на перакананні Т.Урублеўскага ў перавазе суб'ектыўных фактараў над аб'ектыўнымі ў працэсе нацыянальнага самавызначэння і на веры ў будучую адзіную еўрапейскую культуру і адзіную Еўропу без дзяржаўных межаў. Ён быў прыхільнікам ідэі нацыянальных карпарацыяў, якія павінны былі паспрыяць аўтаномнаму вырашэнню кожнай нацыяй праблемаў развіцця ўласнай культуры ва ўмовах адроджанага ВКЛ з сталіцай у Вільні. Д.Сталюнас убачыў у гэтым праекце спробу спалучэння канцэпцыяў этнакультурнай нацыі (Kulturnation) і палітычна-дзяржаўнай (Staatsnation) [539, c. 130-132].

У пазнейшых працах, прысвечаных асобе віленскага адваката, Д.Сталюнас унёс пэўныя карэктывы ў свае ранейшыя ацэнкі. Літоўскі гісторык прыйшоў да высновы, што Т.Урублеўскі разумеў велізарную ролю культурнага адзінства і гістарычнай памяці. Ён фактычна знаходзіўся на пэўным раздарожжы паміж Kulturnation і Staatsnation. Т.Урублеўскі не мог прыняць ідэю палітычна-дзяржаўнай нацыі, бо яна ў пэўным сэнсе абгрунтоўвала існаванне імперыяў і ігнаравала інтарэсы асобных этнічных групаў. Але таксама ён не пагаджаўся з вызначэннем нацыі як этнакультурнай катэгорыі толькі на падставе аб'ектыўных крытэрыяў. Гэта пярэчыла прынцыпам дэмакратызма [664, s. 102-103]. Канцэпцыя нацыянальных карпарацыяў або культурна-персанальнай аўтаноміі павінна была "прымірыць" розныя шляхі нацыянальнага развіцця.

Т.Урублеўскі быў упэўнены, што "мір і згода запануюць у нашым краі, калі ўсе мы будзем імкнуцца да ўсталявання брацкіх і справядлівых адносінаў уласнымі сіламі, а не пры дапамозе паліцыі, судовых прысудаў і турмаў" [цыт. па: 605, s. 161]. Падмуркам суіснавання ўсіх карэнных народаў краю ён лічыў любоў да роднай зямлі, якая была вызначальнай рысай і ягонай дзейнасці. Невыпадкова ў артыкуле, прысвечаным памяці Т.Урублеўскага, які быў апублікаваны на старонках "Кур'ера Віленьскага" 7 ліпеня 1925 г., сцвярджалася: "Урублеўскі любіў перш за ўсё наш край з усімі яго жыхарамі без розніцы мовы, з усёй ягонай багатай мінуўшчынай ад слаўных паходаў Вітаўта да баёў Каліноўскага ў гарадзенскіх лясах".

Да дэмакратычна-ліберальнай плыні сярод краёўцаў належалі таксама ў перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. Людвік і Вітольд Абрамовічы, Браніслаў Крыжаноўскі, Аляксандр Заштаўт, Зыгмунт Нагродскі ды інш. Яны падтрымлівалі сувязі з польскімі і расійскімі лібераламі, з дэмакратычнымі элементамі нацыянальных рухаў у Беларусі і Літве.

Адной з найбольш цікавых праяваў гэтага супрацоўніцтва сталіся польска-літоўска-беларуска-яўрэйскія сходы, якія распачаліся яшчэ напярэдадні рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. Адным з ініцыятараў гэтых сходаў быў Міхал Ромэр. У красавіку і траўні 1905 г. яны ператварыліся ў міжнацыянальныя з'езды. Падчас іх абмяркоўваўся пастулат аўтаноміі Беларуска-Літоўскага краю. Удзельнікі сходаў прымалі ідэю аўтаноміі, але разумелі яе па-рознаму. Літоўцы настойвалі на аўтаноміі "этнаграфічнай Літвы" з "прылеглымі тэрыторыямі". Беларусы, літоўскія палякі і яўрэі звязвалі будучыню краю з аўтаноміяй гістарычнай Літвы. У гэтым пытанні згода так і не была дасягнутая. Затое ўсе бакі пагадзіліся з неабходнасцю гарантаваць у будучай аўтаномнай Літве роўныя правы для ўсіх нацый [397, s. 348-352]. У маі 1905 г. гэты своеасаблівы клуб аўтанамістаў перастаў існаваць [647, s. 17]. Адной з галоўных прычынаў было абвастрэнне польска-літоўскіх адносінаў. Тым не менш кантакты паміж дэмакратычнымі элементамі розных нацыянальных рухаў не былі цалкам разарваныя. Пра гэта сведчыць, напрыклад, удзел краёўцаў дэмакратычна-ліберальнага кірунку, прадстаўнікоў БУНДу, ППС на Літве і БСГ у працы Вялікага віленскага сейма (лістапад 1905 г.) [633, s. 322].

І пазней краёўцы дэмакратычна-ліберальнага кірунку спрабавалі працягваць супрацоўніцтва з літоўскімі дзеячамі, што часткова атрымалася дзякуючы стварэнню свайго роду "літоўскага аддзелу" (Міколас Біржышка, Юргіс Шаўлюс, Павілас Вішынскас [647, s. 17]) у рэдакцыі "Газеты віленьскай".

Пазіцыі дэмакратычна-ліберальнай плыні краёўцаў, аднак, не знайшлі шырокай падтрымкі з боку мясцовай польскай грамадскасці. Ніякага водгуку не атрымаў заклік У.Жукоўскага да стварэння Польска-беларускай партыі, якая б абапіралася на нацыянальныя і дэмакратычныя прынцыпы [419, s. 22-23]. "Газета віленьска" выходзіла з перапынкамі, а ў ліпені 1906 г. наогул перастала існаваць. М.Ромэр быў вымушаны літаральна збегчы ў Кракаў ад суда, які пагражаў яму за рэдакцыйную дзейнасць. Дарэчы, у Кракаве адбылася яго сустрэча з Ю.Хэрбачэўскім, якая яшчэ больш умацавала былога рэдактара "Газеты віленьскай" у прыхільнасці да краёвай ідэалогіі.

На думку польскага гісторыка П.Ласоўскага, упадак "Газеты Віленьскай" яскрава паказаў слабасць усяго краёвага кірунку [621, s. 68]. Таксама Р.Радзік лічыць, што праграма краёўцаў, гэтых апошніх "абаронцаў рэгіянальнай Айчыны", не сустрэла шырокай падтрымкі сярод палякаў [640, s. 117]. Падобнай думкі прытрымліваецца і Р.Вапіньскі, які хоць і адзначыў важнасць вывучэння феномена "людзей, якія імкнуліся захаваць у свядомасці адзінства двух Айчынаў - Польшчы і Літвы, прымірыць польскасць і літоўскасць", але лічыў, што напачатку ХХ ст. іх заставалася зусім нязначная колькасць [685, s. 147]. Р.Радзік упэўнены, што напачатку ХХ ст. завяршылася эвалюцыя свядомасці мясцовай польскай грамадскасці. На смену тыпу gente Lithuanus (vel Ruthenus), natione Polonus прыходзіў тып паляка-каталіка або паляка-нацыяналіста. Па меркаванні даследчыка, у гэты час сярод палякаў Беларуска-Літоўскага краю фармавалася ўяўленне ідэалагічнай Айчыны, якая разумелася як культурная супольнасць, што ўключала ў сябе ўсе сацыяльныя слаі звычайнай нацыі [640, s. 108]. Двухполюсная (падвоеная) свядомасць "ліцвін-паляк" паступова змянялася, умацоўваючы яе апошнюю складовую частку. Польскасць жыхароў гістарычнай Літвы, набліжалася да польскасці жыхароў Каралеўства Польскага [640, s. 117].

Нельга пагадзіцца з падобнымі ацэнкамі. Напачатку ХХ ст. краёўцы мелі досыць шырокую падтрымку з боку літоўскіх палякаў. У перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. менавіта яны былі лідэрамі польскага руху на беларускіх і літоўскіх землях. Пра гэта сведчыць дзейнасць першай мясцовай легальнай палітычнай партыі, якая мела назву "Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі", а таксама вынікі выбараў у Дзяржаўную думу і Дзяржаўную раду і кірунак працы мясцовых польскіх дэпутатаў у гэтых дзяржаўных установах.

Канстытуцыйна-Каталіцкая партыя Літвы і Беларусі (1906-1907)

У перыяд найвышэйшага ўздыму рэвалюцыі каталіцкі касцёл актывізаваў сваю грамадскую дзейнасць. Гэтаму моцна паспрыялі новыя ўступкі царскіх уладаў. 26 снежня 1905 г. былі падпісаны адразу некалькі ўказаў, якія здымалі шэраг абмежаванняў, што датычылі каталіцкага касцёла. Ліквідаваліся многія перашкоды для арганізацыі хрэснага ходу, адмянялася пастанова аб закрыцці каталіцкіх кляштараў, духоўныя ўлады атрымалі больш самастойнасці ў кадравых пытаннях і г.д.

Не меншую ролю ў актывізацыі грамадскай дзейнасці касцёла і яго паступовай палітызацыі адыграла эвалюцыя каталіцкай дактрыны. Ужо энцыкліка папы Льва ХІІІ "Rerum Novarum" (1891) асуджала капіталізм за сацыяльную няроўнасць, і абвяшчала каталіцкую царкву абаронцай працоўных. Папа патрабаваў ад духавенства энергічнай працы дзеля дабра народу. Галоўнымі фактарамі сацыяльнай рэформы лічыліся рабочыя саюзы і рабочае заканадаўства.

Ва ўмовах рэвалюцыі каталіцкае духавенства Беларусі і Літвы звярнула вялікую ўвагу на сацыяльныя праблемы. Вось як характарызаваў дзейнасць каталіцкага духавенства ў канцы 1906 г. віленскі губернатар: "Каталіцкае духавенства прымала актыўны ўдзел у хваляваннях сялян. У некаторых мясцовасцях, населеных літоўцамі, ксяндзы дзейнічалі ў рэвалюцыйным накірунку. Аднак у большасці парафій духавенства імкнулася захаваць, звязаны з інтарэсамі каталіцкай царквы, добрабыт памешчыкаў-каталікоў і вопытнаю рукою адцягвала паслухмяную яму сялянскую масу ад аграрных хваляванняў. Разам з тым духавенства выкарыстоўвала настрой насельніцтва і надавала сялянскаму руху нацыянальныя тэндэнцыі, накіраваныя супраць праваслаўя і рускага панавання ў краі" [81, а. 3 адв.].

Палітызацыя касцёла яскрава праявілася ў дзейнасці віленскага біскупа Эдварда фон дэр Ропа *. Менавіта яго ўмяшальніцтва прадухіліла яўрэйскі пагром у Вільні ў кастрычніку 1905 г. Біскуп, даведаўшыся пра планы паліцыі і стараабрадцаў па арганізацыі пагрома, адразу паведаміў генерал-губернатару. Апошні разам з віленскім губернатарам прынялі своечасовыя меры, і пагром не адбыўся [299, т. 2, с. 1729-1730].

Ілюстрацыя 4

У канцы лістапада 1905 г. па ініцыятыве біскупа ў Вільні ўзнікла каталіцкае таварыства рабочых "Адзінства". Яно дзейнічала сярод рабочых і рамеснікаў горада. На ўстаноўчы сход былі запрошаныя кіраўнікі "Гільдыі працы", якая аб'ядноўвала рамеснікаў-каталікоў. "Адзінства" вяло рэлігійную прапаганду, займалася асветніцтвам. Пры ім існавалі хор, тэатр, быў нават уласны суд. Заснавальнікі таварыства толькі ў маі 1906 г. падалі заяву аб рэгістрацыі. Губернатар адмовіў, заявіўшы, што таварыства ставіць перад сабой не асветніцкія, а канфесійныя мэты. Нягледзячы на гэта "Адзінства" існавала і актыўна дзейнічала. Яно было ліквідавана толькі летам 1907 г. Пры гэтым высветлілася, што ў яго склад уваходзілі не толькі палякі і беларусы, але і літоўцы [82, a. 8]. Ужо тут адчувалася жаданне біскупа стварыць палітычную арганізацыю, якая павінна была аб'яднаць каталікоў розных нацыянальнасцей. "Адзінства" можна разглядаць у якасці першага этапу стварэння каталіцкай партыі краю.

У студзені 1906 г. быў распаўсюджаны праект праграмы ККПЛБ, пад якім акрамя подпісу віленскага біскупа стаялі подпісы дырэктара Віленскага зямельнага банка Юзафа Монтвіла, старшыні Віцебскага таварыства сельскай гаспадаркі Станіслава Лапацінскага, ксяндзоў Станіслава Мацэевіча і Міронаса, служачага Стэфаноўскага, студэнта Юзафа Змітровіча і Я.Лаховіча. Такое багатае сааўтарства павінна было прадэманстраваць сацыяльную і нацыянальную згоду. Аднак не ўсе з падпісаўшыхся ўнеслі аднолькавы ўклад у распрацоўку праграмы. Невыпадкова, калі пачалася палеміка вакол тэзісаў праграмы, апанентам адказваў толькі віленскі біскуп.

Праект праграмы рассылаўся па каталіцкіх парафіях Беларусі і Літвы. У парафіях пачалося абмеркаванне. 12 студзеня 1906 г. у доме гарадзенскага дэкана ксяндза Юлія-Алаізія Элерта адбыўся сход ксяндзоў. Яны аднагалосна пастанавілі "ўвайсці ў Канстытуцыйна-каталіцкую партыю, арганізаваную біскупам Ропам, і прыняць праграму партыі як аснову для палітычнага выхавання парафіян" [246. Nr 12].

У стварэнні партыі і папулярызацыі яе ідэй вялікую ролю адыграў друк. Біскуп добра разумеў яго магчымасці. Ужо ў лістападзе 1905 г. ён паспрабаваў выкупіць "Кур'ер літэўскі" ў Іпаліта Корвін-Мілеўскага, выдавецкая дзейнасць якога аказалася стратнай,. Няўдача не спыніла біскупа. Ён набыў друкарню ў Пецярбургу і перавёз яе ў Вільню. У студзені 1906 г. біскуп пачаў выдаваць адразу тры газеты: "Навіны віленьске", "Пшыяцель люду" і "Таважыш працы". Усе яны прапагандавалі ідэі хрысціянскай дэмакратыі. Рэдагаваў іх Л.Багдановіч.

"Навіны віленьске" сваёй галоўнай мэтай абвясцілі аб'яднанне грамадства вакол хрысціянскіх прынцыпаў. Ужо ў першым нумары газеты Л.Багдановіч канкрэтызаваў гэтую задачу. Ён заявіў, што газета будзе змагацца за роўнасць усіх народаў, за федэратыўнае ўладкаванне дзяржавы, за пашырэнне асветы і, у прыватнасці, за свабодную каталіцкую школу. Адначасова газета павінна была спрыяць удасканаленню сялянскай гаспадаркі праз падтрымку сельскагаспадарчых гурткоў і г.д. Аднак справы з "Навінамі" пайшлі дрэнна. Газета спыніла сваё існаванне ўжо напрыканцы лютага 1906 г. Амаль усе яе матэрыялы былі прысвечаны адной тэме - адстойванню праграмных палажэнняў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі. Такі самы лёс напаткаў і штотыднёвік "Таважыш працы". Ён быў разлічаны на агітацыю ў хрысціянска-дэмакратычным духу сярод рабочых. Аднак выйшла ўсяго 5 нумароў. Больш шчаслівым быў лёс "Пшыяцеля люду" (1906-1910). Гэты орган друку ствараўся для сялян і рамеснікаў. Амаль кожны нумар змяшчаў матэрыялы, якія павінны былі выхоўваць народ у духу каталіцызму, нацыянальнай і сацыяльнай талеранцыі. Шмат месца адводзілася аграрнаму пытанню, праблемам быту сялян (напр., вялася антыалкагольная прапаганда) ды інш.

Частка мясцовых польскіх землеўласнікаў і інтэлігенцыі даволі крытычна ацаніла актывізацыю палітычнай дзейнасці каталіцкага касцёла. Галоўным апанентам біскупа адразу сталі краёўцы кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі. На старонках "Кур'ера літэўскага" з артыкулам выступіў І.Корвін-Мілеўскі. Ён абвінаваціў біскупа ў клерыкалізме, забыцці польскай нацыянальнай ідэі, эканамічнай неадукаванасці і палітычным авантурызме. Публіцыст сцвярджаў, што праграма ККПЛБ паўтарае праграму партыі кадэтаў, якая "какетнічае з сацыялізмам" [246. Nr 18]. Падставай для абвінавачванняў былі два палажэнні праекта праграмы: сцвярджэнне магчымасці экспрапрыяцыі лясных багаццяў на карысць сялян і выбары парламента на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога, тайнага і абавязковага галасавання.

Артыкул быў напісаны ў зняважлівым да біскупа тоне. Аўтар даказваў некампетэнтнасць духавенства ў палітычных і эканамічных справах і нават заявіў, што Эдвард Роп не з'яўляецца палякам. Біскуп адказаў на старонках газеты "Навіны віленьске". Ён заўважыў, што лічыць сябе палякам, аднак ягоныя погляды ў большай ступені рэлігійна-нацыянальныя, чым нацыянальна-рэлігійныя. Біскуп сцвярджаў, што адной з галоўных мэтаў партыі з'яўляецца барацьба супраць сацыялістычных ідэй і паражэнне радыкальных палітычных сіл [259. Nr 9,10].

Гэтая заява выклікала ўжо крытыку "Газеты віленьскай". Яе падтрымаў Л.Васілеўскі, які ўбачыў у дзейнасці ККПЛБ адкрыты клерыкалізм, імкненне ўзмацніць пазіцыі касцёла, каб у саюзе з землеўласнікамі трымаць народ у цемры і нявуцтве [415, s. 73]. Крытыка чулася з усіх бакоў. Віленская газета партыі "акцябрыстаў" "Белая Русь" абвінаваціла ККПЛБ у польскім шавінізме, у спробе "пабудаваць на расійскай глебе польскую дзяржаву" [246, Nr 18].

Адрэагавала таксама адміністрацыя віленскага генерал-губернатара. У "Виленским вестнике" быў надрукаваны артыкул А.Станкевіча, які займаў высокі пост у канцылярыі генерал-губернатара. Артыкул вылучаўся вельмі паважлівым тонам. Незадавальненне аўтара выклікаў толькі той раздзел праграмы, які быў прысвечаны адукацыі. А.Станкевіч абураўся імкненнем паставіць адукацыю пад кантроль касцёла.

Біскуп катэгарычна адкінуў усе абвінавачванні і падрабязна растлумачыў мэты стварэння партыі. ККПЛБ павінна была аб'яднаць на глебе хрысціянства розныя веравызнанні, розныя класавыя і нацыянальныя інтарэсы. Э.Роп даказваў магчымасць спалучэння эканамічных пытанняў і прынцыпаў хрысціянства. З гэтых пазіцый ён рэзка крытыкаваў праграму партыі кадэтаў: "Гэтая партыя цалкам разыходзіцца не толькі з хрысціянскай справядлівасцю, але і з традыцыямі нашага народу. <...> Наш прынцып - згода сялян і землеўлаcнікаў" [246. Nr 19]. Гэтае бурнае абмеркаванне моцна паўплывала на канчатковы варыянт праграмы.

Трэба адзначыць, што ККПЛБ стваралася як краёвая партыя. Інтарэсы краю стаялі на першым месцы. У галіне адукацыі (гэты раздзел быў першым) мэтай партыі было стварэнне бясплатнай народнай школы з навучаннем на роднай мове і абавязковым вывучэннем рэлігіі. Прадугледжвалася стварэнне адзінай сістэмы адукацыі з пераемнасцю паміж асобнымі яе элементамі. Значнае месца адводзілася недзяржаўным школам. Дзяржава павінна была толькі кантраляваць узровень адукацыі ў гэтых школах. Выказвалася патрабаванне павялічыць колькасць сярэдніх і стварыць вышэйшыя навучальныя ўстановы. Па меры магчымасці выкладанне павінна было весціся на роднай мове і абавязкова ўлічваць веравызнанне вучняў. Усе школы ніжэйшага і сярэдняга звяна пераходзілі пад кантроль органаў мясцовага самакіравання. Значная роля адводзілася духавенству, якое павінна было ажыццяўляць нагляд за ходам навучальнага працэсу, каб "не падрываліся асновы веры, маральнасці, не распальвалася рэлігійная і нацыянальная нянавісць".

У аграрным пытанні ККПЛБ зыходзіла з прынцыпу недатыкальнасці прыватнай уласнасці. Галоўным сродкам вырашэння эканамічных і сацыяльных праблем вёскі аб'яўлялася ліквідацыя церазпалосіцы і стварэнне асобных хутарскіх гаспадарак (засценкаў). Гэтыя гаспадаркі павінны былі атрымаць фінансавую падтрымку дзяржавы.

Праграма гарантавала задавальненне патрэбы сялян у лесе. Дзеля гэтага органы мясцовага самакіравання маглі нават пайсці на частковы выкуп лесу. Тэзіс пра экспрапрыяцыю лясоў, які ўтрымліваўся ў праекце праграмы, быў зняты. Акрамя гэтага планавалася стварэнне арбітражных судоў з прадстаўнікоў сялян і памешчыкаў, каб улагоджваць магчымыя канфлікты. Асноўныя палажэнні раздзела, прысвечанага фабрычным рабочым, уключалі права рабочых на забастоўку, на стварэнне прафсаюзаў, увядзенне, па меры магчымасці, васьмігадзіннага рабочага дня, абмежаванне начной працы, розныя віды сацыяльнай абароны працоўных.

Значныя перамены павінны былі адбыцца ў становішчы каталіцкай царквы. Першым пунктам ішло вяртанне маёмасці, якая была канфіскавана пасля паўстання 1863 г. альбо кампенсацыі страчанага. Праграма патрабавала ліквідацыі рымска-каталіцкай духоўнай калегіі пры МУС. Касцёл павінен быў стаць цалкам свабодным у кадравых пытаннях, у пытаннях духоўнай адукацыі і касцельнага будаўніцтва. Узнікненне рэлігійных таварыстваў вызначалася агульнадзяржаўным палажэннем аб саюзах і арганізацыях.

Самым вялікім быў раздзел, які закранаў будучы грамадскі лад Расійскай дзяржавы. Гэты лад павінен быў быць заснаваны на дэмакратычных правах і свабодах. Аўтарам праграмы Расія бачылася як канстытуцыйная манархія з адказнасцю выканаўчай улады перад парламентам. Усе народы павінны былі мець роўныя правы і магчымасць развіваць уласную мову і культуру. Расія ператваралася ў дзяржаву самага шырокага самакіравання. Яе органы, у тым ліку і агульнарасійскі парламент, павінны былі выбірацца на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога, тайнага і абавязковага галасавання. Паўнамоцтвы мясцовага самакіравання распаўсюджваліся на ўсе сферы дзяржаўнага жыцця за выключэннем войска, фінансаў, шляхоў дзяржаўнага значэння, пошты і тэлеграфа. Праграма фактычна прадугледжвала аўтаномію Беларусі і Літвы, хаця адкрыта пра гэта не гаварылася.

У раздзелах, прысвечаных структуры партыі, звяртала на сябе ўвагу тое, што ў партыйных камітэтах усіх узроўняў адно месца абавязкова заставалася за духоўнай асобай. Праўда, рабілася агаворка пра часовасць гэтага палажэння [392].

У цэлым праграма насіла свецкі характар. Пэўны клерыкалізм прысутнічаў толькі ў першым раздзеле. Сумесны кантроль грамадскасці і духавенства над школай мог прывесці да "каталізацыі" ўсяго працэсу навучання. Пра гэта адкрыта пісалі некаторыя прыхільнікі ККПЛБ. С.Марвіч, напрыклад, заявіў: "У школах павінна выкладацца каталіцкая навука, гэта значыць, навука згодная з духам касцёла" [246, Nr 32]. Школе сапраўды надавалася вялікае значэнне. Не выпадкова школьны раздзел быў першым у праграме. Э.Роп лічыў, што толькі каталіцкая школа здолее прымірыць усе тыя супярэчнасці, якіх не пазбегла дзяржаўная.

Дэмакратычна-ліберальны настрой у параўнанні з першым варыянтам праграмы значна аслабеў. Хаця ў раздзеле, прысвечаным становішчу рабочых, ён адчуваўся досыць моцна. Але ці дае гэта права сцвярджаць, што праграма ККПЛБ знаходзілася пад моцным уплывам праграмы канстытуцыйных дэмакратаў? Ян Юркевіч, напрыклад, лічыць, што стварэнне партыі - гэта зліццё хрысціянска-грамадскага і канстытуцыйна-дэмакратычнага руху. Ён нават сцвярджаў, што ў распрацоўцы праграмы ўдзельнічаў Тадэвуш Урублеўскі [607, s. 44]. З меркаваннем польскага гісторыка цяжка пагадзіцца, калі ўспомніць тую крытыку партыі і яе праграмы, якая прагучала на старонках "Газеты віленьскай".

Цалкам адмаўляць уплывы кадэтаў, безумоўна, нельга. Вось што пісаў Чэслаў Янкоўскі пра віленскія настроі 1905 - 1906 гг.: "Гэта быў перыяд кадэтызму. Нягледзячы на тое, што спробы стварэння спецыяльнага польскага аддзелу партыі кадэтаў у Беларусі і Літве скончыліся няўдала, ідэі гэтай партыі былі часткай тагачаснай віленскай атмасферы" [364, s. 37]. Але ўплыў кадэтаў не мог быць вызначальным. Біскуп неаднаразова падкрэсліваў свае негатыўныя адносіны да гэтай партыі і яе праграмы і пагаджаўся з тымі, хто бачыў у праграме і дзейнасці ККПЛБ падабенства з "Цэнтрам" у германскім парламенце. Ч.Янкоўскі лічыў, што біскуп і ягоная партыя стаялі на пазіцыях хрысціянскай дэмакратыі. Менавіта тут трэба шукаць ідэйныя вытокі праграмы. Гэта пацвярджае і аналіз публікацый у газетах "Таважыш працы" і "Пшыяцель люду", разлічаных на рабочых і сялянаў. Гэтыя газеты былі ўласнасцю Эдварда Ропа.

Аднак ККПЛБ не была традыцыйнай партыяй хрысціянскай дэмакратыі. Яе праграма прадугледжвала рэфармаванне дзяржаўнага ладу. Партыя не мела і нацыяналістычнай накіраванасці, якой вызначалася, напрыклад, польская хадэцыя 30-х гг. ХХ ст. у адносінах да славянскіх меншасцяў і яўрэяў.

Ёсць усе падставы сцвярджаць, што стварэнне ККПЛБ было часткай хрысціянска-дэмакратычнага руху, які пачаў паступова пранікаць у межы Расійскай імперыі. Каталіцкі касцёл у Беларусі і Літве ператвараўся ў істотны фактар палітычнага жыцця напярэдадні выбараў у Думу. У тым размежаванні, якое адбывалася ў польскім руху, ККПЛБ заняла месца сярод краёўцаў. Дарэчы, з 1 сакавіка 1906 г. Эдвард Роп стаў уладальнікам "Кур'ера літэўскага", што доўгі час захоўвалася ў таямніцы [364, s. 43]. На складзе рэдкалегіі і кірунку газеты гэта ніяк не адбілася.

Партыя канчаткова аформілася 7 лютага 1906 г. На ўстаноўчым сходзе прысутнічалі прадстаўнікі каталіцкага духавенства, землеўлаcнікаў, інтэлігенцыі, дэлегаты ад рабочых і сялянаў. Напярэдадні сходу каталіцкае духавенства правяло вялікую падрыхтоўчую працу. У Сакольскім пав. Гарадзенскай губ. ксяндзы мелі нават надрукаваныя на польскай мове бланкі для запісу рашэнняў сялянскіх сходаў па выбарах упаўнаважаных на віленскі сход. Земскія начальнікі, якія паведамлялі пра гэта, адзначалі, што сяляне не вельмі ахвотна пагаджаліся на гэтыя выбары, але ксяндзы настойвалі. Асабліва актыўна, па ацэнках земскіх начальнікаў, паводзілі сябе ксяндзы Эйнарт, Янцэвіч, Чаплік (усе Гарадзенскі дэканат). Апошні, напрыклад, імкнуўся паслаць у Вільню нават трох упаўнаважаных ад кожнай парафіі. Ксёндз Жахоўскі арганізаваў прыезд на ўстаноўчы сход дэлегацыі рабочых з г.Бранска Гарадзенскай губ. [179, a. 8 адв.; 172, a. 2-3].

На ўстаноўчым сходзе быў зацверджаны канчатковы варыянт праграмы і абраны склад Цэнтральнага камітэту партыі. Трэба адзначыць, што такія вядомыя прадстаўнікі польскай грамадскасці, як Станіслаў Лапацінскі і Юзаф Монтвіл, якія прысутнічалі на сходзе, не ўвайшлі ў яго склад. "Вярхі" польскай грамадскасці, як землеўласнікі, так і інтэлігенцыя, даволі насцярожана аднесліся да палітычнай ініцыятывы Эдварда Ропа. У ЦК ККПЛБ за выключэннем біскупа апынуліся людзі малавядомыя ці наогул невядомыя ў краі: землеўласнікі З.Цярпінскі, Б.Скірмунт, І.Парчэўскі, студэнт Ю.Змітровіч, ксёндз Я.Бурба, служачыя Г.Бароўскі і К.Фалевіч. Але хутка адносіны польскай грамадскасці перамяніліся.

У лютым 1906 г. назіраўся імклівы рост колькасці сяброў партыі. Сацыяльны склад партыі быў даволі разнастайным. Але галоўнай апорай былі сяляне-каталікі з беларускіх і літоўскіх вёсак, частка каталіцкай дробнай шляхты і інтэлігенцыі. Большасць прыхільнікаў і сяброў партыі жылі ў Віленскай і Гарадзенскай губ.

Спрэчкі вакол ККПЛБ заціхлі толькі ў сярэдзіне лютага. Ч.Янкоўскі, які раней салідарызаваўся з крытыкай І.Корвін-Мілеўскага, пасля змяненняў у праграме ўжо заклікаў польскія арганізацыі аб'яднацца на платформе гэтай партыі [246, Nr 35]. Ідэю аб'яднання таксама выказаў на старонках "Кур'ера літэўскага", сябар ЦК партыі З.Цярпінскі [246, Nr 38]. Апошняй кропкай прымірэння стала пісьмо віленскага біскупа, які паведамляў, што "Навіны віленьске" спыняюць сваё існаванне, і ад гэтага часу ўсе партыйныя матэрыялы будуць друкавацца на старонках "Кур'ера" [246, Nr 42]. ККПЛБ пераходзіла на пазіцыі кансерватыўна-ліберальных краёўцаў.

Легальна партыя праіснавала нядоўга. На пачатку сакавіка 1906 г. біскупу пад ціскам уладаў прыйшлося пакінуць кіраўніцтва партыяй, што ў значнай меры аслабіла яе ўплывы. У гэтыя ж дні рашэннем віленскага генерал-губернатара Кжывіцкага (пасля тэлеграмы міністра ўнутраных спраў П.Дурнаво) ўсе сходы сяброў партыі былі забаронены [73, ч.1, a. 62]. Аднак існуюць падставы сцвярджаць, што нелегальныя партыйныя сходы адбываліся нават у 1907 г.

Дзейнасць "Тэрытарыяльнага кола" ў І Дзяржаўнай Думе і прадстаўнікоў мясцовай польскай грамадскасці ў Дзяржаўнай Радзе (І сесія) (1906)

Палякі Беларусі і Літвы звязвалі з Думай звязваліся надзеі на рэфармаванне расійскай палітычнай сістэмы і задавальненне сваіх асноўных патрабаванняў. Між тым кампетэнцыя Думы вызначалася законам "Усталяванне Дзяржаўнай думы", які быў падпісаны імператарам 20 лютага 1906 г. У адпавведнасці з ім Дума атрымала права заканадаўчай ініцыятывы па прыняццю і змяненню законаў, права абмеркавання бюджэту дзяржаўных устаноў, права вярхоўнага нагляду за сістэмай органаў дзяржаўнага кантроля [310, c. 253].

Заканадаўчыя правы Думы і Дзяржаўнай рады замацоўваліся артыкулам 86 новай рэдакцыі "Асноўных Дзяржаўных законаў", зацверджанай Мікалаем II 23 красавіка 1906 г.: "Ніякі новы закон не можа паследаваць без згоды Дзяржаўнай рады і Дзяржаўнай думы і ўступіць у сілу без зацвярджэння Гасудара Імператара" [455, c. 254]. Аднак ужо наступны артыкул (87) даваў магчымасць у выпадку спынення альбо перапынку ў працы Рады і Думы праводзіць абмеркаванне законапраектаў у Радзе міністраў з далейшым зацвярджэннем іх імператарам у форме "Высачайшых указаў". Праўда, дзеянне кожнага такога Указа мела часовы характар. Ён падлягаў зацвярджэнню ў Думе і Радзе на працягу двух месяцаў пасля аднаўлення іх дзейнасці [455, c. 254]..

Пазіцыі Думы аслабляліся яшчэ і тым, што паміж ёй і імператарам знаходзілася Дзяржаўная рада. Указ 21 лютага 1906 г. фактычна ператвараў яе ў верхнюю палату расійскага парламента. А паколькі склад Рады не мог не быць кансерватыўным (палову яе сяброў прызначаў імператар, палова выбіралася ад дваранскіх сходаў, земстваў і універсітэтаў), то гэтай установе была падрыхтавана роля сапраўдных "могілак" ліберальных законапраектаў.

Аднак, нягледзячы на гэта, Дума ўсё роўна была абмежаваннем самаўладдзя. Маніфест 17 кастрычніка 1905 г. і комплекс мер па яго ажыццяўленню ўнеслі сур'ёзныя змяненні ў дзяржаўны лад Расіі. Краіна эвалюцыяніравала ў накірунку канстытуцыйнай манархіі.

Пачатак 1906 г. праходзіў пад знакам набліжэння выбараў у Думу. Яны былі прызначаныя на сакавік-красавік. У адпаведнасці з законам ад 11 снежня 1905 г. выбары павінны былі праходзіць па чатырох курыях: землеўласніцкай, гарадской, сялянскай і рабочай. Значная частка насельніцтва (ваенаслужачыя, жанчыны, рабочыя невялікіх прадпрыемстваў, беззямельныя сяляне) выбарчых правоў не атрымалі. Выбары былі шматступеннымі. Павятовыя сходы кожнай курыі выбіралі сваіх выбаршчыкаў на агульны губернскі з'езд, дзе і адбывалася выбранне дэпутатаў Думы.

Ужо ў студзені 1906 г. на старонках польскага віленскага друку пачалося абмеркаванне выбарчай тактыкі. Адначасна пачалі ўзнікаць польскія выбарчыя камітэты. Ініцыятыву захапілі краёўцы кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі. Адным з першых быў створаны Выбарчы камітэт землеўласнікаў Менскай губ. У шэрагу галоўных палажэнняў праграмы Камітэту фігуравалі прыняцце канстытуцыі, гарантыі дэмакратычных свабод, усеагульнае і роўнае выбарчае права, ільготы малазямельным і беззямельным сялянам пры набыцці зямлі, ліквідацыя цераcпалосіцы, недатыкальнасць прыватнай уласнасці і земскае самакіраванне [246. Nr 19].

На пачатку 1906 г. узнік Польскі выбарчы камітэт землеўласнікаў Віленскай губ. Яго асновай стала Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі (ВТСГ) [246, Nr 70]. У канцы сакавіка краёўцамі дэмакратычна-ліберальнага накірунку быў створаны Польскі выбарчы камітэт Вільні, мэтаю якога было абранне дэпутатам Думы адваката Т.Урублеўскага. Камітэт арганізаваў свае бюро ва ўсіх выбарчых акругах горада. Краёўцы гэтай плыні імкнуліся зрабіць яго агульнапольскім выбарчым камітэтам Вільні.

З дапамогай каталіцкага духавенства і ўласнага друку актыўную прапаганду сваёй праграмы ў лютым 1906 г. распачала ККПЛБ. У Гарадзенскай губ. аддзяленні партыі існавалі ў Гародні і Беластоку. Яны складаліся з прадстаўнікоў інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства [102, a. 104]. Гэтыя аддзяленні, па сутнасці, адыгрывалі ролю выбарчых камітэтаў. Напр., 1 сакавіка 1906 г. адбыўся сход прыхільнікаў партыі ў Беластоку. На яго запрасілі рабочых і рамеснікаў горада. Выступаў доктар Чэпуркоўскі. Значную ўвагу выступоўца ўдзяліў крытыцы сацыялістычных ідэй, якія на Беласточчыне прапагандавалі пераважна яўрэйскія сацыялістычныя арганізацыі [246. Nr 48]. У Гародні аддзяленне ККПЛБ сабрала польскіх выбаршчыкаў на пачатку сакавіка. На сходзе была выказана ідэя часовага саюза з гарадскімі выбаршчыкамі-рускімі. Мэтаю саюза была перамога над прадстаўнікамі яўрэйскіх арганізацый. Аднак большасць выбаршчыкаў палічыла неабходным галасаваць за "свайго". Кандыдатам у дэпутаты быў абраны ксёндз М.Руткоўскі [246. Nr 57].

Па афіцыйнай інфармацыі ККПЛБ вылучалася сваёй актыўнасцю на агульным фоне "вялых и безжизненных" выбараў у губерні. Чыноўнік Дзмітрыеў-Мамонаў паведамляў, што ад землеўласнікаў Гарадзенскага і Беластоцкага пав. на губернскі сход абраныя толькі сябры ККПЛБ: ксёндз Ю.Сангін, памешчыкі Карповіч, Казлоўскі, Д.Карыбут-Дашкевіч, С.Незабытоўскі, князь І.Друцкі-Любецкі [102, a. 105].

ККПЛБ актыўна дзейнічала ў Ковенскай губ. Аднак у перадвыбарчай барацьбе тон задавалі Яўрэйскі выбарчы камітэт і Літоўская нацыянальна-дэмакратычная партыя [102, a. 109]. У Віленскай губ. ККПЛБ сумесна з Польскім выбарчым камітэтам землеўласнікаў кантралявала сітуацыю. Найбольшую перавагу польскія дэпутаты мелі якраз у курыі землеўласнікаў. Але і ў сялянскай курыі ККПЛБ паводле афіцыйных звестак мела найвялікшы аўтарытэт [102, a. 306 адв]. Губернскі камітэт ККПЛБ быў створаны ў Магілёве [102, a. 138]. Аднак тут шанцаў на поспех было вельмі мала, і камітэт пачаў перамовы з губернскім Саюзам дасягнення раўнапраўя для яўрэяў. Дзейнасць ККПЛБ была прыкметнай і ў Віцебскай губ. 22 лютага 1906 г. адбыўся сход прыхільнікаў гэтай партыі ў Дзвінску. На ім прысутнічала 150 чалавек. Старшынстваваў ксёндз-дэкан Ян Секлюцкі, які, у прыватнасці, адзначыў: "Ніводная партыя края не адпавядае нашым нацыянальным і рэлігійным патрабаванням акрамя ККПЛБ" [246. Nr 48].

На пачатку сакавіка 1906 г. загадам віленскага генерал-губернатара Кжывіцкага сходы партыі ў межах генерал-губернатарства былі забаронены. У сувязі з гэтым на старонках "Кур'ера" з'явілася спецыяльная заява ЦК партыі, у якой адзначалася, што "дзейнасць ККПЛБ была заўсёды легальнай і супакойваючай, і, што тайная дзейнаць супярэчыць задачам і мэтам партыі". Далей ЦК абвяшчаў, што спыняе сваю дзейнасць да моманту, "калі ў дзяржаве, дзе толькі нараджаецца палітычнае жыццё, партыі легальнага накірунку будуць узнікаць не толькі на глебе дзяржаўнай палітыкі, але і ў адпаведнасці з пажаданнем мясцовага насельніцтва і яго патрабаваннямі". Пры гэтым кіраўніцтва даручала сябрам партыі і надалей падтрымліваць найбольш адпаведных свайму прызначэнню кандыдатаў у выбаршчыкі і дэпутаты Думы. Біскуп ад свайго імя дадаў: "Партыя, якая была арганізавана па маёй ініцыятыве на аснове справядлівасці, любові і згуртаванасці пад знакам крыжа, заўсёды павінна жыць у сэрцах каталікоў. Прашу сяброў партыі цвёрда трымацца яе запаветаў, праводзіць іх у жыццё і, калі з'явіцца магчымасць легальнага згуртавання, зноў прыступіць да дзейнасці пад нашым сцягам" [246. Nr 54].

Нягледзячы на забарону, сходы і паседжанні партыі працягваліся. Неўзабаве Кжывіцкі быў вымушаны звярнуцца да біскупа з лістом, у якім прапанаваў кіраўніку Віленскай дыяцэзіі выдаць уласны загад аб забароне партыйных сходаў. Але біскуп адмовіўся гэта рабіць [73, ч. 1, а. 109].

Ужо першы этап выбараў у Беларусі і Літве засведчыў важнасць нацыянальнага пытання. Многія аналітыкі адзначалі, што выбарчая барацьба ў краі ў адрозненні ад Расіі і Каралеўства Польскага разгарнулася не па партыйных прыкметах, а па нацыянальных. І сапраўды, і друк і розныя выбарчыя матэрыялы перапоўнены паведамленнямі, якія даказваюць прыярытэт нацыянальнага над сацыяльным. Але толькі на першы погляд. Не трэба забываць, што беларусы і літоўцы складалі пераважную большасць сялянаў (сялянская курыя). Палякі пераважалі ў курыі землеўласнікаў. Яўрэі першынствавалі ў гарадской курыі. Сацыяльнае хавалася ў ценю нацыянальнага, але свайго значэння не страціла. Аб гэтым сведчаць і відавочныя элементы партыйнай барацьбы ў выбарчай кампаніі. Так, пра сваю прыналежнасць да партыі канстытуцыйных дэмакратаў заявіў Т.Урублеўскі. Ён зрабіў гэта пасля таго, як па Вільні пачалі распаўсюджвацца звесткі, што ён з'яўляецца кандыдатам усіх польскіх арганізацый. Толькі ў адным адвакат Урублеўскі не пагаджаўся з праграмай КДП - у аграрным пытанні. Ён сцвярджаў, што патрабаванні кадэтаў па аграрнай рэформе нельга лічыць канчатковымі: "Гэта толькі пастулаты, якія вызначаюць агульны накірунак пераменаў". У гэтай заяве ён яшчэ раз падкрэсліў сваю краёвую пазіцыю: "У пытаннях культуры буду салідарны з палякамі, а ў палітычных і грамадскіх справах я адчуваю сябе жыхаром Літвы і буду зыходзіць з інтарэсаў карэннага насельніцтва" [246. Nr 70].

Аснову Выбарчага камітэту землеўласнікў Менскай губ. Склалі сябры МТСГ. На сходзе таварыства было абмяркавана пытанне аб магчымым пагадненні з гарадской курыяй і рускімі памешчыкамі. Высвятляліся два падыходы: першы - весці выбары так, каб кожная нацыянальнасць і кожны сацыяльны клас атрымалі дэпутацкія месцы; і другі - змагацца толькі за сваіх (польскіх) дэпутатаў. Абмеркаванне было вельмі вострым. Краёвая пазіцыя ў дадзеным выпадку задавальняла не ўсіх. Аднак краёўцы вытрымалі гэты іспыт. Перамог першы падыход, але большасцю ўсяго ў адзін голас. І гэта быў голас ветэрана польскага руху ў Беларусі і Літве Аляксандра Скірмунта, які выказваўся апошнім. 30 сакавіка 1906 г. Польскі выбарчы камітэт землеўлаcнікаў Менскай губ. дасягнуў папярэдняй згоды з гарадской курыяй і з часткай рускіх памешчыкаў. У выніку пагаднення губернскі з'езд павінен быў выбраць дэпутатамі Думы чатырох прадстаўнікоў гарадской курыі, двух польскіх, аднаго рускага землеўласніка і абавязковага сялянскага дэпутата [246. Nr 72].

Менавіта ў Менскай губ. беларускія палякі дасягнулі найвялікшага поспеху на выбарах. Сялянскія выбаршчыкі, апынуўшыся перад блокам землеўласнікаў-палякаў і гарадской курыі, у знак пратэсту пакінулі губернскі з'езд. Землеўласнікі змянілі свой план і максімальна выкарысталі склаўшуюся сітуацыю. Дэпутатамі Думы былі абраны сем прадстаўнікоў землеўласнікаў-палякаў: Іеранім Друцкі-Любецкі, Раман Скірмунт, Яўстах Любаньскі, Ян Вішнеўскі, Пётр Масоніўс, Аляксандр Лядніцкі, Віктар Янчэўскі.

А.Лядніцкі пастаянна жыў у Маскве. Ён з'яўляўся сябрам Маскоўскага гарадскога камітэту КДП. Гэты вядомы адвакат у перыяд рэвалюцыі належыў да тых, хто будучыню Польшчы бачыў у далейшым збліжэнні з Расіяй. Таксама сябрам КДП быў гласны Менскай гарадской думы, спецыяліст па фінансавых пытаннях Віктар Янчэўскі. Ён быў прыкметнай постаццю на паседжаннях МТСГ. Ягоны высокі аўтарытэт засведчыў сам менскі губернатар П.Курлоў, які быў перакананы, што менавіта А.Лядніцкі і В.Янчэўскі будуць у Думе лідэрамі польскіх дэпутатаў. Яўстах Любаньскі валодаў маёнткам пад Менскам. Па палітычных поглядах і ён быў прыхільнікам КДП. Аднак у падыходах да аграрнай рэформы і да рэформы выбарчай сістэмы меў асобную пазіцыю. Вышэйзгаданыя дэпутаты яўна сімпатызавалі краёўцам, якія прытрымліваліся дэмакратычна-ліберальнай арыентацыі.

Князь І.Друцкі-Любецкі валодаў маёнткам на Палессі. Ён актыўна працаваў у МТСГ. Належаў да краёўцаў. Таксама краёўцам быў Ян Вішнеўскі, які пастаянна жыў на Валыні. Аб постаці Рамана Скірмунта ўжо была гаворка. Пётр Масоніўс валодаў маёнткам у Навагрудскім пав., але пастаянна жыў у Каралеўстве Польскім. Быў доктарам філасофіі, сябрам рэдкалегій "Пшэглёнда філасафічнага" і "Газеты варшаўскай". З'яўляўся прыхільнікам нацыянальных дэмакратаў.

Варта адзначыць, што практычна ўсе дэпутаты прытрымліваліся ліберальнай ідэалогіі, а некаторыя з'яўляліся дзеячамі КДП. Уплывы "кадэтызма" відавочныя. І нават Раман Скірмунт, "праслаўлены" беларускімі савецкімі гісторыкамі як "кансерватар", "рэакцыянер" і г.д. не выглядае "белай варонай" у гэтай кампаніі.

Поспех спрыяў таксама дзейнасці Польскага выбарчага камітэту ў Віленскай губ. Напярэдадні губернскага з'езду ў Вільні землеўласнікі-палякі заключылі пагадненне з сялянскай курыяй. Рашаючую ролю ў гэтым адыграла ККПЛБ. Пагадненне дазволіла правесці ў Думу трох дэпутатаў: Эдварда Ропа, Баляслава Ялавецкага і Чэслава Янкоўскага. Усе яны, як ужо адзначалася, належалі да краёўцаў кансерватыўна-ліберальнага накірунку.

У Віцебску Польскі камітэт заключыў пагадненне з гарадской курыяй і з латышамі-каталікамі. Палякі разлічвалі на тры дэпутацкія месцы. Аднак яўрэйскія выбаршчыкі ў апошні момант парушылі дамоўленасць. У выніку землеўласнікі-палякі атрымалі толькі два месцы. Гэта былі Б.Шахно і П.Перасвет-Солтан. Абодва выступалі як беспартыйныя дэпутаты [103, a. 154].

Губернскі выбарчы сход у Магілёве цягнуўся трое сутак. Некалькі разоў праводзілася галасаванне. У рэшце рэшт перамагла сялянская курыя. Яна правяла ў Думу пяць дэпутатаў. Мясцовыя землеўласнікі-палякі атрымалі толькі адно месца, але на большае яны і не разлічвалі. Іх дэпутат А.Хамянтоўскі валодаў маёнткам Крывым (Круглянскі пав.), быў міравым суддзёй, а з 1903 г. - земскім гласным. Па афіцыйных - звестках сімпатызаваў КДП [103, a. 154].

Няўдала для "вярхоў" польскай грамадскасці прайшлі выбары ў Ковенскай і Гарадзенскай губ. Галоўнай прычынай была адсутнасць саюзнікаў на губернскім выбарчым сходзе. Напярэдадні сходу ў Гародні склаўся саюз рускіх памешчыкаў, сялянаў і гарадскіх выбаршчыкаў. У выніку дэпутатам Думы стаў толькі адзін прадстаўнік "вярхоў" мясцовых палякаў сябра ККПЛБ ксёндз А.Сангайла. Цікава заўважыць, што ягоную кандыдатуру падтрымалі таксама праваслаўныя [246 Nr 74]. Прыхільнікам ККПЛБ быў і селянін М.Жукоўскі (Беластоцкі пав.) - адзін з чатырох сялянскіх дэпутатаў ад губерні [103, a. 9].

У Ковенскай губ. выбаршчыкі ад сялянаў дзейнічалі сумесна з гарадской курыяй. У выніку ўсе абраныя дэпутаты былі прыхільнікамі праграмы КДП. Прадстаўнікоў польскага землеўладання сярод іх не было [246. Nr 77].

Пацярпеў няўдачу польскі кандыдат на выбарах дэпутата ад Вільні. Магчыма, якраз "кадэтызм" Т.Урублеўскага не спрыяў высокай актыўнасці польскіх віленскіх выбаршчыкаў, шмат з якіх не з'явіліся на рашаючы сход. У выніку дэпутатам Думы ад Вільні стаў прадстаўнік яўрэйскай грамадскасці горада, сябра партыі кадэтаў Ш.Левін.

Усяго "вярхі" польскай грамадскасці атрымалі 14 дэпутацкіх мандатаў. Гэта быў безумоўны поспех краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай палітычнай арыентацыі. Чым ён быў абумоўлены? Па-першае, колькасцю і згуртаванасцю беларускіх і літоўскіх землеўласнікаў-палякаў, якія выразна дамінавалі ў выбарах па сваёй курыі у чатырох губернях. Нягледзячы на тыя разнагалоссі, якія ўжо пачалі адчувацца сярод польскага насельніцтва, яны здолелі аб'яднацца на падмурку культурнай і сацыяльнай блізкасці. Апошняя была спалучана з ідэалогіяй кансерватыўнага лібералізма. Па-другое, поспеху спрыяла большая падрыхтаванасць палякаў да палітычнай барацьбы. Гэта праявілася ў дзейнасці шматлікіх выбарчых камітэтаў і арганізацый, актыўнасці ККПЛБ, якая выдатна выкарыстала аўтарытэт каталіцкага духавенства. Моцную падтрымку ў час выбараў яны атрымалі ад губернскіх таварыстваў сельскай гаспадарки і польскага віленскага друку. Лепшая падрыхтаванасць да палітычнай барацьбы адчувалася і ў той гатоўнасці да кампрамісаў і часовых пагадненняў, якія мелі месца на рашаючых губернскіх з'ездах у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губ. Безумоўна, на вынікі выбараў таксама аказала ўплыў адсутнасць адзінства сярод палітычных сапернікаў і пэўная разгубленасць самага моцнага з іх - самаўладдзя.

Яшчэ больш паспяховымі для землеўласнікаў-палякаў былі выбары ў Дзяржаўную раду, якія праходзілі ў гэты ж час. Ва ўсіх шасці беларуска-літоўскіх губернях перамаглі іх прадстаўнікі: І.Корвін-Мілеўскі (Віленская губ.), Д.Карыбут-Дашкевіч (Гарадзенская губ.), Э.Вайніловіч (Менская губ.), Г.Выкоўскі (Магілёўская губ.), С.Лапацінскі (Віцебская губ.), А.Тышкевіч (Ковенская губ.). Акрамя І.Корвін-Мілеўскага ўсе яны былі фактычнымі кіраўнікамі губернскіх таварыстваў сельскай гаспадаркі.

Якраз у І.Корвін-Мілеўскага і ўзніклі некаторыя праблемы на выбарах. Шмат залежыла ад ягонай прамовы. І выдатны прамоўца свой шанс не згубіў. Ягонае выступленне зрабіла моцнае ўражанне. Кандыдат у дэпутаты заявіў, што як паляк будзе абараняць польска-каталіцкія інтарэсы, а як прадстаўнік губерні - інтарэсы ўсіх народаў, што насяляюць яе, у тым ліку і яўрэяў. І.Корвін-Мілеўскі сцвярджаў, што нацыяналістычны падыход палякаў да праблемаў Беларусі і Літвы зробіць іх "эмігрантамі ва ўласным крае". Ён паабяцаў, што ў адносінах да рускіх займе наступную пазіцыю: "Не буду лізаць сціснутую ў кулак руку, але не буду кусаць і працягнутую для прывітання далонь". Выбаршчыкі падтрымалі яго [369, s. 157-158].

З падобнай пазіцыяй у час выбараў у Менску выступіў Э.Вайніловіч. Ён заявіў: "Буду аднолькава незалежны, як ад уплываў з-над Нявы і Масквы, так і ад указанняў з-над Віслы. Буду ісці ў накірунку, які падкажа ўласнае сумленне і ўласнае разуменне патрабаванняў краю, які мяне абраў" [416, s. 114].

Поўную перамогу на выбарах у Дзяржаўную раду ад Беларусі і Літвы атрымалі краёўцы кансерватыўна-ліберальнага накірунку. Выключэннем быў толькі Г.Выкоўскі, сябра Магілёўскай групы КДП.

Рознагалоссі сярод "вярхоў" польскай грамадскасці ў перыяд выбараў адчуваліся толькі па пытаннях думскай будучыні польскіх дэпутатаў ад Беларусі і Літвы. Ідэйны цэнтр кансерватыўна-ліберальных краёўцаў "Кур'ер літэўскі" выступаў за стварэнне самастойнай дэпутацкай групы, якая б абараняла інтарэсы ўсяго Беларуска-Літоўскага краю [246. Nr 64, 88]. Нацыянальныя дэмакраты выказваліся за ўваход дэпутатаў у склад Польскага кола, якое ў большасці складалася з сяброў партыі Р.Дмоўскага.

Польскія дэпутаты ад Беларусі і Літвы прыехалі ў Пецярбург, так і не закончыўшы дыскусію аб лёсе іх дэпутацкай групы. Яны разумелі, што ўваход у Польскае кола можа прывесці да страты даверу ў краі. Уваход у іншыя фракцыі прывёў бы да таго, што польскія дэпутаты ад Беларусі і Літвы "растварыліся" б у Думе. Аднак толькі 4 мая на трэцім дэпутацкім сходзе было прынята канчатковае рашэнне стварыць самастойную тэрытарыяльна-нацыянальную групу з уласнай праграмай і назвай "Група дэпутатаў ад заходніх губерняў". У друку яе звычайна называлі "Тэрытарыяльным колам". Прынцыповае значэнне мела заява, што ўвайсці ў Тэрытарыяльнае кола могуць усе дэпутаты ад Беларуска-Літоўскага краю незалежна ад нацыянальнасці. Заява была разлічана, у першую чаргу, на літоўскіх і латышскіх прадстаўнікоў.

Кіраўнікамі Кола былі абраны А.Лядніцкі, Ч.Янкоўскі, І.Друцкі-Любецкі і князь Панятоўскі, дэпутат ад Валынскай губ. [246. Nr 92]. Абранне апошняга было звязана з тым, што ўсе польскія дэпутаты ад Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губ. увайшлі ў склад Тэрытарыяльнага кола.

Распрацоўка праграмы Кола была завершана толькі ў сярэдзіне чэрвеня 1906 г. Галоўнай мэтай яго дзейнасці абвяшчалася мірнае суіснаванне ўсіх народаў краю і задавальненне іх патрэбаў. Будучае дзяржавы звязвалася з канстытуцыйна-парламенцкім ладам, заснаваным на дэмакратычных прынцыпах. Акрамя гэтага, праграма ўключала патрабаванні ўвядзення асноўных дэмакратычных свабодаў, поўнай роўнасці ўсіх грамадзянаў незалежна ад нацыянальнасці і веравызнання, ліквідацыі саслоўнага падзелу, канстытуцыйнага забеспячэння нацыянальных і культурных патрэбаў і правоў нацыянальных меншасцяў, стварэнне органаў самакіравання, як пераход да аўтаномнай структуры Расійскай дзяржавы, дазволу на карыстанне мясцовымі мовамі побач з дзяржаўнай ва ўсіх установах, судах, школах і грамадскіх арганізацыях, увядзення ўсеагульнага бясплатнага пачатковага навучання на аснове роўнасці мясцовых моваў з дзяржаўнай, прадастаўленне гарантый поўнай свабоды дзейнасці касцёла ды інш. у духу расійскага лібералізма.

У аграрным пытанні адзінства дэпутаты не дасягнулі. І гэта адлюстравалася ў праграме, якая ўтрымлівала два розныя палажэнні. Абодва прадугледжвалі рашэнне аграрнага пытання на аснове захавання прынцыпа прыватнага валодання зямлёй шляхам паляпшэння, урэгулявання і павелічэння зямельнай уласнасці сялянаў. Дзеля гэтага прапанавалася выкарыстанне казённых, кляшторных, дзяржаўных і кабінецкіх зямель. Розніца поглядаў датычыла толькі лёсу памешчыцкага землеўладання. "Палажэнне А" вызначала яго так: "Магчыма частковае прымусовае адчужэнне памешчыцкіх зямель за выкуп". "Палажэнне Б": "Магчыма прымусовае адчужэнне прыватных зямель толькі дзеля камасацыі, урэгулявання праблемы сервітутаў, ліквідацыі цераспалосіцы". Як відаць, усе дэпутаты пагаджаліся з тым, што немагчыма правесці аграрную рэформу, не закрануўшы памешчыцкага землеўладання. Спрэчкі датычылі толькі памераў той зямлі, з якой павінны былі развітацца буйныя землеўласнікі. Прыхільнікі "Палажэння Б" выступалі фактычна толькі за "касметычнае" скарачэнне памешчыцкага землеўладання. І першыя, і другія пагаджаліся, што аграрную рэформу павінны праводзіць органы мясцовага самакіравання.

Рознагалоссі сярод дэпутатаў былі звязаны і з пытаннем аб выбарах. "Палажэнне А" сцвярджала, што выбары будуць праходзіць на аснове ўсеагульнага, роўнага, тайнага і прамога галасавання. "Палажэнне Б" - што выбары адбудуцца толькі на аснове ўсеагульнага галасавання [246. Nr 135]. Праграма давала магчымасць кожнай з двух фракцый адстойваць уласную пазіцыю.

Напачатку сваёй працы Тэрытарыяльнае кола актыўна супрацоўнічала з польскай групай у Дзяржаўнай радзе. Яны збіраліся на сумесныя сходы на кватэры дэпутата Б.Ялавецкага. На адным з такіх сходаў на пачатку мая абмяркоўвалася пытанне аб супрацоўніцтве з КДП. Ускосна яно закранала адносіны да Польскага кола. Большасць удзельнікаў схода выказалася супраць саюза з сябрамі гэтай уплывовай агульнарасійскай партыі. С.Лапацінскі, які раней займаў досыць ліберальныя пазіцыі, нават назваў кадэтаў "далакопамі польскай справы". Усе старанні А.Лядніцкага і іншага вядомага дзеяча КДП Леона Петражыцкага схіліць дэпутатаў да гэтага саюза аказаліся безвыніковымі.

Кола прыняло актыўны ўдзел у складанні адказу на "тронную прамову" Мікалая ІІ. Дума стварыла спецыяльную камісію па падрыхтоўцы праекта гэтага адказу. У яе склад увайшоў князь І.Друцкі-Любецкі. Але галоўную ролю ў напісанні адказу адыгралі канстытуцыйныя дэмакраты. Яны выкарысталі абмеркаванне, каб давесці да імператара ўсе свае пажаданні. У адказе была змешчана просьба аб поўнай палітычнай амністыі, сцвярджалася немагчымасць для Думы працаваць з Дзяржаўнай радай, неабходнасць адмены абмежаванняў заканадаўчай дзейнасці Думы "Асноўнымі законамі" і важнасць стварэння ўрада, які б карыстаўся даверам Думы. Таксама планавалася павелічэнне сялянскай зямельнай уласнасці за кошт казённых, удзельных, кабінецкіх, кляшторных зямель і прымусовага адчужэння часткі прыватнаўласніцкіх [299, т. 1, с. 53].

У абмеркаванні праекта прыняў удзел біскуп Э.Роп. Ён выкарыстаў думскую трыбуну, каб давесці да дэпутатаў асноўныя падыходы беларускіх і літоўскіх землеўласнікаў-палякаў да аграрнай рэформы: "Сялянскае пытанне не можа мець аднолькавага рашэння ва ўсіх мясцовасцях імперыі, а жаданне набыць зямлю не можа парушаць чужыя правы. Яно павінна вырашацца паступова на існуючых умовах" [299, т. 1, с. 109]. Ён прапанаваў невялікі дадатак да праекта адказу: "Дума звяртаецца да народу з патрабаваннем, каб сярод яго ізноў усталявалася павага да жыцця і ўласнасці іншых грамадзянаў" [299, т. 1, с. 228]. Аднак дэпутаты не прынялі гэтага дапаўнення.

Пазіцыю Э.Ропа па аграрнаму пытанню падтрымаў І.Друцкі-Любецкі. Ён прапанаваў у праекце адказу пасля слоў аб адчужэнні часткі прыватнаўласніцкіх зямель дадаць: "У адпаведнасці з патрэбамі і жаданнямі мясцовага насельніцтва" [299, т. 1, с. 211]. Дума адхіліла і гэтую папраўку. Прынцып вырашэння аграрнага пытання на месцы адстойвалі таксама ксёндз А.Сангайла і Б.Ялавецкі. Апошні прапанаваў пасля слоў аб адчужэнні прыватнаўласніцкіх зямель дадаць: "У неабходных выпадках" [299, т. 1, с. 206]. І гэтае дапаўненне таксама не было прынята. У час абмеркавання праекта адказу польскія дэпутаты ад Беларусі і Літвы пазнаёмілі Думу з уласнай пазіцыяй па многіх важных пытаннях і прайшлі сваеасаблівае "баявое хрышчэнне".

Намеры большасці дэпутатаў, звязаныя з адказам на тронную прамову не здзейсніліся. Думская дэлегацыя не была прынята царом, а ўрад адрэагаваў досыць грубай па форме дэкларацыяй, у якой заяўляў, што аграрныя прапановы Думы недапушчальныя. Па сутнасці гэтай дэкларацыяй урад распачаў вайну супраць Думы.

Тэрытарыяльнае кола актыўна працавала і на паседжаннях Думы і ў яе камісіях. Як ужо адзначалася, І.Друцкі-Любецкі ўвайшоў у камісію па складанню праекта адказу на тронную прамову. У аграрную камісію быў абраны Р.Скірмунт, у фінансавую - Б.Ялавецкі, у бюджэтную - Я.Любаньскі і В.Янчэўскі. А.Лядніцкі працаваў у камісіях па недатыкальнасці асобы і па грамадзянскіх свабодах.

8 мая 1906 г. Дума пачала абмяркоўваць аграрнае пытанне. Пазіцыя Тэрытарыяльнага кола дастаткова поўна адлюстравалася ў яго праграме. Аднак "Кур'ер літэўскі" на пачатку мая правёў апытанне кожнага з дэпутатаў па гэтай праблеме. Першым выказаўся Р.Скірмунт: "У Думе ёсць шмат прыхільнікаў рабавання землеўласнікаў і нацыяналізацыі зямлі. Але большасць не дапусціць перамогі ініцыятараў гэтых рызыкоўных эксперыментаў. Надзяленне сялянаў дадатковым надзелам магчыма толькі ў Цэнтральнай Расіі. У нас можа быць толькі частковае адчужэнне памешчыцкіх зямель за выкуп" [246. Nr 103]. Неабходнасць частковага адчужэння прызнавалі таксама І.Друцкі-Любецкі, А.Лядніцкі, Я.Любаньскі, Э.Роп, В.Янчэўскі, П.Перасвет-Солтан, ксёндз Л.Сангайла. Супраць адчужэння нават часткі памешчыцкіх зямель выступалі Б.Ялавецкі, Б.Шахно, Я.Вішнеўскі, Ч.Янкоўскі.

Цалкам зразумела, чаму сялянскія дэпутаты - прыхільнікі партыі біскупа Эдварда Ропа не ўвайшлі ў склад Тэрытарыяльнага кола. Яны выказвалі зусім іншыя настроі. Сялянскі дэпутат ад Гарадзенскай губ. М.Жукоўскі, напрыклад, казаў у сваёй прамове: "Нідзе ў нашай дзяржаве няма такой патрэбы ў зямлі, як у Гарадзенскай губ. Сабраўшы ўсе сялянскія стогны і слёзы, працягваючы рукі да вас, паны памешчыкі і землеўласнікі, малю, не аказвайце супраціўлення Думе" [299, т. 1, с. 859].

Першым з польскіх дэпутатаў краю па аграрнаму пытанню выступіў Раман Скірмунт. Ён выказаўся супраць радыкальнай аграрнай рэформы, хаця прызнаў неабходным павялічэнне сялянскага землеўладання. Дэпутат моцна крытыкаваў аграрны праект "трудавікоў", які прадугледжваў адчужэнне часткі памешчыцкіх зямель і іх далейшую нацыяналізацыю разам з былымі царкоўнымі і казённымі ўладаннямі. Землі гэтага дзяржаўнага фонда потым перадаваліся сялянам у доўгатэрміновую арэнду. Р.Скірмунт адзначыў, што ў гэтым выпадку нашчадкам былых землеўласнікаў стане дзяржава. І тады наступіць рай для бюракратыі [299, т. 1, с. 410]. Яго выступленне не спадабалася большасці дэпутатаў і неаднаразова перапынялася выкрыкамі абурэння. Супраць нацыяналізацыі зямлі выступіў таксама І.Друцкі-Любецкі. Ён прапанаваў захаваць у Беларусі і Літве права ўласнасці, а правядзенне аграрнай рэформы даручыць органам мясцовага самакіравання [299, т. 1, с. 624].

У абарону прыватнага землеўладання ў краі выказаўся і біскуп Э.Роп [299, т. 1, с. 492]. Б.Ялавецкі, аддаўшы даніну традыцыйным падыходам польскіх землеўласнікаў да аграрнага пытання, звярнуў увагу на неабходнасць палітычных пераменаў. На яго погляд, менавіта яны павінны былі спрыяць вырашэнню эканамічных і сацыяльных праблем: "Толькі свабодныя людзі, грамадствы і народы ў стане зразумець адзін аднаго і стварыць найлепшыя формы і ўмовы сумеснага пражывання" [299, т. 1, с. 606]. Супраць аграрнага праекта КДП выказаўся П.Масоніўс, які заявіў, што ў выніку нацыяналізацыі сяляне атрымаюць не зямлю, а толькі паперу аб ёй [299, т. 1, с. 385].

Выступленні дэпутатаў Тэрытарыяльнага кола падтрымалі беларускія і літоўскія землеўласнікі-палякі. У чэрвені 1906 г. "Кур'ер літэўскі" надрукаваў "Зварот да дэпутатаў ад Літвы і Русі". Яго падпісалі землеўласнікі з т.зв. "літоўскіх" губерняў А.Хаміньскі, А.Кайшэўскі, А.Мікульскі, В.Путкамер, Ю.Талочка. Яны заклікалі Тэрытарыяльнае кола супрацьстаяць гібельным аграрным праектам і абяцалі ўласную падтрымку. Ізноў падкрэслівалася: "Наш селянін гаруе не ад адсутнасці зямлі, а ад адсутнасці асветы і ад дрэннай адміністрацыі" [246. Nr 145].

Дэпутаты Кола хутка адчулі вакол сябе атмасферу варожасці. Іх пазіцыя пры абмеркаванні аграрнага пытання спрыяла непапулярнасці Кола і ягонай ізаляцыі. І гэта нягледзячы на тое, што яны цалкам падтрымлівалі жаданне дэпутацкай большасці дэмакратызаваць Расію. Тэрытарыяльнае кола амаль у поўным складзе падпісывала шматлікія запыты да ўраду, якія датычылі смяротных прысудаў, турэмнага заняволення і г.д. Яно далучылася да дэпутацкай заявы "Асноўныя палажэнні законаў аб грамадзянскай роўнасці", сутнасцю якой быў тэзіс аб роўнасці ўсіх грамадзянаў перад законам. П.Масоніўс у сваёй прамове казаў пра адмену ўсіх абмежаванняў, якія датычылі нярускіх народаў. Ён затрымаў увагу Думы на праблеме мовы навучання: "З пункту гледжання роўнасці павінна існаваць права навучання на роднай мове" [299, т. 2, с. 1016]. Дэпутат падкрэсліваў, што найлепшым падмуркам нацыянальнай роўнасці будзе аўтаномія. Гэтай думкі прытрымліваўся і віленскі біскуп, які заявіў: "Расійская імперыя, калі яна прызнае роўнасць нацыянальнасцяў, іх правы і магчымасць развіцця па ўласнаму шляху, так прыцягне іх да сябе, што стане наймацнейшай дзяржавай" [299, т. 1, с. 494]. Польскія дэпутаты краю падтрымалі таксама праект закона аб недатыкальнасці асобы.

Тэрытарыяльнае кола рашуча асудзіла яўрэйскія пагромы. Пры абмеркаванні абставін Беластоцкага пагрому (2 чэрвеня 1906 г.) выступіў віленскі біскуп. Галоўным віноўнікам злачынства ён лічыў "истинно русских патриотов", з якіх, на яго думку, складалася значная частка мясцовых чыноўнікаў і паліцыі. Адна з высноў біскупа гучала так: "Каб край мог развівацца нармальна, каб існавала згода паміж усімі класамі грамадства, усімі народамі, якія жывуць у краі, трэба каб пасады чыноўнікаў займалі мясцовыя жыхары" [299, т. 2, с. 1733]. Разам з тым Э.Роп лічыў, што ў пагромах ускосна вінаваты і самі ахвяры. Ён меў на ўвазе актыўны ўдзел яўрэяў у рэвалюцыйным руху, стварэнне ўзброеных камітэтаў яўрэйскай самаабароны. На гэта адразу адрэагаваў сябра ЦК КДП М.Вінавер: "Трэба казаць не пра яўрэйскія арганізацыі, а пра пэўныя палітычныя арганізацыі" [299, т. 2, с. 1734].

"Урадавай правакацыяй" назваў падзеі ў Беластоку ксёндз А.Сангайла. Ён выкарыстаў думскую трыбуну, каб завесці гаворку пра становішча польскага насельніцтва: "Польскае каталіцкае насельніцтва ў Заходнім краі пераследуецца ў найвышэйшай ступені. Ніхто з нас не можа заняць пасаду, не можа свабодна маліцца, свабодна жыць на ўласнай зямлі. Паляк-каталік - гэта чалавек, які паўсюль падвяргаецца пераследу, і, толькі дзякуючы таму, што лічыцца хрысціянінам, можа пазбегнуць крывавай расправы" [299, т. 2, с. 1734].

Няпроста складаліся адносіны Тэрытарыяльнага кола з Польскім колам. Па многіх пытаннях яны ўзгаднялі свае пазіцыі і дзейнічалі сумесна. Аднак дэкларацыю Польскага кола пра аўтаномію Каралеўства Польскага дэпутаты краю не падтрымалі. Яны спаслаліся на адметнасць краёвых інтарэсаў. У сваю чаргу Польскае кола не падтрымала пазіцыі дэпутатаў Беларусі і Літвы па аграрнаму пытанню. Яно арыентавалася на КДП. Вось як сфармуляваў галоўную прычыну супярэчнасцяў Э.Вайніловіч: "Для прадстаўнікоў "крэсаў" справа валодання зямлёй была галоўным прынцыпам палітычнага катэхізісу Літвы і Русі, а для дэпутатаў "Кангрэсуўкі" з нацыянальнага пункту погляду яна была другараднай. Таму праграма кадэтаў, якая сцвярджала неабходнасць аўтаноміі Каралеўства Польскага, была прыцягальнай для іх. Яны трапілі ў арбіту кадэтаў <...> Затое для дэпутатаў Літвы і Русі кадэты былі кашмарам, паражэнне якога аддаляла прывід адчужэння памешчыцкіх зямель. Больш прыцягальнай для іх была пазіцыя акцябрыстаў. Марай дэпутатаў Літвы і Русі таксама была роўнасць з іншымі губернямі Расіі. Загартаваныя ў цяжкіх умовах землеўласнікі-палякі адчувалі ў сабе сілы дамагчыся лепшай долі ва ўмовах існуючага дзяржаўнага ладу. А прадстаўнікі "Кароны" бачылі магчымасць вырашэння "польскай праблемы" толькі праз дасягненне аўтаноміі Каралеўства Польскага" [609, s. 345].

Тым часам ва урадавых колах узнікла ідэя роспуску Думы. 20 чэрвеня 1906 г. была надрукавана ўрадавая заява аб прынцыпах аграрнай рэформы. У ёй падкрэслівалася недатыкальнасць прыватнай уласнасці і недапушчальнасць рашэння аграрнага пытання на прынцыпах, прапанаваных Думай.

Гэта быў адкрыты выклік, і Дума вырашыла адказаць на яго. Сярод часткі кадэцкіх дэпутатаў узнікла ідэя думскага зварота да народа. Закон забараняў гэта, але дэпутаты вырашылі парушыць яго. Адным з найбольш рашучых прыхільнікаў думскага звароту быў А.Лядніцкі. У дыскусіі па гэтаму пытанню актыўна ўдзельнічала ўсё Тэрытарыяльнае кола. І.Друцкі-Любецкі і Р.Скірмунт выступілі з крытыкай ініцыятывы кадэтаў. Яны лічылі непажаданым адкрытае выступленне Думы супраць урада. Р.Скірмунт сцвярджаў, што такі зварот можа "канчаткова разбурыць той, варты жалю, прывід улады, які яшчэ існуе ў краe. <...> Думу лепш пакінуць у спакоі. Яна не павінна быць зброяй у партыйнай барацьбе. <…> Краіна не патрабуе пустых заклікаў і дэкларацый. Яна дастаткова іх наслухалася" [299, т. 2, с. 1964-1965]. Іх пазіцыю падтрымала большасць дэпутатаў краю. Шляхі Тэрытарыяльнага кола і А.Лядніцкага разышліся.

Большасцю галасоў Дума ўсё ж такі прыняла рашэнне аб звароце да народа. І ўрад выкарыстаў гэта, як зачэпку да яе роспуску. 8 ліпеня Мікалай ІІ падпісаў Маніфест аб роспуску Думы і прызначыў тэрмін склікання ІІ Думы - 20 лютага 1907 г. Адначасова пайшоў у адстаўку старшыня Савета міністраў Іван Гарамыкін. Новым прэм'ерам стаў Пётр Сталыпін, які захаваў за сабой таксама пасаду міністра ўнутраных справаў.

Значная частка дэпутатаў (у асноўным фракцыя КДП) пераехала ў Выбарг, каб выпрацаваць тэкст думскага пратэсту. Тры дні камісія працавала над тэкстам, які паступова станавіўся ўсё больш памяркоўным. Царскі ўрад загадаў уладам Фінляндыі распусціць сход. Аднак дэпутаты ўсё ж паспелі падпісаць свой апошні дакумент. Яго надрукавалі і тайна прывезлі ў Пецярбург. Аснову пратэсту склаў заклік да насельніцтва не плаціць падаткі і не даваць рэкрутаў у войска.

Польскія дэпутаты ад краю ў гэтай акцыі не ўдзельнічалі. Праз "Кур'ер літэўскі" яны звярнуліся з уласным зваротам да насельніцтва Беларусі і Літвы. Дэпутаты заяўлялі, што заўсёды імкнуліся абараняць інтарэсы краю, які выбраў іх у Думу. Яны крытыкавалі ўрад, які не толькі не здолеў навесці парадак у краіне, але нават не зняў усіх нацыянальных абмежаванняў. У звароце выказвалася шкадаванне, што не здзейсніліся надзеі, звязаныя з Думай, крытыкаваліся "выбаржцы" і адчувалася спадзяванне на больш паспяховую дзейнасць новай Думы [246. Nr 158].

Ва ўмовах І Дзяржаўнай думы Тэрытарыяльнае кола было асуджана на ізаляцыю і непапулярнасць. Галоўнай прычынай гэтага была яго пазіцыя па аграрным пытанні. І тым не менш актыўнасць польскіх дэпутатаў ад Беларусі і Літвы прымушала думскую большасць улічваць іх пазіцыі.

Лёс Польскай групы ў Дзяржаўнай радзе склаўся па-іншаму. Польская група налічвала 17 чалавек: 8 дэпутатаў ад г.зв. "заходніх губерняў" (Г.Выкоўскі далучыўся да "левых"), 7 дэпутатаў ад Каралеўства Польскага, а таксама па аднаму дэпутату-паляку ад Пецярбурга і Урала.

Польскія прадстаўнікі ў Дзяржаўнай радзе таксама даволі доўга выпрацоўвалі рэгламент дзейнасці сваёй групы. Было вырашана стварыць два колы: адно з ліку польскіх дэпутатаў ад Беларусі, Літвы і Украіны, другое - ад Каралеўства Польскага. Колы аб'ядноўваліся адзіным рэгламентам і мелі агульнага старшыню. На практыцы яны дзейнічалі ў самай цеснай сувязі і, па сутнасці, існавалі як адзіная арганізацыя. "Биржевые ведомости" ад 7 чэрвеня 1906 г. справядліва заўважылі, што мэты і задачы абодвух колаў амаль аднолькавыя, і іх падзел носіць выключна тэрытарыяльны характар [544, с. 365]. Э.Вайніловіч адзначаў, што толькі некалькі разоў за год адбыліся асобныя сходы, але і ў гэтым выпадку канчатковае рашэнне прымалася на агульным сходзе" [416, s. 122]. Старшынёю Кола дэпутатаў ад Каралеўства Польскага быў абраны Ю.Астроўскі, а Кола дэпутатаў ад Беларусі, Літвы і Украіны ўзначаліў Э.Вайніловіч. Апошні стаў таксама старшынёю ўсёй Польскай групы, а Ю.Астроўскі - ягоным намеснікам. "Рэгламент саюза дэпутацкіх колаў Каралеўства Польскага і губерняў Літвы і Русі ў Дзяржаўнай радзе", прыняты ў сярэдзіне мая, вельмі жорстка абмяжоўваў свабоду дэпутатаў. Яны не мелі права парушаць рашэнні агульнага сходу.

Ілюстрацыя 5

Польская група выступала як адзінае цэлае. Яна налічвала 17 галасоў, а гэта было каля 10% ад агульнай колькасці галасоў у Дзяржаўнай радзе. Па некаторых пытаннях гэтага было дастаткова, каб вызначыць вынік галасавання.

З першых дзён работы Рады польскія дэпутаты адыгрывалі даволі прыкметную ролю. Так, ужо падчас абмеркавання праекту адказу на тронную прамову прыцягнула ўвагу выступленне І.Корвін-Мілеўскага, які закрануў нацыянальнае пытанне. Пасля яго прамовы ў тэксце адказу з'явілася даволі асцярожная фармуліроўка, якая прапанавала "распаўсюджванне самакіравання на мясцовасці, якія да гэтага часу яго не мелі, з улікам асаблівасцей плямён і народаў" [302а, c. 3-4]. У камісію па складанню праекта адказу ўваходзіў і Э.Вайніловіч. Яго першае выступленне адбылося на неафіцыйным сходзе дэпутатаў Рады. Такія сходы на пачатку мая адбываліся даволі часта і праходзілі ў Марыінскім палацы. Галоўнай іх мэтай было абмеркаванне бягучых справаў і знаёмства дэпутатаў. Старшыня Польскай групы выступіў таксама пры абмеркаванні пытання аб амністыі. Ён прапанаваў амністыю "толькі для тых, хто парушыў публічныя правы, а не правы асобы". Пасля сходу ён меў размову з С.Вітэ, былым старшынёю Савета міністраў. Яна паклала пачатак добрых адносінаў паміж імі. З Эдвардам Вайніловічам пажадалі пазнаёміцца ўплывовыя прадстаўнікі "правых" у Радзе, у прыватнасці, міністр двара У.Фрыдарыкс [416, s. 123].

Польскія дэпутаты актыўна працавалі ў камісіях Рады. А.Тышкевіч стаў сябрам камісіі па праверцы законнасці выбараў. У фінансавую камісію ўвайшоў І.Корвін-Мілеўскі. Ён быў адным з найбольш актыўных польскіх дэпутатаў і выдатным прамоўцам. З'едлівасць дэпутата таксама не засталася незаўважанай. За спіной І.Корвін-Мілеўскага называлі "мяшочкам з атрутай". А вось князь Л.Львоў лічыў яго сапраўдным лідэрам Польскай групы [544, с. 366]. Дэпутат ад Віленскай губ. уваходзіў таксама ў камісію па распрацоўцы рэгламента працы Дзяржаўнай рады і актыўна ўдзельнічаў у яго абмеркаванні. Між іншым ён унёс прапанову стварыць паміж Думай і Радай узгадняльную камісію.

Ужо падчас неафіцыйных сходаў сярод дэпутатаў Дзяржаўнай рады пачалі вылучацца тры групоўкі: "правая", якая была колькасна найбольшай, складалася ў асноўным з ліку дэпутатаў, прызначаных імператарам. Губернскія маршалкі шляхты, земцы і ліберальна настроеныя чыноўнікі ўтварылі групу "Цэнтр". Па колькасці яна нязначна саступала "правым". Групоўка "левых" складалася з некалькіх чалавек. Гэта былі найбольш радыкальныя земцы і універсітэцкая прафесура. Польскія дэпутаты далучыліся да "Цэнтра".

Ю.Астроўскі і І.Корвін-Мілеўскі ўвайшлі ў Бюро, якое распрацоўвала арганізацыйныя і рэгламентныя асновы дзейнасці "Цэнтра". Узначальваў Бюро былы міністр земляробства А.Ярмолаў. Устаноўчы сход "Центра" адбыўся 3 чэрвеня 1906 г. На ім былі прыняты "Асноўныя погляды" - фактычная праграма групоўкі, якая ў вялікай ступені паўтарала галоўныя палажэнні праграмы кансерватыўна-ліберальнай партыі "Саюза 17 кастрычніка", у тым ліку палажэнне аб цэласнасці і недзялімасці Расіі. Гэта, аднак, не перашкодзіла польскім прадстаўнікам увайсці ў склад "Цэнтра". "Цэнтр" аб'ядноўваў прыблізна 80 - 100 дэпутатаў. Яго старшынёю быў выбраны маршалак маскоўскага дваранства князь П.Трубяцкі. Жорсткая дысцыпліна ў "Цэнтры" адсутнічала. Нішто не абавязвала дэпутатаў дзейнічаць салідарна. Па некаторых пытаннях асобныя дэпутаты "Цэнтра" падтрымлівалі "правых".

Згуртаваная і актыўная Польская група адыгрывала ў "Цэнтры" асаблівае значэнне. На гэта звярнулі ўвагу органы друку. Газета "Дума" ў сваёй характарыстыцы "Цэнтра" адзначала выключна важную ролю ў ім Польскай групы [цыт. па: 544, с. 369]. Пры гэтым польскія дэпутаты ў Радзе амаль не выкарыстоўвалі свае ўплывы дзеля абароны польскіх інтарэсаў. Яны наогул не закраналі "польскай праблемы". У цэнтры ўвагі былі толькі агульнапалітычныя пытанні.

Польская група як і большасць прадстаўнікоў "Цэнтра'" свае надзеі ўскладала на рэфармацыйную дзейнасць урада. Але І.Гарамыкіна яны ацэньвалі як няздольнага на рэформы. У канцы першай сесіі "Цэнтр" выступіў супраць урада. Адбылося гэта пры абмеркаванні пытання аб дапамозе галадаючым. І.Корвін-Мілеўскі ў сваёй прамове падтрымаў думскую прапанову аб асігнаванні 15 млн. руб. на закупку прадуктаў харчавання і насення для галадаючых сялянаў.

Палітычныя падзеі пачатку ліпеня 1906 г., калі ўжо быў падрыхтаваны разгон І Думы, яшчэ раз пацвердзілі значную палітычную вагу прадстаўнікоў польскай грамадскасці Беларусі і Літвы. 6 ліпеня на кватэры А.Ярмолава адбылася сустрэча міністра замежных справаў А.Ізвольскага з групай дэпутатаў Дзяржаўнай рады. Сярод запрошаных быў І.Корвін-Мілеўскі. Міністр паведаміў, што рыхтуецца адстаўка ўрада Гарамыкіна і стварэнне парламенцкага ўрада на чале з С.Мурамцавым альбо нават П.Мілюковым. І.Корвін-Мілеўскі выказаўся катэгарычна супраць кадэтаў ва ўрадзе. Ен прапанаваў распусціць Думу, а з урада ўдаліць толькі крайніх рэакцыянераў - І.Гарамыкіна, обер-пракурора Сінода А.Шырынскага-Шахматава і міністра земляробства А.Сцішынскага [369, s. 173]. На наступны дзень І.Корвін-Мілеўскі разам з П.Трубецкім быў запрошаны да П.Сталыпіна. Будучы прэм'ер хацеў пазнаёміць уплывовых палітычных дзеячоў са сваёй праграмай. Дэпутат ад Віленскай губ. не пагадзіўся з яго формулай "Спачатку заспакаенне, а потым рэформы" і прапанаваў іншую: "Заспакаенне праз рэформы" [369, s. 176].

Гэтыя сустрэчы не былі выпадковымі. Трэба адзначыць, што П.Сталыпін амаль адразу пасля адкрыцця Думы наладзіў нягласныя кантакты са старшынёй Думы кадэтам С.Мурамцавым. Сустракаўся ён і з кіраўніком КДП П.Мілюковым. Стваралася ўражанне, што П.Сталыпін прыхільна ставіцца да стварэння "парламенцкага ўрада". "Цяжка правесці рысу, - адзначыў расійскі гісторык Павел Зыранаў, - да якой ступені гэтыя перамовы ішлі з мэтай зандзіравання глебы, а потым сталі прыкрыццём падрыхтоўкі да роспуску Думы" [460, c. 60].

Для нас важна тое, што у гэтых падзеях актыўна ўдзельнічалі прадстаўнікі вярхоў польскай грамадскасці Беларусі і Літвы. Магчыма П.Сталыпін хацеў выкарыстаць іх уплывы ў Дзяржаўнай радзе. Тым больш, што погляды на характар рэфармавання Расіі (асабліва на аграрныя пераўтварэнні) ў іх былі падобныя.

Амаль адразу пасля роспуску Думы адбылася размова П.Сталыпіна і Э.Вайніловіча. Кіраўнік урада прапанаваў дэпутату ад Менскай губ. пасаду намесніка міністра земляробства. Для Э.Вайніловіча гэтая прапанова была цалкам нечаканай. Ён адмовіўся, але новы прэм'ер настойваў і катэгарычна заявіў, што не прыме адмовы [416, s. 132]. У той жа дзень П.Сталыпін сустрэўся з Ю.Астроўскім і ў размове з ім яшчэ раз узняў пытанне аб уваходзе Э.Вайніловіча ў склад урада. Гэтая прапанова стала прадметам абмеркавання Польскай групы. Дэпутаты рэкамендавалі кіраўніку Менскага таварыства сельскай гаспадаркі прыняць прапанову на наступных умовах: урад павінен складацца толькі з сяброў "Цэнтра" і "правых" былой Думы, а ў якасці праграмы павінен прыняць "Асноўныя прапановы" [416, s. 333-334]. Аднак гэтыя ўмовы аказаліся непрымальнымі для П.Сталыпіна. У ліпені 1906 г. ідэя "парламенцкага ўрада" ўжо стала ўтопіяй. Э.Вайніловіч пацвердзіў сваю адмову.

Выбары ў Дзяржаўную думу і Дзяржаўную раду пацвердзілі моцныя пазіцыі ў польскім руху краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі. Іх поспех быў абумоўлены тым, што яны здолелі аб'яднаць пад сваімі лозунгамі вярхі польскага насельніцтва. Але надзеі, якія польская грамадскасць звязвала з Думай і Pадай, не спраўдзіліся. Спад рэвалюцыйнага руху царызм выкарыстаў для спынення дзейнасці гэтых установаў. І тым не менш гэта быў важны перыяд у развіцці польскага руху. Польскія дэпутаты мелі магчымасць выкарыстаць агульнарасійскую трыбуну для абароны сваіх інтарэсаў. Яны набылі карысны вопыт палітычнай дзейнасці. А такія дэпутаты Рады, як І.Корвін-Мілеўскі і Э.Вайніловіч набылі яшчэ і пэўны палітычны аўтарытэт сярод "вярхоў" расійскага грамадства.

Дзейнасць "Кола канстытуцыяналістаў" у ІІ Дзяржаўнай Думе і прадстаўнікоў мясцовай польскай грамадскасці ў Дзяржаўнай Радзе (ІІ сесія) (1907)

Падзеі ліпеня 1906 г., звязаныя з адмовай Э.Вайніловіча ад пасады намесніка міністра, а таксама з крытыкай І.Корвін-Мілеўскім палітычнай дактрыны П.Сталыпіна, паказалі, што эліта польскага насельніцтва Беларусі і Літвы ставіцца досыць насцярожана да новага прэм'ера і яго ўрада. Незадавальненне беларускіх і літоўскіх землеўласнікаў-палякаў і блізкай да іх інтэлігенцыі выклікала нежаданне новага кіраўніка ўрада ісці на палітычныя рэформы. Яны выказвалі засцярогу, што П.Сталыпін пойдзе насустрач сацыяльна-экамічным патрабаванням "нізоў", каб захаваць палітычны status quo [246. Nr 164]. Разглядаўся і іншы варыянт - узмацненне рэакцыйных тэндэнцый у палітычным жыцці. І тут яны не памыліліся.

19 жніўня 1906 г. у адпаведнасці з артыкулам 87 Асноўных законаў імператарам быў падпісаны Указ аб ваенна-палявых судах. Да разгляду гэтых судоў адносіліся справы, калі "злачынства было настолькі відавочным, што не было патрэбы ў яго даследаванні" [623, s. 62]. На cудаводства адводзілася не болей 46 гадзінаў, прыгавор выконваўся ў 24 гадзіны. Такога жорсткага карнага закона Расія яшчэ не ведала. Па падліках даследчыкаў, са жніўня 1906 г. па красавік 1907 г. было вынесена 1102 смяротныя прысуды [487, c. 215].

Аднак П.Сталыпін, разумеючы небяспеку рэвалюцыйнага руху, рабіў стаўку не толькі на рэпрэсіі, але і на рэформы. 24 жніўня 1906 г. урад апублікаваў сваю дэкларацыю, у якой імкнуўся апраўдаць палітыку рэпрэсій і абвяшчаў пра намер правесці сур'ёзныя сацыяльна-палітычныя рэформы. Першыя мерапрыемствы ў межах абвешчаных рэформаў пачаліся амаль адразу пасля публікацыі. Ужо 27 жніўня быў прыняты Указ "Аб адмене некаторых абмежаванняў у правах вясковых жыхароў і асобаў іншых былых падатных саслоўяў". Ён зліквідаваў подушны падатак і кругавую паруку, зняў некаторыя абмежаванні свабоды перамяшчэння сялянаў і выбара імі месца жыхарства, зменшыў самаволле земскіх начальнікаў, пашырыў правы сялянаў у земскіх выбарах [310, c. 452].

9 лістапада 1906 г. з'явіўся Указ "Аб дапаўненні некаторых пастаноў закона, што закранаюць сялянскае землеўладанне і землекарыстанне". Указ паклаў пачатак мерапрыемствам, якія ўвайшлі ў гісторыю пад назвай "Сталыпінская аграрная рэформа". Яна павінна была стварыць на вёсцы моцны сацыяльны слой заможных сялянаў, які паралізаваў бы рэвалюцыйны рух і забяспечыў уздым сельскай гаспадаркі. Урадавая дэкларацыя прадугледжвала таксама рэфармаванне земстваў.

Пытанне пра земствы, а дакладней пра іх увядзенне ў Беларусі і Літве, стала адным з галоўных пытанняў польскага руху ў краі ў міждумскі перыяд. Яно было ўзнята на нарадзе "Цэнтра" Дзяржаўнай рады, якая адбылася ў кастрычніку 1906 г. у Пецярбургу. "Цэнтр" ухваліў асноўныя мерапрыемствы ўрада П.Сталыпіна - аграрную рэформу і рашэнне правесці выбары ў II Думу па старому выбарчаму закону. Адначасова з'езд адзначыў неабходнасць увядзення земскага самакіравання ва ўсіх рэгіёнах Расіі, дзе яно адсутнічала.

Адным з ініцыятараў гэтай прапановы быў І.Корвін-Мілеўскі. Адразу пасля нарады ён сустрэўся з прэм'ерам і прапанаваў пры ўвядзенні земстваў узяць за аснову Палажэнне аб земскіх установах ад 12 чэрвеня 1890 г. Старшыня Рады міністраў згадзіўся. Але ў выніку ўрадавай распрацоўкі атрымаўся цалкам адметны праект. У лістападзе грамадскасць Беларусі і Літвы атрымала магчымасць пазнаёміцца з ім. Праект быў надрукаваны ў "Кур'еры літэўскім" [246. Nr 269]. У адпаведнасці з ім выбарчыя сходы і земствы дзяліліся на нацыянальныя курыі, што давала выразную перавагу расійскім дваранам у кааліцыі з сялянамі і гарадскім (мяшчанска-яўрэйскім) насельніцтвам. Ні дваранскія сходы, ні выбары маршалкаў шляхты, якія, дарэчы, павінны былі кіраваць земскімі сходамі, не прадугледжваліся. Праект выклікаў пратэсты мясцовай польскай грамадскасці. І краёўцы, і нацыянальныя дэмакраты ацанілі яго як "пародыю на самакіраванне, мэта якой не добрабыт краю, а яго русіфікацыя" [233. Nr 74].

Барацьбу супраць гэтага праекта ўзначаліў І.Корвін-Мілеўскі. Ён падрыхтаваў "Запіску", у якой ахарактарызаваў гэты дакумент як неадпаведны краёвым умовам. Дэпутат Дзяржаўнай рады звярнуў увагу на тое, што выбарчая сістэма гарантавала перавагу "рускай нацыі", і выказаў меркаванне аб магчымых хваляваннях у краі. Ён сцвярджаў, што палякі, яўрэі і, нават, рускія, якія не пажадаюць "быць апякунамі палякаў", праігнаруюць выбары [233. Nr 78]. "Запіску" атрымалі ўсе міністры.

Дэпутата ад Віленскай губ. актыўна падтрымалі вядомыя польскія грамадскія дзеячы Генрык Свянціцкі і Канстанцін Скірмунт. Першы з іх накіраваў асабісты ліст кіраўніку ўрада. Ён даказваў, што ўвядзенне земстваў па гэтаму праекту негатыўна паўплывае на стан эканомікі і справакуе абвастрэнне нацыянальных адносінаў. Дэпутат пераконваў, што распрацаваны праект зруйнуе падмурак грамадскага міру напярэдадні выбараў у Думу і можа прывесці да пераходу польскай грамадскасці ў шэрагі апазіцыі [104, a. 27 адв].

Напярэдадні рашаючага паседжання Рады міністраў І.Корвін-Мілеўскі зноў сустракаўся з П.Сталыпіным [369, s. 180]. Гэтая актыўнасць прынесла свае вынікі. Рада міністраў адхіліла законапраект, як "несваечасовы". Кіраўнік ураду не настойваў на ім. Толькі ў 1911 г. ён вернецца да ідэі новых земскіх установаў у Беларусі і Літве.

Польская грамадскасць пачала рыхтавацца да выбараў у II Думу адразу пасля роспуску першай. Па меры набліжэння выбараў узмацнялася разуменне неабходнасці яднання. Пазіцыі краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі і мясцовых сяброў партыі нацыянальных дэмакратаў пачалі збліжацца. Збліжэнне адбывалася галоўным чынам коштам уступак апошніх. Гэта добра відаць на прыкладзе дзейнасці Польскага віленскага губернскага выбарчага камітэту землеўласнікаў. Ён быў створаны напрыканцы кастрычніка 1906 г. Старшынёю быў абраны краёвец А.Хаміньскі, а намеснікам - граф В.Путкамер, які падзяляў погляды нацыянальных дэмакратаў.

Праграма камітэта грунтавалася на асноўных патрабаваннях кансерватыўна-ліберальных краёўцаў: адмена ўсіх нацыянальных і рэлігійных абмежаванняў, свабода сумлення, вяртанне адабраных касцёлаў і манастыроў альбо грашовая кампенсацыя, увядзенне ўсіх дэмакратычных свабодаў, дэцэнтралізацыя кіравання, незалежнасць суда ад адміністрацыі, правядзенне аграрнай рэформы шляхам уздыму культуры гаспадарання, камасацыі, ліквідацыі цераспалосіцы, сервітутаў і г.д., перадача школ у рукі мясцовага самакіравання, выкладанне на роднай мове, аднаўленне вышэйшай навучальнай установы ў Вільні, прадастаўленне кожнай нацыі права адкрываць уласныя школы і культурныя ўстановы. Праграма таксама прадугледжвала стварэнне асобнага дэпутацкага кола ў ІІ Думе, у якое маглі б увайсці прадстаўнікі іншых народаў краю. Нацыянальныя дэмакраты здолелі толькі ўключыць патрабаванне аўтаноміі Каралеўства Польскага і тэзіс пра неабходнасць цеснага супрацоўніцтва з Польскім колам.

Галоўная падзея перадвыбарчай кампаніі адбылася ў Вільні. 6-7 снежня 1906 г. тут працаваў з'езд дэлегатаў ад выбаршчыкаў-землеўласнікаў дзевяці беларуска-літоўска-ўкраінскіх губерняў. У ім удзельнічалі таксама сябры Дзяржаўнай рады ад гэтых губерняў. У першы дзень дэлегаты пазнаёміліся з "Некалькімі аксіёмамі" выбарчай кампаніі, якія выказаў Э.Роп на старонках "Кур'ера літэўскага". Віленскі біскуп прапанаваў увесці ў канчатковы варыянт выбарчай праграмы дзевяці губерняў тэзіс пра адчужэнне часткі памешчыцкіх зямель: "Лічу, што абсалютнае непрыяцце адчужэння выклікана толькі страхам перад кадэтамі і трудавікамі. Пастаноўка намі гэтага пытання можа ўзмацніць пазіцыі польскага элемента ў краі і знайсці нам саюзнікаў" [246. Nr 277]. Аднак пазіцыя засталася нязменнай.

Віленскі з'езд, які быў апошнім этапам распрацоўкі праграмы, прыняў шэсць асноўных прынцыпаў, якія павінны былі аб'яднаць усю польскую грамадскасць Беларусі, Літвы і Украіны. Вось гэтыя прынцыпы: ажыццяўленне канстытуцыйных палажэнняў і іх развіццё; поўная роўнасць усіх нацый і рэлігій; абарона недатыкальнасці права ўласнасці, рэгуляванне формаў уласнасці і права валодання маёмасцю, ліквідацыя цераспалосіцы і сервітутаў, камасацыя і ўздым сельскагаспадарчай культуры; дэцэнтралізацыя ўлады і ўвядзенне самакіравання; стварэнне асобнага Кола дэпутатаў, якое будзе імкнуцца да адзінства з іншымі дэпутацкімі групамі ад беларуска-літоўскага краю пры ўмове прыняцця імі вышэйзгаданых прынцыпаў; пагадненне з Польскім колам пра ўзаемную падтрымку [233. Nr 84].

Уплыў дэмакратычна-ліберальных краёўцаў на ход выбарчай кампаніі амаль не адчуваўся. Іх публіцысты пасля закрыцця "Газеты віленьскай" не мелі ўласнай інфармацыйнай "трыбуны". На старонках іншых віленскіх перыядычных выданняў яны з'яўляліся вельмі рэдка. Прыхільнікі поглядаў М.Ромэра перажывалі не лепшы час. Адзін з вядучых публіцыстаў гэтай краёвай плыні Л.Абрамовіч перайшоў працаваць у рэдакцыю "Кур'ера літэўскага", што многія краёўцы левалібералы ўспрынялі амаль як здраду.

Артыкулы Л.Абрамовіча, які часцей друкаваўся пад псеўданімам "Ліч" ("Licz"), прыцягнулі да сябе ўвагу. У прыватнасці, ён крытыкаваў віленскі снежаньскі з'езд за агульны характар прынятых прынцыпаў. Л.Абрамовіч быў перакананы, што ніводны з іх не стане лозунгам краю. На яго погляд, такім лозунгам магло стаць патрабаванне аўтаноміі Беларусі і Літвы, тым больш, што яно мела гістарычную падставу ў выглядзе Вялікага Княства Літоўскага [246. Nr 287]. Гэты лозунг цалкам адпавядаў настроям краёўцаў, аднак выставіць яго адкрыта яны не адважыліся. Далей патрабавання ўвядзення земскага самакіравання ў Беларусі і Літве яны пакуль не ішлі. А вось нацыянальныя дэмакраты імкнуліся толькі да аўтаноміі Каралеўства Польскага. Беларусь і Літва не разглядалася імі ў якасці асобнага краю. Пра яго аўтаномію не магло быць і размовы.

Амаль ніякага водгука ў краі не сустрэў і зварот "Польскага саюза грамадскай працы ў Літве і Русі". Гэта была спроба краёўцаў-левалібералаў стварыць краёвую арганізацыю, заснаваную на "хрысціянскай любові да блізкага, шчырым дэмакратызме і поўнай нацыянальнай талеранцыі". У звароце адзначалася, што сярод польскай грамадскасці краю склаліся два згубныя накірункі: праца на польскасць і праца на памешчыцкую касту. А між тым, сцвярджалі прыхільнікі Міхала Ромэра, "мы павінны думаць пра народ <...> паказаць яму шлях да добрабыту праз узаемадапамогу, да ведаў - праз школу, да багацця - праз павагу да чужой уласнасці" [389]. Наўрад ці гэтыя словы маглі задаволіць беларускіх альбо літоўскіх сялянаў. Што ж датычыць вярхоў польскай грамадскасці, то дастаткова красамоўнымі былі тыя 6 галасоў з 54-х мажлівых, якія атрымаў прадстаўнік краёўцаў дэмакратычна-ліберальнай арыентацыі Т.Урублеўскі пры галасаванні ў польскім Цэнтральным выбарчым камітэце г.Вільні [246. Nr 249].

Між тым у падрыхтоўку да выбараў умяшаўся ўрад. Нягледзячы на абяцанне пашырыць кола выбаршчыкаў урад П.Сталыпіна дамовіўся з Сенатам аб іншым. Напярэдадні выбараў з'явілася сенацкая інструкцыя, якая "тлумачыла" палажэнні выбарчага закона. У выніку гэтых "тлумачэнняў" сотні тысяч выбаршчыкаў былі выкрэслены са спісаў. Урад імкнуўся скараціць дэмакратычны выбарчы слой. Гэтая інструкцыя даволі моцна ўдарыла па пазіцыях палякаў. Значна зменшылася колькасць польскіх выбаршчыкаў па курыі дробных землеўласнікаў.

Выбары пачаліся ў канцы студзеня 1907 г. Найбольшага поспеху польскія землеўласнікі дабіліся ў Віленскай губ. Яны забяспечылі сабе моцныя пазіцыі ўжо ў час павятовых сходаў. У Вільню на губернскі з'езд прыбылі 44 выбаршчыкі ад землеўласнікаў, 36 - ад сялянаў і 8 - ад гараджанаў. Сярод землеўласнікаў былі такія добра вядомыя ў краі і за яго межамі палітычныя дзеячы як І.Корвін-Мілеўскі, Э.Роп, Б.Ялавецкі, С.Ваньковіч, А.Хаміньскі і інш. Выбаршчыкі-землеўласнікі пераважна падтрымлівалі краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі. Нацыянальных дэмакратаў было значна менш. Краеўцы дэмакратычна-ліберальнай плыні наогул не былі прадстаўлены.

Напярэдадні выбарчага з'езду землеўласнікі і гарадская курыя разгарнулі барацьбу за галасы сялянскіх дэпутатаў. Пачаткова ініцыятыва была ў руках прадстаўнікоў яўрэйскіх арганізацый, з якіх у асноўным і складалася гарадская курыя. Але літаральна за некалькі гадзінаў да выбараў усё перамянілася. Землеўласнікі дамовіліся з сялянамі аб сумесных дзеяннях. Гэта было вынікам начных перагавораў і ранішняй пропаведзі ў касцёле біскупа Э.Ропа, на якое былі запрошаны сялянскія выбаршчыкі. Віленскі біскуп пасля цыркуляра міністра ўнутраных справаў ад 3 снежня 1906 г. апынуўся перад выбарам альбо пакінуць займаемую пасаду альбо адмовіцца ад дэпутацтва ў Думе. Ён вырашыў зняць сваю кандыдатуру [73, ч.1, а. 165]. Тым не меш біскуп актыўна ўдзельнічаў у рабоце губернскага з'езду і адыграў, магчыма, рашаючую ролю ў заключэнні пагаднення паміж сялянамі і землеўласнікамі. Дамовіліся выбраць дэпутатамі трох землеўласнікаў і трох сялянаў.

Пачатак з'езда праходзіў у адпаведнасці з пагадненнем. Дэпутатамі, Думы былі абраны землеўласнікі А.Хаміньскі, М.Хелхоўскі, граф В.Путкамер і селянін С.Пялейка. Але потым адбылося нечаканае. Гарадская курыя, якая засталася ў адзіноце, вырашыла сарваць выбары наогул і пераканала сялянаў у неабходнасці пакінуць залу паседжання. Запланаваныя сялянскія дэпутаты знялі свае кандыдатуры. Аднак сялянскія выбаршчыкі з Лідскага пав. засталіся. Гэта дало магчымасць, давесці выбары да канца. Былі вылучаны новыя кандыдатуры. Дэпутатамі Думы сталі яшчэ два прадстаўнікі землеўласнікаў - С.Ваньковіч і ксёндз Л.Радзевіч [283. Nr 10; 369, s. 181-182].

З выразнай перавагай выбаршчыкаў-палякаў праходзіў рашаючы сход па вылучэнню дэпутата ад Вільні. Палякі атрымалі ўпэўненую перамогу. Быў абраны М.Венслаўскі. Гарадскі галава карыстаўся ў Вільні вялікім аўтарытэтам і не толькі сярод палякаў. Менавіта дзякуючы яму былі выкарыстаны ўступкі царызма дзеля пашырэння паўнамоцтваў гарадскога самакіравання, напрыклад, у галіне школьнай адукацыі. М.Венслаўскі, як і С.Ваньковіч і А.Хаміньскі падзялялі погляды краёўцаў кансерватыўна-ліберальнага накірунку.

С.Ваньковіч займаў пасаду віцэ-старшыні ВТСГ і фактычна кіраваў ім. Ён з'яўляўся адным з галоўных арганізатараў сялянскіх гурткоў у Віленскай губ. Старшыня Польскага Віленскага губернскага выбарчага камітэту землеўласнікаў А.Хаміньскі больш за дваццаць гадоў гаспадарыў у маёнтку Ольшава Свенцянскага пав. Віленскай губ. і з'яўляўся сябрам ВТСГ. А вось граф В.Путкамер і М.Хелхоўскі належалі да партыі нацыянальных дэмакратаў.

Кандыдатура ксяндза Л.Радзевіча была досыць нечаканай. Магчыма, што ў гэтым выпадку пэўную ролю адыграла жаданне мець у Думе прадстаўніка каталіцкага духавенства Віленшчыны. Ён быў ксяндзом Жупранскага касцёла ў Ашмянскім пав.

Няўдала для землеўласнікаў закончыўся губернскі з'езд у Менску. Поўнай нечаканасцю для беларускіх палякаў гэта не было. Яшчэ ў кастрычніку 1906 г. польскія публіцысты звярталі ўвагу на складанае становішча ў Менскай губ. Больш усяго іх непакоіла тое, што сярод сялянаў пашыраўся лозунг: "Ні паноў, ні папоў у Думу не пускаць". Звярталася ўвага таксама на актыўную агітацыйную дзейнасць акцябрыстаў і вялікарускіх шавіністаў, якія хаваліся за назвай "беспартыйных рускіх выбаршчыкаў" [246. Nr 244].

Выбары ў Менскай губ. праходзілі пры актыўным умяшальніцтве адміністрацыі, якая выкарыстоўвала свае магчымасці, каб не дапусціць паўтарэння вынікаў выбараў у І Думу. У снежні 1906 г. І.Друцкі-Любецкі накіраваў скаргу ў губернскую выбарчую камісію. Ён абураўся тым, што губернатар парушыў выбарчае заканадаўства і самавольна ўключыў у спісы выбаршчыкаў па курыі дробных землеўласнікаў 320 чал. Губернская камісія не пакінула без увагі гэтую скаргу, але са спіса было выкрэслена толькі 30 чал. [194] Відавочна, што ўлады рабілі стаўку якраз на дробных землеўласнікаў. Яны разлічвалі менавіта ў гэтай курыі вызначыць вынікі выбарчай барацьбы.

Менская павятовая выбарчая камісія, парушыўшы закон, адмяніла вынікі выбараў па гарадской курыі г.Менска. Беларускім палякам гэта каштавала 8 месцаў на губернскім з'ездзе [112, a. 55]. З парушэннем працэдуры прайшоў таксама выбарчы сход землеўласнікаў у Пінску. На сход сабраліся 154 выбаршчыкі, з якіх 64 прадстаўлялі польскае землеўладанне. Буйныя землеўласнікі-палякі разлічвалі на галасы дробных землеўласнікаў-сялянаў і былі ўпэўненыя ў поспеху. Аднак яны недаацанілі сваіх сапернікаў. Маршалак шляхты Пінскага пав. потым дакладаў менскаму губернатару: "Былі прынятыя ўсе меры, каб не дазволіць палякам весці агітацыю сярод праваслаўных сялянаў, каб перацягнуць іх на свой бок" [191, a. 78]. Меры прымаліся не толькі напярэдадні сходу, але нават у час рашаючага галасавання. Якраз у гэты момант, парушаючы закон, з чарговай агітацыйнай прамовай да сялянаў звярнуўся памешчык Івашчанка. Адсутнічала і тайна галасавання [195]. У выніку ніводны з польскіх землеўласнікаў Пінскага пав. не быў абраны на губернскі з'езд. Праверка скаргаў Аляксандра і Рамана Скірмунтаў, князя С.Радзівіла пацвердзіла факт парушэння закону. Але вынікі сходу не былі адмененыя.

Сярод неабраных польскіх кандыдатаў быў Р.Скірмунт. Але ў яго выпадку рашаючую ролю адыграла зусім не парушэнне працэдуры. Р.Скірмунт атрымаў толькі 39 галасоў, а г.зн., што амаль палова выбаршчыкаў-палякаў галасавала супраць яго. Магчыма, што на гэтую няўдачу паўплывалі рашучыя выступленні Р.Скірмунта супраць нацыянальных дэмакратаў. Дарэчы, у адным з іх ˛ён параўнаў дзеячоў гэтай польскай партыі з "истинно русскими патриотами" [247. Nr 10]. Відаць, ужо ў гэты час значная частка польскіх землеўласнікаў пачала глядзець на Рамана Скірмунта як на чужынца. У яго поглядах сапраўды адбывалася паступовая эвалюцыя ў накірунку беларускасці. Краёвасць гэтага ўраджэнца беларускай зямлі ў 1905 - 1907 гг. была толькі пераходным этапам на шляху да дзейнасці ў беларускім нацыянальным руху. "Беларусам польскай культуры", - назваў яго ў сваіх успамінах І.Корвін-Мілеўскі [369, s. 172].

Менскі губернатар Эрдэлі з задавальненнем адзначыў у сваім данясенні ў МУС, што палова выбаршчыкаў ад курыі землеўласнікаў на губернскі выбарчы з'езд - гэта рускія памешчыкі. Ён жа сфармуляваў галоўную задачу "не дапусціць, каб польскія землеўласнікі знайшлі сабе саюзніка на губернскім з'ездзе ў Менску" [112, a. 49]. І ўлады гэтага дамагліся. Ніводны землеўласнік-паляк з Менскай губ. не стаў дэпутатам Думы.

Адміністрацыйным умяшаннем тлумачыліся таксама вынікі выбараў у Гарадзенскай губ. На рашаючы з'езд прыехала 105 выбаршчыкаў: 36 - ад землеўласнікаў, 43 - ад сялянаў, 26 - ад гарадской курыі. Сітуацыя была даволі заблытанай. Каб паралізаваць уплывы яўрэйскіх арганізацый і польскіх землеўласнікаў, улады пайшлі на прамое парушэнне закону. Галоўным аб'ектам апрацоўкі сталі сялянскія выбаршчыкі. 5 лютага 1907 г. яны былі запрошаны на малебен у царкву архіерэйскага дому. Епіскап Гарадзенскі і Берасцейскі Міхаіл ператварыў малебен у перадвыбарчы сход, на якім агітаваў супраць яўрэяў і заклікаў сялянаў пайсці на пагадненне з рускімі памешчыкамі. З антыяўрэйскай прамовай выступіў таксама губернскі маршалак шляхты П.Невяровіч. Гэты "малебен" цягнуўся пакуль сяляне не прынялі рашэння пайсці на пагадненне з рускімі землеўласнікамі. Пасля выхаду з царквы сяляне даведаліся, што іх асабістыя рэчы перанесены з гасцініцы ў Народны дом, куды ім прапанавалі перабрацца. Паліцыя паклапацілася аб тым, каб да самога губернскага з'езду сяляне знаходзіліся ў поўнай ізаляцыі [111, a. 42-43]. У выніку дэпутатамі Думы сталі пяць сялянаў і два землеўласніка. Адным з іх быў прадстаўнік мясцовай польскай грамадскасці Станіслаў Ячыноўскі.

Адвакат С.Ячыноўскі быў адным з кіраўнікоў губернскага выбарчага камітэту землеўласнікаў. Ён валодаў маёнткам у Берасцейскім пав. Называў сябе "беспартыйным кандыдатам", але па сваіх поглядах належыў да краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі [105; 75, a. 399].

Не стала рэчаіснасцю перадвыбарчая дамоўленасць аб прапарцыянальным прадстаўніцтве на губернскім з'ездзе паміж рускімі і польскімі землеўласнікамі ў Магілёўскай губ. [234. Nr 38]. Прычынай было тое, што рускія памешчыкі правялі на гэты з'езд больш сваіх выбаршчыкаў. У беларускіх палякаў яшчэ быў шанц заключыць пагадненне з гарадской курыяй, але на саюз з яўрэйскімі арганізацыямі яны не пайшлі. У выніку польскія землеўласнікі атрымалі толькі адно месца ў Думе. Дэпутатам стаў добра вядомы сваёй гаспадарчай і грамадскай дзейнасцю ў Магілёўскай і Менскай губ. граф Л.Лубеньскі, які падтрымліваў дамінуючую плынь краёўцаў. У Магілёве адбыліся выбары і ў Дзяржаўную раду. Дэпутат Г.Выкоўскі склаў паўнамоцтвы пасля роспуску І Думы. Новым дэпутатам быў абраны землеўласнік-паляк В.Войніч-Сянажэнцкі.

Польскі выбарчы камітэт Віцебскай губ. правёў у Думу двух сваіх прадстаўнікоў. Гэта стала магчымым пасля даволі складаных перамоваў з рознымі групамі выбаршчыкаў. Вызначальнай стала дамоўленасць з "Рускім выбарчым камітэтам", у які ўваходзілі прадстаўнікі ліберальнай часткі расійскай грамадскасці губерні. Палякам прапанавалі тры дэпутацкія месцы. Адно з іх у адпаведнасці з ужо згаданым рашэннем яны ўступілі латышам. На два застаўшыхся былі абраны М.Беніслаўскі і Г.Дымша. Міхал Беніслаўскі з'яўляўся старшынёй Рускага Усходне-Азіяцкага параходства і адначасова выконваў абавязкі генеральнага консула Даніі ў Расіі. Генрык Дымша быў актыўным сябрам Віцебскага губернскага і Рэжыцкага павятовага таварыстваў сельскай гаспадаркі. Ён прадстаўляў губерню на маскоўскім з'ездзе земскіх і гарадскіх дзеячоў, які адбыўся ў верасні 1905 г. Дэпутаты не акрэслілі сваёй партыйнай прыналежнасці.

Выбары ў Ковенскай губ. ізноў прынеслі літоўскім палякам расчараванне. Праграма Ковенскага выбарчага камітэту землеўласнікаў не знайшла падтрымкі. Літоўскія і яўрэйскія арганізацыі не пайшлі на пагадненне з землеўласнікамі-палякамі. Усе дэпутацкія месцы занялі прадстаўнікі літоўскага сацыял-дэмакратычнага руху і яўрэйскіх арганізацый [234. Nr 32].

Вынікі выбараў у ІІ Думу былі несуцяшальнымі для палякаў. Замест чатырнаццаці дэпутацкіх мандатаў, як было год назад, яны атрымалі толькі дзесяць. Сярод абраных ізноў пераважалі краёўцы кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі. Аднак ў параўнанні з мінулагоднімі выбарамі значна ўзмацнілі свае пазіцыі нацыянальныя дэмакраты.

Польскія публіцысты па гарачых слядах пачалі аналіз гэтай адноснай няўдачы. І адразу ўзнавілася ранейшая палеміка паміж краёўцамі і сябрамі ПДНП. Публіцысты абедзвюх плыняў галоўную прычыну няўдачы бачылі ў адасабленні землеўласнікаў-палякаў ад сялянства. Але з гэтага бясспрэчнага факту рабіліся розныя высновы. Нацыянальныя дэмакраты лічылі, што трэба больш актыўна пашыраць польскасць сярод сялянаў. Магчымасці ўзмацнення пазіцый польскіх дэпутатаў ад краю ў Думе яны бачылі ў адзінстве з Польскім колам [234. Nr 32].

Краёўцы рабілі іншыя высновы. Р.Скірмунт галоўнай прычынай няўдачы лічыў менавіта нацыяналістычную прапаганду, якая, на яго погляд, адштурхнула ад палякаў іншыя нацыі [607, s. 60]. А.Лядніцкі сцвярджаў, што бездань паміж народам і памешчыкамі - гэта вынік недэмакратызму апошніх. Менавіта іх пазіцыя па аграрнай праблеме, на яго думку, нараджала сярод сялянаў нянавісць да "паноў". Былы дэпутат Думы ад Менскай губ. заклікаў успомніць дэмакратычныя традыцыі польскай шляхты і прапанаваў стварыць ліберальна-дэмакратычную прагрэсіўную Краёвую партыю [247. Nr 50].

Трэба адзначыць і тое, што актыўнасць палякаў у час выбараў не была высокай. Сярод іх выразна адчуваліся настроі расчаравання і апатыі. На вынікі выбараў паўплывала адсутнасць польскіх палітычных партый, якія маглі б адыграць ролю падобную той, што ў 1906 г. адыграла ККПЛБ. Краёўцы не здолелі стварыць уласных партыйных арганізацый. Не было даведзена да канца стварэнне ПДНП. Значную ролю адыграла адміністрацыйнае ўмяшанне ў ход выбараў.

Што датычыць Каралеўства Польскага, то нацыянальныя дэмакраты яшчэ раз пацвердзілі, што з'яўляюцца найбольш уплывовай польскай палітычнай партыяй. ППС, як і год таму, байкатавала выбары. Дэпутатамі Думы сталі толькі сябры партыі Рамана Дмоўскага. З другой паловы 1906 г. у гэтай партыі выразна ўзмацніліся згодніцкія настроі. "Нас аб'ядноўвае, - пісаў Раман Дмоўскі пра адносіны да згоднікаў, - агульнае жаданне пакончыць з анархіяй" [цыт. па:. 609, s. 374]. У сваю чаргу, згоднікі падкрэслівалі, што нацыянальныя дэмакраты з'яўляюцца адзінай польскай палітычнай сілай, якая дала рэальны адпор сацыялізму [609, s. 374]. Эвалюцыя поглядаў нацыянальных дэмакратаў спрыяла пашырэнню іх уплыву у польскім руху ў Беларусі і Літве. Магчыма, менавіта гэта дапамагло ім правесці ў Думу двух сваіх кандыдатаў.

20 лютага 1907 г. пачала працу ІІ Дзяржаўная дума. Склад яе дэпутатаў быў нечаканым для ўраду. Яго намаганні ў час выбараў спраўдзіліся толькі часткова. КДП страціла каля васьмідзесяці дэпутацкіх месцаў, але ў цэлым корпус дэпутатаў стаў яшчэ больш радыкальным. "Трудавікі" атрымалі 104 месцы, сацыял-дэмакраты - 55. Фракцыя "правых" складалася з 54 дэпутатаў. Урадавыя партыі атрымалі толькі пятую частку дэпутацкіх месцаў. Аднак казаць пра поўную няўдачу ўрадавай палітыкі нельга. ІІ Дума ўжо не была такой скансалідаванай, як першая. Яна страціла трывалую большасць і дзялілася на тры часткі. Лідэр КДП Павел Мілюкоў пісаў: "Правая і левая (часткі - А.С.), чарнасоценцы і сацыялісты аднолькава стаялі на пазіцыях пазапарламенцкай барацьбы <...> гвалтоўнага дзяржаўнага перавароту. Строга "канстытуцыйным" заставаўся адзін кадэцкі цэнтр. Праўда, у першы ж месяц да яго ў галасаваннях далучыліся нацыянальныя і прафесійныя групы - палякі, мусульмане і казакі. Разам яны складалі 180-190 чалавек. Аднак гэтае аб'яднанне не было большасцю і не мела элемента трываласці" [321, c. 277].

Польскія дэпутаты краю прыехалі ў Пецярбург напярэдадні адкрыцця Думы і адразу заняліся выпрацоўкай арганізацыйных формаў сваёй дзейнасці. Гэтая задача аблягчалася рашэннямі Віленскага снежаньскага з'езду. У адпаведнасці з імі дэпутаты вырашылі стварыць Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі. Ініцыятыва графа Ваўжынца Путкамера і Марыяна Хелхоўскага аб уваходзе ў Польскае кола была рашуча адхілена [607, s. 61]. Хаця прысутнасць апошніх у Коле відавочна паспрыяла прыняццю рашэння пра салідарную дзейнасць польскіх дэпутатаў ад Каралеўства Польскага, Літвы і Беларусі.

28 лютага 1907 г. быў зацверджаны рэгламент дзейнасці Кола канстытуцыяналістаў. Яго мэтай было згуртаванне дэпутатаў. У адпаведнасці з рэгламентам рашэнні агульнага схода з'яўляліся абавязковымі для кожнага сябра Кола. Толькі з дазвола Кола дэпутат мог выйсці на думскую трыбуну. Дырэктывы для выступлення і рашэнні па галасаванню зацвярджаліся камісіямі Кола альбо яго прэзідыўмам. Кола атрымала права зацвярджэння і асноўных прынцыпаў дзейнасці сваіх дэпутатаў у думскіх камісіях. У выпадку парушэння рэгламенту дэпутат пакідаў Кола. Аднак яго асобныя палажэнні ўсё ж такі давалі магчымасць самастойнай дэпутацкай дзейнасці. Апошняя з'яўлялася, калі агульны сход большасцю ў 2/3 галасоў вырашаў, што па абмяркоўваемай праблеме прыняць адзінае рашэнне немагчыма. Акрамя гэтага дэпутат, які лічыў, што рашэнне Кола пярэчыць яго палітычным поглядам, меў права не ўдзельнічаць у галасаванні. Пры абмеркаванні аграрнага пытання захоўвалася свабода дзеянняў [234. Nr 52].

У Кола ўвайшлі М.Венслаўскі (старшыня), В.Путкамер, М.Хелхоўскі, Г.Дымша, А.Хаміньскі, Л.Лубеньскі, ксёндз Л.Радзевіч, С.Ячыноўскі, М.Беніслаўскі, С.Ваньковіч, В.Лісоўскі (Падольская губ.) і сялянскі дэпутат ад Віленскай губ. С.Пялейка. Але апошні, калі бліжэй пазнаёміўся з пазіцыяй дэпутатаў па аграрным пытанні, перайшоў у Польскае кола. Прадстаўнікі Каралеўства Польскага таксама адстойвалі права прыватнай уласнасці на зямлю, але пры гэтым пагаджаліся на адчужэнне за выкуп "у выпадку неабходнасці" дзяржаўных, манастырскіх і нават часткі прыватных зямель [247. Nr 110].

Віленскі польскі друк вітаў вынікі арганізацыйнай працы дэпутатаў. Ч.Янкоўскі з задавальненнем адзначаў факт стварэння асобнай дэпутацкай групы [247. Nr 54]. Ю.Гласка вітаў рашэнне пра салідарнасць абодвух польскіх колаў [234. Nr 44]. Аднак падставы салідарнасці трэба было яшчэ выпрацаваць. Дзеля гэтага былі створаны аграрная, школьная, канстытуцыйная і іншыя камісіі, якія павінны былі ўзгадняць пазіцыі дэпутатаў Каралеўства Польскага, Беларусі, Літвы і Украіны. Згода была дасягнута. Ёй спрыяла і тое, што Польскае кола больш не арыентавалася на КДП. Па аграрнаму пытанню дэпутаты вырашылі адстойваць меркаванне, што аграрная рэформа магчыма толькі пасля правядзення рэформы самакіравання [247. Nr 83].

Адначасова з вырашэннем арганізацыйных праблемаў польскія дэпутаты ад Беларусі і Літвы прымалі актыўны ўдзел у працы Думы. Яны ўвайшлі ў восем з пятнаццаці думскіх камісій. М.Венслаўскі працаваў адразу ў трох: фінансавай, народнай адукацыі і па распрацоўцы законапраекту аб недатыкальнасці асобы; С.Ячыноўскі - у двух: па рэформе мясцовага суда і па распрацоўцы законапраекту аб адмене ваенна-палявых судоў. В.Путкамер увайшоў у склад бюджэтнай камісіі, ксёндз Л.Радзевіч - камісіі па распрацоўцы законапраекту па ажыцяўленню свабоды сумлення. Адразу чатыры прадстаўнікі Кола канстытуцыяналістаў (С.Ваньковіч, Г.Дымша, С.Пялейка, А.Хаміньскі) сталі сябрамі аграрнай камісіі [300].

На пачатку працы II Думы Кола адхіліла прапанову "правых" аб сумесных дзеяннях. Не падтрымала яно і "левых" [247. Nr 111]. Кола заняло месца сярод памяркоўных апазіцыйных партый. Як і большасць ІІ Думы, яно ніяк не адрэагавала на ўрадавую праграму рэформаў, з якой 6 сакавіка 1907 г. выступіў П.Сталыпін. Гэтае маўчанне было знакам непрыяцця ўрадавай палітыкі. Польскія дэпутаты краю разам з Польскім колам галасавалі супраць прыняцця Думай рэзалюцыі з асуджэннем "рэвалюцыйнага тэрору". І толькі С.Ваньковіч насуперак рашэнню Кола асудзіў "тэрор" [416, s. 150].

Ужо ў сакавіку Дума звярнулася да аграрнага пытання, каб выпрацаваць уласны законапраект аграрнай рэформы. Дэпутаты Кола канстытуцыяналістаў яшчэ раней вырашылі па гэтаму пытанню не выступаць. Яны добра разумелі, што іх пазіцыі Дума не прыме. А вось Р.Дмоўскі выступіў. Кіраўнік ПДНП звярнуў увагу дэпутатаў на тое, што пры правядзенні аграрнай рэформы трэба ўлічваць асаблівасці кожнага рэгіёна Расіі. Характарызуючы Беларусь і Літву, ён адзначыў абсалютнае панаванне ў краі бюракратыі і заявіў, што правядзенне тут аграрнай рэформы немагчыма па прычыне адсутнасці сапраўднай нацыянальнай і рэлігійнай свабоды [247. Nr 66]. Выступленне Р.Дмоўскага цалкам адпавядала дамоўленасці з Колам канстытуцыяналістаў.

Дума некалькі разоў вярталася да абмеркавання аграрнага пытання. У канцы красавіка павінен быў выступіць М.Венслаўскі. Выступленне не адбылося, але яго тэкст быў надрукаваны ў "Кур'еры літэўскім". Старшыня Кола даказваў, што для вырашэння аграрнага пытання патрэбна дэцэнтралізацыя ўлады, а ў Беларусі і Літве патрэбны выбарныя земствы, а не земскія начальнікі: "Перш за ўсё нам патрэбна мясцовае самакіраванне, заснаванае на дэмакратыі і на поўнай роўнасці перад законамі ўсіх грамадзянаў без розніцы паходжання і веравызнання, і толькі потым распрацоўка гэтымі органамі аграрнай рэформы". Насуперак прыхільнікам праекта нацыяналізацыі зямлі М.Венслаўскі лічыў, што сяляне імкнуцца галоўным чынам атрымаць зямлю ў прыватную ўласнасць. Гэтая форма ўласнасці, на яго погляд, з'яўляецца найбольш эфектыўнай: "На ўласнай зямлі селянін лепш гаспадарыць. Ён не шкадуе сродкаў для меліярацыі і ўгнаенняў <...>" [247. Nr 115].

Напружаная дзейнасць II Думы, актыўнае абмеркаванне агульнарасійскіх праблемаў не дазволілі сябрам Польскага кола і Кола канстытуцыяналістаў энергічна выступіць у абарону спецыфічных польскіх інтарэсаў. Аднак спробы рабіліся. Так, на пачатку красавіка 1907 г. Польскае кола вынесла на абмеркаванне законапраект аб аўтаноміі Каралеўства Польскага. Ён быў значна больш сціплым, чым патрабаванні Польскага кола ў І Думе і не разыходзіўся з існуючым дзяржаўным ладам Расіі. Але ІІ Дума адхіліла яго. Кола канстытуцыяналістаў падтрымала гэты законапраект. Адначасова "Кур'ер літэўскі", асцерагаючыся негатыўнай рэакцыі літоўцаў, адзначыў, што дэпутаты Кола ведаюць і ўлічваюць жаданне літоўскага насельніцтва Каралеўства Польскага далучыцца да этнаграфічнай Літвы [247. Nr 82].

Абодва польскія колы ў сярэдзіне красавіка выступілі з запытам па рэлігійным пытанні. У сумесным дакуменце адзначалася, што нават Указ ад 17 красавіка 1905 г. не пакончыў з прыцясненнямі каталіцкага касцёла. Шматлікія прашэнні каталікоў аб вяртанні канфіскаваных пасля паўстання 1863 г. касцёлаў задавальняліся толькі ў рэдкіх выпадках. Польскія дэпутаты рабілі выснову, што ў адносінах да каталікоў у Каралеўстве Польскім і ў Беларуска-Літоўскім крае гэты Указ не выконваецца [234. Nr 88].

Асноўнай мэтай дзейнасці польскіх дэпутатаў ад краю было перакананне ІІ Думы ў неабходнасці рэформы самакіравання ў Беларусі, Літве і Украіне. Яе сутнасцю павінна было стаць увядзенне выбарных земстваў, заснаваных на поўнай роўнасці ўсіх грамадзянаў без розніцы паходжання і веравызнання. Пра якую б рэформу не заходзіла размова, польскія дэпутаты заўсёды падкрэслівалі, што без увядзення земстваў і перадачы ім паўнамоцтваў па рэфармаванню ніякіх карысных пераменаў у крае не адбудзецца.

Напачатку мая ў абмеркаванні праекту ўвядзення ў Расіі ўсеагульнай пачатковай адукацыі прыняў удзел А.Хаміньскі. Ён адразу заявіў, што народнай школай павінна займацца мясцовае самакіраванне, якое адсутнічае ў беларуска-літоўскім крае. Дэпутат быў перакананы, што толькі ў гэтым выпадку магчыма цалкам задаволіць патрабаванні мясцовага насельніцтва ў адукацыі. А пакуль што, сцвярджаў ён, гэтыя патрабаванні ігнаруюцца: сродкі на выкладанне польскай і літоўскай моваў не выдзяляюцца, няма свабоды ў адкрыцці прыватных школаў ды інш. [234. Nr 104].

Старшыня Кола напрыканцы мая прыняў удзел у дыскусіі па законапраекту рэфармавання мясцовых судоў. Міхал Венслаўскі ў прынцыпе падтрымаў законапраект, адзначыўшы, што яго моцным бокам з'яўляецца ўсесаслоўнасць і выбарнасць. Аднак пры гэтым ён звярнуў увагу на тое, што Беларусь і Літва да гэтага часу не маюць выбарных земстваў. У такіх умовах новыя мясцовыя суды могуць стаць, на яго погляд, часткай сістэмы адміністрацыйнага сваволля. Дэпутат прапанаваў пакінуць пытанне аб мясцовых судах у Беларусі і Літве адкрытым да ўвядзення выбарных земстваў [247. Nr 124].

Адным з цэнтральных пытанняў працы II Думы з'яўлялася абмеркаванне дзяржаўнага бюджэту. У адносінах да ўрадавага праекту Дума падзялілася на дзве прыблізна роўныя часткі. Вынік галасавання маглі вырашыць якраз польскія дэпутаты. Яны разумелі зацікаўленасць урада ў іх "галасах" і разлічвалі дабіцца ад П.Сталыпіна пэўных уступак у "польскім пытанні". Ініцыятарам гэтай акцыі стала Польскае кола, а дэпутаты ад Беларуска-Літоўскага краю падтрымалі яе. З крытыкай урадавага праекту бюджэту выступіў дэпутат Польскага кола Б.Жукоўскі. Адначасова адбылася сустрэча Р.Дмоўскага і П.Сталыпіна. Польскі палітык прапанаваў пагадненне: урад прымае праект ПДНП аб школьнай адукацыі ў Каралеўстве Польскім, а дэпутаты-палякі за гэта падтрымаюць урадавы праект бюджэту [609, s. 410]. Аднак пагаднення не адбылося. Лёс II Думы ўжо быў вырашаны. Урад пачаў рыхтаваць яе роспуск, як толькі зразумеў, што Дума не адмовіцца ад патрабавання адчужэння часткі памешчыцкіх зямель і не зацвердзіць Указ ад 9 лістапада 1906 г.

Падставай для роспуску стала абвінавачванне думскай сацыял-дэмакратычнай фракцыі ў антыдзяржаунай змове. На закрытым паседжанні Думы 1 чэрвеня 1907 г. П.Сталыпін патрабаваў пазбавіць дэпутацкіх паўнамоцтваў усю сацыял-дэмакратычную фракцыю, а ў адносінах да 16 дэпутатаў патрабаваў дазволу на арышт. Гэта быў сапраўдны ўльтыматум. Прычым улады нават не пажадалі дачакацца адказу на яго.

3 чэрвеня 1907 г. быў абнародаваны Маніфест пра роспуск ІІ Думы і пра змяненне Палажэння аб выбарах. Апошняе было прамым парушэннем закону, бо змяняць выбарчую сістэму без санкцыі самой Думы закон забараняў. Новы выбарчы закон быў настолькі рэакцыйным, што нават у Радзе міністраў, дзе ён разглядаўся, яго ахарактарызавалі як "бессаромны". Закон павінен быў гарантаваць паслухмяны характар ІІІ Думы. Гэтая падзея ўвайшла ў гісторыю пад назвай "Трэцечэрвеньскі дзяржаўны пераварот". Яна традыцыйна лічыцца канцом рэвалюцыі 1905 - 1907 гг.

Што было характэрным для дзейнасці польскіх дэпутатаў ад Беларусі і Літвы ў Дзяржаўнай радзе? Яны досыць актыўна рыхтаваліся да ІІ сесіі. І.Корвін-Мілеўскі падрыхтаваў "Эскіз заканадаўчых прапановаў", які, на яго думку, павінен быў стаць асновай заканадаўчай дзейнасці Рады. "Эскіз" прадугледжваў рэформу Правячага Сената, змяненне ўмоваў грамадзянскай службы, перамены ў адміністрацыйным падзеле, перагляд іпатэчнага заканадаўства, рэарганізацыю турэмнай сістэмы, рэформу школы і інш. Што датычыць польскага пытання, то аўтар прапанаваў адмену абмежаванняў для польскай мовы і адкрыццё часткі касцёлаў, зачыненых пасля паўстання 1863 г. [369, s. 191; 544, c. 370].

"Эскіз" не адыграў значнай ролі. У пэўнай меры ён сведчыў пра настроі польскіх дэпутатаў, якія цалкам адпавядалі палітычнай дактрыне партыі згоднікаў. Яны, як і большасць Дзяржаўнай рады, спадзяваліся на рэфарматарскую дзейнасць урада. У адрозненне ад думскіх дэпутатаў польская групоўка ў Радзе ў асноўным падтрымлівала ўрадавы курс. Ужо на пачатку сакавіка пры абмеркаванні запыту "правых" аб становішчы ва універсітэтах І.Корвін-Мілеўскі заклікаў дэпутатаў не перашкаджаць прэм'еру ў ягонай дзейнасці. Дзяржаўная рада ўхваліла ўсе ўрадавыя законапраекты. Затое думскі законапраект аб адмене ваенна-палявых судоў быў адхілены. Разам з большасцю Рады польская групоўка выказалася за тое, каб зняць з абмеркавання законапраект І Думы аб адмене смяротнага пакарання.

Дзяржаўная рада выкарыстала сваё права заканадаўчай ініцыятывы толькі напрыканцы сесіі. Па прапанове І.Корвін-Мілеўскага было ўзнята пытанне аб рэформе Сената. І вось тут шляхі польскіх дэпутатаў і ўрада разышліся. Сутнасць ініцыятывы дэпутата ад Віленскай губ. заключалася ў тым, каб вывесці Сенат з-пад апекі Міністэрства юстыцыі. Сенат з'яўляўся вышэйшай касацыйнай установай, якая тлумачыла права. Яго склад фарміраваў міністр юстыцыі, што дазваляла ўраду кантраляваць дзейнасць Сената і свавольна абыходзіцца з заканадаўствам. Дарэчы, гэта яскрава праявілася напярэдадні выбараў у ІІ Думу. Прапанова польскага дэпутата была накіравана на адраджэнне незалежнасці Сената ад урада. Гэта выклікала незадавальненне ўрада і часткі дэпутатаў Рады, якія, як, напрыклад, С.Вітэ, не жадалі аслаблення ўрада. Супраць гэтай прапановы выступіў міністр юстыцыі Шчаглавітаў. З польскіх дэпутатаў рэформу Сената найбольш актыўна падтрымаў С.Лапацінскі. Аднак праціўнікі рэформы перамаглі Шчаглавітаў заявіў, што ўрад распрацоўвае ўласны праект рэформы. Гэтая заява аўтаматычна зняла прапанову І.Корвін-Мілеўскага з разгляду Дзяржаўнай рады [303].

Пры абмеркаванні аграрнага пытання вылучаўся сваёй актыўнасцю кіраўнік Польскай групы Э.Вайніловіч. Ён, дарэчы, з'яўляўся сябрам аграрнай камісіі і часта выступаў на яе паседжаннях. Дэпутат ад Менскай губ. звяртаў увагу на асаблівасці аграрнай праблемы ў Беларусі і Літве і даказваў неабходнасць правядзення аграрнай рэформы органамі мясцовага самакіравання [416, s. 153].

3 чэрвеня 1907 г. Дзяржаўная рада планавала разгляд законапраекту аб адмене "Мясцовых правіл аб пакараннях за тайнае навучанне." Аднак паседжанне не адбылося. Адначасова з роспускам ІІ Думы была аб'яўлена закончанай II сесія Рады. У самым канцы сесіі замест выбыўшага Д.Карыбут-Дашкевіча (Гарадзенская губ.) дэпутатам стаў Канстацін Скірмунт.

Відавочна, што фракцыі прадстаўнікоў літоўскіх і беларускіх палякаў у І (Група дэпутатаў ад заходніх губерняў або "Тэрытарыяльнае кола") і ў ІІ Думах (Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі), а таксама аб'яднанні іх дэпутатаў у Дзяржаўнай радзе будавалі сваю дзейнасць пераважна на краёвай ідэалогіі кансерватыўна-ліберальнага кірунку.

Як ужо адзначалася, амаль адразу пасля выбараў аднавілася палеміка паміж краёўцамі і нацыянальнымі дэмакратамі. Прычым апошнія ўсё часцей задавалі тон у гэтай палеміцы. Кансерватыўна-ліберальныя краёўцы хаця і заставаліся найбольш уплывовай сілай польскага руху, але перажывалі пэўны крызіс. Ён адлюстраваўся, між іншым, у адыходзе Ч.Янкоўскага з пасады рэдактара "Кур'ера літэўскага". Паэт і публіцыст пакінуў рэдакцыю 1 красавіка 1907 г. Рашэнне пра гэта прыняў уладальнік газеты біскуп Э.Роп. А прычыны трэба шукаць у грамадскай пазіцыі Ч.Янкоўскага. Двойчы на пачатку 1907 г. яго дзеянні выклікалі абурэнне значнай часткі эліты палякаў Беларусі і Літвы. Першы раз гэта адбылося пры абмеркаванні кандыдатуры польскага дэпутата ад Вільні, а другі - у сакавіку 1907 г., калі рэдактар адважыўся выступіць з крытыкай публіцыстыкі Х.Сянкевіча. Гэта быў яго чарговы выпад супраць нацыянальных дэмакратаў. Новым рэдактарам стаў Войцэх Бараноўскі, які сваю журналісцкую кар'еру пачынаў у Варшаве. У выніку курс "Кур'ера літэўскага" паступова перамяніўся. Газета перастала выступаць супраць пазіцыі органа мясцовых нацыянальных дэмакратаў "Дзенніка віленьскага", а па некаторых пытаннях нават падтрымлівала гэтую пазіцыю.

Адстаўка Ч.Янкоўскага не была выпадковай з'явай. Справа ў тым, што ў пэўны момант ідэалогія і практыка краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі пачала выглядаць у вачах часткі беларускіх і літоўскіх палякаў як палітыка нейкай ізаляванай вышэйшай касты. Паўплывала на гэта і паражэнне згодніцкага курса, якое станавілася відавочным па меры ўмацавання пазіцый урада П.Сталыпіна. Магчыма, што моцны ўдар па аўтарытэту краёўцаў гэтага накірунку нанеслі выступленні ў друку Ігнацыя Корвін-Мілеўскага, роднага брата аднаго з найбольш прыкметных дзеячоў польскага руху.

Ігнацы Корвін-Мілеўскі ў кнізе "Голос польского дворянина о выборе члена Государственного совета в Вильне" падкрэсліваў, што дваране Літвы незалежна ад паходжання і веравызнаня павінны адмовіцца ад "палітыкаманіі". Толькі вернасць трону і дваранскім традыцыям дапаможа ім захаваць свае эканамічныя і палітычныя пазіцыі. Ён заклікаў разарваць усе сувязі з Каралеўствам Польскім, а польскую культуру захаваць толькі "ў вузкім коле сваіх <…> як рэліквію па каханай даўно памерлай маці" [314, s. 17-18]. Такая пазіцыя выклікала незадавальненне сярэдніх і дробных землеўласнікаў. Сярод іх пашыралася адчуванне, што эліта мясцовых землеўласнікаў-палякаў здрадзіла "польскай справе".

Пэўнаму крызісу краёўцаў гэтай арыентацыі спрыяла таксама адсутнасць палітычнай партыі. ККПЛБ была забароненая. Як ужо адзначалася, у перыяд дзейнасці II Думы краёўцы рабілі актыўныя спробы па стварэнню ўласнай партыі. На лютаўскі (1907 г.) артыкул А.Лядніцкага, у якім прапанавалася стварэнне Прагрэсіўнай краёвай партыі, першымі адгукнуліся краёўцы кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі. Канстанцыя Скірмунт прапанавала стварэнне Краёвай партыі Беларусі і Літвы, якая павінна была спрыяць дасягненню рэлігійнага і палітычнага адзінства краю [247. Nr 50]. Надзеі на стварэнне такой партыі яна звязвала з МТСГ.

Адначасова польскі віленскі друк пазнаёміў чытачоў з ініцыятывай па стварэнню Польскага краёвага саюза Літвы і Беларусі. Асновай яго праграмы сталі 6 прынцыпаў віленскага снежаньскага (1906) з'езду. "Кур'ер літэўскі" надрукаваў "Агульныя прынцыпы" дзейнасці гэтай арганізацыі. Яе галоўнай мэтай абвяшчалася "не адасабленне польскай грамадскасці, а ператварэнне яе ў моцны фактар палітычнага, грамадскага і эканамічнага адраджэння краю". Дасягнуць гэтага планавалася на шляху адзінства і згоды з нацыянальнымі і сацыяльнымі інтарэсамі іншых народаў [247. Nr 50]. Сярод "Агульных прынцыпаў" трэба вылучыць палажэнне пра неабходнасць самакіравання краю з палітычным цэнтрам у Вільні і культурнымі - у Менску і Коўне [247. Nr 54].

Не знайшоў падтрымкі шырокіх колаў грамадскасці таксама зварот Польскага саюза грамадскай працы ў Літве і Русі. Яго аўтары належалі да дэмакратычна-ліберальнай плыні краёўцаў. Яны імкнуліся стварыць агульнакраёвую палітычную арганізацыю, заснаваную на "хрысціянскай любові да бліжняга, шчырым дэмакратызме і поўнай нацыянальнай талеранцыі". Краёўцы заклікалі ўлічваць інтарэсы народа і адмовіцца, нарэшце, ад працы на карысць толькі польскасці або "касты" землеўласнікаў [цыт. па: 496, c. 170-171]. Не здолеў стаць уплывовай палітычнай арганізацыяй Польскі дэмакратычны саюз у Беларусі, які быў створаны ў чэрвені 1907 г. у Менску. Гаворка пра яго наперадзе.

Няздольнасць краёўцаў стварыць уплывовую палітычную арганізацыю ў перыяд рэвалюцыі ў вялікай ступені тлумачыцца пэўным рознагалоссем, якое было характэрным для гэтага кірунку грамадска-палітычнага руху. Істота краёвай ідэалогіі заставалася нязменнай - прыярытэт агульнакраёвых інтарэсаў, роўнасць "грамадзянаў краю" незалежна ад іх этнакультурнай, рэлігійнай і сацыяльнай прыналежнасці ды інш. Але ўжо ў разуменні нацыі, у адносінах да асобных народаў краю (яўрэяў), у пошуках шляхоў вырашэння агульнакраёвых праблемаў і г.д. краёўцы досыць выразна разыходзіліся паміж сабой. Як адзначыла польская даследчыца Марыя Задэнцка, "краёвая канцэпцыя распадалася на шмат галасоў, аргументацыя і рыторыка якіх больш альбо менш яўна разыходзіліся ў розныя бакі, змяняліся ў залежнасці ад сітуацыі і ад перыяду гісторыі" [703, s. 49]. Міхал Ромэр у 1921 г. на старонках свайго дзённіка зрабіў наступны запіс: "Ужываючы тэрмін "краёўцы", трэба заўсёды помніць, што гэтае паняцце не азначае ні партыі, ні адзінай праграмы. Можна нават сказаць, колькі "краёўцаў", столькі розных праграмаў <...>" [647, s. 84].

Імкненне краёўцаў да стварэння ўласнай партыі прывяло толькі да папулярызацыі краёвай ідэі. Пэўныя арганізацыйныя вынікі з'явіліся толькі пасля рэвалюцыі, і размова пра іх пойдзе ўжо ў наступным раздзеле.

Нацыянальная плынь польскага руху

Напрыканцы ХІХ ст. на беларускіх і літоўскіх землях пачалі пашырацца ўплывы польскіх нацыянальных дэмакратаў. У 1893 г. Польская ліга ператварылася ў Нацыянальную лігу, якая абвясціла сваёй мэтай дасягненне незалежнасці Польшчы. Яна адразу супрацьпаставіла сябе як згоднікам, так і міжнароднаму сацыялізму, які хутка распаўсюджваў сваю ідэалогію сярод польскай моладзі [355, s. 51]. Стварэнне гэтай арганізацыі было наступствам пэўнай крышталізацыі нацыянальна-дэмакратычнага руху, якая адбывалася напачатку 90-х гг. На чале Нацыянальнай лігі апынулася патрыятычная моладзь, сярод якой вылучаўся Р.Дмоўскі. Побач з ім працавалі Я.Паплаўскі, З.Баліцкі, У.Ябланоўскі, З.Васілеўскі і Ю.Хласка. Варта звярнуць увагу на апошняга, бо менавіта з ім было звязанае распаўсюджванне ідэалогіі нацыянальных дэмакратаў у Беларуска-Літоўскім крае.

Р.Дмоўскі з'яўляўся адным з ініцыятараў свайго роду ідэалагічнай рэвалюцыі ў польскім руху. Яшчэ ў сярэдзіне ХІХ ст. паняцце "Польшча" часцей атаясамлялася з былой шматэтнічнай Рэччу Паспалітай. Адпаведна сама "польскасць" не шмат мела агульнага з уласна польскай этнічнасцю. Яна існавала пераважна як палітонім і была пашыраная галоўным чынам сярод нашчадкаў былой шляхты Рэчы Паспалітай. Р.Дмоўскі супрацьпаставіў гэтай з'яве цалкам іншае, як ён сам пісаў, "сучаснае" разуменне нацыі. Падставай гэтага разумення была абсалютызацыя этнакультурных повязяў, якая спалучалася з дэмакратычным разуменнем нацыі. Цэнтральнае месца ў канцэпцыі Р.Дмоўскага заняло паняцце "народ-нацыя". Ідэалам нацыянальных дэмакратаў была моцная Польшча, якая здолее шляхам асіміляцыі выкарыстаць на сваю карысць патэнцыял няпольскіх народаў.

Праграмны характар меў артыкул З.Баліцкага "Нацыянальны эгаізм і этыка" (1902). Аўтар між іншым сцвярджаў, што права на незалежнасць маюць толькі нацыі з моцнай індывідуальнасцю, якія ўмеюць змагацца і перамагаць, здольныя сілай адказаць на сілу, адпомсціць за крыўду і г.д. "Альтруізм у адносінах да іншых, - пісаў З.Баліцкі, - можа быць фактарам распаду ўласнай нацыі. Пашырэнне сярод нашай грамадскасці думкі, што міжнародная салідарнасць пралетарыяту мацнейшая за ўсе ўнутраныя мэты, што падабенства партыйных лозунгаў, нават сярод варожых нам грамадстваў, важнейшае за нацыянальную салідарнасць, з'яўляецца сапраўдным духоўным падзелам краю" [350].

Кіраўнічы цэнтр Нацыянальнай лігі знаходзіўся ў Каралеўстве Польскім, але пасля арыштаў 1894 г. ён перамясціўся ў Галіцыю. З наступнага году ў Львове (пазней у Кракаве) пачаў выходзіць з друку штомесячнік "Пшэглёнд Вшэхпольскі", які адыграў значную ролю ў пашырэнні ўплываў нацыянальных дэмакратаў на ўсіх землях былой Рэчы Паспалітай. Дарэчы, адной з галоўных арганізацыйных задачаў нацыянальна-дэмакратычнага руху было стварэнне агульнапольскай партыі, якая б праводзіла адзіную палітыку ва ўсіх частках былой Рэчы Паспалітай ("zaborach"). Адпаведна, адным ca сваіх галоўных канкурэнтаў сябры партыі Р.Дмоўскага лічылі згоднікаў, палітычны поспех якіх пагражаў польскаму нацыянальнаму адзінству.

Арганізацыйнае афармленне ПДНП завяршылася ў 1897 г. [355, s. 84]. Праз два гады (1899) яна фактычна легалізавалася, што стала магчымым дзякуючы адмове ад радыкальных прынцыпаў дзейнасці. Гэтая трансфармацыя паспрыяла ўмацаванню пазіцыі партыі сярод верхніх колаў польскай грамадскасці ва ўсіх частках былой дзяржавы.

Менавіта напрыканцы ХІХ ст. распачалася дзейнасць прыхільнікаў Р.Дмоўскага на беларускіх і літоўскіх землях. Напачатку яна была абмежаваная выключна рамкамі асветніцкай і культурнай дзейнасці. У Беларуска-Літоўскім крае распаўсюджваўся "Пшэглёнд Вшэхпольскі" і спецыяльныя перыядычныя выданні - "Новагадавік літэўскі" і "За Веру і Айчыну", якія павінны былі ўмацоўваць польскую нацыянальную свядомасць на падмурку этнакультурнага разумення нацыі. Адначасова па ініцыятыве нацыянальных дэмакратаў ствараліся (пераважна ў Вільні) тайныя адукацыйныя гурткі, якія ў канцы ХІХ ст. аб'ядналіся ў таварыства "Асвета", на чале якога стаў В.Венслаўскі [607, s. 29].

Р.Дмоўскі добра разумеў значэнне беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх земляў для "польскай справы". У 1902 г. у "Думках сучаснага паляка" ("Myśli nowoczesnego Polaka"), якія сталіся амаль што "катэхізісам" польскага нацыяналізму, ён сцвярджаў: "Калі мы ўпусцім з-пад уплываў польскай культуры (і тым самым страцім) ўсходнія літоўска-рускія тэрыторыі, то мы застанемся без большай часткі нашых даўніх земляў. Акрамя таго пры сённяшнім складзе насельніцтва гэтых абшараў былой Рэчы Паспалітай, мы пакінем там некалькі мільёнаў несумненных палякаў, якія жывуць і працуюць дзеля той жа культуры, што і мы. Каб вызначыць велічыню гэтай страты, дастаткова пералічыць шэраг знакамітых палякаў, якіх дала нам гэтая зямля на працягу аднаго апошняга стагоддзя" [цыт. па: 470, c. 12-13].

У кастрычніку 1903 г. была прынятая новая праграма ПДНП, якая па-ранейшым галоўнай мэтай партыі абвяшчала незалежнасць Польшчы. Аднак канкрэтныя шляхі да гэтай мэты не прагаворваліся. Фактычна барацьба за незалежнасць адкладалася на неакрэслены тэрмін. Першачарговай задачай лічылася стварэнне ў кожнай частцы былой Рэчы Паспалітай умоваў, якія "будуць гарантаваць польскаму элементу магчыма найбольшую нацыянальную самастойнасць <...> самае шырокае развіццё нацыяльных сіл і ўсебаковы эканамічны, палітычны і цывілізацыйны прагрэс" [691, s. 172].

Адначасна была распрацаваная спецыяльная праграма для беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх земляў. У "Дадатку А" фармуляваліся асноўныя задачы нацыянальных дэмакратаў на тэрыторыі гістарычнай Літвы [333, s. 16-18]. Размова пераважна ішла пра пашырэнне польскай нацыянальнай свядомасці шляхам асветніцтва і культурнай дзейнасці. Першай умовай абвяшчалася "апека над вучнёўскай моладдзю і клопат пра яе польскае выхаванне".

Значнае месца ў "Дадатку" заняла праблема польска-літоўскіх адносінаў. Літоўскі нацыянальны рух успрымаўся нацыянальнымі дэмакратамі як рэальная пагроза польскім інтарэсам. Беларускія і літоўскія землі разглядаліся як тэрыторыя польскага культурнага панавання. Адпаведна звароты літоўскіх дзеячоў да мясцовай інтэлігенцыі развіваць літоўскую мову характарызаваліся як праява "варварскага шавінізму". Нацыянальныя дэмакраты не шукалі паразумення з літоўцамі. У "Дадатку" пасля заявы, што літоўскі рух з'яўляецца "безумоўным саюзнікам, звязаным з намі натуральнымі вузамі", прапанаваліся заведама непрымальныя для літоўцаў умовы паразумення: "а) літоўскі рух стаіць на пазіцыях палітычнага адзінства з польскім народам; б) у культурным і грамадскім жыцці літоўцы будуць карыстацца польскай мовай і разам з палякамі змагацца супраць русіфікацыі; в) літоўцы прызнаюць права палякаў, якія пражываюць у Літве, развіваць польскую культуру" [333, s. 18].

Пра беларусаў гаворка ў праграме наогул не ішла. Нацыянальныя дэмакраты ў гэты перыяд не лічылі беларусаў здольнымі ператварыцца ў паўнацэнны нацыянальны арганізм. Р.Дмоўскі ў 1901 г. на старонках "Пшэглёнда вшэхпольскага" пісаў: "Ніхто не будзе спрачацца з тым, што пра беларусаў можна гаварыць толькі як пра галіну, як пра племя, а не як пра нацыю. Каб заслужыць гэтую назву, трэба мець хаця б якую-небудзь, нават элементарную ўнутраную арганізацыю, хаця б невялікую агульную душу або пачаткі нейкіх агульных імкненняў" [цыт. па: 470, c. 13].

Першай спробай партыі Р.Дмоўскага замацавацца ў крае было выданне "Новагадавіка літэўскага на год 1904". На першай старонцы было пазначана, што выданне здзейснена намаганнямі "Дэмакратычна-нацыянальнай партыі на Літве". Сярод апублікаваных матэрыялаў звяртаюць на сябе ўвагу "Абавязкі паляка ў забраным краю". Першым з іх было веданне гісторыі Польшчы. Аўтар тэксту выдатна разумеў значэнне гістарычнай памяці для развіцця нацыянальнай свядомасці. У спісе прапанаванай гістарычнай літаратуры не было працаў, які б падкрэслівалі адметнасць гістарычнага лёсу Беларуска-Літоўскага краю. З пункту погляду гісторыі, геаграфіі і этнаграфіі мясцовыя палякі разглядаліся як неад'емная частка адзінай польскай нацыі.

Толькі раздзел "Адносіны да люду" засведчыў пэўнае ўяўленне пра этнічную своеасаблівасць гістарычнай Літвы. У прыватнасці, сцвярджалася неабходнасць ведання ў залежнасці ад мясцовасці "літоўскай, жмудскай, беларускай і маларускай моваў". Прапанавалася звяртацца да народу "там, дзе неабходна, на яго мове або па-польску" [260, s. 207]. Ужыванне рускай мовы катэгарычна забаранялася. Яе няведанне лічылася абавязкам польскіх жанчын. Кантакты з рускім насельніцтвам павінны былі быць зведзены да мінімуму, а тых, хто ўступіў у шлюб з праваслаўнымі, чакаў лёс выгнаннікаў з польскага грамадстваб ды інш.

У 1905 г. нацыянальныя дэмакраты значна актывізавалі сваю дзейнасць у Беларусі і Літве. Е.Асмалоўскі ва ўспамінах сцвярджаў, што нацыянальныя дэмакраты карысталіся асаблівай папулярнасцю сярод польскай гарадской інтэлігенцыі, сярэдніх і дробных землеўласнікаў і засцянковай шляхты. Толькі асобныя прадстаўнікі землеўласнікаў (І.Кеневіч) падтрымлівалі ПДНП [12, s. 121].

Не маючы ўласнага друку, нацыянальныя дэмакраты выступалі на старонках "Кур'ера літэўскага". У верасні 1905 г. газета змясціла артыкул А.Багдановіча "Пра беларускую мову" [245. Nr 14]. Вельмі падобна, што аўтар належыў да прыхільнікаў нацыянальнай дактрыны Р.Дмоўскага, бо артыкул быў перапоўнены нападкамі на беларускіх дзячоў і знявагай па адрасе беларускай мовы. Яна абвяшчалася мовай цемры і нявуцтва ў "краіне курных хатаў і калтуноў". Намаганні беларускіх адраджэнцаў трактаваліся як антыпольская інтрыга, сапраўднай мэтай якой нібыта з'яўлялася вынішчэнне польскай культуры. "Кур'ер літэўскі" таксама змяшчаў інфармацыю пра палітычныя рашэнні ПДНП. Напрыклад, у кастрычніку 1905 г. (Nr 48) была апублікаваная рэзалюцыя партыйнага сходу ў Варшаве, першым пунктам якой абвяшчалася змаганне за аўтаномію Каралеўства Польскага.

Толькі ў снежні 1905 г. нацыянальныя дэмакраты пачалі выдаваць у Вільні ўласную штотыднёвую газету "Зожа віленьская" ("Zorza Wileńska"). Рэдактарам газеты быў А.Карповіч, рэдактарам-выдаўцам - С.Хоўвальт. Першы нумар з'явіўся 22 снежня 1905 г. Аднак "Зожа віленьская" не вяла непасрэднай прапаганды нацыянальна-дэмакратычнай ідэалогіі. Шмат увагі яна надавала праблемам краю, у прыватнасці, аграрнаму і школьнаму пытанням. Газета актыўна прапагандавала стварэнне сельскагаспадарчых гурткоў па ўзоры Пазнаншчыны, дзе яны ператварыліся ў сапраўдныя цэнтры выхавання ў польскім нацыянальным духу [282. Nr 20, 27, 51; 283. Nr 2]. "Зожа" вельмі клапацілася пра вывучэнне польскай мовы ў дзяржаўных школах. У прыватнасці, бацькам-палякам прапанавалася праводзіць парафільныя сходы, на якіх складаць адпаведныя прашэнні і дасылаць іх у Думу і ў канцылярыю генерал-губернатара [282. Nr 22]. Палітычныя праблемы газета ігнаравала.

Зварот і праграма ПДНП у Літве былі надрукаваныя на старонках "Кур'ера літэўскага" ў сакавіку 1906 г. * Аналіз гэтага дакумента сведчыць пра пэўныя асаблівасці пазіцыі мясцовых нацыянальных дэмакратаў. Яны лічылі сябе часткай адзінай польскай нацыі, але, абвяшчаючы прыярытэтнасць нацыянальных інтарэсаў, сцвярджалі іх палітычнае супадзенне з інтарэсамі гістарычнай Літвы. У звароце падкрэслівалася, што палякі з'яўляюцца карэннымі жыхарамі гэтай зямлі. Пры гэтым Літва трактавалася як тэрытарыяльна-гістарычнае паняцце, як вынік працяглага суіснавання народаў і плямёнаў, што насяляюць яе. Нацыянальныя дэмакраты абяцалі спрыяць захаванню гістарычных традыцый, змагаючыся за поўную палітычную роўнасць усіх народаў Беларуска-Літоўскага краю [246. Nr 55].

"Інтарэсы Літвы" актыўна фігуравалі ў звароце і ў праграме дзеянняў ПДНП у Літве. Апошняя ўтрымлівала патрабаванне шырокай дэцэнтралізацыі Расійскай дзяржавы, якая павінна абапірацца "на мясцовае самакіраванне, з правам мясцовых арганізацый на ўтварэнне саюзаў, якія б адпавядалі адзінству эканамічных і культурных інтарэсаў тэрыторыі шасці літоўскіх губерняў". Для Каралеўства Польскага прадугледжвалася аўтаномія з уласным заканадаўчым сеймам. Патрабаванне аўтаноміі для Беларуска-Літоўскага краю ў праграме не ўтрымлівалася. Аднак партыя абяцала падтрымліваць усе імкненні да аўтаноміі ў дзяржаве пры ўмове, што яны будуць вынікам культурнага і палітычнага развіцця насельніцтва канкрэтнага рэгіёну. А вось у раздзеле прысвечаным грамадскім і культурным справам, сцвярджалася, што на чале земскага і гарадскога самакіравання павінен знаходзіцца галоўны орган у Вільні. Зразумела, што пры адпаведных умовах такая сістэма ператваралася ў аўтаномію. Тым больш, што пяршынство пры абранні на пасады замацоўвалася за карэннымі жыхарамі краю.

У эканамічнай галіне галоўная ўвага звярталася на аграрную праблему. І тут аўтары праграмы не ішлі следам кіраўніцтва ПДНП, якое падчас працы І Думы падтрымала ідэю радыкальнай аграрнай рэформы. Мясцовыя партыйныя дзеячы прапанавалі мерапрыемствы, якія не выклікалі асаблівых пярэчанняў з боку сацыяльных вярхоў літоўскіх і беларускіх палякаў. Патрабаванні мясцовых народаў улічваліся таксама ў галіне адукацыі. Напрыклад, праграма прадугледжвала выбар мясцовым насельніцтвам мовы выкладання. Праўда, пры гэтым фактычна размова ішла толькі пра польскую і літоўскую мовы. Звяртае на сябе ўвагу і тое, што патрабуючы ўступлення польскіх думскіх дэпутатаў ад Беларусі і Літвы ў Польскае кола ("Koło Polskie"), аўтары праграмы заяўлялі пра неабходнасць аўтаномнага вырашэння мясцовых праблем. Яны падкрэслілі адметнасць інтарэсаў Беларуска-Літоўскага краю. Відавочная пэўная "краёвасць" мясцовай эндэцыі па меншай меры ў 1905 - 1906 гг. Трэба таксама дадаць, што "Пшэглёнд вшэхпольскі" яшчэ ў 1905 г. заявіў, што выбарчая праграма палякаў у Літве не павінна ўключаць ніякіх патрабаванняў аўтаноміі [607, s. 47]. Кіраўніцтва ПДНП баялася, што аўтаномія Літвы, у якой палякі застаюцца нацыянальнай меншасцю, пагоршыць іх становішча.

Аднак далей публікацыі звароту і праграмы справа па стварэнні партыі не пайшла. Магчыма, што і зварот быў прадыктаваны не столькі наспеласцю пытання пра стварэнне ПДНП у гістарычнай Літве, колькі набліжэннем выбараў у Думу і жаданнем прадэманстраваць уласную палітычную прысутнасць у краі. Р.Дмоўскі пазней заўважыў, што "на землях былой Рэчы Паспалітай, якія апынуліся ў Расійскай дзяржаве, нацыянальныя дэмакраты ніколі не праводзілі адкрытай дзейнасці" [355, s. 74]. Гэтую заяву можна зразумець як пацвярджэнне адсутнасці рэальнай партыйнай структуры нацыянальных дэмакратаў на беларускіх і літоўскіх землях.

У жніўні 1906 г. у Вільні пачала выдавацца штодзённая газета "Дзеннік віленьскі" ("Dziennik Wileński"). Пасаду рэдактара заняў ужо вядомы нам А.Карповіч. Сярод іншых кіраўнікоў і супрацоўнікаў "Дзенніка" варта назваць Ю.Хласку. У рэдакцыйным артыкуле першага нумару (6 жніўня 1906 г.) "Нашая праграма", які напісаў Ян Замараеў, абвяшчалася, што выданне будзе спрыяць дэмакратызацыі грамадства і патрабаваць "справядлівасці" ў адносінах як да палякаў, так і да іншых народаў краю. Аўтар выразна адмежаваўся ад рэвалюцыйных падзеяў. Яны характарызаваліся як "анархія і хаос". Сцвярджалася, што ў рускай душы жыве поўная абыякавасць да польскіх бедаў, і не трэба спадзявацца, што рэвалюцыйныя элементы дадуць Польшчы свабоду: "<...> Жаданне вынішчыць нашыя нацыянальныя асаблівасці толькі перамясцілася справа налева".

Прадстаўнікі мясцовых нацыянальных дэмакратаў зусім не ў духу публіцыстыкі Р.Дмоўскага заклікалі літоўскіх палякаў "пачаць пабудову падмурку пад поўнай свабодай усіх народаў краю". Першачарговымі задачамі абвяшчалася ўсеагульная адукацыя і рэгуляванне сацыяльных адносінаў на падставе ліквідацыі ўсіх прывілеяў і ўліку матэрыяльных і маральных патрабаванняў народу. Аднак перабольшваць іх краёвыя інтэнцыі не трэба. "Дзеннік віленьскі" змяшчаў таксама артыкулы, якія прапаведавалі ідэалогію "нацыянальнага эгаізма" ў стылі Зыгмунта Баліцкага. Менавіта гэты тэрмін ужыў публіцыст Ф.Юрэвіч, заклікаючы палякаў "ісці наперад, паглынаючы народы, якія не маюць уласнай культуры і цягнуцца да нашай" [234. Nr 35].

У 1906 - 1907 гг. пазіцыя мясцовых нацыянальных дэмакратаў усё больш набліжалася да пазіцыі варшаўскіх і галіцыйскіх партыйных ідэолагаў, якія безумоўна аказвалі ціск на арганізацыі ў Беларусі і Літве. Аслабленне пэўнай "краёвасці" было звязана таксама з далейшым абвастрэннем польска-літоўскіх адносінаў, за з'яўленнем "беларускага пытання" і, нарэшце, з той палемікай, якая разгарнулася паміж краёўцамі і нацыянальнымі дэмакратамі. Яна знайшла сваё адлюстраванне на старонках "Кур'ера літэўскага" і "Дзенніка віленьскага". У 1907 г. "Дзеннік віленьскі" актыўна выступаў супраць ідэі аўтаноміі (або шырокага самакіравання) гістарычнай Літвы. Ян Юркевіч выказаў думку, што ва ўмовах "трэццечэрвеньскай манархіі" гэтая ідэя падавалася нацыянальным дэмакратам абсалютна нерэальнай [607, s. 166].

У перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. на беларускіх і літоўскіх землях уплывы ПДНП паступова ўзрасталі [496, с. 193-196]. Сябры партыі Р.Дмоўскага пашырылі сваю прысутнасць у думскім прадстаўніцтве ад краю. "Кур'ер літэўскі" пасля адстаўкі з пасады рэдактара Ч.Янкоўскага па некаторых праблемах пачаў выказвацца амаль у духу нацыянальных дэмакратаў. Магчыма, росту папулярнасці нацыянальных дэмакратаў сярод літоўскіх палякаў паспрыялі як неўдачы палітычнай дзейнасці краёўцаў, так і пэўная эвалюцыя нацыянальна-дэмакратычнай дактрыны ў згодніцкім духу, што праявілася, напрыклад, у праграме 1903 г.

Найбольш радыкальнай польскай партыяй у Беларуска-Літоўскім крае напачaтку ХХ ст. заставалася ППС. Працэс арганізацыйнага афармлення партыі быў даволі складаным. У 80-я гг. ХІХ ст. у польскім сацыялістычным руху вылучыліся дзве плыні. Партыя "Пралетарыят", адным з кіраўнікоў якой быў Людвік Варыньскі, адстойвала вяршынства агульнакласавых інтарэсаў пралетарыяту. Гэтую ж лінію пазней працягваў "Пралетарыят ІІ". Іншая плынь была звязаная з Баляславам Ліманоўскім, які сумяшчаў прыхільнасць да сацыялістычнай ідэалогіі з лозунгам незалежнасці. "Патрыятызм, - пісаў ён у 1881 г., - з'яўляецца галоўным фактарам яднання грамадскасці. Знішчыць гэтае пачуццё - значыць знішчыць самастойнасць нацыянальнага арганізма і спрыяць яго паглынанню іншымі падобнымі арганізмамі. Заклікаць да адмовы ад патрыятызма - гэта тое самае, што заклікаць да самазабойства" [378, s. 5]. Сапраўдны патрыятызм, на яго думку, заўсёды зарыентаваны на галоўную сілу грамадства, на працуючыя класы, а г.зн., што ён павінен мець сацыялістычны характар. Сацыялізм, які грунтуецца на любові да народу, не можа не быць патрыятычным. У прапанаванай Б.Ліманоўскім праграме Польскага сацыял-дэмакратычнага таварыства мэтай нумар адзін абвяшчалася аб'яднанне сілаў і сродкаў дзеля падрыхтоўкі паўстання ў Польшчы, Літве і Русі супраць "чужынцаў-прыгнятальнікаў" [378, s. 23]. У 1888 г. прыхільнікі поглядаў Б.Ліманоўскага арганізавалі ў Францыі "Нацыянальна-сацыялістычную гміну".

У лістападзе 1892 г. у Парыжы адбыўся сход польскіх сацыялістычных арганізацыяў, які ператварыўся ў арганізацыйны з'езд ППС. На з'ездзе дамінавалі прыхільнікі сумяшчэння сацыялістычных і нацыянальных лозунгаў. У выніку ў прынятым праекце праграмы ППС сцвярджалася, што менавіта страта дзяржаўнасці замарудзіла развіццё сацыяльных адносінаў у краі: "<...> Закаваны ў кайданы залежнасці палітычны арганізм <...> не быў у стане даць новым нацыянальным сілам магчымасці адпаведнага развіцця" [379, s. 8]. Вяртанне палітычнай незалежнасці абвяшчалася задачай нумар адзін дзейнасці польскіх сацыялістаў. Праграма, распрацаваная пры актыўным удзеле Станіслава Мендэльсона, фактычна ліквідавала той бар'ер, які аддзяляў значную частку сацыялістаў ад ідэі незалежнасці.

Новая незалежная Польшча бачылася толькі як сацыялістычная федэратыўная дзяржава. "Калі апошнія змагары за польскую справу са знявагай кідалі ў твар перамогшаму царызму: "Яшчэ Польшча не загінула", яны, прадстаўнікі шляхты, не разумелі, што толькі на руінах шляхецкай Польшчы народзіцца новая краіна з гарантаванай будучыняй і непераможнай сілай - сацыялістычная Польшча", - сцвярджалася ў праграме [379, s. 10]. Адным з ключавых прынцыпаў праграмы з'яўляўся тэзіс пра поўную роўнасць усіх народаў, якія ўвайшлі ў федэратыўную Рэч Паспалітую [379, s. 15]. Аднак канкрэтна гэтыя народы не называліся. Тым не менш рашэнні з'езду спрыялі актывізацыі дзейнасці польскіх сацыялістаў на ўсходніх землях былой Рэчы Паспалітай і пошуку кантактаў з літоўскімі і ўкраінскімі сацыялістамі.

З'езд утварыў Замежны саюз польскіх сацыялістаў. Органам перыядычнага друку стала газета "Пшэдсьвіт" ("Przedświt"). Аднак не ўсе сацыялісты пагадзіліся з праектам праграмы, зацверджанай у Парыжы. Напрыклад, у Цюрыху група Розы Люксембург абвясціла прыярытэтнасць ідэі класавай барацьбы. Сярод сацыялістаў распачалася дыскусія менавіта вакол праблемы прыярытэтнасці сацыяльных або нацыянальных лозунгаў. Актыўна абмяркоўвалася пытанне, што павінна быць мэтай, а што тактычным сродкам яе дасягнення.

Трэба адзначыць, што Вільня падтрымала праект праграмы парыжскага з'езду. У студзені 1893 г. С.Мендэльсон наведаў сталіцу гістарычнай Літвы. Вынікам ягоных перамоваў з групай мясцовых сацыялістаў (Ю.Пілсудскі, А.Сулькевіч, С.Беляк, Л.Зайкоўскі, Д.Рымкевіч) стала ўтварэнне Літоўскай секцыі ППС (або Віленскай секцыі) [568, c. 18; 430, s. 32; 607, s. 34-35]. А вось варшаўскія сацыялісты раскалоліся. Значная частка не прыняла парыжскага праекту праграмы, які быў ахарактарызаваны як "нацыяналістычны".

У чэрвені 1893 г. у Вільні галоўным чынам намаганнямі Літоўскай секцыі быў праведзены І з'езд ППС. Парыжскі праект быў зацверджаны як партыйная праграма. Было вырашана пачаць выданне газеты "Работнік" ("Robotnik"). Аналіз матэрыялаў з'езду даў падставы Яну Юркевічу сцвярджаць, што літоўска-беларускія землі разглядаліся кіраўніцтвам ППС як тэрыторыя ўласнага дамінавання. Напрыклад, адной з умоваў супрацоўніцтва ППС з расійскімі рэвалюцыйнымі групамі з'яўлялася прызнанне апошнімі права польскіх сацыялістаў кантраляваць іх дзейнасць [607, s. 32].

Адказам апанентаў стала арганізацыя ў Варшаве ў ліпені 1893 г. партыі пад назвай "Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага" (СДКП). Галоўнай лініяй падзелу былі адносіны да справы незалежнасці Польшчы і да перспектываў развіцця расійскага рабочага руху. Сябры СДКП у адрозненне ад ППС выступалі за безумоўнае супрацоўніцтва з расійскай сацыял-дэмакратыяй і прыярытэтнасць сацыяльных лозунгаў. Аднак СДКП праіснавала нядоўга У 1896 г. яна раскалолася, і частка партыйных актывістаў папоўніла шэрагі ППС.

У чэрвені 1895 г. у мястэчку Паныры пад Вільняй адбыўся ІІІ з'езд ППС. У выніковых дакументах сцвярджалася, што "самым надзейным сродкам ліквідацыі царызма з'яўляецца аддзяленне прыгнечаных народаў" ад сучаснай расійскай дзяржавы. Партыя прыняла рашэнне спрыяць абуджэнню сепаратысцкіх настрояў сярод "апазіцыйных групаў іншых нацыянальнасцяў" і дапамагаць нараджэнню сацыялістычнага руху сярод народаў імперыі [379, s. 149].

На гэты момант ППС ужо мела пэўны вопыт супрацоўніцтва з няпольскімі нацыянальнымі арганізацыямі. У прыватнасці, як паказалі даследаванні Юрыя Туронка, польскія сацыялісты дапамагалі пераправіць праз мяжу і распаўсюдзіць кракаўскае выданне (1891) "Дудкі беларускай" Ф.Багушэвіча і ягоны ж публіцыстычны твор "Dziadźka Anton abo Hutarka ab usim czysta szto balić, a czamu balić - nie wiedajem" [679, s. 24]. Што датычыць адносінаў з літоўскімі сацыялістамі, то, паводле справаздачы Цэнтральнага Рабочага Камітэта ППС, кантакты з імі насілі асабісты характар [607, s. 32].

На ІІІ з'ездзе таксама быў абраны новы Цэнтральны камітэт, у які ўвайшлі Ю.Пілсудскі, А.Сулькевіч і Л.Кульчыцкі. Склад ЦК выразна сведчыць пра "віленскае" дамінаванне ў кіраўніцтве партыяй. Асаблівую ролю адыгрываў Юзаф Пілсудскі. Ён актыўна імкнуўся да таго, каб ППС успрымалася як вядучая сіла ў барацьбе супраць царызма, што павінна была павесці за сабой усе няпольскія сацыялістычныя арганізацыі.

Манаполію ППС парушыла ў 1896 г. Літоўская сацыял-дэмакратычная партыя (ЛСДП), а праз год (1897) - Усеяўрэйскі рабочы саюз (БУНД). У наступным годзе ў Менску было абвешчанае стварэнне Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (РСДРП). У 1899 г. спробы адраджэння СДКП, актыўны ўдзел у якіх прымаў Фелікс Дзяржынскі, скончыліся ўтварэннем Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ), якая сталася аўтаномнай арганізацыяй РСДРП. Так на рубяжы стагоддзяў сфармавалася структура асноўных сацыялістычных партыяў і арганізацыяў, якія дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі і Літвы.

У сярэдзіне 90-х гг. ХІХ ст. мясцовы польскі сацыялістычны рух быў прадстаўлены колькасна невялікімі арганізацыямі ў Вільні і Беластоку (1894). У 1895 ў Гародні ўзнік сацыялістычны гурток моладзі, які знаходзіўся пад уплывам ППС. Яго заснавальнікам быў Пётр Шумаў [568, c. 19]. У 1898 г. гарадзенскія сацыялісты далучыліся да ППС ў выглядзе Гарадзенскага рабочага камітэту. Першапачаткова прапаганда вялася выключна сярод рабочых-яўрэяў. Толькі ў 1900 г. П.Шумаў здолеў наладзіць прапагандысцкую працу сярод каталіцкага насельніцтва Гародні. Актыўнымі дзеячамі Гарадзенскага рабочага камітэту ППС з мясцовага польскага асяродку былі Мікалай Клачэўскі, Ян Сівэк, Францішак Эйдукевіч, Яніна Міхнеўская і Францішак Грабоўскі. З дапамогай апошняга Гарадзенскі рабочы камітэт здолеў стварыць уласную друкарню [568, c. 19; 470, c. 166-167]. Працяглы час гэты камітэт быў найбуйнейшым сярод сацыялістычных арганізацыяў на беларускіх і літоўскіх землях.

Вельмі няпроста складаліся адносіны ППС з Літоўскай сацыял-дэмакратычнай партыяй (ЛСДП). Адстойваючы інтарэсы пралетарыяту Літвы, гэтая партыя вяла прапаганду на польскай мове. Кіраўніцтва ППС прызнала права на існаванне і дзейнасць з боку літоўскамоўных сацыялістаў, але не жадала прызнаваць тое ж самае за "літоўцамі, што размаўляюць па-польску". Сур'ёзнай праблемай узаемаадносінаў з'яўлялася пытанне пра будучыню Літвы. Ініцыятары стварэння ЛСДП Анджэй Дамашэвіч і Альфонс Мараўскі яшчэ ў 1894 г. выступалі з ідэяй незалежнай Літвы. Праграма партыі, зацверджаная 1 траўня 1896 г., прадугледжвала ўтварэнне "самастойнай дэмакратычнай рэспублікі, што складаецца з Літвы, Польшчы і іншых краёў, аб'яднаных на падставе добраахвотнай федэрацыі" [267]. Але праз год у другім выданні праграмы гэты канкрэтны пастулат быў заменены агульным палажэннем пра "добраахвотную федэрацыю". Прычым яе суб'екты не прагаворваліся. Яшчэ праз год пазіцыя ў чарговы раз змянілася. Як лічыць літоўскі даследчык Арунас Вышняўскас, у другой палове 1898 г. А.Дамашэвіч ізноў пачаў прапагандаваць ідэю незалежнай Літвы [702, s. 489]. Моцнае раздражненне кіраўніцтва ППС выклікала нежаданне ЛСДП аб'ядноўвацца. А.Вроньскі на старонках "Пшэдсьвіта" (1899. Nr 8) адзначаў, што прынцыповай памылкай літоўскіх сацыял-дэмакратаў з'яўляецца іх нежаданне "ісці рука ў руку з ППС". Аўтар сцвярджаў адсутнасць культурнага, эканамічнага і палітычнага падмурку для існавання самастойнай партыі літоўскіх польскамоўных сацыялістаў. Затое іх аб'яднанне з ППС, на яго думку, паспрыяла б росту эфектыўнасці сацыялістычнага руху [267].

Адначасова з ЛСДП узнікла яшчэ адна сацыял-дэмакратычная партыя "Рабочы саюз у Літве" ("Związek Robotniczy na Litwie"). На чале Саюза стаяў С.Трусевіч. На думку польскага даследчыка Зыгмунта Лукаўскага, стварэнне Саюза было абумоўлена тым, што С.Трусевіч як паслядоўны марксіст-інтэрнацыяналіст не пагаджаўся з тым вялікім значэннем, якое стваральнікі ЛСДП надавалі нацыянальнаму пытанню [623, s. 197].

Арышты 1897 - 1898 гг. значна аслабілі сацыял-дэмакратыю Літвы. Напрыканцы 1899 г. Рабочы саюз аб'яднаўся з СДКПіЛ. У склад гэтай партыі, якая цалкам адмовілася ад нацыянальных лозунгаў і фактычна не належала да польскага руху, увайшоў таксама шэраг дзеячоў ЛСДП, у т.л. Фелікс Дзяржынскі.

У 1901 - 1902 гг. да арганізацый ППС у Вільні, Беластоку і Гародні далучыліся суполкі ў Бярэсце, Слоніме, Ваўкавыску і некаторых мястэчках. ППС на беларускіх і літоўскіх землях і асабліва на тэрыторыі Каралеўства Польскага пачала ператварацца ў масавую палітычную партыю. Гэты працэс выклікаў неабходнасць структурнай перабудовы.

На VI з'ездзе (чэрвень 1902 г., Люблін) былі ўтвораныя пяць партыйных акругаў, якія карысталіся пэўнай самастойнасцю. Сярод іх была Літоўская акруга, або ППС на Літве. Яе буйнейшымі арганізацыямі былі камітэты ў Вільні, Гародні, Беластоку, Сувалках і Коўне. Акружны камітэт размяшчаўся ў Вільні [568, c. 19] (па іншых звестках - у Гародні [470, c. 167]). Кіраўніцтва акругай павінна было ў большай ступені ўлічваць спецыфіку нацыянальнай структуры насельніцтва Беларусі і Літвы. ЦК атрымаў паўнамоцтвы па выданню прапагандысцкай літаратуры на мясцовых мовах. Органам друку ППС на Літве стала "Валька" ("Walka"), галоўным рэдактарам якой з'яўляўся Юзаф Пілсудскі. Выданне заклікала да ўтварэння адзінай (тэрытарыяльнай) сацыялістычнай партыі Літвы. Пры гэтым падкрэслівалася, што ні аб'яднанне ўсіх сацыялістычных партыяў, ні іх саюз з ППС у Каралеўстве Польскім не вызначаюць формы будучага дзяржаўнага ладу гістарычнай Літвы. Гэтыя формы павінны быць вызначаны ў будучым. На думку Яна Юркевіча, падобныя заявы мелі тактычны характар. Ю.Пілсудскі быў перакананы, што ў гэтай тэрытарыяльнай партыі дамінаваць будзе якраз ППС [607, s. 34]. Аднак ні БУНД, які прытрымліваўся канцэпцыі нацыянальна-культурнай аўтаноміі, ні РСДРП з яе выразнымі тэндэнцыямі цэнтралізма нават не адрэагавалі на прапановы ППС на Літве. Заклікі да аб'яднання маглі знайсці разуменне толькі сярод літоўскіх і беларускіх сацыялістаў. Тым больш, што ППС выступала ў ролі іх апекуна.

Так, у 1902 - 1903 гг. у лонданскай друкарнi ППС былі выдадзеныя тры брашуры на беларускай мове ("Hutorka ab tym, kudy myżyckija hroszy iduć", "Jak zrobić, kab ludziam stało dobre na świeci", "Chto praudziwy pryjaciel biednoho narodu") і зварот да сельскагаспадарчых рабочых з мястэчка Скідаля ("Do braci mużykou") [678, s. 93]. Беларускамоўная выдавецкая дзейнасць ППС дала падставы некаторым удзельнікам беларускага руху (Адам Станкевіч [540, c. 2]) і асобным навукоўцам (У.Побуг-Маліноўскі [638, s. 355]) сцвярджаць вызначальную ролю гэтай партыі ў стварэнні першых беларускіх палітычных арганізацыяў. Прынцыпова не згодны з такой ацэнкай Ю.Туронак. На яго думку, мэтай беларускамоўнай выдавецкай дзейнасці ППС было толькі імкненне захаваць ва ўласных руках ініцыятыву прапагандысцкай дзейнасці ў Беларусі [678, s. 96].

Пра ідэйную незалежнасць беларускіх арганізацыяў ад польскіх сацыялістаў сведчыць таксама змест інструкцыі для дэлегатаў ППС, якія павінны былі прыняць удзел у з'ездзе Беларускай рэвалюцыйнай партыі (БРП) у 1902 г. Інструкцыя абавязвала выказаць беларусам свае сімпатыі і пажаданне, каб яны імкнуліся да незалежнасці і аднаўлення федэратыўных сувязяў з Польшчай. Адначасова рэзалюцыя з'езду сцвярджала, што "ППС лічыць сябе маючай права ўплываць на беларускае насельніцтва даступнымі ёй сродкамі, якія не супярэчаць прынцыпам і мэтам Беларускай сацыялістычнай арганізацыі" [цыт. па: 678, s. 95]. Гэтая інструкцыя была прасякнутая пачуццём заклапочанасці актывізацыяй беларускага руху і насцярожанасцю да яго намаганняў.

Як паказалі даследаванні Ю.Туронка, назва "Беларуская рэвалюцыйная партыя" замацавалася за беларускім сацыялістычным гуртком у Санкт-Пецярбургу ўзімку 1901 - 1902 гг. Адным з ініцыятараў стварэння партыі быў Вацлаў Іваноўскі. Аднак правесці з'езд не атрымалася. БРП была "партыяй" толькі па назве. Фактычна гэта быў сацыялістычны гурток, куды ўвесну 1902 г. уступілі браты Луцкевічы і Алаіза Пашкевіч [678, s. 95]. Адзіным дакументам БРП, які дайшоў да нас, з'яўляецца зварот "Да інтэлігенцыі" ("Do inteligencji"), упершыню апублікаваны Ю.Туронкам [679, s. 28-29]. Зварот быў надрукаваны ў Санкт-Пецярбургу ўвосень 1902 г. на польскай мове. Аўтары відавочна разлічвалі прыцягнуць да беларускай справы польскамоўную інтэлігенцыю беларускіх земляў. Зварот уяўляў праграму культурна-асветніцкай дзейнасці, якая прадугледжвала ў першую чаргу развіццё беларускай мовы, стварэнне беларускай літаратуры для народу і фармаванне беларускай гістарычнай памяці. Русіфікацыя абвяшчалася адным з найвялікшых злачынстваў царызму супраць беларусаў.

ППС адрэагавала досыць хутка. Напачатку 1903 г. у № 2 "Пшэдсьвіта" быў надрукаваны артыкул В.Ёдкі-Наркевіча, які сцвярджаў мізэрнасць шанцаў зрабіць з беларусаў нацыю. Аўтар лічыў першачарговым змаганне за сацыяльныя і палітычныя правы народу. У чэрвені 1903 г. на віленскай канферэнцыі ППС было прынята рашэнне спыніць выданне беларускамоўных улётак і адозваў. Відавочна, што кіраўніцтва ППС разлічвала мабілізаваць беларусаў на барацьбу супраць царызму, але адначасова яно апасалася нацыянальна-культурнай і палітычнай эмансіпацыі беларусаў. Прымаць беларускі рух як самастойны фактар грамадска-палітычнага жыцця краю яно не збіралася. Тым не менш, калі ў 1903 г. узнікла Беларуская Рэвалюцыйная Грамада, пазней перайменаваная ў Беларускую Сацыялістычную Грамаду (БСГ) *, ППС ізноў пачала аказваць дапамогу беларускім сацыялістам у выданні прапагандысцкай літаратуры. Аднак падобна на тое, што аднаўленне сумеснай выдавецкай дзейнасці было звязанае толькі з жаданнем кантраляваць развіццё беларускага руху.

Кіраўніцтва ППС не прымала ідэі беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння. Нават такі знаўца беларуска-літоўскай праблематыкі, як Леон Васілеўскі ў 1907 г. не бачыў перспектываў у развіцці беларускай культуры [415, s. 54]. Беларусь успрымалася як тэрыторыя польскай культурнай перавагі. Аддаваць ініцыятыву ў працы сярод беларускага насельніцтва польскія сацыялісты не збіраліся. Існаванне самастойнай беларускай партыі выклікала пэўнае хваляванне. ППС імкнулася цалкам падначаліць сабе беларускі палітычны рух. Тым больш, што першая праграма БСГ (1903) не ўтрымлівала палажэння пра будучую федэрацыю з Польшчай [429, c. 86-87]. Кіраўнікі ППС апасаліся, што беларусы могуць пайсці на федэратыўны саюз з рэспубліканскай Расіяй.

У ажыццяўленні сваіх планаў адносна беларускага руху кіраўнікі ППС разлічвалі на створаную ў 1904 г. Сацыялістычную партыю Белай Русі (СПБР). Аснову новай партыі склалі сябры Гарадзенскай арганізацыі ППС на Літве і г.зв. "беларускай групы" Варшаўскага камітэту ППС Марыян Фальскі, Францішак Завадскі, браты Станіслаў і Казімір Трускоўскія, Браніслаў Шушкевіч ды інш. [568, c. 21; 470, c. 167]. Партыя мела свае арганізацыі толькі там, дзе існавалі моцныя камітэты ППС, а менавіта ў Гародні, Менску і Вільні. Праводзіць рэвалюцыйную дзейнасць планавалася сярод беларускага насельніцтва. Дзеля гэтага ў Гародні была арганізаваная друкарня для СПБР. Варта ўвагі, што справай арганізацыі друкарні займаліся бліжэйшыя супрацоўнікі Ю.Пілсудскага Валеры Славэк і Аляксандр Прыстар.

Антон Луцкевіч пазней выказаў думку, што прычынай стварэння СПБР "быў страх перад будзіўшымся тады нацыянальным (выдзелена аўтарам - А.С.) пачуцьцём у беларускіх масах". Па яго словах, стваральнікі СПБР вельмі актыўна выступалі супраць "нацыяналізму" Грамады, але пагаджаліся з яе сацыяльнай праграмай [317, c. 21]. Юры Туронак прыйшоў да высновы, што галоўнай задачай СПБР было наладжванне цеснага супрацоўніцтва з БСГ з наступным аб'яднаннем абедзвюх партый. Усё гэта павінна было ўзмоцніць уплывы ППС на беларускіх сацыялістаў [678, s. 104-105]. Супрацоўніцтва і сапраўды мела месца. Напрыклад, беларускамоўныя ўлёткі і адозвы СПБР распаўсюджваліся пры ўдзеле сяброў БСГ. У некаторых з іх ("Якая карысць народу з выборного правицельства". Кастрычнік 1905 г.) нават фігуравала ідэя аўтаноміі "Беларускага краю" [348]. Але беларускія сацыялісты не пайшлі на аб'яднанне. Напрыканцы 1905 г. СПБР перастала існаваць.

Перамены тактыкі паспрыялі таму, што ППС прызнала існаванне ЛСДП. На канферэнцыі Цэнтральнага Рабочага Камітэту ППС у чэрвені 1903 г. было прынята рашэнне пра сяброўскае стаўленне да дзейнасці гэтай партыі [607, s. 35].

З пачаткам рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. дзейнасць польскіх сацыялістаў значна актывізавалася. Асаблівую актыўнасць праяўлялі сябры Гарадзенскай арганізацыі. У 1905 г. фактычна толькі ППС і БУНД кіравалі рабочым рухам у горадзе. Пад іх кіраўніцтвам праходзілі дэманстрацыі і забастоўкі. Палітычная забастоўка 12-16 снежня 1905 г. павінна была (па задуме ЦК) прывесці да захопу ўлады ў Гародні. Але кіраўнікі Гарадзенскага рабочага камітэту не праявілі рашучасці. Шматлікія намаганні былі прыкладзеныя дзеля стварэння Баявой арганізацыі пры Гарадзенскім камітэце. У выніку ў губерні напачатку 1906 г. дзейнічала самая моцная на беларускіх землях Баявая арганізацыя, якая налічвала 70 чал. [470, c. 169].

Рэвалюцыйныя падзеі, а таксама нарастанне супярэчнасцяў унутры кіраўніцтва ППС спрыялі таму, што на VIII з'ездзе ППС (люты 1906 г., Львоў) было вырашана дазволіць ППС на Літве дзейнічаць самастойна. На чале цяпер ужо самастойнай партыі сталі П.Шумаў, К.Пяткевіч, В.Абрамовіч, С.Міхневіч, М.Вайнер, Е.Іваноўскі і браты Чарняўскія [568, c. 22].

Варта заўважыць, што ўжо на VI з'ездзе (1902) у кіраўніцтве ППС пазначыўся падзел на "старых", якія рыхтавалі чарговае антырасійскае паўстанне, і "маладых", якія звязвалі свае надзеі з перамогай агульнарасійскай рэвалюцыі і выступалі за супрацоўніцтва з расійскімі арганізацыямі. Яны фактычна адмовіліся ад лозунга незалежнасці і выступілі за аўтаномію Каралеўства Польскага з сеймам у Варшаве. У 1905 г. менавіта яны "ўзялі верх". Ю.Пілсудскі пакінуў ЦК. "Старыя" рабілі стаўку на Баявую арганізацыю, у якой бачылі аснову будучай паўстанцкай арміі. У лістападзе 1906 г. на ІХ з'ездзе ППС у Львове адбыўся канчатковы раскол. Узнікла ППС-рэвалюцыйная фракцыя, якая не адмовілася ад лозунга незалежнасці Польшчы, але ў склаўшыхся ўмовах прапанавала змагацца за лад, найбольш набліжаны да незалежнасці. Галоўную ролю ў ёй адыгрываў Ю.Пілсудскі. Большасць сяброў былой ППС стварылі ППС-левіцу, якая абвяшчала галоўнай мэтай звяржэнне царызма ў Расіі. Замест незалежнасці прапанаваўся лозунг аўтаноміі Каралеўства Польскага.

Большасць сяброў ППС на Літве падтрымала "старых" і іх патрабаванне склікання парламентаў у Варшаве і Вільні. Адноўленая "Walka" выказалася за самастойнасць Беларуска-Літоўскага краю [607, s. 38-39]. Лозунг парламента ў Вільні, які павінен быў вызначыць будучыню края, падтрымала таксама значная частка сяброў ЛСДП. Усё гэта паспрыяла пачатку перамоваў аб утварэнні сумеснай палітычнай арганізацыі. Да ўдзелу ў перамовах, якія адбываліся ўвесну 1906 г., былі запрошаныя таксама прадстаўнікі БСГ. Падставай для аб'яднання магла стаць сацыялістычная ідэалогія і патрабаванне краёвай аўтаноміі з цэнтрам у Вільні *. Аднак БСГ, якую на перамовах прадстаўлялі Аляксандр Уласаў, Антон Луцкевіч і Вацлаў Іваноўскі, на аб'яднанне з польскімі сацыялістамі не пайшла. Паводле ўспамінаў А.Луцкевіча, галоўнай перашкодай стала непрыяцце польскімі сацыялістамі пазіцыі БСГ па аграрным пытанні [317, c. 34-36]. Прадстаўнікі ППС на Літве не прынялі ідэі радыкальнага пераўладкавання аграрных адносінаў, якое між іншым прадугледжвала ліквідацыю буйнога памешчыцкага землеўладання. Затое перамовы з ЛСДП закончыліся паспяхова.

У чэрвені 1906 г. на ІV з'ездзе ППС на Літве (Вільня) дэлегаты пагадзіліся з пажаданнямі літоўскіх сацыял-дэмакратаў, якія настойвалі на захаванні назвы сваёй партыі. ППС на Літве была перайменаваная ў Сацыял-дэмакратычную партыю Літвы (былая ППС на Літве). У лістападзе 1906 г. адбылося аб'яднанне ЦК абедзвюх партыяў і рэгіянальных арганізацыяў у Вільне, Паневежы і Коўне. У гэты ж час з прычыны расколу ў ППС апошнія арганізацыйныя сувязі з гэтай партыяй былі страчаныя. Завяршыўся гэты працэс на VII з'ездзе СДПЛ (жнівень 1907 г., Кракаў) [391, s. 82]. У новы ЦК ад былой ППС на Літве былі абраныя П.Шумаў, Ф.Эйдукевіч, К.Пяткевіч, В.Абрамовіч, М.Вайнер ды інш. [568, c. 22]. ППС на Літве спыніла сваё існаванне. Намаганні польскіх сацыялістаў стаць кіруючай сілай сацыялістычнага руху ў гістарычнай Літве прывялі да цалкам адваротнага выніку. ППС на Літве фактычна растварылася ў ЛСДП. Пазней самастойная дзейнасць польскіх сацыялістаў на беларуска-літоўскіх землях будзе адноўленая, але значным фактарам палітычнага жыцця яна так і не стане.

Беларускія дзеячы ў гэты час па-ранейшым разлічвалі на падтрымку з боку польскіх сацыялістаў. У студзені 1907 г. рэдакцыя "Нашай Нівы", якая апынулася ў цяжкім фінансавым становішчы, звярнулася да Цэнтральнага рабочага камітэту ППС з просьбай выдзеліць крэдыт у памеры 1000 руб. [468, c. 56-57]. Аднак адказу на заклік аб дапамозе рэдакцыя не атрымала.

І сацыялісты, і нацыянальныя дэмакраты напачатку ХХ ст. глядзелі на беларускія землі як на спецыфічны геаграфічна-культурны рэгіён. Аднак яны не ўспрымаліся польскімі дзеячамі як суб'ект палітычнага і культурнага жыцця. І для адных, і другіх гэта былі "ўсходнія крэсы", тэрыторыя польска-расійскага канфлікту, дзе палякі выступалі як захавальнікі мясцовых традыцыяў, як носьбіты дасягненняў еўрапейскай цывілізацыі. Падобным поглядам моцна спрыяла паходжанне сацыялістычнай і нацыянальна-дэмакратычнай ідэалогіяў польскага руху, якія выпрацоўваліся па-за межамі Беларусі.

Спроба супрацоўніцтва з расійскімі лібераламі

Частка беларускіх і літоўскіх палякаў актыўна супрацоўнічала з КДП. Гэтае супрацоўніцтва было толькі эпізодам у гісторыі польскай грамадскасці. Аднак на яго трэба звярнуць увагу, бо яно ў вялікай ступені адлюстроўвае настроі, якія існавалі ў мясцовым польскім асяродку, асабліва падчас рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. Тым больш, што даследчыкі звычайна ігнаравалі досыць цікавы феномен прыналежнасці часткі землеўласнікаў-палякаў Беларусі і Літвы да гэтай леваліберальнай партыі.

Першыя публічныя кантакты з левалібераламі мелі месца ў верасні 1905 г., калі Віленскае, Віцебскае і Менскае таварыствы сельскай гаспадаркі накіравалі сваіх прадстаўнікоў на ІІ Усерасійскі земскі з'езд. На гэтым з'ездзе фактычна адбывалася абмеркаванне праграмы будучай партыі кадэтаў. Паводле ўспамінаў Паўла Мілюкова, у абарону аўтаноміі Каралеўства Польскага актыўна выступаў Т.Урублеўскі. Пасля жорсткай спрэчкі паміж Т.Урублеўскім і А.Гучковым палажэнне пра аўтаномію было прынятае большасцю галасоў [321, c. 206]. А вось палажэнне пра дэцэнтралізацыю імперыі не прайшло. Яе палічылі справай далёкай будучыні.

Пасля вяртання сябры таварыстваў заслухалі справаздачы сваіх прадстаўнікоў. Вартым увагі з'яўляецца тое, што справаздачы Станіслава Лапацінскага (ад Віленскага і Віцебскага таварыстваў), Тадэвуша Урублеўскага (ад ВТСГ) і Іераніма Друцкага-Любецкага (ад МТСГ) былі адобраныя [496, c. 77-78]. Польскія землеўласнікі Беларусі і Літвы падтрымалі агульнадэмакратычныя патрабаванні ліберальных земцаў і пагаджаліся ў гэты перыяд з іх пазіцыяй па нацыянальным пытанні. С.Лапацінскі ў лісце ў Бюро канстытуцыйных дэмакратаў (7 кастрычніка 1905 г.) адзначаў надзвычай цёплы прыём, які сустрэла яго выступленне ў Вільні. Ён нават выказаў надзею на тое, што знойдзе ў Таварыстве людзей, які будуць цалкам падзяляць палажэнні кадэцкай праграмы [56, a. 1]. Найгорш абстаялі справы з тэзісам пра адчужэнне часткі памешчыцкіх земляў за выкуп дзеля пашырэння сялянскага землеўладання. У Менску, напрыклад, гэты тэзіс некаторыя выступоўцы падверглі рэзкаму асуджэнню. А вось у Віцебску сябры Таварыства пагадзіліся з удакладненнем С.Лапацінскага: "Магчыма частковае адчужэнне прыватнаўласніцкіх земляў шляхам выкупу і па ўзаемнай згодзе" [245. Nr 38]. Тым не менш ва ўжо згаданым лісце ў Бюро С.Лапацінскі прапанаваў выключыць палажэнне пра абавязковае адчужэнне земляў з праграмы і перадаць яго на разгляд Дзяржаўнай думы [56, a. 2].

12 - 18 кастрычніка 1905 г. адбыўся ўстаноўчы з'езд Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі (КДП) Народнай свабоды, на якім была прынятая яе праграма. Ужо першы пункт праграмы абвяшчаў роўнасць перад законам усіх расійскіх грамадзянаў без розніцы пола, веравызнання і нацыянальнасці. Усялякія саслоўныя адметнасці і абмежаванні асабістых і маёмасных правоў палякаў, яўрэяў і ўсіх без выключэння іншых этнічных групаў насельніцтва павінны былі быць адмененыя. Гарантавалася свабода сумлення і веравызнання. Дзеля вырашэння аграрнай праблемы дапускалася частковае прымусовае адчужэнне памешчыцкіх земляў. Канстытуцыя павінна была забяспечыць усім грамадзянам права свабоднага культурнага самавызначэння, а менавіта "поўную свабоду ўжывання розных моваў і дыялектаў у грамадскім жыцці, свабоднае заснаванне і ўтрыманне навучальных установаў і рознага роду сходаў, саюзаў і арганізацыяў, маючых мэтаю захаванне і развіццё мовы, літаратуры і культуры кожнай народнасці" [332, c. 34-35] і г.д. Аднак права народаў імперыі на палітычнае самавызначэнне не ўтрымлівалася ў праграме. Увядзенне абласной аўтаноміі прадугледжвалася толькі для Каралеўства Польскага. Расія павінна была застацца ўнітарнай дзяржавай.

Гэтая пазіцыя звычайна дае падставы даследчыкам сцвярджаць, што кадэты не здолелі пераадолець вялікадзяржаўную ідэалогію [483, c. 275]. Але падобныя ацэнкі для перыяду 1905 - 1907 гг. гучаць занадта катэгарычна. Сяргей Куляшоў небезпадстаўна заўважыў, што "галоўнае - гэта не дэкларацыя лозунга, нават таго ж самавызначэння нацыяў, а агульны сацыяльны і палітычны кантэкст, у якім яны збіраліся рэгуляваць міжнацыянальныя адносіны, тое, што ўкладывалася ў разуменне самавызначэння, і якія сацыяльныя і этнічныя групы лічыліся яго суб'ектам. Кадэты, якія добра разумелі дэмагагічны характар тэзіса пра права нацыяў на самавызначэнне аж да аддзялення, бачылі ў ім радыкальную антытэзу працэсу рэфармавання шматнацыянальнай дзяржавы, якая магла прывесці да некантраляванага "абвальнага" распаду імперыі. Менавіта таму яны прапанавалі ідэю культурна-нацыянальнага самавызначэння з адпаведнымі механізмамі забеспячэння духоўных запросаў народаў" [473, c. 292].

Ідэя культурна-нацыянальнага самавызначэння павінна была рэалізоўвацца праз разгалінаваную сістэму інстытутаў мясцовага самакіравання. Пры гэтым губернскія і абласныя органы самакіравання атрымлівалі права заключаць паміж сабой пагадненні і саюзы з умоваю, што яны не будуць супярэчыць агульнадзяржаўнаму заканадаўству. Прадугледжвалася таксама права ўжывання мясцовых моваў, у т.л. у сістэме адукацыі. Невыпадкова А.Лядніцкі, якога нельга папракнуць у адсутнасці польскага патрыятызму, сцвярджаў, што "толькі ў партыі кадэтаў усе нярускія народы могуць знайсці сапраўдную падтрымку" [321, c. 246].

Трэба ўлічваць і тое, што сацыяльныя і палітычныя пытанні для сяброў КДП стаялі на першым плане. Актыўнасць у нацыянальнай сферы пагражала ўскладненнем вырашэння гэтых пытанняў. Да таго ж заставалася апасенне, што абвяшчэнне права нацыяў на самавызначэнне можа справакаваць рост сепаратызма або па меншай меры "рост патрабаванняў найменш падрыхтаваных да аўтаноміі народнасцяў" [322, c. 369].

Сапраўды, ужо само патрабаванне свабоды культурна-нацыянальнага самавызначэння шмат значыла ва ўмовах Расійскай імперыі. Магчыма, менавіта яно разам з агульнадэмакратычнымі патрабаваннямі спрыяла стварэнню кадэцкіх камітэтаў на нацыянальных ускраінах Расіі. Аднак адбываўся гэты працэс даволі няпроста. На думку С.Куляшова, кіраўніцтва КДП праяўляла "недастатковую гнуткасць" ва ўзаемаадносінах з дзеячамі нацыянальных рухаў, якія былі сябрамі партыі [473, c. 292].

Матэрыялы партыйных з'ездаў і канферэнцыяў, пратаколы паседжанняў ЦК дазваляюць прасачыць канкрэтны ўнёсак тых або іншых прадстаўнікоў польскай грамадскасці Беларусі і Літвы ў працу кіруючых органаў партыі канстытуцыйных дэмакратаў. Так, на ўстаноўчым з'ездзе партыі прысутнічаў і выступаў з паведамленнем, прысвечаным сітуацыі на Паўночным Каўказе, прадстаўнік Магілёўшчыны А.Хамянтоўскі [332, s. 25].

Актыўную ролю ў першых мерапрыемствах КДП адыгрываў А.Лядніцкі, які быў адным з ініцыятараў сустрэчы прадстаўнікоў расійскіх лібералаў з дзеячамі польскага нацыянальнага руху ў лістападзе 1905 г. Вынікам гэтай сустрэчы было правядзенне ў Маскве 7 красавіка 1906 г. руска-польскага з'езду. "Наколькі аднадушным з'яўляецца імкненне палякаў да аўтаноміі Каралеўства Польскага, - казаў на з'ездзе А.Лядніцкі, - настолькі ж аднадушнае разуменне неабходнасці захаваць дзяржаўнае адзінства з Расіяй і вызначыць межы Каралеўства Польскага ў іх сучасным выглядзе" [321, c. 187].

У працы паседжання ЦК КДП (12-14 лістапада 1905 г.) удзельнічалі А.Хамянтоўскі, С.Лапацінскі і Т.Урублеўскі. Працягвалася абмеркаванне праграмных палажэнняў. Як сведчыць пратакольны запіс, С.Лапацінскі прапанаваў "дапоўніць праграму па абласному пытанню" [336, c. 41]. Т.Урублеўскі звярнуў увагу на існаванне нацыянальных дэмакратычных арганізацыяў на беларускіх і літоўскіх землях. Ён прапанаваў правядзенне асобных нарадаў па нацыянальным пытанні з удзелам рускіх прагрэсістаў, яўрэйскіх і літоўскіх дэмакратаў [336, c. 42].

Напрыканцы 1905 - пачатку 1906 г. адбывалася ўтварэнне мясцовых камітэтаў КДП. У снежні 1905 г. узнік Магілёўскі камітэт, які налічваў каля трохсот сяброў. У яго склад увайшлі пераважна прадстаўнікі польскай і яўрэйскай грамадскасці. Палякаў Магілёўшчыны прадстаўлялі А.Хамянтоўскі, Г.Выкоўскі, К.Гардзялкоўскі ды інш. [60, a. 1]. У Вільні Т.Урублеўскі, Т.Дэмбоўскі і К.Недзялкоўскі арганізавалі сход з мэтаю пазнаёміць мясцовую польскую грамадскасць з праграмаю КДП. У выніку паўстаў "Польскі канстытуцыйна-дэмакратычны саюз" [245. Nr 82]. Але прыкметнай зацікаўленасці ў развіцці кадэцкага руху палякі Віленшчыны не праявілі. "Польскі саюз" аказаўся не жыццяздольнай арганізацыяй. У студзені 1906 г. ЦК КДП прыняў рашэнне накіраваць М.Вінавера ў Вільню дзеля актывізацыі арганізацыйнай працы [336, c. 49]. Мажліва, ЦК быў незадаволены вузканацыянальным складам мясцовага камітэту. З аналагічнай мэтай у Менск быў накіраваны Леон Петражыцкі. Кіраўніцтва КДП актыўна рыхтавалася да думскіх выбараў.

Прыблізна ў гэты ж час аформіўся Ковенскі гарадскі і Пінскі павятовы камітэты. Апошні ўзначальваў князь Францішак Друцкі-Любецкі, а адным з ягоных паплечнікаў быў Ежы Асмалоўскі * [59, a. 1-2]. Камер-юнкер Ф.Друцкі-Любецкі, уладальнік маёнтку Лунінец, які налічваў некалькі тысячаў дзесяцінаў, разгарнуў у Пінску вельмі актыўную дзейнасць. На некалькіх публічных сходах ён знаёміў грамадскасць (пераважна яўрэйскую) са зместам праграмы КДП. За антыманархічную прамову на адным з іх князь страціў тытул камер-юнкера і на тры месяцы трапіў за турэмныя краты [12, s. 121]. Тым не менш у красавіку 1906 г. Пінскі павятовы камітэт быў ператвораны ў павятова-гарадскі. Ковенскі камітэт узнікаў як польска-яўрэйска-літоўска-рускі. Пад ціскам уладаў рускія чыноўнікі пакінулі яго. Тым не менш у студзені 1906 г. ён налічваў каля 145 чал. [58, a. 1].

Напачатку 1906 г. "кадэтызм" выразна прысутнічаў у грамадска-палітычным жыцці беларускіх і літоўскіх земляў. На думку Яна Юркевіча, першая легальная палітычная партыя краю - Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі (1906) - наогул знаходзілася пад моцным уплывам канстытуцыйных дэмакратаў. Польскі даследчык паведаміў пра ўдзел Т.Урублеўскага ў выпрацоўцы яе праграмы [607, s. 44]. Таксама можна адзначыць удзел С.Лапацінскага ў працы ўстаноўчага сходу Канстытуцыйна-каталіцкай партыі [496, c. 110]. Аднак, як ужо адзначалася, заснавальнік партыі віленскі біскуп Эдвард фон дэр Роп неаднаразова падкрэсліваў свае негатыўныя адносіны да КДП і яе праграмы. Мажліва, у дадзеным выпадку ўплывы канстытуцыйных дэмакратаў насілі больш ускосны характар.

Праблема стварэння губернскага камітэту КДП у Вільні так і не была вырашаная. На паседжанні ЦК 17 мая 1906 г. адзначалася адсутнасць такіх камітэтаў у г.зв. "літоўскіх" * губ. ЦК вырашыў прызначыць пастаяннага ўпаўнаважанага ў Вільне [336, c. 77]. Ім стаў Эліяш Ром. Сваё садзейнічанне партыі абяцала, паводле інфармацыі Г.Выкоўскага, "Газета віленьская" [336, c. 82]. Дарэчы, на гэтае выданне канстытуцыйныя дэмакраты звярнулі ўвагу даўно. 1 лютага 1906 г. С.Лапацінскі ў лісце ў ЦК паведаміў пра выхад першага нумару "прагрэсіўнай польскай газеты ў Вільні", кірунак якой, на яго думку, быў вельмі блізкім да канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі [57, a. 13].

Прадстаўнікі польскай грамадскасці Беларусі і Літвы актыўна ўдзельнічалі ў працы ІІІ з'езду КДП (21-25 красавіка 1906 г.). Пры абмеркаванні даклада П.Мілюкова выступалі Ф.Друцкі-Любецкі і А.Лядніцкі. Апошні звярнуў увагу на важнасць нацыянальнага пытання. Ён настойваў на неабходнасці найхутчэйшай адмены нацыянальных абмежаванняў, назваўшы яе "супакойваючым бальзамам", якога даўно чакаюць ускраіны дзяржавы. На гэтым жа з'ездзе А.Лядніцкі быў абраны ў склад ЦК [332, c. 244]. Ф.Друцкі-Любецкі спыніўся на прапановах па вырашэнні аграрнай праблемы. Заявіўшы пра ўласную прыхільнасць да канцэпцыі нацыяналізацыі зямлі, ён тым не менш прапанаваў на беларускіх і літоўскіх землях перадаць вырашэнне гэтай праблемы ўсесаслоўнаму і дэмакратычна абранаму земству [332, c. 298]. Пратаколы пасяджэнняў Цэнтральнага камітэту КДП сведчаць таксама пра сяброўства ў партыі дэпутата Менскай гарадской думы Віктара Янчэўскага.

З сяброў КДП, якія адначасова прадстаўлялі мясцовую польскую грамадскасць, дэпутатамі І Дзяржаўнай думы сталі А.Хамянтоўскі (Магілёўская губ.), А.Лядніцкі, В.Янчэўскі і Я.Любаньскі (усе з Менскай губ.). Яны ўвайшлі ў "Тэрытарыяльнае кола". У Дзяржаўную Раду былі абраныя Г.Выкоўскі (Магілёўская губ.) і С.Лапацінскі (Віцебская губ.). Апошні, аднак, хутка пакінуў КДП.

Асаблівае значэнне мела думская дзейнасць Аляксандра Лядніцкага, які быў галоўным арганізатарам фракцыі Саюза аўтанамістаў. Паводле ўспамінаў Паўла Мілюкова, ідэя стварэння Саюза нацыянальных прадстаўнікоў узнікла яшчэ на пачатку 1905 г. У лістападзе таго ж года ў Пецярбургу пад старшынствам прафесара Бадо дэ Куртэнэ адбыўся з'езд гэтых прадстаўнікоў. У ім удзельнічалі палякі, літоўцы, беларусы, украінцы, эстонцы, латышы, грузіны, армяне, азербайджанцы і кіргізы - усяго каля 115 дэлегатаў ад нацыянальных арганізацыяў з усіх бакоў імперыі. Нарады лістападаўскага з'езда стварылі пэўны ідэалагічны падмурак для далейшай арганізацыйнай працы, на чале якой стала Бюро з'езда. Менавіта яно ініцыявала ўтварэнне думскай фракцыі Саюза аўтанамістаў. Прыкметную ролю ў гэтым працэсе адыграў А.Лядніцкі. Ён і ўзначаліў Саюз, які аб'яднаў больш за 120 думскіх дэпутатаў [632, s. 15-16]. Найбольшае прадстаўніцтва ў Саюзе мелі палякі - 43 дэпутаты.

Ідэалагічнай глебай для аб'яднання сталі "Асноўныя палажэнні для ўтварэння Парламенцкай фракцыі Саюза аўтанамістаў (П.Ф.С.А.)", распрацаваныя А.Лядніцкім. Першае палажэнне сцвярджала, што Саюз утвараецца на "абласной або тэрытарыяльна-нацыянальнай падставе для ўзаемнай падтрымкі і абароны, а таксама дзеля ажыццяўлення аўтаномнай ідэі на дэмакратычных пачатках". Праграма прызнавала непадзельнасць Расійскай дзяржавы, але лічыла неабходным мажліва "поўную дэцэнтралізацыю дзяржаўнага кіравання на падставе прынцыпа шырокай аўтаноміі асобных абласцей". Геаграфічныя і прававыя межы аўтаноміі кожнай асобнай вобласці вызначаліся адпаведна пажаданням яе насельніцтва. Для вобласцяў з этнічна змешаным насельніцтвам прадугледжвалася прыняцце законаў, якія павінны былі гарантаваць правы нацыянальных меншасцяў перш за ўсё ў галіне ўжывання роднай мовы ў школе, судзе, грамадскіх і ўрадавых установах. "Асноўныя палажэнні" патрабавалі юрыдычнага забеспячэння за ўсімі грамадзянамі "права на культурнае і нацыянальнае самавызначэнне, знішчэнне ўсіх прывілеяў і абмежаванняў, абумоўленых прыналежнасцю да той або іншай нацыянальнасці, да таго або іншага веравызнання" [40, j. 9]. Фактычна галоўнай ідэяй аб'яднання было імкненне прадстаўнікоў многіх нярускіх народаў дамагчыся аўтаномнага кіравання для сваіх рэгіёнаў. Сяброў Саюза аб'ядноўвала агульнае жаданне дэцэнтралізацыі імперыі.

Дэпутаты-палякі з'яўляліся найбольш актыўнай сілай Саюза. А.Лядніцкі ў лісце да М.Здзехоўскага прызнаваўся, што ініцыяваў стварэнне Саюза ў першую чаргу дзеля аўтаноміі рэгіёнаў з польскім насельніцтвам. Поліэтнічны воблік "аўтанамістаў", па яго словах, з'яўляўся толькі прыкрыццём намаганняў польскіх палітычных колаў [30, s. 8].

Саюз аўтанамістаў не стаў палітычнай партыяй. Ён аб'ядноўваў дэпутатаў, якія прадстаўлялі нацыянальныя супольнасці і ўваходзілі ў склад розных партыяў і нацыянальных арганізацыяў. Многія сябры Саюза адначасова былі сябрамі іншых дэпутацкіх фракцыяў, напрыклад, КДП або фракцыі "трудовиков". Усё гэта досыць моцна ўплывала на характар дзейнасці ПФСА. Аб'яднанне больш нагадвала клуб па інтарэсах, чым сапраўдную парламенцкую фракцыю. Тым не менш пэўную ролю ў прапагандзе ідэі аўтанамізацыі сярод палітычных колаў Расіі Саюз, безумоўна, адыграў. Напрыканцы дзейнасці І Думы ён налічваў ужо больш за 150 сяброў 472, c. 69].

Перыяд працы І Дзяржаўнай думы быў часам найбольшых уплываў КДП. Пасля разгону Думы яны выразна аслабелі. Адной з найбольш прыкметных стратаў партыі на беларускіх і літоўскіх землях стаў выход Т.Урублеўскага. Мажліва, на гэта паўплывалі няўдалыя для яго вынікі выбараў у Думу. Фактычна, перыяд выразнай прыхільнасці польскай грамадскасці Беларусі і Літвы да КДП абмежаваўся падзеямі першай расійскай рэвалюцыі. Прычыны пазнейшага "ахладжэння" трэба шукаць у пэўным расчараванні рэвалюцыйнымі сіламі, ва ўсведамленні вернасці канстытуцыйных дэмакратаў вялікадзяржаўніцкай расійскай ідэалогіі. Кантакты з КДП захавалі пераважна краёўцы дэмакратычна-ліберальнага кірунку. А ролю "связуючага звяна" доўгі час адыгрываў А.Лядніцкі.

Супрацоўніцтва часткі мясцовай польскай эліты з канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй "Народнай свабоды" было важным эпізодам гісторыі польскага руху. Ён дазваляе абвергнуць распаўсюджаны стэрэатып землеўласніка-паляка як кансерватара і рэакцыянера. Сацыяльныя вярхі польскай грамадскасці прынялі леваліберальную ідэалогію партыі кадэтаў. Відавочна, яны разлічвалі, што палітычны поспех гэтай партыі прывядзе да поўнай ліквідацыі абмежавальнага заканадаўства і створыць перадумовы для дасягнення аўтаноміі гістарычнай Літвы. Паражэнне рэвалюцыі і кантакты з кіраўніцтвам Партыі Народнай свабоды, якія высвятлілі негатыўнае стаўленне канстытуцыйных дэмакратаў да ідэі дэцэнтралізацыі імперыі, спрыялі адыходу літоўскіх і беларускіх палякаў ад супрацоўніцтва. Кантакты з кіраўніцтвам партыі кадэтаў найдалей захоўвалі краёўцы дэмакратычна-ліберальнай арыентацыі.

Польская культурна-асветніцкая дзейнасць. Адносіны да беларускага і літоўскага рухаў

Рэвалюцыйныя падзеі і перамены ва ўрадавай палітыцы спрыялі ажыўленню культурнай дзейнасці беларускіх і літоўскіх палякаў. У цэнтры культурнага руху знаходзілася праблема польскай мовы выкладання, якая паступова ператваралася ў праблему польскай школы ў Беларусі і Літве.

Вывучэнне польскай мовы было адным з галоўных патрабаванняў у кастрычніцкай забастоўцы (1905) вучняў віленскіх навучальных установаў [266. Nr 1]. Вучняў падтрымаў бацькоўскі сход, на якім быў створаны Саюз бацькоў і апекуноў. Cход прыняў зварот да ўладаў, у якім характарызаваў расійскую школу, як служку бюракратызму і патрабаваў адмены ўсіх абмежаванняў, што датычылі нацыянальнасці і веравызнання настаўнікаў. У звароце згадвалася таксама беларуская мова, якая павінна была вывучацца ў малодшых класах [245. Nr 64]. Адміністрацыя Віленскай навучальнай акругі пайшла на уступкі. Вучні-каталікі атрымалі магчымасць маліцца на польскай мове [245. Nr 56]. 11 лістапада у прыватнай гімназіі М.Вінаградава адбыўся першы ўрок польскай мовы [245. Nr 57].

У змаганні за польскую мову навучання актыўна ўдзельнічаў "Кур'ер літэўскі". Рэдакцыя выступіла з ініцыятывай арганізацыі прыватных пачатковых школаў. Яна лічыла, што дазвол на іх існаванне дадзены Маніфестам 17 кастрычніка. "Кур'ер" надрукаваў нават прыблізную праграму пачатковага навучання на польскай мове. Яна ўключала выкладанне асноваў рэлігіі, расійскай і польскай моваў і арыфметыкі [245. Nr 57]. Зрэшты не толькі рэдакцыя газеты, але і шырокія колы палякаў лічылі, што Указ ад 17 красавіка 1905 г. і Маніфест ад 17 кастрычніка 1905 г. даюць права адчыняць прыватныя школы з навучаннем на польскай мове.

У выніку ў канцы 1905 - пачатку 1906 г. адбывалася масавае адкрыццё прыватных школаў, у навучальных праграмах якіх прыкметнае месца адводзілася польскай мове. Адзін з паліцэйскіх чыноў Гарадзенскай губ. увесну 1906 г. адзначыў: "Адкрыццё школаў у гэтым годзе з'ява паўсюдная. Гэтымі школамі ўсеяны ўвесь Паўночна-Заходні край" [173, a. 49].

Адначасова губернскія ўлады атрымлівалі шматлікія прашэнні аб увядзенні ў праграмы народных школ польскай мовы. З такой просьбай, напрыклад, звярнуліся жыхары мястэчка Цеханавец Бельскага пав. і г. Суража Гарадзенскай губ. [173, a. 79]. Ісці насустрач патрабаванням беларускіх і літоўскіх палякаў улады не збіраліся. І ўжо ў сакавіку 1906 г. паступова знікла эйфарыя, выкліканая, як здавалася, магчымасцю свабоднага развіцця польскай асветы.

На пачатку сакавіка 1906 г. былі зліквідаваныя бацькоўскія камітэты пры сярэдніх навучальных установах. Улады не жадалі ніякага грамадскага кантролю над школай. Яны ж распачалі рашучую кампанію па ліквідацыі прыватных школ. Так, у красавіку быў арыштаваны селянін В.Міцкевіч за выкладанне ў "тайнай" польскай школе ў в.Асмалоўшчына Сакольскага пав. Бацькі школьнікаў заплацілі вялікі штраф. За тое ж самае быў арыштаваны ў в.Яглава мешчанін В.Тафільскі, у в.Шушалёва - селянін Ф.Радуха, у в.Лозава - селянін В.Федарук, у в.Хмелёўка - селянін Б.Гудзевіч. Штрафамі ў 50 і 100 руб. за выкладанне ў "тайнай" школе былі пакараны адпаведна ксяндзы Кучыньскі і Гурскі з Сакольскага пав. Гарадзенскай губ. [246. Nr 106] Ад адкрытасці ў справе вывучання польскай мовы ў школах прыйшлося адмовіцца.

Імкнучыся перакрэсліць нават фармальнае права польскага насельніцтва прэтэндаваць на польскамоўнаю школу ў мясцовасцях кампактнага пражывання палякаў, што дазвалялася ўказамі 1905 г., гарадзенскі губернатар Ф.Зэйн загадаў вызначыць этнічныя межы пражывання па