Вярнуцца: Смалянчук A.Ф.

Гiсторыя Беларусі канца XVIII - пачатку XX ст. Хрэстаматыя


Дадана: 07-12-2009,
Крыніца: Вiльня: ЕГУ, 2007. - 302 с..

Спампаваць




ГIСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ КАНЦА XVIII - ПАЧАТКУ XX ст. У ДАКУМЕНТАХ I МАТЭРЫЯЛАХ

Хрэстаматыя


Укладальнiк і навуковы рэдактар - доктар гістарычных навук А.Ф. Смалянчук

Вільня


Eўрапейскi гуманiтарны унiверсiтэт

2007


УДК
947.6"17/19"(082)


ББК
63.3(4
Беи)


Г51


Рэцэнзент октар гістарычных навук, прафесар М.В. Біч

Гiсторыя Беларусi канца XVIII - пачатку XX ст. у дакументах i матэрыалах. Хрэстаматыя / уклад., навуковы рэдактар А.Ф. Смалянчук. -Вiльня: ЕГУ, 2007. - 302 с.

ISBN 9955-9878-2-0.

Гісторыя Беларусі канца ХVIII - пачатку ХХ ст. у дакументах і матэрыялах" - гэта зборнiк гiстарычных дакументаў, многія з якіх друкуюцца упершыню, а таксама фрагментаў навуковых даследаванняў i публiцыстычных вораў.

Хрэстаматыя дазваляе пазнаёмiцца з заканамернасцямі і асаблівасцямі гiсторыi Беларусi ў перыяд яе знаходжання ў складзе Расійскай імперыі. Укладальнік імкнуўся паказаць значэнне як унутраных, так і знешніх фактараў

гістарычнага развіцця. Пры гэтым ён зыходзіў з таго, што галоўным суб'ектам айчыннай гісторыі з'яўляецца карэннае насельніцтва беларускай зямлі, і ў першую чаргу беларусы. Дакументы і матэрыялы Хрэстаматыі адлюстроўваюць розныя погляды на праблемы беларускай гісторыі і носяць дыскусійны характар.

Адрасаваная выкладчыкам, студэнтам ВНУ і вучням старэйшых класаў гімназій і ліцэяў з паглыбленым вывучэннем гуманітарных дысцыплін, а таксама ўсім, каго цікавіць гісторыя Беларусі.


УДК 47.6"17/19"(082)

ББК 63.3(4 Беи)

ISBN 9955-9878-2-0

© ЕГУ, 2007

© Укладанне А.Ф. Смалянчук,
2007

Г51





Змест


Прадмова ..5

Нарыс гісторыі Беларусi канца XVIII - пачатку ХХ ст. ...7


Раздзел І

Беларусь ад падзелаў Рэчы Паспалітай да адмены прыгоннага ладу. 1795-1861 гг.

Падзелы рэчы паспалiтай. паўстанне 1794 г. ... 30

Становішча Беларусі пасля далучэння да Расiйскай імперыі. Вайна 1812 г. ..36

Расiйская палітыка на беларускіх землях у першай палове ХІХ ст. ...50

Сацыяльна-эканамічнае становішча ў Беларусі ў першай палове ХІХ ст. ...59

Грамадска-палітычны рух і развіццё культуры на беларускіх землях у першай палове ХІХ ст. ....73


Раздзел ІІ

Беларусь у 60-90-я гг. ХІХ ст.

Сацыяльна-эканамічныя і палітычныя перамены 60-70-х гг. ХІХ ст. ...130

Становiшча эканомiкi ў 60-90-х гг. ХiХ ст. ... 137

Паўстанне 1863-1864 гг. Кастусь Каліноўскі. ...140

Фармiраванне беларускай нацыi. Культура Беларусi ў другой палове ХІХ ст. ...167

Становiшча сялян i рабочых. Вызваленчы рух у 80-90-х гг. ХІХ ст. ... 198


Раздзел III

Беларусь на пачатку ХХ ст. Рэвалюцыя 1905-1907 гг.:

Сацыяльна-эканамічная і палітычная барацьба .... 206

"Наша Нiва" i беларускае нацыянальна-культурнае Адраджэнне .... 220

Становiшча эканомiкi ў 1907-1914 гг. Рэформы пятра Сталыпiна ...258

Беларусь у гады Першай сусветнай вайны ... 264

Лютаўская рэвалюцыя 1917 г. i беларускi рух ...272

Спiс выкарыстаных крынiц i лiтературы ... 284

Слоўнiк гiстарычных i састарэлых тэрмiнаў ... 289

Спiс скарачэнняў ...293

Iмянны паказальнiк ... 294




Гродна - Вільня

2006

Прадмова

Даўно заўважана, што народ, якi не мае памяцi і не ведае сваёй гiсторыi, не мае i будучынi. Калi мы без гiсторыi, то i Гiсторыя без нас.

Хочацца верыць, што перыяд беспамяцтва, які на беларускай зямлі аказаўся вельмі працяглым, мінуў назаўсёды. На пачатку 90-х гг. ХХ ст. Беларусь, дзякуючы палітычным пераменам і энергічнай працы навукоўцаў, стала, нарэшце, самастойным аб'ектам гістарычных даследаванняў. Спробы некаторых гісторыкаў-публіцыстаў і асобных палітыкаў і сёння глядзець на Беларусь як на "Заходні край Расіі" або "Крэсы ўсходнія Польшчы" выклікаюць ужо не столькі абурэнне, колькі ўсмешку.

(53KB) Гiсторыя Беларусі канца XVIII - пачатку XX ст. Хрэстаматыя.

Але ў працэсе адраджэння лепшых традыцый беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі канца ХІХ - пачатку ХХ ст. і пераасэнсавання напрацовак савецкай навукі мы не адразу заўважылі, якую вялізарную ролю ў тлумачэнні беларускага гістарычнага лёсу пачаў адыгрываць вобраз "ворага". У многіх сучасных даследаваннях не адчуваецца аўтарскай упэўненасці, што менавіта беларусы з'яўляліся галоўным суб'ектам, а значыць Ставаральнікам уласнай гісторыі. Імкненне паказаць (а іншым разам і перабольшыць) трагедыйнасць мінулага Айчыны непрыкметна абярнулася перабольшваннем фактару чужароднага або іншаземнага ўмяшальніцтва. У выніку асобныя старонкі беларускай гісторыі пачалі нагадваць свайго роду "гісторыю палявання", напісаную зайцам. Сапраўды, шматлікія эпізоды нашай гісторыі прымушаюць казаць пра тое, што беларуская зямля часта станавілася аб'ектам вайсковай агрэсіі, пляцоўкай асіміляцыйных эксперыментаў і заложніцай чужой палітыкі. Аднак упэўнены, што айчынная гісторыя павінна быць прасякнута пачуццём уласнай адказнасці за ўласны гістарычны лёс. Гэта дазволіць пераадолець свайго роду правінцыяльны самаізаляцыянізм і рэальна зразумець, чаго мы вартыя ў чалавечай гісторыі.

Зварот першаснай увагі на ўласны ўклад у гісторыю, успрыяцце расейцаў, палякаў, немцаў ды інш. не як ворагаў, а як суседзяў, гістарычны лёс якіх мае шмат агульнага з беларускім, павінна стаць нормай сучаснай гістарыяграфіі. Гісторыя не з'яўляецца выключна барацьбой за выжыванне. Гісторыя - гэта таксама партнёрства і супрацоўніцтва, якое толькі і дазваляе будаваць будучыню.

Хрэстаматыя "Гiсторыя Беларусi канца ХVIII - пачатку ХХ ст. у дакументах i матэрыялах" распавядае пра г.зв. "расійскі перыяд" беларускай гісторыі. Укладальнік імкнуўся паказаць уласны ўклад беларусаў у сваю гісторыю. Магчыма, некаторыя дакументы і матэрыялы выклікаюць даволі сумныя разважанні пра гэты ўклад, але Гісторыя - гэта Праўда, якая не палохаецца свайго адлюстравання нават тады, калі яно больш бянтэжыць, чым умацоўвае дух.

Асноўную частку кнiгi складаюць гiстарычныя дакументы, у т.л. матэрыялы дзяржаўных органаў улады, а таксама тых арганізацый, якія змагаліся супраць расійскай улады, статыстычныя дадзеныя, запiскi падарожнiкаў, успамiны дзеячаў навукi i культуры i iнш. Дакументальную частку дапаўняюць фрагменты публiцыстычных твораў i навуковых даследаванняў. Большасць тэкстаў на старонках вучэбных выданняў не друкавалася.

Пры адборы дакументаў укладальнiк iмкнуўся прадставiць усе сферы жыцця Беларусi канца ХVIII - пачатку ХХ ст.: сацыяльна-палiтычную, эканамiчную, культурна-нацыянальную i канфесійную. Прысутнічала жаданне пазбегнуць адназначнасцi ў трактоўцы гістарычных падзеяў, паказаць іх усебакова.

Тэксты згрупiраваны ў тры раздзелы - "Беларусь ад падзелаў Рэчы Паспалітай да адмены прыгоннага ладу. 1795-1861 гг.", "Беларусь у 60-90-я гг. ХІХ ст.", "Беларусь на пачатку ХХ ст.". Тэкстам папярэднічае кароткі нарыс гісторыі Беларусі азначанага перыяду падрыхтаваны Сяргеем Токцем і аўтарам гэтых радкоў.

Матэрыялы размеркаваны па тэматычных блоках. Унутры блокаў пераважае храналагiчны прынцып iх размяшчэння. Хаця ў некаторых выпадках ён спалучаецца з тэматычным. Гэта абумоўлена як метадычнай мэтазгоднасцю, так i характарам публiкуемых тэкстаў. Напрыклад, неабходнасцю даць блок дакументаў i матэрыялаў, якiя адносяцца да аднаго пытання, але былi напiсаны ў розны час.

Большасць тэкстаў прыводзiцца на мове i з усімі лінгвістычнымі асаблівасцямі арыгiналу. У некаторых выпадках яны друкуюцца ў перакладзе. Так, з польскай мовы на беларускую зроблены пераклад тэкстаў №№ 2, 17, 20, 21, 123, 128, 169, 171, 173, 192 (пер.А.Смалянчук), № 3 (пер.У.Емельянчык), №№ 49, 50, 55, 66 (пер.К.Цвiрка), № 58 (пер.М.Хаўстовiч), №№ 73 (пер.Г.Кiсялёў). Iншыя пераклады перадрукоўваюцца з выданняў, дзе перакладчыкi не пазначаны. Спасылкi на гэтыя выданнi прыводзяцца ў звычайным парадку.

Даты прыводзяцца пераважна па старому стылю. Устаўкi ў тэксты, якiя не з'яўляюцца часткай арыгiнала заключаны ў квадратныя дужкi. Тлумачэннi i заўвагi ўкладальнiка даюцца з яго iнiцыяламi. Купюры ў тэкстах пазначаны шматкроп'ем у квадратных дужках.

У канцы кожнага блока даецца пералiк прыкладных пытанняў i заданняў для абмеркавання тэкстаў. Пытаннi i заданнi разлiчаны на фармiраванне умення абагульняць, параўноўваць, суадносiць факты i падзеi, даваць iм уласную ацэнку, рабiць высновы. Кнiгу завяршае слоўнiк гiстарычных i састарэлых тэрмiнаў, iмянны паказальнiк з кароткiмi персаналiямi і спіс выкарыстаных крыніцаў і літаратуры.



Нарыс гісторыі Беларусi канца XVIII - пачатку ХХ ст.


Грамадска-палітычнае жыццё ў канцы ХVІІІ - першай палове ХІХ ст.

У выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай у канцы ХVІІІ ст. этнічна-беларускія землі былі інкарпараваны ў склад Расійскай імперыі і да першай сусветнай вайны іх гістарычны лёс, палітычнае, гаспадарчае і культурнае развіццё былі цесна звязаны з дзяржавай Раманавых. Абшар сучаснай Беларусі насялялі ў той час каля 3 мільёнаў чалавек. У тэрытарыяльна-адміністрацыйным плане беларускія землі пасля падзелаў увайшлі ў склад пяці новаўтвораных губерняў: Віленскай, Віцебскай, Гродзенскай, Мінскай і Магілёўскай. Віцебская і Магілёўская губ. у афіцыйных дзяржаўных дакументах называліся "беларускімі", а Віленская, Гродзенская і Мінская - "літоўскімі".

У пабудове сваёй палітыкі на ўсходніх абшарах былой Рэчы Паспалітай царскае самадзяржаўе зыходзіла з таго вызначальнага прынцыпу, што гэта спрадвечна рускія землі "возвращенные от Польши". Дадзеная формула стала ўжывалася ў імперскім заканадаўстве і ў афіцыйных дакументах. Адсюль вынікала галоўная канчатковая мэта палітыкі царызму на дадзенай тэрыторыі - поўная, канчатковая і незваротная ўніфікацыя з велікарускімі землямі імперыі. Аднак, разам з тым, царскі ўрад мусіў лічыцца з мясцовай шляхтай, якая ўяўляла сабой вялікую палітычную і культурную сілу, і без якой ён быў проста не ў стане кіраваць далучанымі землямі. Таму ў першай трэці ХІХ ст. царызм захаваў у "Заходніх" * губернях шматлікія асаблівасці ў сістэме суда і саслоўнага самакіравання з часоў Рэчы Паспалітай, а таксама ў сістэме асветы, дзе па-ранейшаму панавала польская мова і большасць школ кантралявалася каталіцкім духавенствам.

Праўда, напачатку імператрыца Кацярына ІІ зрабіла шэраг даволі актыўных уніфікацыйных захадаў адносна далучаных да расійскай дзяржавы земляў Рэчы Паспалітай. Гэтыя захады датычылі як сістэмы мясцовага дзяржаўнага кіравання, так і рэлігійнага жыцця. Напрыклад, царскі ўрад спрабаў з дапамогай гвалтоўных метадаў пераводзіць уніяцкае насельніцтва у праваслаўе. Аднак, пасля ўзыходжання на прастол Паўла І наступіў адносна працяглы перыяд параўнальна ліберальнай палітыкі расійскіх уладаў у "Заходніх" губернях. Дзеля паляпшэння стасункаў з мясцовай шляхтай расійская ўлада вярнула старадаўнія назвы і часткова функцыі шляхецкіх устаноў. У сферы грамадзянскага судаводства працягвалі дзейнічаць нормы Літоўскага Статута. Дзякуючы намаганням асабістага сябра імператара Аляксандра І Адама Чартарыскага актыўна развівалася ў гэты перыяд польскамоўнае школьніцтва пад кіраўніцтвам лепшага ў Расійскай імперыі Віленскага універсітэта. Абсалютная большасць чыноўнікаў губернскіх і павятовых дзяржаўных устаноў набіралася з мясцовай шляхты, прадстаўнікі якой нават займалі пасады начальнікаў губерняў. Праўда, афіцыйнае дзяржаўнае справаводства яны мусілі весці на расійскай мове.

Ліберальны кірунак царскай палітыкі на былых землях Рэчы Паспалітай у значнай ступені быў абумоўлены і знешнепалітычнымі абставінамі. Расія актыўна ўдзельнічала ў войнах з Напалеонах і мусіла клапаціцца пра спакой унутры дзяржавы. Аднак пасля ўступлення ў межы Расійскай імперыі ў 1812 г. войскаў французскага імператара значная частка шляхты Беларусі і Літвы перайшла на яго бок, паколькі спадзявалася, што Банапарт адродзіць незалежную Рэч Паспалітую. З мясцовых жыхароў было сфармавана некалькі вайсковых злучэнняў, якія змагаліся супраць расійскай арміі. Многія памешчыкі беларуска-літоўскіх губерняў актыўна працавалі ў ворганах кіравання, створаных у тыле французскай арміі. Новым уладам прысягнулі таксама вярхі каталіцкага і уніяцкага духавенства. Аднак вайсковая ўдача здрадзіла вялікаму французскаму палководцу, а беларускае сялянства пачало партызанскую вайну супраць тых войскаў, якія заняліся рабаўніцтвам краю. Гэтая вайна, нягледзячы на яе скарацечнасць, прынесла велізарныя матэрыяльныя і людзкія страты Беларусі, наступствы якіх яшчэ доўгі час адбіваліся на гаспадарчым жыцці.

Пераход часткі шляхты Літвы і Беларусі на бок Напалеона не паўплываў істотна на палітыку расійскага самадзяржаўя на беларуска-літоўскіх землях. Надалей адбываўся росквіт польскамоўнай сістэмы адукацыі, а мясцовы чыноўніцкі корпус фармаваўся з тутэйшых ураджэнцаў. У сценах галоўнай навучальнай установы - Віленскага універсітэта, панаваў дух вальнадумства і "ліцьвінскага" патрыятызму. Праявай гэтага стала заснаванне ў 1817 г. тайнага таварыства філаматаў, вакол якога пазней утварыліся больш шырокія і масавыя арганізацыі "прамяністых" і філарэтаў. Сябры азначаных таварыстваў абвяшчалі сваёй мэтай культурна-асветніцкую дзейнасць на карысць адраджэння Рэчы Паспалітай. Сярод іх было шмат таленавітай моладзі. Дастаткова назваць вялікага паэта Адама Міцкевіча, навукоўца-прыродазнаўцу Ігната Дамейку, філолага Восіпа Кавалеўскага, паэтаў і перакладчыкаў Адынца, Тамаша Зана і інш. У большасці сваёй яны паходзілі з этнічна-беларускіх абшараў і называлі сябе "ліцьвінамі", разумеючы пад гэтым прыналежнасць да духоўнай і гістарычнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага. Безумоўна, што адначасова яны былі і патрыётамі Польшчы-Рэчы Паспалітай. У 1823 г. таварыствы філаматаў і філарэтаў былі выкрыты паліцыяй, а найбольш актыўныя ўдзельнікі высланы за межы Беларусі і Літвы.

Палітычная сітуацыя на беларуска-літоўскіх землях пачала змяняцца ў 20-х гадах ХІХ ст., калі ўрад імператара Мікалая І стаў рабіць захады, накіраваныя на абмежаванне культурных асаблівасцей і ўзмацніліся тэндэнцыі да русіфікацыі. Гэта была праява агульнага працэсу ўзмацнення рэакцыі і паліцэскіх метадаў ва ўнутранай палітыцы расійскага самадзяржаўя ў дадзены перыяд.

Паўстанне 1831 г. стала адным з пераломных момантаў гісторыі беларускіх земляў у ХІХ ст. Пасля яго падаўлення царскае самадзяржаўе пачало прадпрымаць рашучыя крокі ў кірунку іх уніфікацыі і асіміляцыі з цэнтральнымі губернямі імперыі. Фактычна, для царскага ўрада гэта была зручная падстава для апраўдання жорсткага палітычнага курсу. Паўстанне ахапіла пераважна заходнія рэгіёны Беларусі. Галоўную ролю ў яго арганізацыі адыгрывала мясцовая шляхта. Паўстанне таксама падтрымала каталіцкае і частка уніяцкага духавенства. Значную частку паўстанцаў складалі сяляне, якіх да ўдзелу ў партызанскіх атрадах актыўна заахвочвалі самі памешчыкі. Праўда, большасць сялянскага насельніцтва паставілася да гэтых падзей досыць індыферэнтна, што тлумачылася невыразнай аграрнай праграмай паўстанцкага кіраўніцтва, а таксама адмоўным стаўленнем да паўстання большай часткі уніяцкага прыходскага духавенства, якое мела істотны ўплыў на сваіх прыхаджан. На дапамогу паўстанцам Беларусі і Літвы з Каралеўства Польскага падыйшлі атрады Гелгуда і Хлапоўскага. Яны нават спрабавалі ўзяць Вільну, аднак пацярпелі паражэнне. Да восені 1831 г. на беларускіх землях баявыя дзеянні фактычна завершыліся.

Пасля падаўлення паўстання ўрад абрынуў рэпрэсіі на яго ўдзельнікаў. Маёнткі памеснай шляхты, якая выступіла супраць урада, былі канфіскаваныя ў дзяржаўную казну. Пачалося актыўнае правядзенне палітыкі "разбору" шляхты, у выніку якой значная частка найбяднейшых прадстаўнікоў прывілеяванага саслоўя губляла свае правы. Таксама была абмежавана самастойнасць шляхецкага саслоўнага самакіравання. Скасоўваліся ўсе асаблівасці шляхецкіх выбарных устаноў, якія яшчэ захаваліся з часоў Рэчы Паспалітай. Права ўдзелу ў выбарах надавалася паводле закона 1835 г. толькі тым землеўладальнікам, якія не менш 10 гадоў былі на дзяржаўнай службе. Такім спосабам урад імнуўся засцерагчыся ад пранікнення ў шляхецкія ўстановы "ненадзейнага элементу".

Адначасова ўрад спрабаваў узмацніць свае пазіцыі ў "Заходніх" губернях шляхам прыцягнення сюды расійскага чыноўніцтва. Дзеля гэтага апошняму надаваліся службовыя ільготы ў выпадку пераезду на новае месца. Аднак істотнага эфекту такая палітыка не прынесла і па-ранейшаму большая частка мясцовага дзяржаўнага чыноўніцтва на беларускіх землях складалася з прадстаўнікоў мясцовай шляхты каталіцкага веравызнання. Праўда, вышэйшыя і найбольш адказныя пасады ў мясцовым адміністрацыйным апараце пасля 1831 г. займалі ўжо выключна расіяне ці прыбалтыйскія немцы.

Вялікае сімвалічнае значэнне мела скасаванне дзеяння ІІІ Літоўскага статута, асобныя артыкулы якога працягвалі захоўваць сваю моц у галіне грамадзянскага заканадаўства. Трэба адзначыць, што большасць з іх ужо даўно састарэла і не адпавядала патрабаванням часу, але ў свядомасці мясцовай шляхты Літоўскі Статут быў сімвалам былой дзяржаўнай і палітычнай велічы свайго краю. Царскі ўрад напачатку спрабаваў прыстасаваць нормы Статута да расійскага заканадаўства. Дзеля гэтага была нават створана спецыяльная камісія, важную ролю ў працы якой адыгрываў выдатны знаўца права і гісторыі ВКЛ Ігнат Даніловіч. Менавіта апошні прапанаваў называць старажытную мову Статута беларускай. Планавалася яго выданне на трох мовах - беларускай (старабеларускай: С.Т. ), расійскай і польскай. Вялася таксама падрыхтоўка да выдання асобнага Зводу законаў "Заходніх" губерняў. Але пасля падаўлення паўстання 1831 г. гэтая ідэя была царскім урадам адкінута і ўзяты курс на поўную уніфікацыю ўсяго заканадаўства. Ужо ў 1831 г. скасоўвалася дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў. А ў 1840 г. качаткова адмянялася яго дзеянне і на астатніх абшарах Беларусі і Літвы. У адпаведным царскім указе гаварылася: " (...)мы признали за благо распространить вполне силу и действия Российских законов на сие издревле русские по происхождению, правам и навыкам их жителей области" [1]. У гэтым жа кірунку быў выдадзены загад імператара Мікалая І аб забароне называць у афіцыйным справаводстве Віцебскую і Магілёўскую губ. Беларускімі, а Віленскую, Гродзенскую і Мінскую - Літоўскімі.

Адной з важнейшых падзей гісторыі Беларусі ХІХ ст., якая істотным чынам паўплывала на гістарычны лёс беларускага народа, стала скасаване уніяцкай царквы ў 1839 г. і далучэнне вернікаў-уніятаў да праваслаўя. Фактычна, царскі ўрад пачаў падрыхтоўку да ліквідацыі Уніі яшчэ да паўстання 1831 г., абапіраючыся на прарасійскую праслойку уніяцкага духавенства на чале з Іосіфам Сямашкам. Пасля падаўлення паўстання засталося толькі пытанне часу. У 1834 г. уніяцкаму прыходскаму духавенству было загадана перарабіць унутранае ўбранства сваіх храмаў такім чынам, каб яны не адрозніваліся ад праваслаўных. Гэтая акцыя выклікала пасіўны супраціў часткі духавенства і вернікаў. Аднак ён быў падаўлены ўладамі, а найбольш зацятыя супраціўнікі уз'яднання з ліку святароў і манахаў высланыя ў расійскія манастыры. Пасля гэтай чысткі ад нелаяльных элементаў былое уніяцкае, а з 1839 г. ужо праваслаўнае духавенства стала галоўнай апорай царскага ўрада сярод беларускага сялянскага насельніцтва. Скасаваннем Уніі і выдаленнем непакорных святароў царызм фактычна пазбавіў каталіцкую шляхту Беларусі ідэалагічнай сувязі з сялянскім людам. А галоўнае, што знік вельмі важны ідэалагічны чыннік, які адрозніваў беларусаў ад расіян і палякаў і стрымліваў працэс іх нацыянальна-культурнай асіміляцыі.

На пачатку 50-х гг. ХІХ ст. царскі ўрад прадпрыняў яшчэ шэраг крокаў, скіраваных супраць шляхты беларускіх земляў. Яшчэ болей абмяжоўваліся паўнамоцтвы шляхецкіх саслоўных устаноў. Асабліва дыскрымінацыйным быў указ, паводле якога сыны мясцовых землеўладальнікаў каталіцкага веравызнання абавязваліся паступаць на дзяржаўную службу па-за межамі Беларусі. У лютым 1855 г. Мікалай І даручыў генерал-губернатарам "Заходніх" губерняў прызначаць на ўсе найбольш адказныя дзяржаўныя пасады рускіх чыноўнікаў праваслаўнага веравызнання шляхам пераводу іх з унутраных рэгіёнаў імперыіі.

Аднак пасля паражэння Расійскай імперыі ў Крымскай вайне і ўзыходжання на прастол Аляксандра ІІ надыходзіць час лібералізацыі ўнутранай палітыкі самадзяржаўя. Царскі ўрад скасаваў частку дыскрымінацыйных абмежаванняў, якія датычылі мясцовай шляхты. Так, яе прадстаўнікі, напрыклад, атрымалі роўныя правы з расійскімі служачымі для паступлення на дзяржаўную службу. У навучальных установах было дазволена выкладанне польскай мовы. Пачалася падрыхтоўка сялянскай рэформы, а таксама рэформаў мясцовага самакіравання і сістэмы адукацыі. У грамадстве наспявалі кардынальныя пераўтварэнні, якія мусілі істотным чынам змяніць існуючы сацыяльна-палітычны лад.


Гаспадарчае і сацыяльнае развіццё ў канцы ХVІІІ - першай палове ХІХ ст.

У беларускай савецкай гістарыяграфіі сцвярджалася, што далучэнне беларускіх земляў да Расійскай імперыі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай станоўча адбілася на гаспадарчым іх развіцці, паколькі Беларусь увайшла у агульнарасійскі рынак. Гэты погляд захаваўся і ў выдадзеных у 1994 г. Інстытутам гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі "Нарысах гісторыі Беларусі": "Уцягванне Беларусі ў агульнарасійскую гаспадарчую сістэму пашырала рынак збыту прадуктаў земляробства, садзейнічала пэўнай эканамічнай арыентацыі і спецыялізацыі" [2]. У якасці абгрунтавання вышэйназванай тэзы даследчыкі прыводзілі дадзеныя аб павелічэнні колькасці насельніцтва, найперш гарадскога, валавых збораў збожжа і іншых сельскагаспадарчых культур, росце колькасці прадпрыемстваў і г. д. Аднак, пры гэтым звычайна не тлумачылася, у якой ступені менавіта фактар далучэння да Расійскай імперыі садзейнічаў эканамічнаму росту і не прыводзіліся параўнанняў з дынамікай гаспадарчага развіцця беларускіх земляў ў другой палове ХVІІІ ст. У найгоршым гаспадарчым становішчы ў першай палове ХІХ ст. знаходзілася, напрыклад, Віцебская губерня, якая ў першую чаргу ў сілу свайго геаграфічнага становішча павінна была скарыстаць з пераваг далучэння да агульнарасійскага рынку. Акрамя таго, адной з падставовых тэзаў беларускай савецкай гістарыяграфіі была тэза аб крызісе феадальна-памешчыцкай сістэмы гаспадарання, праявай якога стала пагаршэнне становішча беларускага сялянства - самай шматлікай катэгорыі насельніцтва. Гэта зноў такі фактычна супярэчыла палажэнню пра дабратворны ўплыў далучэння да імперыі А увогуле, на нашу думку, цяжка гаварыць пра нейкую гаспадарчую палітыку царскіх уладаў на беларускіх землях. Некаторыі акцыі ўрада, якія ўплывалі ў пэўнай ступені на гандаль і гаспадарку, мелі пад сабой ідэалагічныя, а не эканамічныя прычыны. Гэта датычыла, напрыклад, высялення яўрэяў, якія пераважна займаліся гандлем, з сельскай мясцовасці і 50-вярстовай прымежнай зоны. Цікава, што тут царызм знаходзіў поўнае паразуменне з мясцовай шляхтай. Апошняя таксама лічала яўрэйскае насельніцтва прычынай цяжкага эканамічнага становішча беларускага краю.

Аднак, нягледзячы на адсталасць гаспадаркі Беларусі, прынамсі ў параўнанні з суседнімі польскімі і прыбалтыйскімі землямі, у першай палове ХІХ ст. назіраецца відавочны эканамічны рост. Цэнтрамі развіцця гандлю, прамысловасці і рамёстваў былі гарады і мястэчкі. Гарадское насельніцтва Беларусі вырасла з канца ХVІІІ ст. да сярэдзіны ХІХ ст. прыкладна ў чатыры разы, з 79 да 230 тысяч [3]. Праўда, рост гэты ў значнай ступені быў абумоўлены перасяленнем яўрэйскага насельніцтва ў гарады з сельскай мясцовасці.

Колькасць мануфактур з 1828 г. па 1858 г. павялічылася з 3311 да 6508, а рабочых на іх - прыблізна ў 5 разоў [4]. Але большасць складалі дробныя прадпрыемствы з невялікай колькасцю работнікаў. Буйныя мануфактуры і фабрыкі звычайна належалі багатым землеўладальнікам, якія мелі патрэбныя для іх заснавання грошы, зямлю і прыгонных сялян у якасці таннай рабочай сілы. Сярод усіх прамысловых прадпрыемстваў пераважалі вінакурні, на якіх збожжа і бульба з памешчыцкіх гаспадарак пераганялася ў гарэлку. Адной з галоўных перашкодаў у развіцці прамысловасці былі вузкасць мясцовага рынку і недахоп капіталаў. Насуперак палажэнням савецкай гістарыяграфіі пра перавагі агульнарасійскага рынку для беларускай гаспадаркі паступовыя прыкметы наступлення прамысловай рэвалюцыі найбольш выразна праяўляліся на захадзе Беларусі. У памежных паветах Гродзенскай губ. назіралася найбольш высокая канцэнтрацыя фабрык і мануфактур, у заснаванні якіх галоўную ролю адыгрывалі нямецкія прадпрымальнікі.

Вузкасць унутранага рынку стрымлівала таксама развіццё гандлю. У яго арганізацыі вельмі істотную ролю адыгрывалі шматлікія кірмашы. Вываз тавараў з беларускіх земляў пераважаў над іх увозам. Галоўнымі артыкуламі экспарту былі сельскагаспадарчыя тавары, а таксама лес і гарэлка. Вядучую ролю ў арганізацыі гандлёвых сетак адыгрывалі яўрэйскія купцы. Неабходнасць выплаты дзяржаўных падаткаў падштурхоўвала таксама сялян выходзіць на гарадскія рынкі. Аднак у цэлым сувязь сельскага насельніцтва з рынкам была яшчэ вельмі слабая і сялянскія гаспадаркі мелі паўнатуральны характар.

Становішча сялянства, якое складала абсалютную большасць насельніцтва Беларусі, пасля далучэння да Расійскай імперыі практычна не змянілася. Паводле высноў беларускай гістарыяграфіі на працягу першай паловы ХІХ ст. назіраецца павышэнне адпрацовачных павіннасцей прыгонных сялян і скарачэнне іх зямельных надзелаў за кошт павелічэння панскага ворыва. Матэрыяльнае становішча сялян у гэты перыяд звычайна было вельмі цяжкім. Спосабы вядзення сялянскай гаспадаркі знаходзіліся на прымітыўным узроўні і амаль не адрозніваліся ад старажытных часоў. Масавы голад і эпідэмічныя захворванні заставаліся звыклай з'явай у тагачаснай беларускай вёсцы. Уціск з боку паноў-землеўладальнікаў дапаўняўся дзяржаўнымі падаткамі і рэкруцкімі наборамі.

Крытычная сітуацыя, якая склалася ў сельскай гаспадарцы ўсёй Расійскай імперыі, прымушала царскі ўрад шукаць шляхі выхаду з крызісу. Рэформы пачаліся ў дзяржаўнай вёсцы. У 1839 г. імператар падпісаў заканадаўчыя дакументы, згодна з якімі ў "Заходніх" губернях утвараліся спецыяльныя ўстановы для кіравання казённымі маёнткамі, падпарадкаваныя новаўтворанаму Міністэрству дзяржаўных маёмасцей. Дзяржаўныя сяляне атрымалі права на саслоўнае самакіраванне, пачалося правядзенне люстрацыі казённых маёнткаў і паступовы перавод сялян з адпрацовачных павіннасцей на грашовы аброк. У цэлым рэформа 1839 г. станоўча паўплывала на жыццё дзяржаўнай вёскі.

У 40-х гадах ХІХ ст. урад таксама ўзняў пытанне аб увядзенні ў памешчыцкіх маёнтках абавязковых інвентароў, якія б рэгулявалі памеры сялянскіх павіннасцей на карысць уладальнікаў. У 1844 г. было зацверджана імператарам палажэнне аб утварэнні у "Заходніх" губернях спецыяльных камітэтаў для разгляду і зацвярджэння інвентароў памешчыцкіх маёнткаў. Аднак справа гэтая пасоўвалася вельмі марудна з прычыны супраціву памешчыкаў. У 1852 г. імператар падпісаў указ аб увядзенні ў беларуска-літоўскіх губернях інвентарных правіл, згодна якім сялянам пакідалася зямля, што знаходзілася ў іх карыстанні. Аднак гэтая рэформа фактычна не прынесла сялянам ніякіх палёгкаў у іх становішчы. Названыя крокі ўрада ў кірунку некаторага рэфармавання сацыяльных адносін на беларускай вёсцы былі выкліканы таксама ў пэўнай ступені імкненнем царызму выкарыстаць супярэчнасці паміж сялянствам і шляхтай у сваіх мэтах. У цэлым дадзеныя аграрныя пераўтварэнні 40-50-х гг. ХІХ ст. насілі палавінчаты і незавершаны характар. Ключавой праблемай заставалася існаванне прыгоннага права. Значная частка памешчыкаў Беларусі і Літвы разумела гістарычную неабходнасць скасавання прыгону, праўда, пры гэтым спадзявалася пакінуць у сваіх руках усю зямлю. Таму зусім невыпадкова, што падрыхтоўка сялянскай рэформы пачалася з беларуска-літоўскіх губерняў.


Навука і культура. Зараджэнне беларусазнаўства ў першай палове ХІХ ст.

На працэсы развіцця культуры Беларусі ў ХІХ ст. вялікі ўплыў аказвалі ідэі Асветніцтва і Рамантызму. Як ужо адзначалася вышэй, далучэнне да Расійскай імперыі не паўплывала істотна на стан асветы. Сістэма школьніцтва, закладзеная славутай Адукацыйнай камісіяй, атрымала далейшае развіццё ў першай трэці ХІХ ст. Цэнтрам навукі і культурнага жыцця на абшарах былога ВКЛ быў утвораны ў 1803 г. на базе былой Вышэйшай школы Віленскі універсітэт. Ён адначасова стаў адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай навучальнай акругі, у склад якой уваходзілі былыя ўсходнія землі Рэчы Паспалітай. Віленскі універсітэт знаходзіўся на першым месцы ў Расійскай імперыі па колькасці студэнтаў. Тут выкладалі такія выдатныя даследчыкі, як філосаф, астраном і матэматык Ян Снядэцкі, яго брат, біёлаг Ежы Снядэцкі, батанік Станіслаў Юндзіл, медыкі Франк і Пелікан, а таксама многія інш. У сценах універсітэту дынамічна развівалася гістарыяграфія ВКЛ, да прадстаўнікоў якой належалі выдатныя гісторыік Іосіф Лелявель, Ігнат Даніловіч, Ігнат Анацэвіч, Іосіф Ярашэвіч. У абуджэнні цікавасці грамадства да культурнай спадчыны ВКЛ і старабеларускай пісьмовай традыцыі вялікую ролю адыграў вядомы славіст Міхал Баброўскі. Цікава, што Міхал Баброўскі, Ігнат Даніловіч, Ігнат Анацэвіч, Іосіф Ярашэвіч, філолаг Платон Сасноўскі, выдавец Антось Марціноўскі паходзілі з уніяцкага прыходскага духавенства. На думку некаторых гісторыкаў менавіта ў гэтым асяроддзі зараджаюцца парасткі беларускай нацыянальнай ідэі.

Пасля паўстання 1831 г. царскі ўрад зачыніў Віленскі універсітэт, у якім ён бачыў рассаднік бунтарскіх ідэй, а навучанне ў сярэдніх і пачатковых школах пераводзілася на расійскую мову: "(...) для доставления юношеству Западных губерний образования в духе русском, необходимо стараться, дабы русский язык посредством первоначального воспитания сделать там народным" [5].

Пасля закрыцця Віленскага універсітэта цэнтрамі навукова-культурнага жыцця сталі навуковыя перыядычныя выданні "Ateneum", "Teka Wilenska", "Rubon" і інш. Тут друкаваліся шматлікія навуковыя артыкулы, прысвечаныя гісторыі і культуры Беларусі. Найбольш вядомымі і актыўнымі выдаўцамі такіх часопісаў былі пісьменнік Ігнат Крашэўскі і этнограф, археолаг і гісторык Адам Кіркор.

Адным з важнейшых кірункаў развіцця гуманітарных навук на беларускіх землях у першай палове ХІХ ст. стала вывучэнне традыцыйнай народнай культуры. Гэтая тэндэнцыя была абумоўлена ўплывамі Асветніцтва і Рамантызму, абуджэннем сярод адукаванага грамадства цікавасці да старажытнай дахрысціянскай культуры і гісторыі, сляды якой яны бачылі ў звычаях і традыцыях простага люду. Пэўную ролю тут адыгрывалі і палітычныя прычыны - паражэнні ў барацьбе з расійскім самадзяржаўем прымушалі мясцовую шляхту, асабліва яе перадавую частку, шукаць згоды і паразумення з сялянствам, якое даволі абыякава ставілася да патрыятычных заклікаў паўстанцаў. Першыя спробы літаратурнай творчасці на беларускай мове зяўляліся па-сутнасці спробамі наладзіць масток паміж мясцовай польскамоўнай шляхецай культурай і беларускамоўнай культурай простага люду, данесці да сялян у зразумелай ім мове набыткі і вартасці шляхецкай цывілізацыі.

Пачынальнікам навуковага беларусазнаўства, археалогіі і фалькларыстыкі стаў ураджэнец Міншчыны Зарыян Даленга-Хадакоўскі (Адам Чарноцкі), які быў у маладосці арганізатарам тайнага антыўрадавага гуртка і патрапіў за гэта ў ссылку, а пазней, змяніўшы прозвішча, заняўся навуковай дейнасцю. Менавіта Даленга-Хадакоўскі адным з першых пачаў друкаваць у перыядычных выданнях артыкулы пра беларускую народную культуру.

Вывучэнне сялянскай мовы, фальклору, традыцый і звычаяў абвяшчалася адным з накірункам асветніцкай дзейнасці філаматаў і філарэтаў. Актыўны ўдзельнік гуртка філарэтаў Ян Чачот, блізкі сябар і зямляк Адама Міцкевіча стаў адным з найбольш вядомых даследчыкаў беларускага фальклора. Пасля вяртання з царскай ссылкі ён выдаў ў выніку карпатлівай збіральніцкай працы фалькларыстычнае даследаванне "Сялянскія песні з-над Дзвіны і Нёмана". Народныя тэксты Чачот перакладаў на польскую мову, а ў апошніх выданнях падаваў у арыгінале. Ён таксама заклікаў інтэлігенцыю да вывучэння беларускай мовы і сам склаў яе невялікі слоўнічак.

Значны ўнёсак у развіццё беларусазнаўства ўнеслі такія выдатныя даследчыкі як браты Яўстах і Канстанцін Тышкевічы, Адам Кіркор і многія іншыя. У перыядычных выданнях Вільні, Пецербурга, Масквы і Варшавы ў гэты перыяд выходзіць вялікая колькасць матэрыялаў, прысвечаных беларускаму фальклору, мове, звычаям і традыцыям. У 1840 г. палітычны эмігрант Аляксандр Рыпінскі выдаў ў Парыжы фалькларыстычнае даследаванне "Беларусь". У работах Паўла Шпілеўскага, сына прыходскага святара з Міншчыны, уздымалася праблема паходжання беларускай мовы і яе месца сярод іншых славянскіх моў. Актыўныя даследаванні беларускай мовы праводзілі Станіслаў Мікуцкі і Іван Насовіч.

Нягледзячы на неспрыяльныя ўмовы, якія склаліся пасля закрыцця Віленскага універсітэта, працягваецца вывучэнне гісторыі Беларусі. Асаблівае значэнне мелі работы М.Без-Карніловіча "Гістарычныя звесткі пра выдатныя месцы Беларусі з далучэннем і іншых звестак, што да яе адносяцца" (1855 г.) і А.Турчыновіча "Агляд гісторыі Беларусі са старажытных часоў" (1857 г.). Фактычна ўпершыню ў гэтых кнігах гісторыя Беларусі разглядалася як асобны прадмет даследавання. Турчыновіч, напрыклад, заяўляў, што "Беларусь мае ўласную гісторыю".

Адной з важнейшых культурных падзей у першай палове ХІХ ст. стала адраджэнне літаратуры на беларускай мове. Яе пачынальнікам, калі не лічыць ананімных аўтараў, можна назваць Яна Чачота, які першым падпісваў сваім прозвішчам беларускамоўныя вершы. Гэтыя вершы мелі асветніцкі характар і прызначаліся для сялян. Хоць яны не вызначаліся высокім мастацкім узроўнем і не ішлі ў параўнанне з польскімі вершамі паэта, але паклалі пачатак станаўленню новай беларускамоўнай літаратуры. Амаль адначасова з Чачотам займаўся літаратурнай творчасцю Ян Баршчэўскі, ураджэнец Полаччыны. Яго пяру таксама належала некалькі вершаў на беларускай мове. Галоўны твор Баршчэўскага "Шляхціч Завальня альбо Беларусь у фантастычных апавяданнях" быў напісаны на польскай мове, аднак на грунце беларускіх народных паданняў. Паступова да беларускамоўнай літаратуры далучаліся новыя аўтары, а для некаторых з іх творчасць на беларускай мове становіцца нават асноўным кірункам іх дзейнасці. Сярод іх трэба назваць Арцёма Вярыгу-Дарэўскага і Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. На жаль, большасць твораў першага да нас не дайшла. А Дунін-Марцінкевіч становіцца фактычна першым класікам беларускай літаратуры. Яго творчасць мела выразны асветніцкі кірунак і ставіла мэтай данесці да сялянскага насельніцтва ў яго "простай" мове промні асветы і высокай шляхецкай культуры. Дзеля гэтага, напрыклад, Дунін-Марцінкевіч перакладаў Адама Міцкевіча. Ён таксама спрабаваў праз літаратуру прапагандаваць ідэю класавага міру і гармоніі ў стасунках спаланізаванай шляхты і сялянства. Беларускамоўная творчасць, у прыватнасці Дуніна-Марцінкевіча, выклікала сярод некаторых польскіх крытыкаў заўвагі такога кшталту, што гэта творчасць не мае сэнсу і нават нясе ў сябе пагрозу для польскай літаратуры на беларускіх землях. Супраць гэтага падыходу і ў абарону беларускамоўных твораў выступіў вядомы пісьменнік і літаратурны крытык Літвы-Беларусі Уладзіслаў Сыракомля (Людвік Кандратовіч - С.Т.), які сам спрабаваў пісаць на беларускай мове. На думку Сыракомлі, беларуская мова мела такія ж правы на літаратурную апрацоўку, як і іншыя славянскія мовы. Такім чынам, у першай палове ХІХ ст. былі закладзены першыя падваліны працэсу станаўлення і развіцця беларускамоўнай літаратуры, галоўны ўклад у адраджэнне якой унеслі прадстаўнікі мясцовай шляхецкай інтэлегенцыі, выхаваныя ў польскамоўнай культурнай традыцыі.

Неад'емнай часткай культурнага жыцця тагачаснага беларускага грамадства, найперш гарадскога, быў тэатр. У гарадах і мястэчках актыўна дзейнічалі прыватныя тэатральныя трупы, якія працавалі на камерцыйнай аснове. З'явіліся сталыя гарадскія тэатры з прафесійнымі акторскімі калектывамі. Яны далучылі шырокае кола насельніцтва да набыткаў сусветнай драматургіі. У шляхецкім, чыноўніцкім і афіцэрскім асяроддзі вялікай папулярнасцю карыстаўся аматарскі тэатр. Тэатральнае жыццё ў гэты перыяд было двухмоўным - польска-расійскім. Царскі ўрад імкнуўся ўзмацніць кантроль над тэатрамі. Праведзеная ў 1845-1847 гг. на Беларусі і Літве тэатральная рэформа па-сутнасці ліквідавала вандроўныя трупы і ўскладняла гастрольную дзейнасць тэатаральных калектываў, абмяжоўвала іх свабоду ў выбары рэпертуару.

У гэты перыяд робіць свае першыя крокі беларускамоўны тэатр. Пачатак яго дзейнасці звязаны з іменем В.Дуніна-Марцінкевіча. У 1841 г. адбылася прэм'ера яго першага аматарскага спектакля - камічнай оперы "Рэкруцкі яўрэйскі набор", музыку да якой напісаў С.Манюшка. У 1852 г. са сваімі роднымі і сябрамі паставіў камічную оперу "Ідылія", многія героі якой размаўлялі і спявалі на беларускай мове. На жаль, пасля гэтага беларускамоўны тэатр у сілу палітычных прычын спыніў сваё існаванне больш чым на паўстагоддзя.

Высокага ўзроўню на беларускіх землях у першай палове ХІХ ст. дасягнула выяўленчае мастацтва. Вялікую ролю тут адыграў Віленскі універсітэт, дзе на кафедры жывапісу працавалі такія выдатныя майстры, як Ф.Смуглевіч і Я.Рустэм, а на кафедры скульптуры - А.Ле Брун і К.Ельскі. На пачатку ХІХ ст. у мастацтве Беларусі дамінуе класічны стыль. Аднак паступова ўсё больш моцнымі становяцца рамантычныя павевы, якія ламаюць устаноўленыя класіцызмам стэрэатыпы і каноны, бо апошнія ўжо пачалі стрымліваць свабоду творчасці. Найбольш папулярнымі жанрамі беларускіх мастакоў былі пейзажны, гістарычны і партрэтны жывапіс. Творы В.Дмахоўскага, Ю.Карчэўскага, К.Русецкага, Я.Дамеля, Я.Сухадольскага, М.Кулешы, І.Хруцкага. В.Ваньковіча, І.Аляшкевіча і інш. сталі яркім набыткам беларускага і еўрапейскага мастацтва. Закрыццё Віленскага універсітэта пазбавіла беларуска-літоўскія землі асноўнага цэнтру падрыхтоўкі высокапрафесійных мастакоў. Аднак, нягледзячы на гэта, і ў далейшым захавалася мясцовая школа жывапісу, са сваімі адметнымі рысамі.

Класічны стыль на пачатку ХІХ ст. дамінаваў і ў беларускай архітэктуры. Паводле канонаў гэтага стылю ўзводзіліся адміністрацыйныя будынкі, палацы і храмы. Аднак паступова назіраецца размыванне рысаў класіцызму і ў будаўніцтве пачала панаваць эклектыка, для якой было характэрным даволі вольнае спалучэнне асаблівасцей розных стыляў і эпох. Палітыка царызму таксама накладала свой адбітак на развіццё архітэктуры. Так, урад абмяжоўваў, асабліва пасля паўстання 1831 г., свабоду будаўніцтва каталіцкіх храмаў, якія звычайна з'яўляліся найбольш манументальнымі архітэктурнымі збудаваннямі на беларускіх землях, а некаторыя касцёлы нават перарабляліся на праваслаўныя цэрквы.

Такім чынам, палітыка расійскага самадзяржаўя накладала даволі істотны адбітак на працэс культурнага развіцця беларускіх земляў. Вастрыё гэтай палітыкі было накіравана на абмежаванне польскамоўнай культуры і звязаных з ёй ідэалагічна і псіхалагічна формаў выяўленчага мастацтва і архітэктуры. Адначасова ўрад максімальна спрыяў развіццю расійскамоўнай культуры, пераважна ў яе афіцыёзным варыянце, і нават экспартаваў розныя формы гэтай культуры на Беларусь. Аднак адной з галоўных новых з'яў у культурным жыцці на беларускіх землях стала ў разглядаемы перыяд зараджэнне і развіццё ўласна беларускай па сваёй форме і зместу вышэйшай культуры


Сяргей Токць (Гродна)


Гаспадарчае і грамадска-палітычнае жыццё ў другой палове ХІХ - пачатку ХХ ст.

Прыгонны лад, якi працяглы час з'яўляўся падмуркам усяго комплексу сацыяльна-эканамiчных адносiн у Расiйскай iмперыi, у ХIХ ст. канчаткова ператварыўся ў перашкоду развiцця краiны. Пагаршэнне эканамiчнага становiшча, нарастанне сялянскага антыпрыгоннiцкага руху ставіла ў парадак дня пытанне пра адмену прыгонніцтва. Ініцыятарамі гэтай рэформы яшчэ ў першай палове ХІХ ст. былі землеўласнікі Віленшчыны і Гарадзеншчыны. Аднак улады Расійскай імперыі толькі пасля паражэння Расіі ў Крымскай вайне (1853-1856) зразумелі неабходнасць і непазбежнасць рэфармавання.

У сваім выступленні на агульным сходзе Дзяржаўнага савета 28 студзеня 1861 г. імператар Аляксандр ІІ адзначыў вялізарнае значэнне адмены прыгоннага ладу: "Дело об освобождении крестьян, которое поступило на рассмотрение Государственного совета по важности своей я считаю жизненным для России вопросом, от которого будет зависеть развитие её силы и могущества" [6]. Імператар таксама звярнуў увагу на неабходнасць паляпшэння ўзроўня жыцця сялян. Але перавагу свайго новага становішча апошнія адчулі не адразу.

У адпаведнасцi з імператарскім Манiфестам ад 19 лютага 1861 г., сяляне станавiлiся вольнымi людзьмi. Зямля маёнткаў абвяшчалася ўласнасцю памешчыкаў. Аднак частку яе закон абавязваў прадаць былым прыгонным. Прадугледжвалася, што выкупiць свае надзелы сяляне змогуць не раней, чым праз 9 гадоў. Да таго часу захоўвалiся ўсе павiннасцi. Выкупныя плацяжы сялян значна перавышалi рэальны кошт зямлi. Фактычна сяляне павінны былі плаціць не толькі за зямлю, але яшчэ і за свабоду. Гістарычныя дакументы адлюстравалі незадавальненне былых прыгонных. Сяляне чакалi зусiм iншую "зямлю i волю".

Аднак у эканамічным развіцці Беларусі дзякуючы рэформе адбываліся пэўныя пазітыўныя зрухі. У пачатку 1880-х г. трансфармавалася структура сельскай гаспадаркі. Значнае месца пачала адыгрываць малочная жывёлагадоўля. У севазвароце павялічылася доля тэхнічных культур. Вялікае значэнне мела будаўніцтва новых шляхоў зносін, асабліва чыгуначных магістралей (Маскоўска-Брэсцкай, Лібава-Роменскай і Палескай). Хутка развівалась прамысловасць. Калi ў 60-я гг. ХІХ ст. прамысловасць Беларусi знаходзiлася пераважна на дробнатаварнай i мануфактурнай стадыях развiцця, то ў канцы 90-ых гадоў у ёй ужо дамiнавалi фабрыкi i заводы. Адбыўся пераход ад ручной працы да машыннай вытворчасцi. Значна ўзрасла колькасць гарадскога насельнiцтва. Тым не менш па-ранейшаму большую частку таварнай прадукцыі давалі буйныя абшарніцкія гаспадаркі, якім належала да 55% працэнтаў зямлі [7]. Сялянскія гаспадаркі былі менш звязаны з рынкам. Значная іх частка захоўвала дробнатаварны і нават патрыярхальны характар. Праблемай беларускай вёскі нават пасля выкупу сялянамі часткі памешчыцкіх зямель заставалася малазямелле.

Працэс рынкавай пераарыентацыi сельскай гаспадаркі суправаджаўся разарэннем многiх маёнткаў. Гэта павінна было прывесці да пэўнага задавальнення сялянскага попыту на зямлю і ў перспектыве да фарміравання моцнага сярэдняга класу ў беларускай вёсцы. Аднак у Беларусi гэты працэс iшоў вельмі марудна. Пэўную замаруджанасць абумоўлівала палiтыка царызма, якi iмкнуўся да насаджэння ў Беларусi рускага памешчыцкага землеўладання. Палітычныя абмежаваннi забаранялi набываць зямлю мясцовым польскiм памешчыкам, беларускiм сялянам-католiкам i яўрэйскай грамадскасці. У выніку зямля амаль не паступала на продаж. Зямельны рынак быў бедным, бо названыя катэгорыі рабілі ўсё, каб не выпусціць яе са сваіх рук.

Тым не менш у параўнанні з дарэформеннай эпохай эканамічнае становішча сялян палепшылася. Наступствам гэтага стаў сапраўдны дэмаграфічны выбух у Беларусі. У другой палове ХІХ ст. колькасць насельніцтва амаль падвоілася. У 1897 г. у Беларусі (у сучасных межах) пражывала 6,5 млн. чал. [8] ( У 1858 г. - каля 3,3 млн.)

Рэформа 1861 г. была першай з цэлага шэрагу рэформаў (земская, ваенная, судовая, школьная i iнш.), якiя праводзiлiся ў 60-70-я гг. ХІХ ст. Яны спрыялі пэўнай лібералізацыі грамадскага жыцця ў Расіі, паступоваму ўключэнню ў яго былых прыгонных рабоў. Аднак у Беларусі i Лiтве гэтыя рэформы або не праводзіліся наогул, або ўводзiлiся ў абмежаваным выглядзе. Прычына хавалася ў расійска-польскім супрацьстаянні, якое рэзка абвастрылася на пачатку 60-х гг. ХІХ ст.

Гэта быў час уздыму вызваленчага руху ў Польшчы, Беларусi i Лiтве. Ужо з канца 50-ых гадоў царскiя ўлады ў гэтым рэгiёне адчувалi рост варожасцi да сябе з боку карэннага насельнiцтва. Вялiкую ролю ў падрыхтоўцы паўстання ў Беларусi адыграла радыкальная плынь мясцовых лібералаў, сярод якiх вылучалася постаць Вікенція Канстанціна (Кастуся) Калiноўскага (1838-1864). Менавiта ён у 1861 г. заснаваў у Гродне рэвалюцыйную арганiзацыю i быў галоўным аўтарам славутай "Мужыцкай праўды". Газета заклікала сялян уздымацца на барацьбу супраць расійскага прыгнёту: "[…] hłum, zdzierstwo i niesprawiedliwość wychodzić ad samoho Cara - jon to z nas wybieraje wojsko, jon to z nas wydzieraje hroszy niby na potrebu naroda, a uziauszy sia zausimi hyclami za ruki, adno nas ciemiężyć, trymaje u niawoli. […] Dziery z nas Car, dzierecie z nas czynouniki jeho chacia da astatniej szkury; no pamiatajcie szto i na nas prydzie para. Pamiatajcie szto kali mużyk razhulajeć sia, to jak świet szeroki, krou wasza paljeć sia!!!" [9]

У студзені 1863 г. у Польшчы пачалося паўстанне. Варшаўскiя палiтыкi пачалi яго без узгаднення з Лiтоўскiм правiнцыйным камiтэтам (ЛПК), якiм кiраваў К.Калiноўскi. Абвешчаная ў Варшаве праграма паўстання фактычна iгнаравала патрабаваннi радыкальных лібералаў Беларусi i Лiтвы па аграрнаму пытанню. Тым не менш ЛПК падтрымаў паўстанне. Спробы ўладаў не дапусцiць пашырэння паўстання на Беларусь аказаліся марнымі.

Лёс барацьбы з царызмам у значнай меры залежаў ад пазiцыi сялянства, якое не мела сiмпатый нi да памешчыкаў, нi да царскiх чыноўнiкаў. Радыкальныя лібералы на чале з К.Калiноўскiм iмкнулiся ператварыць паўстанне ў Беларусi ў сялянскую рэвалюцыю. Расійскія ўлады таксама выдатна разумелi значэнне сялянскай пазiцыi i рабiлi захады, каб перацягнуць сялян на свой бок. Урэшце рэшт iх уступкі (напрыклад, дазвол сялянам выкупляць памешчыцкую зямлю і інш.) у сукупнасцi з абмежаванасцю сацыяльнай i нацыянальнай праграмы Цэнтральнага нацыянальнага камітэту спрыялi таму, што значная частка сялянства не падтрымала паўстанцаў альбо паставiлася да iх варожа. Тым не менш у краi разгарнулася партызанская вайна.

З сярэдзiны мая 1863 г. падаўленнем паўстання ў Беларусi i Лiтве кiраваў вiленскi генерал-губернатар граф Мураўёў, якi атрымаў надзвычайныя паўнамоцтвы. Невыпадкова гiсторыя замацавала за iм мянушку "вешальнiка". Карнiкi перамагалi. Усе намаганнi К.Калiноўскага i яго паплечнiкаў дабiцца пералому ў ходзе барацьбы былi безвынiковымi. З дапамогай рэпрэсiй М.Мураўёў прымусiў частку памешчыкаў i каталiцкага духавенства адмовiцца ад падтрымкi паўстання. Яны падпiсалi вернападданнiцкiя звароты (адрасы) на iмя цара. У вынiку здрады ў студзенi 1864 г. трапіў за краты кіраўнік паўстання ў Беларусі і Літве. 10 сакавiка 1864 г. у Вільні быў прыведзены ў выкананне смяротны прысуд ваенна-палявога суда над Кастусём Калiноўскiм. Паўстанне было разгромлена. Беларусь уступiла у змрочную паласу рэпрэсiй i ўзмоцненай русiфiкацыi краю.

У цяжкiх i неспрыяльных умовах праходзiў працэс утварэння беларускай нацыi. Большая частка Беларусi ўваходзiла ў межы пяцi губерняў: Вiленскай, Вiцебскай, Гарадзенскай, Магiлёўскай i Менскай. Па вынiках перапiсу 1897 г. 73% насельніцтва Беларусі (у сучасных межах) прызналі сваёй роднай мовай беларускую. Па падліках польскага дэмографа і гісторыка Пятра Эберхардта нацыянальная структура насельніцтва выглядала наступным чынам: беларусы - 4356,2 тыс. (67,8%), яўрэі - 910,9 тыс. (14,2), палякі - 838,9 тыс. (13,0%), рускія - 224,% тыс. (3,5%) [10]. Нацыянальна-культурнае жыццё беларусаў, як і іншых нерускіх народаў Беларусі і Літвы, працякала ва ўмовах дзеяння выключных законаў, накiраваных на поўную русiфiкацыю края. Гэта - насаджэнне рускага землеўладання, засiлле рускiх чыноўнiкаў, забарона нацыянальнай школы, друку на польскай, літоўскай і беларускай мове (лацінкай) i г.д. Культурнае жыццё замерла. Гэтаму спрыяла i адсутнасць дастатковай колькасцi навучальных устаноў. Пасля закрыцця ў 1864 г. Горы-Гарэцкага земляробчага iнстытуту ў Беларусi не засталося нiводнай вышэйшай навучальнай установы. Не хапала i школ сiстэмы сярэдняй адукацыi. Народныя школы, разлiчаныя на сялянскiх дзяцей, маглi ахапiць толькi нязначную iх частку. Да таго ж i ўзровень адукацыi, асаблiва ў народнай школе, быў даволi нiзкiм. Не апошнюю ролю ў гэтым адыгрывала руская мова навучання, якую вучні проста не разумелi. Адной з галоўных мэтаў расійскага царызма ў адукацыi была русiфiкацыя краю.


Станаўленне нацыянальнай ідэі і развіццё беларускай культуры ў другой палове ХІХ - пачатку ХХ ст.

Паступова разгортваўся беларускi нацыянальны рух. У канцы 70 - пачатку 80-х г. ХІХ ст. справу К.Калiноўскага працягнулі беларускія народнікі - прыхільнікі сацыялістычнай ідэалогіі ў яе расійскім (герцанаўскім) варыянце. У шэрагу публiцыстычных твораў яны ўпершыню тэарэтычна абгрунтавалі iснаванне самастойнага беларускага этнасу: "Обратимся к нашей Родине. Эта страна (Беларусь-А.С.) имеет все оригинальные особенности, которые сообщают ей своеобразную физиономию и самым естественным образом выдвигают её как особую отрасль славянского племени [...] Народ, живущий здесь, благодаря непроходимости болотов, песков и, редеющих ныне, лесов, сохранил до сих пор чистый тип славянского племени.[...] Разделяя в продолжении многих веков одну и ту же горькую участь от своих "благодетелей" - Польши и Великороссии, - народ Белоруссии чувствует свою органическую связь и отличает свои интересы от интересов поляков и великороссов [...] Ко всему этому нужно прибавить, что Белоруссия имеет свой особенный язык, который по мнению опытных филологов, представляет много интересного, как остатки наиболее сохранившегося чистого славянского наречия.[...] Все эти особенности Белоруссии дают право на автономную федеративную самостоятельность в семье других народностей России в будущем" [11].

Высновы, якiя рабiла беларуская моладзь народнiцкага накiрунку, у значнай меры грунтавалiся на вынiках этнаграфiчных даследаванняў 60-70-х гадоў. Вывучэнне мовы, фальклора, звычаяў, матэрыяльнай культуры беларусаў сведчыла, нярэдка насуперак жаданням арганiзатараў экспедыцый, аб непаўторнасцi i багаццi культуры беларусаў.

Узмацненне русiфiкацыйнай палiтыкi адмоўна паўплывала на развiццё беларускай культуры. Фактычная забарона беларускага друку прывяла да таго, што да 1889 г. не ўбачыў свету нiводны беларускi мастацкi твор. З канца 80-х гадоў цэнзура прапускала ў друк толькі асобныя творы, блізкія па характару да фальклорных, паколькі беларуская мова па-ранейшаму афіцыйна не прызнавалася [12].

Першым у поўным сэнсе слова беларускiм паэтам і пісьменнікам стаў Францішак Багушэвiч (1840-1900). Паказальна, што па цэнзурных умовах ён не здолеў апублікаваць у Расіі ніводнага свайго мастацкага твора. Пры дапамозе польскіх дзеячоў за межамі Расійскай імперыі выйшлі з друку два зборнікі: у Кракаве «Дудка Беларуская» (1891, 1896) і ў Пазнані «Смык беларускі» (1894). Заслуга Ф.Багушэвіча не толькi ў тым, што менавiта ён парушыў амаль трыццацiгадовае маўчанне беларускай лiтаратуры. Паэт у сваёй прадмове да "Дудкi беларускай" першым з дзеячаў культуры абвясціў існаванне самастойнага беларускага этнасу, акрэсліў этнічную тэрыторыю беларусаў, з годнасцю i гонарам адстойваў "святасць" i "людскасць" беларускай мовы i велiч беларускай гiсторыi.

Пачаткам палітычнага этапу гісторыі беларускага нацыянальнага руху стала заснаванне зімой 1902-1903 г. Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ) - першай нацыянальнай палітычнай партыі. Стваральнікамі і кіраўнікамі гэтай партыі, якая напачатку свайго існавання больш нагадвала палітычны клуб, былі браты Іван і Антон Луцкевічы, Алаіза Пашкевіч, Казімір Кастравіцкі, Фелікс Умястоўскі, Вацлаў Іваноўскі, Алесь Бурбіс. У праграму БСГ, відаць, не без уплыву Польскай сацыялістычнай і Літоўскай сацыял-дэмакратычнай партый было ўключана патрабаванне дзяржаўнай незалежнасці Беларусі. У 1903-1904 гг. БСГ цесна ўзаемадзейнічала з гэтымі партыямі, а таксама з Мінскай арганізацыяй расійскай Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэраў).

На працягу другой паловы ХІХ ст. у этнічнай самасвядомасці беларусаў адбываліся істотныя змены. Сярод насельніцтва пашыралася назва «беларусы», якая, праўда, яшчэ не мела агульнаэтнічнага і ўласна нацыянальнага зместу і асэнсоўвалася часцей як тапонім. Адначасова ўжываліся канфесіянімы («рускія» і «палякі»), а жыхары паўночна-заходняй і цэнтральнай часткі Беларусі нярэдка называлі сябе «тутэйшымі» [13].

На пачатку ХХ ст. развіццё прамысловасці ў Беларусі паскорылася. У 1915 г. доля прамысловай прадукцыі складала 15% агульнай вытворчасці Беларусі. Тэмпы прыросту насельніцтва па-ранейшаму былі даволі значнымі. У 1909 г. у Беларусі (у сучасных межах) пражывала 7,4 млн. чал. [14] Абвастрылася аграрная перанаселенасць, і пачаліся масавыя міграцыі за межы Беларусі. Асноўнымі накірункамі міграцыі была Сібір, ЗША і Канада. Напярэдадні першай сусветнай вайны ў Беларусі жыло каля 8 млн. чал. у тым ліку 5,5 млн. беларусаў [15].

Вялiкае значэнне для беларускай гiсторыi ХХ ст. мела рэвалюцыя 1905-1907 гг. Ужо ў студзенi 1905 г. па беларускiх гарадах пракацiлася хваля забастовак, дэманстрацый i мiтынгаў. Кiраўнiкамi рабочага руху выступалi пераважна расійскія сацыял-дэмакраты і Яўрэйскі рабочы саюз (БУНД). Вясною 1905 г. пачаўся масавы сялянскі рух. Досыць актыўна ў гэтых падзеях удзельнiчала Беларуская сацыялiстычная грамада (БСГ). Менавiта яна разам з Партыяй сацыялiстаў-рэвалюцыянераў (эсэраў) арганiзавала ў Мiнску ў сакавiку 1905 г. сялянскi з'езд, які прайшоў пад рэвалюцйнымі лозунгамі.

Уздым рэвалюцыi ў кастрычнiку 1905 г. страсянуў самыя асновы самаўладдзя. Беларусь прыняла актыўны ўдзел ва Усерасiйскай палiтычнай стачцы. Рэвалюцыйны рух здолеў вырваць у царызма такую ўступку як Манiфест ад 17 кастрычнiка 1905 г. "Аб удасканаленнi дзяржаўнага ладу". Гэты заканадаўчы акт абвяшчаў увядзенне ў Расii дэмакратычных свабод i надзяляў Дзяржаўную думу заканадаўчымi паўнамоцтвамi. Але гэта была адносная перамога рэвалюцыі. Адразу пасля з'яўлення Манiфеста ўлады, быццам, схамянуўшыся, узмацнiлi рэпрэсii. 18 кастрычнiка ў Мiнску пралiлася кроў. Быў растрэляны масавы мiтынг, загiнула каля 100 чалавек. Чарнасоценны "Саюз рускага народа" пры ўдзеле або маўклiвай згодзе мясцовай адмiнiстрацыi, палiцыйных чыноў i часткі праваслаўнага духавенства арганiзаваў некалькi яўрэйскiх пагромаў. Аднак вярнуць краiну ў часы неабмежаванага самаўладдзя ўжо было немагчыма.

Неад'емнай часткай вызваленчай барацьбы ў Беларусi з'яўляўся беларускi нацыянальны рух. Яго арганiзатарам, iдэйным i палiтычным кiраўнiком з'яўлялася БСГ. Вялiкую ролю ў развiццi гэтага руху адыграў беларускi друк - газеты "Наша доля" і "Наша Нiва". Апошняя стала сапраўдным цэнтрам беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння.

Першы нумар "Нашай Нiвы" выйшаў 10 лiстапада 1906 г. Газета рашуча выступала супраць велiкарускiх шавiнiстаў, якiя iмкнулiся да поўнай асiмiляцыi беларусаў, крытыкавала пазіцыю па нацыянальным пытанні сяброў польскай партыі нацыянальных дэмакратаў. Пры гэтым сама газета, як i кiраўнiкi беларускага руху, ніколi не станавiлася на шавiнiстычныя пазiцыi ў адносiнах да iншых народаў: "Нiхто не забараняе беларусу знаць мову суседнiх нацый - расейскую i польскую, ад каторых яму ёсць чаго навучыцца: расейскi i польскi народ маюць вялiкую навуку - вялiкую культуру. Не карыстаючыся з iх, беларус не зможа развiвацца, не зможа дайсцi свету навукi; вось чаму варта i трэба пазнаваць тыя мовы. Ад шчырага сэрца мы радзiм: "Свайго не цурайся - чужому навучайся!" Абы гэта было добра i разумна" [16].

Выдатных поспехаў у гэты перыяд дасягнула беларуская лiтаратура. Вядучую ролю ў літаратурным працэсе адыгрывалі Янка Купала (Іван Луцэвіч), Якуб Колас (Канстанцін Міцкевіч), Максім Багдановіч і Максім Гарэцкі. Пасля адмены ў 1905 г. забароны на беларускамоўныя публікацыі ўзніклі беларускія выдавецтвы: «Загляне сонца і ў наша ваконцэ» ў Пецярбургу, «Наша Ніва», «Наша хата» і «Палачанін» у Вільні. У 1908-1914 гг. выйшлі ў свет 77 беларускіх кніжак агульным накладам 226 600 асоб. [17] Развiвалася беларускае тэатральнае мастацтва. У 1910 г. была заснавана Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага. Характэрнай рысай усёй беларускай прафесійнай культуры таго часу было абуджэнне агульнаэтнічнай свядомасці.

Значны крок наперад зрабiла i беларуская навука. Трэба адзначыць тую вялiкую ролю ў пашырэннi нацыянальнай свядомасцi, якую адыграла з'яўленне кнiгi Вацлава Ластоўскага "Кароткая гiсторыя Беларусi" (1910). Фарміраванню нацыянальнай свядомасці як сістэмы навуковых поглядаў спрыяла публікацыя першых тамоў фундаментальнай працы Яўхіма Карскага «Беларусы», артыкулаў гісторыка Мітрафана Доўнар-Запольскага.

Перыяд рэвалюцыi быў часам нацыянальнага абуджэння i iншых народаў беларускага краю. Істотным фактарам нацыянальна-культурнага i палiтычнага жыцця Беларусі стаўся польскi нацыянальны рух, у якім дамінавала т.зв. краёвая плынь. Краёўцы выступалі з ідэяй яднання ўсіх этнасаў Беларусі і Літвы на глебе агульнасці інтарэсаў краю. Яны спрабавалі пашырыць сярод мясцовага грамадства палітычнае разуменне нацыі, пры якім галоўным крытэрыям нацыянальнай прыналежнасці з'яўляўся крытэрый грамадзянскай (дзяржаўнай) прыналежнасці. Кастанцыя Скірмунт на старонках «Кур'ера Літэўскага» сцвярджала: "Краёвая ідэя - гэта гармонія трох адвечных элементаў краю: літоўскага (разам з латышскім), польскага і русінскага на іх спрадвечнай Айчыне Літве і Беларусі; гэта згода гэтых элементаў у сумеснай грамадскай працы для агульнага дабра пры свабодным і самастойным культурным развіцці кожнага з іх. Гэтую ідэю, а, дакладней, ідэалогію прадыктавалі нам стагоддзі нашай гісторыі. Яна караніцца ў глыбінах нашай свядомасці, прабіваецца праз сполахі навальніц і неўдач, застаецца тайнай марай нашых народаў" [18].

Перамены адбывалiся i ў эканамiчным жыццi Беларусi. З 1909 г. пачаўся прамысловы ўздым, якi працягваўся да пачатку першай сусветнай вайны. Тэмпы развiцця прамысловасцi Беларусi былi вышэйшыя, чым у цэлым у імперыі. Значна павялiчылася колькасць прадпрыемстваў i занятых на iх рабочых. Беларуская прамысловасць уцягвалася ў агульнарасiйскi працэс канцэнтрацыi прамысловай вытворчасцi i капiталаў. Ужо ў час рэвалюцыi пачалiся сур'ёзныя ператварэннi на вёсцы. Улады, разумеючы, што бедная вёска стрымлiвае развiццё эканомiкi краiны i з'яўляецца ачагом сацыяльнай напружанасцi, пайшлi на правядзенне шырокага комплесу рэформ. Iх iнiцыятарам выступiў кіраўнік ураду Пётр Сталыпiн.

Зыходным пунктам ператварэнняў стала разбурэнне сялянскай абшчыны, перадача надзельнай зямлi ва ўласнасць сялян і актыўная перасяленчая палітыка. Але ў правядзеннi рэформы ў Беларусі моцна адчувалiся праявы расійскага каланіялізму. Па-ранейшаму ўлады актыўна заахвочвалі рускіх памешчыкаў набываць зямлю ў Беларусі. Апроч таго за кошт дзяржаўных зямель тут быў створаны фонд для рускiх сялян-перасяленцаў. I гэта пры вострым малазямеллi мясцовых беларускіх сялян.

У рамках той жа сталыпiнскай велiкадзяржаўнай палiтыкi трэба разглядаць i земскую рэформу у Вiцебскай, Мiнскай i Магiлёўскай губ. (1911). Парадак выбараў па нацыянальных курыях ("руская" i "польская") не дазваляў беларускiм сялянам паўплываць на рашэннi мясцовага земскага самакiравання. Царскi ўрад у чарговы раз праiгнараваў iснаванне беларусаў як самабытнай нацыi. Беларусь заставалася ўнутранай калоніяй Расіі.

Летам 1914 г. распачалася сусветная вайна. Праз год усiм сваiм цяжарам яна навалiлася на Беларусь. Прыпынiўся працэс нацыянальна-культурнага Адраджэння. Сярод насельнiцтва раслi антыўрадавыя i антываенныя настроi. Беларуская вёска адчувала недахоп рабочых рук, пакутавала ад бясконцых рэквiзiцый збожжа, коней, буйной рагатай жывёлы i г.д. на патрэбы войска. У 1915 г. фронт падзяліў Беларусь на дзве часткі, сувязі паміж якімі амаль што не існавала. Адступленне рускай армii суправаджалася масавым, часта прымусовым, бежанствам соцень тысяч людзей на ўсход. Больш за 1 млн. чал. было эвакуіравана ў цэнтральныя раёны Расіі, Паволжжа, на Украіну. Толькі ў Маскве пасялілася больш за 120 тыс. беларусаў, у Петраградзе - 100 тыс. Сярод бежанцаў узніклі шматлікія беларускія дабрачынныя, культурна-асветніцкія і палітычныя арганізацыі, якія адыгралі значную ролю ў абуджэнні нацыянальнай свядомасці.

Актывізаваўся нацыянальны рух і на тэрыторыі, акупаванай германскімі войскамі. У Вільні ўзнік Беларускі народны камітэт на чале з Антонам Луцкевічам. Гэтая арганізацыя была каардынатарам дзейнасці ўсіх беларускіх палітычных сіл на захад ад лініі фронту. У 1915 г. у Вільні адчынілася першая легальная беларуская школа, у 1916 г. распачала працу беларуская настаўніцкая семінарыя ў Свіслачы. На ўсход ад лініі фронту на тэрыторыі, якая ўсё яшчэ знаходзілася пад уладай расійскага імператара, ролю кіраўніка беларускага руху адыгрываў Менскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны. Яго ўзначальваў з канца 1916 г. Раман Скірмунт.

Вайна паскорыла наспяванне новага рэвалюцыйнага крызiсу. У канцы лютага 1917 г. расiйскае самаўладдзе было звергнута. У Мiнску ўзнiк Часовы грамадскi камiтэт парадку, у якi ўвайшлi i прадстаўнiкi Савета рабочых дэпутатаў. Рэвалюцыйныя падзеi спрыялi актывiзацыi дзейнасцi беларускiх нацыянальных арганiзацый. 25-27 сакавiка ў Мiнску адбыўся з'езд iх прадстаўнiкоў. Быў створаны Беларускi нацыянальны камiтэт (БНК) на чале з Раманам Скірмунтам. Камітэт павiнен быў кiраваць дзейнасцю па дасягненню аўтаномii Беларусi ў межах дэмакратычнай і федэратыўнай Расiйскай рэспублiкi. Але спробы дэлегацыі БНК у Петраградзе весці перамовы з Часовым урадам пра аўтаномію Беларусі скончыліся безвынікова. Новыя расійскія ўлады не збіраліся прадастаўляць беларусам права на аўтаномнае існаванне. Не збіраліся гэтага рабіць і кіраўнікі бальшавіцкай партыі, якія ў кастрычніку 1917 г. захапілі ўладу.

У парадку дня ізноў стаяла пытанне пра кансалідацыю ўсіх беларускіх нацыянальных сіл. Усебеларускі з'езд, які распачаў сваю працу 5 снежня 1917 г. у Мінску, павінен быў вызначыць далейшы накірунак развіцця беларускага руху. З'езд прыняў рашэнне пра стварэнне Усебеларускай рады сялянскіх, рабочых і салдацкіх дэпутатаў, якая павінна была ўзяць уладу ў Беларусі ў свае рукі і арганізаваць выбары ва Усебеларускі Устаноўчы сход. Гэта рашэнне не задаволіла кіраўнікоў бальшавіцкіх арганізацый, якія яшчэ ў канцы кастрычніка - пачатку лістапада 1917 г. пры дапамозе салдат Заходняга фронту захапілі ўладу ў буйных гарадах Беларусі. У ноч на 17 снежня 1917 г. Усебеларускі з'езд быў сілай разагнаны. Многія дэпутаты былі арыштаваныя. Удзельнік з'езда Аляксандр Цвікевіч пазней пісаў: "Нихто и в мыслях не допускал, что могли найтись преступные насильники, осмелившиеся посягнуть на высокое Национальное собрание в самый ответственный момент его деятельности […] Заговор против суверенного хозяина белорусской земли провели и осуществляли пришельцы со стороны в лице «Совета Народных Комиссаров Западной области и фронта». Цепляясь за свою власть и боясь, что народ, взявшийся за дело творения своей государственности, выкинет их из их застенка, они вооружённой силой разогнали Всебелорусский съезд" [19]. Усебеларуская Рада была вымушана перайсці на нелегальнае становішча.

У лютым 1918 г., калі пры набліжэнні да Мінску германскіх войскаў бальшавіцкія ўлады пакінулі горад, Выканкам Усебеларускай Рады ўтварыў першы беларускі ўрад - Народны сакратарыят Беларусі. Нягледзячы на тое, што германскія ўлады не прызналі легітымнасці Народнага сакратарыяту, беларускі ўрад дзейнічаў. Насуперак усім неспрыяльным умовам, у тым ліку непрызнанню беларускага ураду буйнейшымі дзяржавамі Еўропы, актывізацыі вялікадзяржаўнай антыбеларускай агітацыі з боку бальшавікоў і інш., быў узяты курс на пабудову незалежнай беларускай дзяржавы. 9 сакавіка 1918 г. было абвешчана ўтварэнне Беларускай Народнай рэспублікі (БНР). Была абрана Рада БНР як вышэйшая заканадаўчая ўстанова. 25 сакавіка 1918 г. Рада абвясціла Беларускую Народную рэспубліку незалежнай дзяржавай. Беларускае нацыянальна-культурнае і палітычнае Адраджэнне дасягнула свайго апогея. Усведамленне каштоўнасці ўласнай дзяржаўнай незалежнасці стала неад'емнай часткай беларускага нацыянальнага руху.

Алесь Смалянчук (Гродна)




Раздзел І.

Беларусь ад падзелаў Рэчы Паспалітай да адмены прыгоннага ладу. 1795 - 1861 гг.


Падзелы Рэчы Паспалiтай. Паўстанне 1794 г.

1. Апошнi сейм Рэчы Паспалiтай. Гродна, 1793 г.

В понедельник [23 сентября 1793 г.], вместе с рассветом, город принял тот же воинственный вид, как и три недели назад. Два батальона гренадёр окружили Королевский замок, а против ворот его поставлены 4 пушки и при них артиллеристы с зажжёнными фитилями.

Когда разнеслась весть об аресте четырёх послов *, король неоднократно посылал министров и своего секретаря к Сиверсу (надзвычайнаму паўнамоцнаму пасланніку Расіі - А.С.) с просьбой об освобождении арестованных. Но Яков Ефимович [Сиверс ] отказал наотрез [...] Послы, собравшись в сеймовой зале, угрюмо сидели на своих местах в ожидании заседания. Только генерал Раутенфельд, одетый в полную форму, прохаживался среди царствовавшей тишины.

Когда прибыл король, маршал хотел открыть заседание и произнёс обычные слова:"Сессия загоена!" (адкрыта-А.С.) "Нет, не загоена, не загоена!"- закричали с разных сторон. Встал Гославский и объявил, что заседание не может быть открыто, пока не будут освобождены четыре арестованных посла. [...] Тотчас же со всех сторон поднялись голоса, повторявшие тот же протест против насилия и требовавшие освобождения четырёх послов.

Крики и замешательства продолжались часа два; палата наконец приняла предложение Миончинского отправить депутацию к русскому посланнику с просьбой об освобождении арестованных.

[...] Сиверс собственноручно написал сейму ноту, заключавшую отказ освободить послов. [...] По прочтению этого ответа маршал сеймовый хочет перейти к чтению двух нот русского посланника, но крики и шум не дозволяют ему открыть заседание. Со всех сторон слышны голоса:"Нет более сейма! Нет заседания под игом насилия!" Члены оппозиции собираются посредине залы и не допускают секретаря начать чтение нот. [...]

Секретарь пытается прочесть [...] проект прусского договора об уступке земель [...] Но его прервали вновь поднявшиеся крики. Оппозиция не хотела слушать проекта, не вносимого в палату никаким её членом [...] Король предлагает об освобождении арестованных послов и о прекращении ареста самого сейма. Палата приняла это предложение [...] В двенадцатом часу делегация воротилась и донесла, что посланник остаётся непоколебим [...] На просьбу об освобождении послов он отвечал, что если бы получил приказ из Петербурга освободить их, и тогда бы не сделал этого, а прежде отправил бы курьера с объяснением, что освобождение их несовместимо с интересами императрицы. В заключение он торжественно заявил, что войска не удалятся до тех пор пока не будет принят проект [...], что даже если он будет вотирован и не получит большинства, то генерал Раутенфельд имеет на этот счёт особые приказания [...]

Маршал приказывает секретарю начать чтение. Но едва тот хотел начать, как оппозиция снова встрепенулась: Кимбар, Стоинский, Янковский, Нарбут, Богуцкий и другие литовские послы (дэпутаты ад Вялікага княства Літоўскага-А.С.) криками своими покрывают голос секретаря [...]

По временам шум и замешательство в палате сменялись мертвым молчанием. Часть послов спала; слабый, ослабевший от старости и волнения король также не мог противиться дремоте. Но едва секретарь по приказанию маршала начинал чтение проекта, как снова голос его терялся среди криков оппозиции [...]

Раутенфельд вышел из залы и отправился к Сиверсу за приказаниями. В собрании водворилась мертвая тишина. Немного спустя генерал воротился и громко объявил, что все послы будут задержаны в этой зале до тех пор пока не исполнят требований посланника. [...] Затем Раутенфельд вручил записки от Сиверса королю, епископу Коссаковскому и маршалу Тышкевичу. Последнему Сиверс писал, что в случае упорства самому королю не будет дозволено оставить трон, и, что он велит принести в залу соломы, на которой сенаторы могут отдыхать до тех пор, пока не будут выполнены его требования.

Оппозиция и после того противилась чтению трактата; но, наконец, уступила убеждениям противной стороны и усильным просьбам большинства. Воцарилось глубокое молчание посреди которого секретарь прочел проект трактата, а потом и декларацию сейма. В этой декларации указывалось на насилия, причиненные сейму 2 сентября и в настоящем заседании, на незаконный арест послов, на задержание под стражей всего сейма в позднюю ночную пору, вместе с королем, удрученным летами и столькими огорчениями. "Поставленные в такое положение, мы объявляем, что будучи не в состоянии даже с опасностью для жизни избегнуть последствий насилия, поручаем потомству, может быть, более нас счастливому те способы к обороне Отечества, которых теперь нет в нашей власти. В силу упомянутых причин мы принуждены принять предоставленный в избу проект посланника, противный нашей воле и нашим правам."

После прочтения документов в зале продолжалось тоже гробовое молчание. Слышался только глухой мерный звук от шагов русских часовых, ходивших по коридору и под окнами сеймовой залы. Замковые часы пробили три часа утра. Раутенфельд, смущенный этим оригинальным способом сеймования, встает и просит короля обычным способом привести к решению внесенные проекты. Король сухо ответил ему, что не в его власти заставить послов прервать молчание. Тогда Раутенфельд сказал, что он должен ввести в залу отряд гренадеров. Он направился к дверям. Но в эту минуту сеймовый маршал возвышает свой голос и обращается к палате с вопросом: "Согласна ли она принять внесенные проекты?" При этом вопросе группа оппозиционных послов, как бы пробужденная из своего оцепенения, спешит снова заявить протест.[...] Маршал вторично объявляет, что он принужден будет обратиться к вотированию, если не произойдет единогласие. Затем он ставит следующий вопрос:"Согласны ли сеймующие сословия, чтобы депутация подписала проект, предоставленный русским посланником?" Мертвое молчание. Маршал повторяет свой вопрос; потом спрашивает в третий раз. Тоже молчание.

Тогда Белинский (маршал сейма-А.С.) поспешно объявляет проект трактата принятым "единогласно" и приглашает членов конституционной делегации снабдить его своей подписью. В 3,5 часа утра окончилось это так называемое "немое заседание".

В тоже утро некоторые члены оппозиции занесли в гродских книгах протестацию против неслыханного насилия, употребленного двумя соседними дворами.[...]

Иловайский Д. Гродненский сейм 1793 г.

Последний сейм Речи Посполитой. М., 1870. С. 201-209


2. Паланецкі ўніверсал Тадэвуша Касцюшкі. 7 траўня 1794 г. Фрагмент.

Загадваю [...] Парадкавым камiсiям ваяводстваў i земляў усяго краю, каб выдалi наступныя распараджэннi:

1. Давесцi люду, што ў адпаведнасцi з правам ён знаходзiцца пад апекай Краёвага ўраду.

2. Што кожны селянiн з'яўляецца вольнай асобай. Ён мае права жыць там, дзе хоча. Але павiнен давесцi парадкавым камiсiям, куды ён накiроўваецца, а таксама выплацiць усе даўгi i дзяржаўныя падаткi.

3. Што павiннасцi люду змяншаюцца. Той, хто адбываў паншчыну 5 або 6 дзен у тыдзень, будзе працаваць на два днi менш. Хто працаваў 3 або 4 днi, будзе працаваць на адзiн дзень менш. Хто працаваў два днi, таксама - на адзiн дзень менш. Хто працаваў адзiн дзень у тыдзень, той будзе працаваць адзiн дзень у два тыднi. [...]

5. Тыя, хто прыме ўдзел у паўстаннi вызваляюцца ад паншчыны на час знаходжання ў войску. Пасля вяртання дадому паншчына аднаўляецца.[...]

7. Калi хто-небудзь са старастаў, эканомаў або камiсараў парушыць вышэйазначаныя распараджэннi i абцяжарыць павiннасцямi люд [...], то ён будзе адданы пад крымiнальны суд.[...]

Tadeusz Kościuszko w historii i tradycji. Warszawa, 1968. S. 56


3. Са звароту Тадэвуша Касцюшкi да жыхароў Беларусi i Лiтвы. 2 чэрвеня 1794 г.

Лiтва! Землякi i суайчыннiкi мае! На вашай нарадзiўся зямлi i ў запале праведным для маёй Бацькаўшчыны адгукаецца ўва мне найасаблiвейшая схiльнасць да тых, пасярод каторых пусцiў каранi жыцця [...]

Лiтва! Слаўная змаганнем i грамадзянскасцю, доўга нешчаслiвая праз уласных сыноў здрады, абяцаю стаць сярод вас з удзячнасцю за давер ваш да мяне, калi дазволяць мне вайсковыя абставiны [...] Хто ж я ёсць, як не лiцвiн, земляк ваш, вамi абраны? [...]

Емельянчык У. Паланез для касiнераў. Мінск, 1994. С. 73


4. Аляксандр Сувораў i бiтва каля в. Крупчыцы. Верасень 1794 г.

18 жнiўня з Нямiрава (на Украiне) па загаду фельдмаршала Румянцава з атрадам у чатыры з паловай тысячы чалавек рушыў на Беларусь у накiрунку Бярэсця [...] А.Сувораў [...]

Атрад А.Суворава iшоў вельмi хутка. Па дарозе ён пастаянна папаўняўся. На падыходзе да Кобрына войска будучага фельдмаршала налiчвала ўжо болей за 11 тысяч чалавек пры 39 гарматах.

Дарэчы, званне фельдмаршал А.Сувораў атрымае ад iмператрыцы якраз за падаўленне паўстання Т.Касцюшкi, а "навука перамагаць" на гэты раз прыстасоўвалася да простага, не дасведчанага ў вайсковай справе беларускага селянiна-касiнера... Таму да высокага вайсковага звання "фельдмаршал" герою, але чужой дзяржавы-iмперыi, пасуе i яшчэ адно, ганебнае - "душыцель паўстання"... Як кажуць, дзе iх "слава", там наша гора...

Але вернемся пад Кобрын. 15 верасня К.Серакоўскi атрымаў загад [...] выступiць пад Крупчыцы недалёка ад Кобрына, каб паспрабаваць стрымаць iмклiвы рух Суворава. У Серакоўскага на той час было да 10 тысяч войска i 28 гармат.[...]

Галоўнае павiнна было вырашыцца пад Крупчыцамi, дзе абралi сабе пазiцыю паўстанцы Серакоўскага i куды сцягваў паступова свае сiлы Сувораў.

Бiтва пачалася ранiцай 17 верасня i працягвалася да трох гадзiн дня. З iнфармацыi "шматлiкiх шпегаў" (шпiёнаў-А.С.)[...] А. Сувораву былi добра вядомы бакавыя шляхi i падыходы да асноўнай пазiцыi атрада К.Серакоўскага перад Крупчыцкiм манастыром кармелiтаў. У вынiку флангавых абыходаў i ўдараў, перайшоўшы р.Трасцянiцу, атрады А.Суворава выйшлi ў тыл паўстанцам, захапiўшы пануючае над iх пазiцыяй узвышша. Гэта i прадвызначыла зыход бою.

Каб не паставiць увесь свой атрад пад знiшчальны агонь варожай артылерыi, К.Серакоўскi быў вымушаны аддаць загад аб адыходзе з-пад Крупчыц. Сам Сувораў даў даволi высокую адзнаку мужнасцi паўстанцаў, адзначыўшы, што "атакаваны непрыяцель змагаўся моцна больш, чым пяць гадзiн". К.Серакоўскi ў сваiм рапарце Т.Касцюшку вызначыў самаахвярнасць многiх удзельнiкаў бiтвы. Асаблiва адзначыў мужнасць падпаручнiка Рудзiнскага, якi нават смяротна паранены карцеччу, адмовiўся пакiнуць поле бою, з апошнiх сiл заахвочваючы паўстанцаў да змагання. У гэтай бiтве паўстанцы страцiлi да дзвюх тысяч чалавек забiтымi, параненымi i прапаўшымi без звестак. Многiя з яе удзельнiкаў, у асноўным мясцовыя сяляне-касiнеры, уцяклi ў Крупчыцкi манастыр кармелiтаў, дзе спрабавалi схавацца, але былi там пасечаныя казакамi Суворава.

Пасля кароткага адпачынку К.Серакоўскi ноччу 14-гадзiнным маршам адвёў сваё войска пад Бярэсце, мяркуючы, што там у яго будзе час, каб перагрупаваць сiлы. Але ўжо ў 6 гадзiн ранiцы 19 верасня iзноў быў атакаваны сувораўскiм атрадам. Гэты нечаканы напад прывёў да катастрофы "корпуса" К.Серакоўскага, з якога ад разгрому ацалела толькi 700 чалавек. 2 645 чалавек было забiта i паранена альбо трапiла ў палон. Асаблiва цяжкай была страта ўсiх гармат, якiх паўустанцам i так не хапала [...]

Цяпер наперадзе ў Суворава была толькi Варшава. У тыле заставалiся невялiкiя часткi разбiтага корпуса К.Серакоўскага, пераважна касiнеры. На iх проста палявалi. Як адзначаў той жа Сувораў: "Разбежавшихся при сражении в леса, кои не сдаются и сами не являются, перестреливают поныне егеря и иная пехота, как то и в болотах, кои в них не потонули".

Емельянчык У. Паланез для касiнераў. С. 112-114


5. Палон Тадэвуша Касцюшкi. 10 кастрычнiка 1794 г.

10 кастрычнiка здарылася бiтва пад Мацеевiцамi - пераломная ў паўстаннi. Калоне, якую Т.Касцюшка вёў на Варшаву, перакрыў шлях корпус Ферзэна. Бой цягнуўся амаль поўны дзень. Гарматны агонь рускiх рассеяў коннiцу, у схватках з пяхотай паляглi касiнеры, кiраваць боем стала немагчыма, было вiдавочна, што рускiя бяруць перамогу. I Касцюшка на чужым канi ў роспачы блукаў па полi бiтвы, сярод параненых i палеглых,адшукваючы сваю кулю сярод мноства тых, што пасвiствалi навокал. Але куля трапiла ў каня, калi Касцюшка ўцякаў ад купкi казакаў. Падсечаны конь павалiўся, Касцюшка выляцеў з сядла i, не жадаючы ганьбы палону, уклаў пiсталет у рот i спусцiў курок. На бяду цi на дабро, Бог ведае, асечка.

Набеглi казакi, адзiн стрэлiў, другi з каня ўдарыў Касцюшку пiкаю ў нагу; неяк аказаўся тут карнет Федар Лысенка - распалены боем, ён ударыў бяззбройнага паўстанца палашом па галаве [...] Касцюшка страцiў прытомнасць. Казакi сцягнулi з яго боты, з кiшэнi вынялi залаты гадзiннiк, з пальцаў знялi некалькi пярсцёнкаў з надпiсам "Айчына абаронцу свайму", якiмi Касцюшка ўзнагароджваў замест медалёў.

Побач ляжау драгун з ягонай коннiцы, што прыкiнуўся забiтым. Але бачачы, як рабуюць Касцюшку, як залiла ягоны твар кроу, ён не стрываў i пачаў крычаць: "Начальнiка забiлi! Касцюшку!..." Казакi збянтэжылiся, пачалi крычаць Касцюшку ў вуха, каб прывесцi ў сябе. Нарэшце абмылi твар вадой. Касцюшка апрытомнеў, тады адзiн спытаў: "Ты Касцюшка?" Той шэптам вымавiў:"Так. Вады..."

Палон кiраўнiка паўстання шмат чаго абяцаў казакам; узрадаваныя яны панеслiся дакладваць па камандзе. Прымчалi афiцэры, знайшлi нейкую падводу, Касцюшку паклалi на голыя дошкi i павезлi. Падводу трэсла на няроўным полi, галава яго бiлася аб дошку. Трэба аддаць належнае казакам, яны не вытрывалi такое назiраць i нехта разважлiва сказаў: "Хоць гэта i вораг, але ўсё ж i ён чалавек". Казакi надзелi на пiкi два шынялi, i на такiх насiлках панеслi палоннага да генералаў.

Тарасаў К. Памяць пра легенды. Мiнск, 1990. С. 207-208


ПЫТАННI I ЗАДАННI.

1. Ахарактарызуйце ўмовы, у якiх працаваў апошнi (гарадзенскi) сейм Рэчы Паспалiтай.

2. Пры якiх умовах Рэч Паспалiтая магла супрацьстаяць агрэсii з боку Расii, Прусii i Аўстрыi?

3. Якое значэнне для сялян меў Паланецкi ўнiверсал Т.Касцюшкi?

4. Цi адчувалася ў дзейнасцi Т.Касцюшкi тое, што яго Радзiмай была Беларусь?

5. Якую ролю ў нашай гiсторыi адыграў А.Сувораў?

6. Якiм мог быць лёс Беларусi ў выпадку перамогi паўстання?

7. Дайце ацэнку тэзiса савецкага гiсторыка Л.Абэцэдарскага, якi лiчыў падзелы Рэчы Паспалiтай прагрэсiўнай з'явай беларускай гiсторыi i сцвярджаў, што ў канцы ХVIII ст. адбылося ўз'яднанне рускага i беларускага народаў.


Становішча Беларусі пасля далучэння да Расейскай імперыі. Вайна 1812 г.

6. Прапановы генерал-губернатара Чарнышова, зацверджаныя Кацярынай II. 13 верасня 1772 г.

1. С будущего месяца не соизволено ли будет указать начать по учрежденному порядку перепись душ; но как слово "души" в сих губерниях в сем случае необыкновенно, то назвать перепись сию поголовною переписью, и положа равной с прочими в государстве крестьянами семигривенной оклад, назвать сии семь гривен "поголовные", в числе же сего окладу брать по одному четверику муки с каждого по штатной цене.

С евреев сбор положить также поголовной по одному рублю с каждой и приписать их к кагалам, которые и учредить по рассмотрению губернаторов и по надобности.

С купечества по одному рублю двадцати копеек с головы.

Сбор сих поголовных денег начать с 1 генваря.

2. Дворянству подать от себя в губернские города списки о их дворянстве, чтобы впредь без высочайшей воли никто себя тем достоинством не почитал, и потому бы принадлежащим только дворянству правом, кроме действительных дворян, не мог никто пользоваться [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. 1772 - 1903

/ Пад рэд. Н.М.Нiкольскага. Мiнск, 1940. С. 10-11


7-8. Рэкруцкiя наборы.

Уводзiлiся таксама рэкруцкiя наборы, якiх раней Беларусь не ведала [...]. Рэкрутчына ўспрымалася горшым з зямных бедстваў, провады ў салдаты болей паходзiлi на хаўтуры. Павiннасць, уведзеная Петром I у 1699 г., вызначала пажыцёвае знаходжанне ў войску; чалавек, якога аддавалi ў рэкруты, практычна назаўжды пазбаўляўся сям'i, сваякоў, роднай хаты i Радзiмы. Толькi ў 1793 г. гэты тэрмiн быў абмежаваны 25 гадамi; тады ў расiйскай армii неслi службу беларускiя салдаты па 20 рэкруцкiх наборах. Наступнае памяншэнне тэрмiна службы - да 20 гадоў - адбылося ў 1834 г., а потым да 15 - у 1856 г.

У рэкруты бралi мужчын ва ўзросце 19-35 гадоў. Так што той, каму цудам удалося чвэрць стагоддзя заставацца жывым у бясконцых кампанiях i паходах, пакiдаў армiю або 60 гадовым старым, або 45 гадовым чалавекам, якi не меў нi кала, нi двара.[...] Беларускi народ, якi складаў у 1811 г. дзесятую частку 40 мiльеннага жыхарства iмперыi, пастаўляў у рэгулярныя войскi да 15 працэнтаў рэкрутаў.

Тарасаў К. Памяць пра легенды. Мiнск, 1990. С. 233-234


Мне не раз приходилось видеть рекруцкие наборы [...]. Никто не знал на кого падет черед: это было делом произвола мелких властей - старост, волостного писаря, старшин. В крепостное время в это дело вмешивался пан и сдавал неугодных. А потом мелкие власти решали кого взять и брали того, кто не мог откупиться [...]. Кто не мог откупиться, единственное средство было - скрыться на время набора, а, если тебя схватили - бежать. Это дезертирством не считалось. Пройдет набор - скрывавшийся опять возвращался. Но скрываться приходилось много лет, пока выйдет из годов. Хватали разумеется тех, кто всего менее того ожидал. Их заковывали в колоды и сковывали руки сзади. Я видел не раз, как молодые рекруты, скованые парами, шагали по базару: правая нога одного и левая другого забиты в колоду, а кроме того - ноги и руки скованы цепями. И вот, лязгая цепями, они ступают сначала заколожеными ногами, а затем переставляют пару боковых.

Бывало, что, сломав колодки и разбив цепи, парень убегал босой, нагишом. Один такой беглец имел шейный платок и им попеременно повязывал босые ноги, ибо выпал снег,и был сильный мороз, а он был в одной рубашке и в портках. Ноги отморозил и сам едва не ззяб, но все же бежал.

Таких повествований много ходило. Помогать таким беглецам всякий считал своим долгом [...]

Богданович А. Мои воспоминания // Неман. 1994. № 7. С. 77-78


9. З пiсьма Г.Дзяржавiна пра голад у Беларускай губ. * 26 чэрвеня 1800 г.

Заходил я в [...] некоторые владельческие селения и видел врасплох в бедных хижинах настоящий образ жизни поселян. Лучшие из них едят пушной, или пополам с мякиной, хлеб, доставая и тот покупкой и займом со дня на день на дневное пропитание, а другие употребляют пятую только долю ржи, смешивая с четырьмя частями мякины, иные и того не имеют, а едят вареный щавель или хлебают из отрубей и выжимок вареную, по их названию, кислицу [...]. От таковой пищи все вобще вялы, тощи и бледны, как мертвецы.

Сравнивая их с самыми беднейшими великороссийскими крестьянами, не усумнился бы я сказать, что они находятся в самом жалостнейшем положении и терпят такой голод, который скоро их поморит и которого при том, судя по неимуществу, нигде у них ни в гумнах, ни в закромах никакого хлеба, ниже скота и домовых птиц (кроме инде только весьма малейшего количества лошадей и коров), в полной мере едва ли отвратить возможные найдутся средства, но поелику привычка и самые ужаснейшие вещи делает сносными, а нужда научает терпению, то я могу удостоверить о довольном их равнодушии или это уже отчаяние, что и самые младенцы без вопля сносят недостаток пищи, шатаются с матерями, сбирая ягоды, грибы и щавель [...].

Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов.

/ ред. В.Чепко, В.Жигалова. Т. 4. Минск, 1979. С. 144-145


10. З данясення гарадзецкага земскага спраўнiка. Беларуская губ. Люты 1797 г.

В Городецком у. в мятежности и непослушание находятся.

1е. В старостве Езерицком содержателя графа Сологуба, составляющего у себя по ревизии 10 тыс. душ, вышли все крестьяне из [...] повиновения наместнического правления предписания, но и не повиновались сенатскому указу, [...] 9го прошедшего декабря при фольварке Веровье, собравшись более 300 чел. с дубьями, рогатинами и ружьями прибили до полусмерти земского исправника, любощинского секретаря Углика и протчих чиновников, отказываясь непослушанием указу, и не дозволяли оный прочесть после того, хотя Суражский нижний земский суд через наместническое правление был наряжен для произведения о сем на месте следствия и приведения крестьян в должное повиновение графине Сологубовой, но оный съезжал два раза в староства, но собраная толпа людей с дубьями при фольварке также не допустила, почему следствие не произведено, но сверх же сего хотя для усмирения оных и Полоцкой экономии директор г.Верёвкин был приехавши, но, однако, и ему по требованию, как в Городке управителей, старост, войтов и тивунов мужи не явились, так его в самое староство не допустили до въезду; в протчих же вотчинах мятежности: а именно: г. Древича, г.Ракасовского, г.Корсака, волости Обольской содержателя графа Бурынского, какие мятежности состоят о вышедшем из должного послушания крестьян, сведением от тех помещиков в суд прошением точные копии при сем в.в. на уважение и рассмотрение представляется, за донесением, что без воинской команды привести в должное послушание невозможно, и о сем было представлено наместническому правлению, от которого последовали предписания и увещания тихим и благоразумным образом крестьян и о приведении в повиновение которое, хотя члены по такому предписанию съехали на место и увещевали, читая им именной е.и.в. Указ, состоявшийся в 29й день генваря, однако, они не токмо оному не повиновались, но и слушать не согласились, произведя грубости и брани, что ниже и члены суда в опасности находятся, выехать для комисиев в уезд команды в Городецком у. для усмирения сих мятежников еще никакой не имеется, хотя в суд от Полоцкого наместнического правления неоднократно присылали просьбы [...]

Хрестоматия по истории Белоруссии. С древнейших времён до 1917 г.

/сост. А.Игнатенко, В.Сидорцов. Минск, 1977. С. 181


11. Са справаздачы мiнскага губернатара за 1809 г.

В течении 1809 г. крестьяне кн.Радзивиллов в Слуцком и Игуменском поветах в разных деревнях, а также помещика Юдицкого в Речицком пов. деревень Черемис и Просмычь, не восхотев исполнять ту повинность помещикам своим, которую прежде сего они не отбывали по разным помещитским расчётам и обстоятельствам и которая, однако, есть у крестьян здешних обыкновенная, воспротивились сим новым их распоряжениям и никак не могли быть наклонены к повиновению оных, возмечтав, что они шляхта или люди вольные, обсевшие издревле по договорам,и якобы новая повинность до них не относилась, до такой, наконец степени ослушания приведены были, что не только не внимали действию земской полиции, но и пренебрегали воинскою командою, которая употреблена была в Речицком и Игуменском пов. на усмирение, жертвуя имуществом и всем стяжанием своим до тех пор, пока по исследовании не открыты были зачинщики сего бунта и не осуждены к должному наказанию, в Слуцком только пов. возмутившиеся крестьяне не обращены были одним только внушением полиции к повиновению и к своим хозяйственным упражнениям, которыми с начала весны на своих жилищах не хотели заниматься и не мыслили даже засевать свои поля хлебом в намерении привести себя совсем до истощения, чтоб не быть способными к исполнению повинностей крестьянских своему господину.

Вникая в подробность сих обстоятельств, нашёл, что до присоединения Польши (дакладней Рэчы Паспалiтай - А.С.) к России многие богатые помещики имели у себя из своих крестьян род войска: казаков, гусар, стрельцов и пр.,- которые от всех работ и повинностей крестьянских были свободными, а потому те люди, считая и теперь себя не в крестьянском звании, ныне, когда наследники тех господ восхотели сих людей обратить в повинность крестьянскую, то они считают оное насильством [...]

Хрестоматия по истории Белоруссии. С. 238


12. Запіска графа Міхала Клеафаса Агінскага імператару Аляксандру ІІ пра адраджэнне Вялікага Княства Літоўскага. 15 траўня 1811 г. Фрагмент.

[...] Частка Польшчы, далучаная да Расійскай імперыі, складала калісьці асобнае самастойнае валоданне - Літву, яшчэ перад актам уніі Літоўскага княства з Каралеўствам Польскім. Жыхары яго спрадвеку адрозніваліся ваяўнічым духам, клапаціліся пра свае правы і былі верныя сваім манархам, адзначаліся мужнасцю і любоўю да Бацькаўшчыны. Гордыя сваім паходжаннем, ліцвіны, нягледзячы на аб'яднанне сваёй правінцыі з Польшчай, захавалі свае звычаі, свой цывільны кодэкс, мясцовае кіраванне, сваё войска, вярхоўны суд, міністраў, дзяржаўных саноўнікаў і нават сойм, які збіраўся па чарзе ў Варшаве і Гародні. Усе гэтыя прывілеі былі такімі дарагімі для літоўцаў, што, нягледзячы на ўсялякія намаганні і красамоўныя перакананні шматлікіх дзяржаўных дзеячаў, немагчыма было схіліць літоўцаў да адмовы ад сваіх прывілеяў [...]

Цяпер, Найяснейшы Пане, надышла хвіля, калі Вы здолееце праверыць прыхільнасць літоўцаў і разам з тым знішчыць уплыў Напалеона, які снуе надзею паміж імі пра ўзнаўленне Польшчы; час паказаць інтарэс, які маеце ў іх лёсе [...] і назаўжды ўшанаваць адданасць Вам гэтага васьмімільённага насельніцтва, якое будзе апорай Расіі з таго боку, адкуль менш за ўсё яна абаронена, не гаворачы пра тое, што гэтым Вы б схілілі на свой бок сэрцы палякаў, жыхароў Варшаўскага княства.

Арганізуючы гэтыя восем губерняў, паводле мясцовых асаблівасцяў краю і характару жыхароў, і, спыніўшы злоўжыванні, якія закраліся ва ўнутранае кіраванне гэтай правінцыі, Ваша Імператарская Вялікасць прыдбае непарушнае права на ўдзячнасць жыхароў і атрымае на заходняй мяжы Вашай імперыі апору больш надзейную, чым усе крэпасці і войскі, што там знаходзяцца.

[...] Цяпер жа я абмяжоўваюся тлумачэннем правоў, якія можна было б надаць літоўцам, і нагадаю параўнальнае становішча ў гэтым выпадку жыхароў Літвы і жыхароў Варшаўскага княства і, урэшце, якія ёсць выгады ад гэтага для рускага ўраду.

1. Кожнаму даражэй за ўсё ўзнаўленне імя сваёй Бацькаўшчыны, дзе ён упершыню ўбачыў свет жыцця, і няма неабходнасці даказваць натуральнасць гэтага пачуцця [...]

2. Калі б кіраўніцтва Літвой было даручана аднаму начальніку, прызначанаму Вашай Імператарскай Вялікасцю з адпаведным тытулам, то справы ў гэтым краі значна спросціліся б, былі б не такімі клапатлівымі і цяжкімі для кожнага жыхара, як цяпер.

3. Начальнік такі, як я разумею, павінен быць намеснікам імператара, мець свой двор, які ўпрыгожваў усю правінцыю, стаў бы месцазнаходжаннем ураду. І гэта прынесла б значную карысць гораду, ажывіла б узаемаадносіны паміж жыхарамі і ўзмацніла б грашовыя абароты.

4. Статут літоўскі заўсёды лічыўся шляхтай як найдасканалейшы кодэкс цывільных і крымінальных правоў. Таму, захоўваючы свабоды [трэба было б], весці працэсы ў судах паводле гэтага Статута з пэўнымі мадыфікацыямі, якія практычна зрабілі неабходнымі, Ваша Імператарская Вялікасць, задаволіла б адно з самых гарачых пажаданняў шляхты. Тым самым ліцвінам было б надана не больш за тое, што зроблена для жыхароў Фінляндыі, якая ўтрымлівае законы, правы і формы сваёй судовай працэдуру.

5. Надаючы ліцвінам статут, можна было б дазволіць мець сенат альбо безапеляцыйны трыбунал, што б спыніла значную колькасць спраў у Пецярбурзе і зменшыла б заняткі сената ў сталіцы; з другога боку, гэта спросціла б цяжэбным бакам "падарожжы", клопаты і непазбежныя выдаткі.

6. У заключэнне трэба было б цалкам ураўнаваць ліцвінаў у падатках і спосабах іх спагнання з іншымі губернямі імперыі.

[...] Ліцвінам адным росчыркам пяра будзе вернута Бацькаўшчына, тады як варшавяне маюць цяпер толькі надзею і павінны яе акупіць яшчэ цаной уласнай крыві. Ліцвіны, складаючы частку вялікага цэлага, ганарацца тым, што з'яўляюцца падданымі імператара Аляксандра, да якога яны шчыра прывыклі; абавязаны яму за праўдзівае дабрадзейства і ведаюць, што чатырохсоттысячная расійская армія заўсёды гатова іх абараніць ад усялякага непрыяцельскага нашэсця. Варшавяне, наадварот, з'яўляюцца падданымі манарха, які залежны ад волі Напалеона, і знаходзяцца пад цывільным кіраваннем саксонскага караля, а ў вайсковых адносінах - імператара французаў. Яны няпэўныя ў сваім лёсе, маюць перакананне толькі ў тым, што тэрыторыя іх края будзе пастаянным тэатрам ваенных дзеянняў, і што яны будуць авангардам шматлікай арміі, якая будзе складацца з розных народаў. І гэтая армія будзе ісці не для абароны іх краю, не дзеля таго, каб пашырыць межы Польшчы, але каб быць накіраванай толькі туды, куды накіруюць яе інтарэсы Напалеона і ягоныя славалюбныя намеры.

[...] Ліцвіны адрозніваюцца энтузіязмам, яны верныя і прывязаныя да свайго манарха. І калі яны прагнуць быць ураўнаванымі з іншымі расійскімі падданымі ў падатках і спосабу іх спагнання, то ў той жа час яны не будуць абмяжоўвацца ў ахвярах, якія пойдуць на карысць краю, паколькі лёс іх будзе вызначаны і запэўнены. Яны будуць мужна абараняць мяжу імперыі; аддадуць усё, што маюць, калі гэта спатрэбіцца, для інтарэсаў Вашай Імператарскай Вялікасці; даставяць столькі людзей, колькі будзе патрэбна. Іх праўдзівы характар, патрыятызм, адданасць Вашай Вялікасці будуць служыць парукай у гэтым. [...]

История Беларуси в документах и материалах

/ Авторы-составители И.Кузнецов, В.Мазец. Минск, 2000. С. 132-136


13. Становiшча беларускага краю. 1812 г.

Пры Царэ Александры I у 1812 г. праз Беларусь двойчы праходзiлi французы. Першы раз - iдучы на Маскву, а другi раз - вяртаючыся назад. Вайна 1812 г. прыпомнiла Беларусi страшныя часы маскоўскiх i шведзкiх воен. Безпрэстанныя перэходы войск, грабежствы, пажары i др. давялi край да голаду. Былi прыпадкi, што, аграбленыя з усяго, вёскi вымiралi з голаду. Пасьля гэтых воен беларускi народ доўга не мог аправiцца, а памяць аб iх жыве яшчэ ў народзе i па сягоньняшнi дзень.

Расказваюць, што калi Напалеон iшоў пад Маскву, ён нейдзе на дарозе сустрэў беларускую бабу i загадаў затрымаць яе i выпытаць, як яна хочэ: цi каб француз пабiў расейца, цi каб расеец пабiў француза? А баба, паскрэбаўшыся ў галаве, сказала: "Ды я-б, кажэ, хацела, каб француз, заняўшы Маскву, пагнаў, пагнаў, ды i сам не вярнуўся!"

Ластоўскi В. Кароткая гiсторыя Беларусi. Вiльня, 1910. С. 95


14. З рапарта Дынабургскага * павятовага страпчага пра паводзiны расiйскiх войскаў. 27 чэрвеня 1812 г.

Казённые крестьяне староства Динабургского донесли мне, что проходящие разные полки, команды, казаки, гусары, рекрутские партии и прочие чины делают нападения на крестьянские дома с устрашимостью, сперва домогаются денег и оные, у кого найдутся отбирают, также берут разные вещи, скот и лошадей, словом грабят все пожитки крестьянские [...]. Крестьяне от такого нападения решились совокупно бежать [...].

РДВГА. Ф. 1, воп. 3, ад.з. 2564, арк. 2


15. З данясення мiнскага губернатара. 30 чэрвеня 1812 г.

Крестьяне староства Минского с нетерпением ждут француза.[...] Казаки и рекруты ограбили дворы крестьянские, забрав при этом 9 лошадей, 14 коров и прочую живность. Дома не пожгли, но забрали многое из пожитков [...]

РДВГА. Ф. 1, воп. 3, ад.з. 2567, арк. 29


16. З успамiнаў генерала А.Ермолава.

Поречье - первый старинный русский город на пути нашего отступления и расположение к нам жителей было уже другое. Прежде проходили мы губернии литовские, где дворянство, обольщённое мечтами восстановления Польши, возбуждало против нас слабые умы населения, или губернии белорусские, где чрезмерно тягостная власть помещиков заставляла желать перемены. Здесь, в Смоленской губ., готовы видеть в нас избавителей [...]

Записки А.П.Ермолова о войне 1812 г. Лондон, 1883. С. 38


17. З пiсьма мешчанiна Ю.Юзафовiча ад 27 лiпеня 1812 г.

Калi ў гэтым месяцы праз Барысаўскi пав. праходзiлi французскiя войскi, то салдаты цалкам абрабавалi сялян: на палях пакасiлi i пазабiралi жыта, у маёнтку Тамiловiчы забралi ў сялян i ўладальнiка харчаванне, збожжа, быдла, хатнюю птушку, коней. Салдаты ходзяць па падворках узброеннымi групамi i страляюць па людзях. Аднаго селянiна забiлi i пахавалi, другога выстралам паранiлi ў руку, так што i сёння ён не валодае ёю. Адна жанчына была паранена у бок штыком i да сённяшнега дня невядома цi выжыве.

Прашу Яснавельможнага пана адаслаць маё данясенне аб рабунках i забойствах куды трэба, а рэестр учыненых рабункаў гвалту, калi патрэбна, будзе мною складзены i дастаулены ў адпаведную ўстанову.

АВАК. Т. 37. Вильна, 1912. С. 232


18. З успамiнаў жыхара Вiцебска. 1813 г.

Я не успел доехать до Витебска вёрст десять, как захватили меня в доме помещика Е. человек с 30 конных французских солдат.[...] Прежде всего потребовали они от хозяина вина, водки. Напившись, бросились на глазах его разбивать сундуки, шкафы, комоды, бюро; потом кинулись в кладовые, в амбары, в конюшню, в погреба, в каретной сарай; взяли лошадей и коляску, которую запрягли и нагрузили всем, что легче и дороже, с помощью наших людей, побуждая их к тому по плечам. И мой кучер Малахов никогда так проворно не работал. Взяли моих лошадей с упряжкою. Из чемодана побрали бельё, бритвы, столовый на одну персону серебряный прибор и 1500 руб. ассигнаций [...] Один из победоносцев, посмотря на мой орден, снял его у меня с шеи и уже ладился спрятать; тогда у меня потемнело в глазах; но начальник его взял у его, возвратил мне.

В тот день случились у хозяина в гостях соседи с жёнами и малолетними дочерьми; у них также отобраны лошади и дрожки, а со всех нас сняты сапоги...

Одиннадцатилетний сын друга моего находился при мне. Учившийся в гимназии, наслышался он, что Франция произвела много великих людей, и что она упредила нас в науках, следственно и во нравственности. Он смотрел на всё безбоязненно; но один из тех образцов во нравственности ударил его кулаком в висок так, что он ударился другим о край дверного замка и пробил голову. Бедный мальчик, ощутив кровь, сказам мне: "Не тревожтесь, мне не больно, только что кровь течёт".

[...] В продолжение 6-7 дней видели мы из лесов и кустарников, как отряды армии, рассыпаясь, грабили каждодневно всё, что могли найти в помещичьих и крестьянских домах, и разоряли всех тех, которые с ними никогда не сражались, крича и уверяя, что они пришли на защищение и восстановление разоряемого и умерщвляемого ими населения.

Отрывки из записок витебского жителя Г.Д.

// Сын Отечества. 1813. № 10. С. 172-178


19. Французская акупацыя.

У цяжкiм становiшчы апынулася жыхарства акупаванай французамi Беларусi. I ўлетку, i ўвосень 1812 г. Напалеон патрабаваў ад Беларусi i Лiтвы харчоў для войска i сена для коней. Былi ўведзены падаткi з даходаў [...]. Жахлiвых памераў дасягнулi паборы натурай [...]

У кастрычнiку ад Мiнскай губ. запатрабавалi 10 тыс. кароў, Вiленскую губ. у снежнi абавязалi здать 27 тыс. галоў гэтай жывёлы. "Напалеон i каровы"- спалучэнне, мабыць, нязвычнае, але даволi праудзiвае. З дапамогай армii ён стаў дыктатарам, армiя забяспечвала пашырэнне яго iмперыi, але армiю трэба кармiць i кармiць няблага. Матэматычныя здольнасцi Банапарта добра паспрыялi iмгненнаму знiкненню статка на Беларусi i Лiтве. Апетыт "вялiкая армiя" мела фантастычны, каб яго задаволiць беларускiх сялян прымушалi ддаць чужынцам усё, а самiм памiраць з голаду. Апроч афiцыйных пабораў з кожнага двара напалеонаўскiя рэквiзiтары пад выглядам дабраахвотнага ахвяравання выцягнулi па 2 пуды сена i саломы, па 5 кг гароху, па 90 кг жыта i аўса. Абвясцiўшы сябе вызвалiцелем Беларусi i Лiтвы ад "русскога гнёту," iмператар тым не менш патрабаваў у свой скарб усе нядоiмкi папярэдней адмiнiстрацыi. Так, у Мiнскай губ. ён сабраў падаткаў 539 тыс. руб. серабром i яшчэ ўсе запазычанасцi ўраду Аляксандра I.

Бедствы, якiя абрушылiся на акупаваныя тэрыторыi, цалкам пацвярджалi тыя даўнiя, шырока распаўсюджаныя сярод простага народу пагалоскi, што Напалеон i ёсць апакалiпсiчны звер. Пра такую абмалёўку Банапарта паклапацiўся Сiнод яшчэ ў 1807 г., падрыхтаваўшы па падказцы царскага двара, падчас няўдалых для расiйскай армii бiтваў з французамi пасланне да ўсiх праваслаўных хрысцiян, якое выкрывала Напалеона. Але па звычцы разбiваць лоб, калi загадаюць малiцца, творцы звароту перастаралiся i абвясцiлi Банапарта папярэднiкам Антыхрыста. Памяць аб гэтым пасланнi, прачытаным святарамi ва ўсiх цэрквах трымалася ў народзе - не кожны год, нават не ў кожнае стагоддзе царква называе сваiм парафiянам iмя канкрэтнага абраннiка Сатаны. Але зараз, у час вайны, сказанае тады прыгадвалася як прароцкае,- сапраўды, паборы, рабункi, спаленнi, гвалт над мiрным жыхарствам, паўсюдная смерць, усланыя трупамi палi мала чым адрознiвалiся ад канца света. Наўрад цi той бiблейскi канец быў бы для беларускага насельнiцтва больш жахлiвым.

Тарасаў К. Памяць пра легенды. Мiнск, 1990. С. 240


20. Загад Галоўнай палiцыйнай управы французскай адмiнiстрацыi. 18 лiпеня 1812 г.

Разглядзеўшы скаргу В.Ф.Янкоўскага, што сяляне в.Кузевiчы Барысаускага пав. узбунтавалiся, на павiннасць звычайную дворскую не выйшлi i слухаць пра яе не жадаюць, нават памешчыка свайго зневажаюць, палiцыйная управа загадвае Камiсii палiцыi Барысаўскага пав. паслаць на месца свайго супрацоўнiка разам з падкамiсарам i, зрабiўшы следства, арыштаваць i пакараць вiноўных. Для бяспечнага праезда i правядзення следства Камiсiя павiнна звярнуцца да мясцовага каменданта з заявай пра выдзяленне афiцэра i салдат.[...]

АВАК. Т. 37. С. 206


21. Заклiк Часовага ўраду ВКЛ да сялян.1 жнiўня 1812 г.


СЯЛЯНЕ!

Звяртаемся да вас, як да людзей, што знаходзяцца пад апекай права, як да сыноў Айчыны, якая трымаецца вашай працай i мужнасцю, а ў адказ забяспечвае вас мiрам i свабодай.

Нацыя, якая адраджаецца з няволi, не можа iснаваць без войска. Толькi ўзброеная сiла можа абаранiць асобу i яе маёмасць.

У мiнулыя часы вашых сыноў забiралi да войска, закутымi ў кайданы. Вы гублялi iх назаўсёды. Служба салдацкая канчалася разам з жыццём. Вашых ыноў пасылалi ў далёкiя краiны, за рэкi i моры.

Цяпер умовы службы iншыя: ваш сын пакiне бацькоўскую хату толькi на 6 гадоў, служыць будзе ў сваiм краю, у сваёй правiнцыi, афiцэры будуць ставiцца да яго добра, будзе iсцi за службу добрая плата, а па заканчэнню яе ён вернецца ў родную хату да сялянскай працы.

Хай не будзе прымусу ў выбарах рэкрутаў! Хай не будзе асоба будучага рыцара Айчыны зневажана клеймом нявольнiка!

Самi сходы павiнны выбраць неабходную колькасць рэкрутаў i даставiць iх у адпаведныя месцы. Калi ж яны ў прызначаны тэрмiн не выканаюць свой абавязак, будуць прыняты самыя суровыя сродкi пакарання [...]

АВАК. Т. 37. С. 245


22. З рапарта камiсара палiцыi г.Докшыцы 25 кастрычнiка 1812 г.

Я собрал при помощи солдат, предоставленных мне здешним комендантом, докшицких мещан, не желающих выполнять никаких распоряжений высших властей, осуществлять реквизиции и давать какие-либо налоги, оным все относящиеся к ним объявления зачитал, объяснил, сколько должны платить, какие нести повинности, сколько солдат отдать должны, также чтобы ратуша избрала доверенных и стражников кабака, предоставить квитанции и тому подобное, всё что предписано подпрефектурой, я осуществлял. Однако мещане, игнорируя начальство, нисколько не унимаются и не выполняют распоряжений; экзекуторов, нанятых шляхтой, ругают, в дома не пускают или сами хозяева прячутся, на вызов не являются, а жёны их не признаются, кричат и оскорбляют самыми низкими словами посланых сборщиков. Никто начальством быть не хочет, и очевидный бунт производят. Поэтому при наибольших усилиях все пункты моего распоряжения не осуществимы. Не избрали довереных и стражников, не представляют квитанции прошедших рат, не показывают даже домов и ревизий, не дают десятников, не думают о кантонистах и заместителях и не создают склада. А потому подпрефектура пусть соизволит выслать двоих по крайней мере польских солдат, которые бы это беспорядочное местечко привели в повиновение и наказали непослушных. Вожакам непослушания пусть соизволит прописать наказание, либо разрешит лично непослушных в Борисов под суд отсылать, дав военную помощь нынешней полиции, ибо и комендант не имеет солдат и не прилагает усилий, чтобы оных заставить платить казённые сборы.

Хрестоматия по истории Белоруссии. С. 192-193


23. Адлюстраванне вайны 1812 г. у "Гісторыі Беларусі" М.Доўнар-Запольскага.

[…] Спрыяльная для дваранства руская палітыка не магла яго цалкам задаволіць, бо яно не магло прымірыцца з пазбаўленнем дзяржаўнасці і стратай палітычных правоў. З другога боку, паслабленні з боку рускай палітыкі давалі магчымасць бачыць слабасць рускага ўраду і ўлівалі ў розумы надзею на магчымасць барацьбы з ім. Руская ўлада не шукала апоры ў сялянстве, задаволіўшы толькі адну яго патрэбнасць - рэлігійную. Вынікі гэтай палітыкі далі пра сябе знаць пры першым жа выпадку, калі руская ўлада ў краі апынулася ў цяжкім становішчы.

Класы насельніцтва, што імкнуліся да палітычнай свабоды, не былі задаволены рускім рэжымам. Свабодная Польшча ў яе мінулым стала ўяўляцца ім тым ідэалам, да якога трэба імкнуцца, а свабода Польшчы звязвалася з магчымасцю дабіцца свабоды і на Беларусі, і ў Літве. Гэта платформа аб'ядноўвала мясцовыя нацыянальныя элементы, літоўскія і беларускія, з палякамі і раней спаланізаванымі землякамі. Таму нядзіўна, што ўсялякі заклік да свабоды Польшчы знаходзіў сабе спачувальны водгук сярод шматлікіх беларускіх элементаў. Паўтараем, што такімі элементамі былі не толькі палякі, што жылі ў нашым краі, не толькі спаланізаваныя беларусы, але і беларусы нацыянальна свядомыя і нават тыя, якія страцілі сувязі з праваслаўнай рэлігіяй. У 1812 г. і ў 1830 г. удзел беларусаў у польскай справе быў значна мацнейшым, чым удзел у 1863 г., калі аб'яднанне з Расіяй зрабілася ўжо больш трывалым.

У 1812 г., як вядома, Варшаўскае герцагства далучылася да Напалеона і падтрымала яго ў вайне з Расіяй. Уздым быў надзвычай вялікі, бо палякі малявалі сабе ружовыя надзеі на аднаўленне Польшчы ў межах 1772 г. Гэты ўздым адразу ж перадаваўся ў Беларусь і Літву. Са з'яўленнем французскіх войск у Польшчы, там стварыўся новы ўрад - Варшаўская канфедэрацыя. Войскі Вялікай арміі, якія прыйшлі на Беларусь сустрэлі ў вышэйшых класах грамадства і ў гарадах самы гасцінны прыём.

Польская генеральная канфедэрацыя зрабіла сваім лозунгам ідэю адраджэння Радзімы. Калі французы з'явіліся ў Літве і на Беларусі, у Вільні быў створаны Часовы ўрад, які адразу ж далучыўся да польскай генеральнай канфедэрацыі. У складзе гэтага ўраду мы бачым найбольш вядомых прадстаўнікоў дваранства. Тут мільгаюць імёны Аляксандра Сапегі, Аляксандра Хадкевіча, Ігната Тышкевіча, Адама Храбтовіча, Карла Прозара, Гаўрылы Агінскага і шмат інш. П меры руху французаў радавітае дваранства абвяшчала пра сваё далучэнне да канфедэрацыі. Адну з першых заяў зрабілі дваране Брэст-Літоўска, Беластоку, Мінскай губ. і інш. мясцовасцей. У кожнай губерні ствараліся свае часовыя ўрады, якія аб'ядноўвалі сваю дзейнасць з літоўскім урадам, заснаваным у Вільні. Трэба адзначыць, што тады ўсе яшчэ ўсведамлялі нацыянальную розніцу паміж палякамі і беларусамі, і ўрад Вялікага Княства Літоўскага са сваімі адозвамі звяртаўся да нацыянальнага пачуцця Беларусі, заклікаў народнасці Польшчы, Літвы і Беларусі аб'ядноўвацца для стварэння адзінай свабоднай дзяржавы. Трэба прызнаць, што Часовы ўрад, якім кіраваў галоўны маршал Станіслаў Солтан, праявіў велізарную энергію. Ён стварыў урадавы апарат, выдаў закон аб павятовых сойміках, гарадскіх сходах і структуры гарадоў, рассылаў адозвы з заклікам да свабоды. Шмат намаганняў яму давялося прыкласці для арганізацыі фінансаў і харчавання, паколькі гэта было звязана з харчаваннем французскай арміі, для стварэння беларуска-літоўскага войска і нацыянальнай гвардыі.

Часовы літоўскі ўрад наогул абапіраўся на спачуванне ўсіх колаў насельніцтва. Нават беларускае сялянства тармазіла адыход рускіх войск і не дазваляла ім знішчаць прыпасы. Пра гарады і дваранства з яго ўздымам перад немінучай свабодай гаварыць і не прыходзіцца. Дзве мясцовыя газеты адлюстроўвалі тагачасны настрой беларускага грамадства. Гэтымі газетамі былі выдаваныя ў Вільні "Кур'ер польскі" і "Мінская газета"; абедзьве - на польскай мове. Усялякі поспех французскай арміі выклікаў пачуццё радасці ў тагачасным грамадстве. Асабліва шчыравалі жыхары Мінска. Тутэйшы мясцовы ўрад на чале з Каменскім і Манюшкам сустракалі французаў за 2 мілі ад гораду. Ва ўсіх гарадах ладзіліся ўрачыстасці і святы ў гонар Напалеона і яго войск. У Мінску на адным з такіх свят была нават пастаўлена, напісаная Ходзькам, п'еса "Вызваленне Літвы ці пераправа цераз Нёман". У яе выкананні прымалі ўдзел кн. Радзівіл, Манюшка і інш. прадстаўнікі вышэйшага тагачаснага грамадства. З нагоды заняцця французамі Масквы ўсюды былі ўрачыстасці. У Мінску прэзідэнт горада Ходзька сказаў перад шматлікай грамадой прамову, у якой ён гаварыў пра ўціск з боку Расіі і тую радасць, якую адчуваюць палякі і літоўцы (г.зн. беларусы), сыны адной маці-Польшчы, пры думцы аб вызваленні краю ад рускіх.

Такі настрой, можна сказаць, быў усеагульным. Другім буйным горадам, дзе была выяўлена асаблівая прыхільнасць да французаў, быў Магілёў. Тут французы сустрэлі вялікае спачуванне не толькі ў спаланізаванага насельніцтва, колькі ў беларускага і праваслаўнага. Цэлы шэраг буйных асоб губерні апынуўся ў пераліку заўзятых прыхільнікаў французаў. Сярод іх на першым плане мы бачым мясцовага праваслаўнага епіскапа Варлаама, іераманаха Арэста. Відаць, і астатняе духавенства ахвотна ішло за сваім уладыкам і толькі нешматлікія аказалі супраціўленне. Уладыка, як і іншыя ўлады горада, прынёс Напалеону прысягу, у цэрквах паміналася яго імя. З розных нагод у Магілёве ладзіліся ўрачыстасці і гаварыліся прамовы з вітаннем вызваліцеляў ад "нашых драпежнікаў". Такую прамову гаварыў прэзідэнт горада Лускін, а ў Смаленску такую ж прамову сказаў былы літоўскі возны Прозар. І тут была заснавана народная гвардыя, і ўвогуле вышэйшы клас выказваў вялікае дагаджэнне перад французамі.

Настроі 1812 г. характарызуюць нам адносіны пэўнай часткі беларускага грамадства да рускага панавання.

Доўнар-Запольскi М. Гiсторыя Беларусi. Мiнск, 1994. С. 250-252


ПЫТАННI I ЗАДАННI.

1. Як далучэнне да Расii адбiлася на сацыяльна-эканамiчным i нацыянальна-культурным становiшчы насельніцтва беларускiх зямель?

2. Чаму расiйскiя ўлады пачалi праверку дакументаў, якiя пацвярджалi прыналежнасць беларускай шляхты да дваранства?

3. Чаму рэкрутчына здавалася сялянам найгоршым з зямных бедстваў?

4. Як ставiлiся да унiяцкай царквы расiйскiя iмператары? Як насельнiцтва адрэагавала на закрыццё ўнiяцкiх храмаў i перавод унiятаў у праваслаўе?

5. Сярод гiсторыкаў працягваюцца спрэчкi пра характар становiшча Беларусi ў складзе Расiйскай iмперыi. У цэнтры спрэчак знаходзiцца пытанне: Цi можна лiчыць Беларусь калонiяй Расiйскай iмперыi? Гiсторык А.Кiштымаў перакананы, што сцвярджэнне пра каланiяльнае становiшча Беларусi не адпавядае гiстарычнай рэчаiснасцi i не можа быць навукова абгрунтавана. Цi згодны вы з думкай навукоўца? Выкажыце ўласнае меркаванне.

6. Ахарактарызуйце становiшча насельнiцтва Беларусi пасля нападу войскаў Напалеона на Расiю?

7. Пракаменцiруйце ўспамiны генерала А.Ермолава. Чаму беларусы не глядзелi на расiйскiя войскi як на "выратавальнiкаў"?

8. Чаму сяляне ўспрымалi французскую акупацыю як "канец свету".

9. Як ставiлiся акупацыйныя ўлады да антыпамешчыцкага руху беларускiх сялян?

10. Калi члены Магiлёўскага праўлення звярнулiся да маршала Даву з пытаннем, у чым павiнна заключацца iх служба, Даву адказаў: "Панове! Iмператар патрабуе ад вас трох рэчаў: хлеба, хлеба i хлеба!" Якiмi, на ваш погляд, былi галоўныя мэты акупацыйнага рэжыму? Цi iснавала рэальная магчымасць аднаўлення Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы?


Расейская палітыка на беларускіх землях у першай палове ХІХ ст.

24. Абмеркаванне членамi Камiтэта па справах заходнiх губерняў Запiскi графа М.Мураўёва.1 сакавiка 1831 г.

Вашему Императорскому Величеству благоугодно было высочайше повелеть нам рассмотреть представленные в.в. статс-секретарём Блудовым соображения по всеподданейшей Записке могилёвского гражданского губернатора Муравьёва о способах сближения Белорусского края с Россиею.[...] Заключения свои [...] мы имеем счастье повергнуть на высочайшее благоусмотрение в.в.

I.Предположения, кои необходимо или, по крайней мере, возможно с удобностию ныне же привести в действие.

А.По части духовной:

1. Определение в Белоруссию другого православного епископа [...], а равно определить и в другие три епархии губерний, возвращённых от Польши,епископов, которые могли бы содействовать намерениям правительства [...] для приготовления торжества православной веры в сем крае.[...]

4. Воспрещение римско-католическому духовенству заниматься воспитанием юношества в домах, уничтожение духовных училищ при монастырях, заменение оных светскими и введение преподавания в них наук на русском языке.[...]

Надобно, чтобы министр народного просвещения и в особенности попечитель белорусского округа приложили всевозможное старание к скорейшему исполнению сих предположений, имея постоянною целью направление публичного воспитания к сближению тамошних жителей с природными россиянами.[...]

II.Предположения, кои должны быть исполнены со временем и постепенно.

Б.По части гражданской:

1. Назначение на главнейшие места в губ. русских благонадёжных чиновников и преимущественное определение русских исправников, городничих и почт-экспедиторов с предоставлением некоторых выгод по службе.[...] Но предположения сии должны оставаться в негласности.[...]

2. Мы и со своей стороны убеждены в пользе, могущей произойти от водворения русских семейств в губ., возвращённых от Польши; ибо сие может весьма много споспешествовать сближению тамошнего края с Россией.[...]

Предположение [...] о допущении всемилостивейшего пожалования казённых имений русским чиновникам в вотчинное владение, на особых правилах с ограничениями в вотчинном праве, признаётся удобнейшим, тем более, что оно служит только возобновлением и усовершенствованием плана императрицы Екатерины, которая по присоединению сего края, заботясь о введении в оный всего русского, жаловала для того казённые имения в вотчинное владение.[...]

4. Награждение знаками отличия белорусских помещиков, наиболее преданных России.[...]

III. Предположения, кои или восприяли действие или получили уже надлежащий ход:

В. По части гражданской:

1. Введение русского языка в производство вообще дел по судебным и правительственным местам. Заменение польских названий мест и должностных лиц русскими наименованиями.

2. Отмена Литовского статута и восстановление действия российских узаконений по всем частям управления.[...]

На подлинном написано собственною е.в. рукою так: "Иметь в виду для постепенного исполнения".

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi.

Т. II. С. 323-332


25. З заключэння Часовага савета для кiравання дэпартаментам дзяржаўных маёмасцей аб перасяленнi казённых сялян з велiкарускiх губ. у Беларусь i Лiтву. 9 чэрвеня 1839 г.

Господин министр финансов [...] представил комитету о предположениях своих касательно возможности поселения русских выходцев в губерниях Виленской, Гродненской, Минской и области Белостокской [...] полагая предоставить поселенцам нижеследующие выгоды и льготы: а) отвести им по 8 дес. на каждую по восьмой ревизии мужского пола душу с предоставлением им права на безденежный отпуск для домашнего их обихода строевого леса и дров из казённых дач в случае неимения оных в отводимой им пропорции; в) даровать им при переселении пятилетнюю льготу от платежа податей и земских повинностей [...]; с) освободить на 10 лет от воинского постоя; д) сложить с них все недоимки в государственных податях, если таковые окажутся; е) отпускать безденежно из казённых дач достаточное количество леса на первоначальную обстройку домов [...] и сверх того выдать деньгами из казны на каждый двор по 100 руб.; отпускать заимообразно хлеб из ближайших запасных магазинов на первоначальное обсеменение полей и на продовольствие переселенцев до первого урожая с рассрочкой взноса занятого хлеба на 5 лет по равным частям в каждый.[...]

На подлинном журнале комитета последовала [...] собственноручная е.и.в. резолюция: "Будет полезное начало".

Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов.

/ ред. В. Чепко, В. Жигалов. Т. 3. Минск, 1961. С. 220-221


26. З Указа Мiкалая I Сенату аб увядзеннi рускага заканадаўства i рускай мовы ў Беларусi.25 лiпеня 1840 г.

Повелеваем:

1. Отныне впредь в губерниях Киевской, Подольской, Волынской, Минской, Виленской и Гродненской и в области Белостокской всякое действие Статута или в дополнение к оному изданных сеймовых конституций и иных постановлений прекратить, заменив их общими российскими узаконениями и наблюдая как в решении дел по существу оных, так и в образе и формах производства оных и разделения между присуственными местами тот самый порядок, который учреждён для прочих внутренних областей империи [...].

6. Со времени обнародования и получения каждым присуственным местом сего указа нашего все дела как по правительственной, так и по судебной части, не исключая и дел дворянских депутатских собраний и предводителей, производить на русском языке, по определённым для каждого рода дел общими законами империи формам, равным образом и с того времени все вообще акты и документы, какого бы рода и наименования оные бы ни были, писать на русском языке по правилам и образцам, в Общем своде законов Российской империи установленым.[...]

Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 4. С. 129-130


27. Указ Сената аб забароне ужывання назваў "Беларусь" і "Літва". 18 ліпеня 1840 г.

Правительствующий Сенат слушали предложение управляющего Министерством юстиции, что управляющий делами Комитета министров, по поручению оного отношением от 26 минувшего июня, сообщил ему, что по случаю внесения по Высочайшему предписанию прокта Указа, в котором упоминались губернии Белорусские и Литовские под сими наименованиями, государь император, зачеркнув название Белорусских и Литовских, изволил приказать переписать указ с поименованием губерний, каждой отдельно Витебскою, Могилевскою, Виленскою и Гродненскою; причём последовало соственноручное Высочайшее повелени: «Правила сего держаться и впредь, никогда иначе не прописывая, как поименно губернии». О таковом Высочайшем повелении он управляющий Министерством юстиции предлагает Правительствующему Сенату.

Гістарычны шлях беларускай нацыі. Мінск, 2001. С. 72


28. Всеподданейший доклад о преобразовании греко-униатской церкви [...] 17 студзеня 1828 г.

После окончательного раздела Польши (маецца на ўвазе Рэч Паспалiтая - А.С.) государыня императрица Екатерина II, принимая меры к возвращению тамошнего народа русского племени к восточной церкви, обращала особенное внимание на губернии Минскую, Волынскую, Подольскую и Брацлавскую [...]. Ее Величество упразднили в том крае существовавшие униатские епископства, поручили их в ведение полоцкому архиепископу сего обряда Лисовскому, удалили униатского митрополита Ростоцкого от управления, уничтожили орденские власти в униатских монастырях, подчинили их Лисовскому, запретили посвящать в униатское монашество и повелели упразднить излишние монастыри.

В Указе, данном по сему предмету генерал-губернатору помянутых губерний, Тутолмину, 1795 г. сентября 6 сказано: "Пункт 5й: усматривая из ведомости нам представленной, что число монастырей униатских вовсе не соразмерно числу церквей в унии оставшихся, возлагаю на вас подробные собрать сведения о униатских монастырях [...] и уничтожить таковые, которые не занимаясь ни просвещением юношества, ни помощию немощным и призрения требующим, суть обществу бесполезны; монахов же из сих упраздненных монастырей разместить в другие белорусские епархии, но в оставшихся отныне в монахи не постригать без особливой нашей воли"[...]

Государыня императрица Екатерина II, не обинуясь, объявила намерение свое искоренить унию [...]. В сей мысли,1е, она упраздняла униатскую духовную власть или ослабляла действие оной [...]; 2е, преграждала влияние римско-католического духовенства и владельцев сей же веры на совесть униатов. Повелев Святейшему Синоду в начале 1794 г. обнародовать в новоприобретенных тогда областях (кроме Литвы) увещание к народу возвратиться к благочестию, Ее Величество поручило генерал-губернатору Тутолмину оказывать в сем деле всевозможное содействие и прилежно наблюдать "чтоб никто из помещиков, временных владельцев и чиновников духовных и мирских римского и униатского закона не осмелился делать ни малейшего в том препятствия, обращающимся в благочестие, притеснения и обид. Всякое подобное покушение, яко противу господствующей вере обращаемое и означающее преслушание воле нашей, долженствует быть принято за уголовное преступление, суду подлежащее и влекущее секвестр имения до окончания дела".

Столь строгая мера в военном еще состоянии сих областей, имела свое действие, и в Минской [...] губ. составились многолюдные греко-росийские епархии.

Но, когда после кончины Ее Величества наблюдение местного начальства ослабело, то противодействие со стороны тех, на коих была обращена оная мера, явилось во всех местах в сильнейшей степени.

Присоединилось к сему, что в 1797 г. бывший минский гражданский губернатор Корнеев представил Государю императору Павлу I обращение тамошнего народа в православие действием крутым и малоискусным, а священников наших малоспособными, отвратившими от себя народ. "Церкви опустели,- писал он.- Не только нет благочестия в них, даже священникам нашим не на чем совершать богослужение"[...]

[Министр просвещения] Александр Шишков.

Акты, издаваемые Виленской археографической

комиссией (АВАК). Т. 16. Вильна, 1889. С. 633-638


29. Рашэнне Сакрэтнага камітэту пра мерапрыемствы па ліквідацыі уніяцкай царквы. 26 студзеня 1839 г.

1. Для успешного приведения в действие общего возсоединеия униатов необходимо […] совершенное единство в действиях и распоряжениях по сему предмету как в литовских, так в белорусских губерниях и к обузданию всех могущих быть противодействий как со стороны помещиков, так и со стороны римского духовенства. Для достижения сего единства генерал-губернаторы непременно должны быть снабжены единообразною инструкцией и ососбым полномочием, с помощию коего малейшие беспорядки, если бы они и случились вдруг в нескольких местах, были бы немедленно пресекаемы в самом их начале.

2. Ген.-губернатором должно быть представлено снестись с военным министром о помещении для надлежащей предосторожности под благовидным предлогом войск в те уезды, которые находятся в сомнительном положении, и с тем вместе наблюдать, чтобы оные без необходимости не ставились в деревни, населеные униатами.

[…]

4. Относительно места, где приличнее состояться акту возсоединения, а равно и времени издания указа о подчинении коллегии Синоду, надлежит предоставить обер-прокурору св. Синода к Его Величеству с всеподдаданейшим докладом.

5. Поелику большая часть униатских священников дали подписки о готовности своей присоединиться к православию с условием, чтобы им дозволено было остаться при местных обычаях своих, не противных православию, а, с другой стороны, скорое изменение оных, как брития бороды и ношения нынешнего платья, лишило бы их влияния на народ, то надо удостоверить, что не будет требоваться изменения прежних, веками установленных обычаев.

Такое удостоверение от высочайшей власти удобнее сообщить секретными отношениями униатским епископам, чтобы они предъявили оное священником вместе с объявлением им синодского указа.

6. Если духовные окажут сопротивление начальству, то их можно переводить или в униатские монастыри южных губерний, окруженные православными приходами, или православные монастыри великороссийских губерний.

7. Для ободрения священников, которые лишатся помещичьих пособий, выдавать им единовременные пособия […] (они могут составить до 360 тыс. руб) […]

8. Наконец, Комитет, вполне разделяя мнение министра государственных имуществ о необходимости и на будущее время обеспечить постоянное содержание возсоединенного духовенства, разсуждал, что как по высочайшему повелению способы к обеспечению вообще в империи сельских причтов предоставляются совокупному рассмотрению министерства государственных имуществ и главного духовного правления, то и настоящий предмет должен быть передан на соображение министерства государственных имуществ и обер-прокурора св. Синода с тем, однако ж, чтобы в виду важности своей, прежде всего и отдельно отобщего вопроса. Смая же действительная мера - отвести по казенным имениям униатским священникам потребное количество земли, не касаясь крестьян, из фольварковых участков. Обеспечение духовенства в помещичьих имениях требует особых способов и, пока они не обсуждены, предварить помещиков римского исповедания, чтобы они удерживались от малейшего стеснения священников. Губернаторы же предупредят замеченных в противодействии видам правительства помещиков, что при дадбнейщем их покушении правительство вынуждено будет взять их имения в особенный присмотр и ввести обязательный инвентарь по примеру вводимых ныне в казенных имениях.

История Беларуси в документах и материалах. Минск, 2000. С. 161-162


30. Знiшчэнне беларускай унiяцкай царквы.

Асаблiва старанна змагаўся з нацыянальнай верай [...] бiскуп Iосiф Семашка, якi цалкам перайшоў на службу царызму. Ён прымусова ўводзiў ва ўнiяцкiх духоўных семiнарыях i царкоўных справаздачах расiйскую мову. Святары мусiлi адпраўляць набажэнствы па служэбнiках, прысланых з Масквы i Пецярбурга. Нязгодных чакаў суд як царкоўных i дзяржаўных злачынцаў. На вачах у вернiкаў з храмаў выкiдалi бакавыя алтары, ламалi арганы. Сведка тых падзей беларускi архiмандрыт Мiкалай пiсаў: "На арганах iгралi некалькi дзён амаль бесперапынна, а народ крыжам ляжаў у царкве. У сярэдзiне i на цвiнтары людзi са слязьмi на вачах гучна спявалi песнi з любiмага iмi богагласнiка - апошнi раз пад гукi арганаў."[...]

Полацкага праваслаўнага епiскапа Смарагда i вiцебскага генерал-губернатара Шрэдэра сяляне-унiяты з м.Азярышча Гарадоцкага пав. за спробу перавярнуць iх у праваслаўе пастанавiлi утапiць, i "воссоединители" ледзьве ўратавалiся. У снежнi 1834 г. на дваранскiх выбарах у Вiцебску 172 шляхцiцы падпiсалi акт з пратэстам супраць пераследу грэка-католiкаў. Аўтарам акта быў полацкi павятовы маршалак Людвiк Белiковiч. Ён шмат ездзiў па Беларусi, агiтуючы шляхту не аддаваць на здзек каланiзатарам народную веру.

Урад прыгразiў незадаволеным дваранам судом i секвестрацыяй маёнткаў.

Вайна самаўладдзя з унiяй афiцыйна завяршылася 12 лютага 1839 г.[...]

Нават ва ўмовах жорсткага ўцiску ў Беларускай унiяцкай дыяцэзii - царкоўнай акрузе [...]- у 1838 г. з 680 святароў за далучэнне да праваслаўя падпiсалiся толькi 186.[...]

У гонар перамогi над унiяй iмператар Мiкалай I загадаў выбiць медаль з надпiсам: "Отторгнутые насилием /1596/ возсоединены любовию /1839/". Любоў тая вельмi часта выяулялася ў бiзунах, якiмi ўнiятау, у тым лiку i дзяцей прымушалi прымаць новую веру. Пра здзекi з беларускiх грэка-католiкаў абурана пiсаў Леў Талстой. Аляксандр Герцэн надрукаваў у 27 нумары свайго лонданскага "Колокола" за 1858 г. артыкул "Секущее православие", дзе Iосiфа Сямашку называў "Иудой во Христе, который высек себе новый памятник на спине беззащитных жертв".

Вось прыклад "радаснага" ўз'яднання цэркваў: "Со стороны гражданского начальства истязанием заведовал окружной Новицкий. Этот полицейский апостол сёк людзей до тех пор, пока мучимый не соглашался принять причастие от православного попа. Один четырнадцатилетний мальчик после 200 розог отказался от такого общения с Христом. Его снова начали сечь, и только тогда, уступая страшной боли, он согласился. Православная церковь восторжествовала!"[...]

На нашай зямлi запанавала расiйская праваслауная царква, якая на працягу амаль усёй сваёй гiсторыi паслухмяна выконвала волю царскай [...] Масквы. Праваслаўю была даручана галоўная роля ў русiфiкацыi i дэнацыяналiзацыi беларусаў. У 1840 г. выйшла забарона прамаўляць па-беларуску царкоўныя казаннi. Епiскапы патрабавалi ад святароў i iхнiх жонак карыстацца расiйскай мовай i ў прыватным жыццi, каб даць прыклад парафiянам. Праваслаўныя папы дапамагалi душыць нацыянальна-вызваленчы рух, наводзiлi карнiкаў на атрады паўстанцау 1863 г. Вядома, што за такi "гераiзм" Семашка прадставiў да ўзнагароджання медалём 496 духоўных асобаў сваёй епархii.

Арлоў У. Таямнiцы полацкай гiсторыi. Мiнск, 1994. С. 313-315


31. Вынiкi далучэння Беларусi да Расii.

Уключэнне беларускiх зямель у склад цэнтралiзаванай краiны з моцнай дзяржаўнай уладай прынесла некаторую палiтычную стабiлiзацыю, паклала канец феадальнай анархii i самавольствам, якiя адмоўна адбiвалiся на стане сялянскай гаспадаркi i тармазiлi гаспадарчае развiцце Беларусi. Былi скасаваны неабмежаваная самастойнасць i бескантрольная ўлада буйных землеўладальнiкаў. Магнатам забаранялася трымаць прыватнае войска, мець свае крэпасцi. Уцягванне Беларусi ў агульнарасiйскую гаспадарчую сiстэму дало пэўны iмпульс для развiцця эканомiкi. Пашырэнне рынку рэалiзацыi сельскагаспадарчай прадукцыi стымулявала рост яе вытворчасцi [...]

Разам з тым названыя вышэй змены ў эканомiцы часцей за ўсё аказвалi адмоўны ўплыў на становiшча простых людзей. Адзначаны рост таварнасцi памешчыцкай гаспадаркi меў вынiкам пашырэнне панскага ворыва, што ў сваю чаргу прыводзiла да абеззямельвання значнай часткi сялянства i адчувальнага павялiчэння адпрацовачных павiннасцей. Рост прамысловых вотчынных прадпрыемстваў абарочваўся для сялян дадатковым цяжарам у выкананнi павiннасцей, таму што амаль усе вясковыя мануфактуры працавалi на дармавой прыгоннай працы. Значна ўзраслi памеры сялянскiх павiннасцей. Адно тое, што грашовая рэнта i дзяржаўныя падаткi збiралiся на Беларусi не папяровымi асiгнацыямi, як гэта было ў расiйскiх губернях, а звонкай манетай, рэальны курс якой быў значна вышэйшы, паказвае, што iшло свядомае рабаванне захопленнага i багацейшага ў параунаннi з рускiм беларускага селянiна.

Анексiя беларускiх зямель у склад Расiйскай iмперыi адмоўна адбiлася i на сацыяльна-палiтычным жыццi Беларусi. Чаго вартая была свядома праводзiмая ў жыццё палiтыка поўнага адмаўлення самабытнасцi i адметнасцi Беларусi. Афiцыйныя колы рабiлi ўсё, каб абгрунтаваць створаны ў iмперскiм цэнтры тэзiс аб справядлiвасцi захопу беларускiх зямель, аб быццам бы многавяковым iмкненнi беларускага народу ўвайсцi ў склад Расiйскай iмперыi. Замоўчвалася цi скажалася гiсторыя Беларускай дзяржавы, сама яна аб'яўлялася "iсконно рускай" тэрыторыяй, а яе насельнiцтва - нiчым iншым, як сапсаванымi рускiмi.

Голубеў В., Крук У., Лойка П. Цi ведаеце вы гiсторыю сваёй краiны? Мiнск, 1994. С. 74-75


ПЫТАННI I ЗАДАННI.

1. Ахарактарызуйце асноўныя мерапрыемствы расiйскага ўрада, накiраваныя на русiфiкацыю Беларусi, на знiшчэнне яе нацыянальна-культурных i гiстарычных асаблiвасцей.

2. Як была злiквiдавана беларуская ўнiяцкая царква? Як беларусы спрабавалi адстойваць сваю веру?

3. Пракаменцiруйце выказванне, што ў вынiку падзелаў Рэчы Паспалiтай "Беларусь трапiла з агня паланiзацыi на патэльню русiфiкацыi".


Сацыяльна-эканамічнае становішча ў Беларусі ў першай палове ХІХ ст.

32. Звесткi пра становiшча прамысловасцi. Мiнская губ.1828 г.

Минская губ. весьма скудна мануфактурами: кроме нескольких суконных, одной шёлковой поясной, малого числа поташных, стекляных и медных заводов, других фабрик не имеется; да и в тех, кои ныне в действии состоят, производство самое малое и изделия вырабатываются простые, грубые.

Из всех фабрик замечательнейшая есть шёлковая поясная графа Витгенштейна в г. Слуцке, на коей в прежнее время вырабатывались дорогие персидские пояса, тканные золотом и серебром, употребляемые в польском наряде, но фабрика сия, по перемене польского костюма, не находя достаточного сбыта своих изделий пришла в упадок.

Суконных фабрик хотя и немало, но производство их весьма ограничено; сукна вырабатываются одинарные и малая часть средней доброты; также байки,шерстяные материи для монашеской одежды и талесы для евреев.

Стекляные заводы в малом числе ограничиваюися наиболее выделкою простой посуды и листового стекла, а медные - винокуренной и кухонной посудой: и те и другие в небольшом количестве.

Что принадлежит до поташных заводов, то производство оных ничтожное.

Всех фабрик и заводов действующих находится в сей губернии 22 [...], число рабочих 352 [...]

Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 3. С. 351


33. Гандаль у Мiнскай губ. Са справаздачы мiнскага губернатара за 1828 г.

По причине существования в разных местах соседственных губ. ярмарок, как-то: в Бердичеве Волынской, Зельве Гродненской и Бешенковичах Витебской губ., Минская губ. [...] имеет таковых весьма мало и они суть незначительные.

К числу знатнейших по здешней губ. принадлежат Минские контракты. Под сим названием существует здесь с давнего времени с 1 по 12 марта каждого года собрание дворян, имеющее целью взаимные расчёты в кредитном отношении и разные по имениям сделки.

Во времена, благоприятствовавшие владельцам недвижимых имений, имевшим удобность продавать земные произведения по высоким ценам, Минские контракты занимали почти первое место между всеми сего рода собраниями, в здешнем крае существующими, чему не в меньшей мере способствовало и соединение здесь всех дел одного из богатейших в Литве Радзивилловского дома.

С обеднением владельцев, повлекшим за собой упадок частного кредита и с переводом Радзивилловского дома в Вильно Минские контракты пришли в упадок. Вместо бывших здесь в обороте миллионных сумм теперь ограничиваются оные немногими тысячами, отдаваемыми наиболее на аренду помещичьих имений, сделки почти не совершаются и, словом, собрание сие, мало-помалу теряя вид, соответственный своему началу, переменяется в ярмарку.

В 1828 г. съезд был почти такой же, как и в предшествовавшем году, именно: находилось на контрактах помещиков и дворян 1295, купцов 19, разного звания людей 249.

Купцы приезжали наиболее из Московской, Владимирской и Новгородской губ. с красным товаром, фарфором и стекляной посудой, равно с другими изделиями российских фабрик. Торг простирался до 100 000 руб. ассигнациями.[...]

Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 3. С. 428


34. З запiскi Вiцебскага, магiлёўскага i смаленскага генерал-губернатара. 27 лiстапада 1831 г.

Белорусские губ.,Могилёвская и Витебская, судя по физическому их состоянию и географическому положению, должны были бы считаться если не между богатыми, то по крайне мере между второстепенными губ. Доказательством тому служат несравненно лучшее состояние их в прежнее время, большее тогда народонаселение, значительная торговля, разные прежние заведения промышленности, обильное и свободное обращение наличных капиталов,лучшее во всех состояниях житьё, кроме крестьян помещичьих и частью казённых; качество земли, если не во всех местах, то уже в большей части, способное к произрастанию хлеба и других ценных земных произведений, каковы суть лён и пенька, и великое удобство отправлять судоходные промыслы к портовым городам большими реками Днепром и Двиною, через всё пространство губерний протекающими, но с крайним сожалением должен сознаться, что сии губернии ныне находятся в совершенном упадке и принадлежат к беднейшим в государстве.

Причины упадка благосостояния белорусских губ. суть:

Общие:

1. Разорение от нашествия неприятеля в 1812 г.[...]

7. Великое обременение земскими повинностями, происходящее от содержания многих, большое протяжение составляющих, государственных и почтовых дорог, почтовых лошадей, почтовых домов и гостиниц; от содержания и довольствования разных потребностей большого числа войск, на квартирах без всякого возмездия (аплаты-А.С.) пребывающих и мимо проходящих, для коих взимаются в самое рабочее время или в распутицу в большом числе подводы под квитанции, за которые никакой не производится платы.

8. Бедственное состояние помещичьих крестьян и всего крестьянского быта, происходящее от худого их содержания и управления.

9. Отвлечение помещиками крестьян от домов их и земледелия и отправление в далёкие российские губ. для заработков.[...]

10. Невнимание в наделении их землёй надлежащего качества и в достаточном количестве.[...]

Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 3. С. 198-199


35. Вотчынные гаспадаркi.

Самы значны след на беларускай зямлi пакiнула гаспадарчая i культурная спадчына графа [ М.П.Румянцава] ў яго гомельскiх уладаннях.[...]

М.Румянцаў, якi часта бываў за мяжой, меў магчымасць на практыцы пазнаёмiцца з вядзеннем гаспадаркi ў заходнееўрапейскiх краiнах. Ён выкарыстаў гэты вопыт на беларускай зямлi. За некалькi гадоў гомельская эканомiя ператварылася ў шматгалiновую гаспадарку з прамысловымi прадпрыемствамi, шматлiкiмi статкамi жывёлы, вялiкiмi палеткамi, на якiх высявалi замежныя гатункi сельскагаспадарчых раслiн.[...]

У сваёй эканамiчнай дзейнасцi М.Румянцаў не толькi захаваў традыцыйныя для Беларусi галiны вытворчасцi, напрыклад, вiнакурэнне, але i тэхнiчна ўдасканалiў iх. Новыя ён заснаваў, улiчваючы замежны вопыт, запрашаў замежных спецыялiстаў, увозiў сыравiну, насенне i новыя пароды жывёлы.[...]

Замест дробных, малапрадукцыйных бровароў з'явiлiся два новыя вiнакураныя заводы - у Добрушы i Клiмаўскiм фальварку. Яны штодзень пераапрацоўвалi да тысячы пудоў збожжа, якое iшло не толькi з Гомельскай эканомii, але i з Украiны. На Добрушскiм вiнакурным заводзе пры паравых кубах устанавiлi прылады па шведскаму ўзору для павялiчэння вытворчасцi спiрту.

Дзейнiчалi тры шкляныя гуты: для вырабу простага шклянога посуду i зялёнага шкла для шыб /у Клiмаўскiм фальварку/, для вырабу крыштальнага посуду /у Студзенскiм фальварку/ i шкляны завод т.з. багемскага шкла-празрыстага шкла для вокнаў. У Гомелi, Добрушы i Багуслаускiм фальварку былi ткацкiя фабрыкi. Найбольш сучаснае абсталяванне было на Гомельскай фабрыцы.[...]

Акрамя таго дзейнiчалi дзве пiваварнi, медзяны i лiцейны заводы ў Добрушы, свечачны i гарбарны заводы ў Гомелi [...], трапальны завод, шматлiкiя млыны, кузнi i лесапiльнi.

Прадукцыя графскiх прадпрыемстваў часткова iшла на будоўлю гомельскага палаца i на патрэбы самой эканомii. Часам яе адпраўлялi i ў iншыя ўладаннi графа.Аднак большая яе частка iшла на продаж.[...]

ХIХ ст. пачыналася як стагоддзе пары. Унiверсальны паравы рухавiк паклаў пачатак прамысловай рэвалюцыi. У яе авангардзе iшла Велiкабрытанiя. Аднак у Расiйскай iмперыi асноўнай крынiцай энергii на вытворчасцi з'яўлялася мускульная сiла чалавека, жывёл i вадзяныя рухавiкi. Апошнiя былi з падлiўнымi вадзянымi коламi - сiстэмы ужо састарэлай на пачатку ХIХ ст. Менавiта таму гомельская гаспадарка пачала шукаць шляхi да iншых крынiц энергазабеспячэння

Восенню 1818 г. графскi механiк Адам Смiт прапанаваў пабудаваць у Гомелi паравую лесапiльню, а па Дняпру i Сожы пусцiць параход магутнасцю ў 12 конскiх сiл.[...]

За 20 тыс. руб. на пецярбургскiм заводзе Бэрда заказалi паравую машыну, абсталяванне i чарцяжы парахода. Будавау яго А.Смiт. У 1824 г. ён правёў выпрабаванне парахода. У лiсце да М.Румянцава аб гэтым гаворыцца так: "По просьбе, им сделанной пароход уходит противу воды течения в час по пяти вёрст, по течению по пятнадцати. Судно поднимает дров для пароходного котла на 2 дня или для 24 часов его действия, за собой же вверх воды никакой тягости тянуть больше не может". Як бачым, спроба аказалася не вельмi ўдалай, i ўсё ж гэта быў першы параход i першая паравая машына на Беларусi. Назвалi параход iмем графа - "Мiкалай".[...]

Агульны даход па гомельскаму маёнтку ў 1817 г. склаў 516 636 руб.

Шматгалiновая гаспадарка патрабавала квалiфiцыраванай рабочай сiлы. Чужаземцы служылi тут эканомамi, механiкамi, узначальвалi розныя прадпрыемствы. Iх заработная плата складала ад 150 да 6000 руб. Больш за ўсiх было выхадцаў з ўстрыi i Нямеччыны.[...] Нямала было англiчан i шатландцаў.[...] Сыравара Кублi запрасiлi з Швейцарыi. Ён вырабляў швейцарскiя сыры вагою да паупуда штука, усяго 50 пудоў штогод.

Як правiла, у абавязкi iншаземных спецыялiстаў уваходзiла i навучанне майстэрству мясцовых сялян, з якiх набiралiся вучнi.[...] Ва ўсёй гаспадарчай дзейнасцi гомельскага маёнтка адчуваецца намер пашырыць квалiфiкацыю i ўдзел ва ўсiх галiнах вытворчасцi мясцовай працоунай сiлы.[...]

Гэта стварала перадумовы для сялянскага прадпрымальнiцтва. У якасцi прыкладу можна прывесцi кар'еру графскага прыгоннага Васiля Прывалава. У 1815 г. ён пазычыў на год у гомельскай эканомii 1000 руб. "для торгового промысла"[...] Прывалаў быў не адзiны багаты селянiн гомельскай эканомii. Так, у 1822 г. прыгонны Няфёд Рымараў за "вольную" для сябе i сям'i заплацiу графу 5000 руб.[...]

Аднак пры ўсiх эканамiчных поспехах гомельскiя ўладаннi графа М.Румянцава ўяўлялi сабой толькi востраў у бяскрайнiм моры прыгоннiцкай Расii.

КiштымаўА. Гомельскi маёнтак графа М.Румянцава:

вопыт гаспадарання // Беларускi гiстарычны часопiс. 1995. № 1. С. 22-25


36. Распаўсюджванне бульбы.

[...] Бульба распаўсюджвалася з такой хуткасцю, як аніводная іншая культура, бо давала добры даход і не раз ратавала беларускага селяніна ад голада. У канцы 18 ст. яе садзілі амаль па ўсёй Беларусі [...]

Як і ўсё новае, бульба мела і сваіх праціўнікаў. Да бульбяных бунтаў, праўда, у нас не дайшло. Але ўсё ж канфлікты былі. У 1817 г. гаспадар маёнтка Целятнікі, што на Віцебшчыне, генерал Р.Гернгрос пачаў прымушаць сваіх сялян, каб яны садзілі на палях бульбу. За работай назіраў або сам пан, або яго памагатыя. Аднак бульба не расла: толькі зрэдку на загоне віднеўся адзін-другі кусцік. "Чаму ў вас бульба не родзіць?"- здзіўленна пытаўся генерал у прыгонных. Тыя скрэблі патыліцу і з усмешкай адказвалі: "Не, паночак! Ужо як сабе пан хочаш, а бульбе не радзіць на нашай зямлі".

Сакрэт аказаўся просты. Пасля пасадкі клубняў, калі пан адыходзіў, сяляне адкопвалі іх і ў бліжэйшай карчме аддавалі "праклятыя яблыкі" за якую кварту гарэлкі. Даведаўшыся пра гэта, Гернгрос загадаў рэзаць кожную бульбіну на чатыры часткі, каб такім чынам, тлумачыў ён сялянам, пазбавіцца, зрабіўшы крыжавідны разрэз, ад "д'ябальскага ўплыву", што нібы быў прычынай неўродзіцы. І тады сяляне перасталі выбіраць парэзаную бульбу з зямлі, і з трывогай у сэрцы пабачылі на сваіх палях буяна квітнеючую бульбу, а потым і самі пачалі яе разводзіць.

Хутка бульба стала для беларусаў "другім хлебам". Яе ўраджаі па сваёй масе былі ў некалькі разоў большыя, чым ураджаі збожжа. Бульбу пачалі даваць на корм жывёле, а памешчыкі пераганялі яе на гарэлку.

Мальдзіс А. Шляхі вялі праз Беларусь. Мн., 1980. С. 196


37. З цыркуляра мiнскага губернатара.1842 г.

В этой губернии (Мiнскай-А.С.) почти везде существует какое-то неприязненное расположение крестьян к их владельцам. Вникая в причины сего печального явления, я удостоверился, что неудовольствие поселян к их помещикам возникает иногда от подстрекательства злонамеренных лиц, но всего чаще от того, что владельцы передают крестьян своих в руки жестокосердных, грубых и корыстолюбивых управителей и арендаторов, которые обременяют их чрезмерными работами, истязают бесчеловечно наказаниями, не взирая ни на возраст, ни на пол, ни на болезненное состояние, и отказывают во всяком пособии к приобретению необходимых к поддержанию быта крестьянского вещей. Всё это делается обыкновенно без ведома и вопреки воле владельца; в некоторых мелкопоместных имениях утеснение прямо происходит от помещиков.

В таком положении дел ужасающие и неоднократно повторенные убийства владельца своими крестьянами и частые донесения по ведомству, что такой-то крестьянин умер, а такая-то беременная крестьянка сронила плод или кончила жизнь вследствие жестокого наказания за маловажные проступки,- обратили на себя внимание не только начальства, о и самого Государя Императора.[...]

Россия. Полное географическое описание нашего Отечества /

Под ред.В.Семёнова. Т. 9. Верхнее Поднепровье и Белоруссия. Спб., 1905. С. 111-112


38. З данясення мiнiстра дзяржаўных маёмасцей графа П.Кiсялёва. 28 верасня 1837 г.

В инструкции, данной чиновникам при производстве ревизии государственных имуществ, между прочим поставлено им в обязанность о всех открывшихся при ревизии злоупотреблениях по казённым имениям, не входя в исследование оных, представлять гражданскому губернатору для принятия с его стороны законных мер.

При производстве ревизии открывается, что временные владельцы казённых имений, поступивших в их владение по всемилостивейшему пожалованию, большею частью совершенно отступили от люстрационных инвентарей, данных им в руководство при управлении имениями, крестьянские работы увеличены, уроки работами определены стеснительно, чиншевые платежи возвышены и допущены другие, подобные сему прибавления [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 177


39. З Палажэння аб люстрацыi казённых маёнткаў. 28 снежня 1839 г.

1. Предметы люстрации суть:

а/ Приведение в точную известность земель, лесов, оброчных статей, хозяйственных и фабричных заведений и строений, к имению принадлежащих.

б/ Распределение между экономией и обывателями земель и угодий.

в/ Оценка оных. г/ Определение хозяйственных повинностей обывателей.

д/ Исчисление дохода от имения [...]

О главных условиях при производстве люстрации.

[...] 46. Для исполнения сего (люстрацыi -А.С.) надлежит: 1/ Измерить люстрируемое имение и показать существующее в нём разделение земель и угодий и их качество. 2/ Составить настоящему состоянию имения статистическое и инвентарное описание. 3/ Разделить государственных крестьян имения на разряды. 4/ Распределить земли и угодия. 5/ Оценить доход от оных получаемый. 6/ Назначить и оценить хозяйственные повинности [...]

О разделении государтсвенных крестьян люстрируемого имения на разряды. 84. Государственные крестьяне, принадлежащие к люстрируемому имению, разделяются на следующие разряды:1/ тяглых; 2/ полутяглых; 3/огородников (халупников) и 4/ бобылей (кутников).

85. В разряд тяглых поступают хозяева, имеющие не менее двух штук рабочего скота.

86. В разряд полутяглых записываются те хозяева, которые имеют рабочего скота менее двух штук.

87. В разряд огородников причисляются те, которые, не владея пахотными и сенокосными землями, имеют только дома с огородами.[...]

88. В разряде бобылей остаются люди безземельные и бездомные, которые не могут поступить в высшие разряды, с некоторым даже пособием для первоначального обзаведения в хозяйстве.

89. Иметь ввиду, чтобы все крестьяне поступили в разряд тяглых, или, по крайней мере, полутяглых хозяев, уменьшая по возможности число таких, кои сельского хозяйства не имеют и принадлежат к класу бобылей.[...]

О распределении земель в имении, состоящем на хозяйственном положении.

[...] 105. На ревизскую душу мужского пола назначается в каждую смену трёхпольного хлебопашества по 1 десятине пахотной и в одну смену 0,5 десятины сенокосной земли.[...]

О тяглых хозяйственных работах.

183. Тяглые хозяйственные работы предназначаются главнейше для производства хлебопашества и сенокошения на фольварочной земле и разделяются: 1/ на пригоны и 2/ на сгоны.

184. Под именем пригонов (панщины) разумеются обыкновенные тяглые хозяйственные работы, к отправлению коих в положенные инвентарём рабочие дни, каждое тяглое и полутяглое семейство посылает по одному работнику.

185. Сгоны (гвалты) суть чрезвычайные тяглые хозяйственные работы, назначаемые сверх пригонов для ускорения уборки хлеба, сена и распашки. К отправлению сгонных работ высылаются из тяглых и полутяглых семейств все наличные работники.

186. Количество тяглых хозяйственных работ определяется рабочими днями и в каждом из сих дней уроками.

187. Рабочие дни разделяются: 1/ на тяглые и 2/ полутяглые. В первые - работник является на работу с рабочим скотом; во вторые - без сего скота, для отправления одной личной работы. Полутяглые семейства облагаются во всяком случае одними полутяглыми рабочими днями.

188. Под именем урока разумеется количество работы, которое должен отправить в один рабочий день работник.

189. Уроки на работы назначаются соразмерно средней силе работника и сообразуясь со временем года, т.е. так, чтобы работник или работница, с надлежащим отдохновением и без истощения сил, могли выполнять ежедневно уроки [...].

194. Рабочий день считается от восхода до захождения солнца. Впрочем, если работник окончит свой урок и прежде захождения солнца, то отпускается с работы с зачётом ему полного рабочего дня. Если напротив того случится, что работник не закончит своего урока до захождения солнца, то экономия вправе требовать от него окончания работы на другой день, сверх причитающегося на оный урока.

195. Люстратор определяет, сколько дней еженедельно должен отработать каждый двор и какие именно дни в неделе на сие предназначаются, наблюдая, с одной стороны, чтобы экономия имела соразмерную часть работников по временам года, а с другой,- чтобы несколько дней в каждой неделе предоставлено было и в пользу крестьян, дабы собственные их работы не приостановились.

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 112-116


40. З данясення начальнiка 4 акругi корпуса жандараў. 25 верасня 1847 г.

На случай, если бы е.и.в., проезжая Западным краем, изволил вспомнить, что в нём приказано ввести в помещичьих имениях инвентари, и пожелал бы знать, что по сему до сих пор сделано, вменяю себе в обязанность доложить в.с., что в Киевском генерал-губернаторстве инветари ещё не тверждены, а в Виленском хотя и утверждены, но введены быть не могут потому, что новоутверждённая повинность крестьян многим превышает отбываемую ими прежде.

Предварительно утверждения инвентарей местное главное начальство не озаботилось удостовериться, точно ли во всём верны представленные помещиками инвентари с действительно отбываемою крестьянами повинностью, с истинным количеством и качеством земли, с настоящими угодьями, от которых зависят выгоды поселян, следовательно, и их возможность удовлетворять повинности. Когда же инвентари уже стали объявлять в имениях, тогда объяснилось, что эта последняя,т.е. повинность, показана помещиками в неимоверно увеличенном виде, так что хотя правительство при рассмотрении проектов и уменьшило её значительно, однако же новые повинности крестьян вместо облегчения ещё больше их отяготили.

Теперь приостановлено введение новых инвентарей и производится им местная поверка, которая [...] возложена на ответственность уездного предводителя дворянства, исправника и приходского священника. Многие инвентари за неверностью их уже представлены обратно в губернский комитет [...]

Хрестоматия по истории Белоруссии. С. 210


41. Купчая крэпасць. 1 красавiка 1824 г.

В 1й день я нижеподписавшийся Могилёвского внутреннего гарнизонного батальона прапорщик Александр Филиппов сын Русинский выдал сию купчею крепость адъютанту гвардии капитану Николаю Александрову сыну Коховскому в том, что продал ему собственного моего дворового человека Астапа Артёмова сына Лозгунова обще с женою его Акулиною Никифоровою, доставшегося мне наследственно после покойного родителя Филиппа Семёнова сына Русинского и состоящего за мной по последней 1816 г. ревизии при городе Черикове записаным за сумму государственными ассигнациями 375 руб., а посему властен он,Коховский, и наследники его сим человеком и женою владеть вечно и бесповоротно, волен кому пожелает продать, подарить, заложить и во всяки крепости укрепить.[...]

Дакументы и матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 144


42. З паказанняў Казiмiра Камiнскага, даверанай асобы сялян м.Крошын Навагрудскага пав. 2 мая 1829 г.

Зовут меня Казимир Антонов сын Каминский, от роду имею 35 лет, веры римско-католической, на исповеди и причастии святом бывал каждый год, грамоте по-польски знаю, женат на Елене, имею трёх дочерей Анну и Викторию 4х лет и Петрунелю 3х лет, которые жительствуют Новогрудского у. в местечке Крошыне в собственном доме. Родом я Гродненской губ.,Новогрудского у. из мещан м.Крошына, принадлежащего во владение помещику Юраге, сего 1829 генваря 14 дня по приговору военного суда, произведённого над крошинскими мещанами, отдан в г.Гродно в рекруты, и 11 февраля за неповиновение будто бы своему владельцу наказан шпицрутенами через 500 человек один раз.

Относительно жалобы на помещика Юрагу и о протчем жителей м.Крошына касающейся и до какой степени они притеснены, угнетены и неправильно наказаны, объясняю следующее: от давних времён крошинские жители панщины не отбывали, но только платили оброк по мере обрабатываемой земли,т.е от четверти волоки по 2 злотых 15 грошей, и без всякой услуги двору, потом комиссар Голдовский просил один раз перевезти с поля хлеб и с того времени сие введено уже как бы обязанность; затем по отобранию от нас радзивилловским архивариусом Иосифом Стржалкою привиллегий пожалованых от Его Величества Зигмунта I короля польского, м. Крошына в 1820 г. досталось во владение г.Юраге, которому платили оброк, ходили во двор на толоку с каждой души по 12 дней в лето, что сугубо было отрабатываемо. В том же году по приказанию г.Юраги писарь его Антоний Журомский просил из милости мещан, чтобы один день пахать дворовую землю и выдал подписку, что никогда сего не будет вводимо в обыкновение. Кроме того с 1820 по 1825 г. крошинские мещане зимнею порою употреблялись с лошадьми в работу /шарварками называемую/. Сия работа заключалась в том, что в каждую неделю ездили в лес миль за 5 за деревом на построение двора, к чему принуждаемы были жестоким наказанием.

А в 1825 г. помещик Юрага погнал нас на панщину с излишеством, и в дворовый караул, в который мы никогда не ходили. А как будучи не в состоянии перенести таких угнетений, которые на нас обращены, вынужденными нашлись без всякого от кого-либо подговора или совета подать прошение в Новогрудский нижний земский суд о наших обидах, и когда не сделано по оному никакого зыскания и удовлетворения, то подали опять же в том году прошение г.Гражданскому губернатор в том, что нас чрезвычайно гоняют на панщину и об отобраных от нас вышеупомянутым архивариусом Стржалкою привиллегиях, по коему был командирован в м.Крошин для произведения следствия заседатель Крыжановский, коему мы представили разные доказательства и крепости на землю в копиях, объявив же ему претензию в обидах наших и представив счёт еженедельной панщины и толоки конной и пахотной, просили его, г. заседателя, чтобы при следствии был архивариус И.Стржалка и возвратил нам, отобранные им привиллегии, который однако на следствии не был, а доставил объяснение, что якобы привиллегии представил в Нижний земский суд, а сии бумаги, поданые г. заседателю к делу не приобщены, по причине, что списаны на неодинаковой бумаге и велел их переписать, которые были переписаны в доме мещанина Михаила Ивановского, а ночным временем в 10 часов управитель Улановский с дворовыми людьми, напав, обыскивал целый дом с огнём и, не найдя бумаг, взял меня под арест с великою строгостию, набил колодки и хотел причинить тяжкие побои [...].

Когда же я хотел подать прошение г.Гражданскому губернатору, то помещик Юрага старался разными средствами предупреждать и не допускать того привести в исполнение, а в скорости посредством Нижнего земского суда посадил меня в острог, по поданному потом прошению в Гродненское губернское правление, вновь был командирован в 1826 г. заседатель Соболевский в двор крошинский для произведения следствия, который, позвавши мещан к себе, начал принуждать повиноваться своему помещику, на сие они отвечали, что помещику они во всём повинуются и делали то, чего от веку не было, и, что никогда такого угнетения и безвинного наказания мы не претерпевали. Хотя просили г. заседателя о прекращении обид и возвращении привиллегий, однако он отвечал, что не приехал нас судить в наших обидах и возврате привиллегий, а принудить ко всякому повиновению, после чего я и семь человек были посажены в острог [...]

На поданное другое прошение 1827 г. июля 5 дня к Его Императорскому Высочеству Цесаревичу, того ж года 10 сентября позван был я из острога в Новогрудский гродский суд. Резолюции Его Высочества последовавшей читано не было, но объявлено только то, чтобы мы не именовались мещанами, а коренными крестьянами, и принуждали в том дать подписку, на что я не согласился [...]

Я опять просил о снятии с меня допроса, при отобрании которого не было писано то, чего я говорил, но то, что им угодно было, и в коем не пояснили того, что Юрага отобрал от нас землю нашу на собственные деньги купленную, в доказательства чего мы представили в суд и наши права, купчие и закладные, а Юрага, порезавши землю на шнуры и отобравши кусок земли собственно нашей до 60 моргов присовокупил к дворовой земле; в 1828 г. г.Юрага, выгнавши мещан пахать дворную землю, в половине дня, отозвавши от сох во двор, наказал их немилосердно без всякой причины. На другой день приказал 10 хозяевам возить на поле навоз с угрозами, что в противном случае будут также наказаны, почему мещане, видя такое ужасное и немилосердное обхождение помещика Юраги, чего никаким способом вытерпеть не могли, то и не пошли на повинность, а пошли в Новогрудский нижний земский суд с жалобою об обиде, на что суд никакого решения не дал, а только насильно принуждал к подписке дабы не именовались мы мещанами, на что они не согласились, но когда не переставали просить от суда помощи, то были в оном некоторые немилосердно наказаны и арестованы, а 4 человека отосланы в острог, а 22 - посажены на гауптвахту, откуда отосланы в Крошин под конвоем, то Юрага из них молодых отобрал 11 человек в рекруты и отослал в м.Полонечка, посадил там в погреб и в оном их изнурял и морил, разными способами истязал дабы подписались на дворовую повинность [...]

Г.Юрага через своё угнетение сам нас до ослушания принудил.

НГА РБ у Гродне. Ф. 6, в. 1, ад. з. 199, арк. 366 - 371адв.


43. Хваляваннi сялян Вiцебскай губ.1847 г.

В марте и в первой половине апреля 1847 г. в Себежском и Дриссенском у. Витебской губ. распространился между помещичьими крестьянами слух, что рабочим на строившейся тогда Николаевской железной дороге даруются особые льготы, что помещичьи крестьяне, проработавшие на этой дороге три года, освобождены будут с семействами от крепостной зависимости, этот слух произвёл на крестьян сильное впечатление [...].

Когда крестьяне начали открыто толковать о воле и толпами уходить на железную дорогу, то земская полиция увидела наконец, что дело нехорошо и начала принимать свои меры к пресечению волнения. Немедленно сделано было распоряжение, чтобы становыя пристава совместно со священниками старались разубедить крестьян в достоверности бродивших между ними слухов, чтобы в разных пунктах по пути следования бежавших крестьян устроены были караулы. Дано знать в Невель и в Псковскую губ., чтобы там приняли надлежащие меры к остановлению следующих туда партий. Но волнение до того уже усилилось, что подобные меры не могли уже поправить дела. Никаких увещаний крестьяне не слушались. Караул, состоявший из 5-6 солдат инвалидной команды и десятка-другого крестьян, не мог остановить значительной партии беглецов [...]

28 числа становой пристав Высоцкий захватил и под конвоем понятых отправил в Себеж три немногочисленные партии; но в тот же день новая партия человек в 150, силою освободила этих беглых и вместе с ними отправилась далее [...] Волнение продолжало усиливаться и распространяться; для его усмирения необходимо было употребить в дело воинские команды [...]

Усилилось волнение и в Дриссенском у. 9 мая земская полиция настигла недалеко от корчмы Баево толпу крестьян, человек в 200, бежавших из имения Чернополье. Эти беглецы были вооружены ружьями, насаженными на палки косами, лемешами, пиками. На увещания полиции возвратиться и разойтись по домам, крестьяне отвечали: "Не подходите к нам, иначе убьём всех!" Вслед за тем партию эту в Клястицком лесу пытались остановить чиновник Шульц и помещик Храповицкий с 16 инвалидами и толпой дворовых людей. Но крестьяне отбились от этих преследователей, причём отняли у солдат одно ружьё и два штыка, сорвали с Шульца и Храповицкого шинели и захватили, принадлежащий последнему экипаж с лошадьми. Со стороны крестьян в этой стычке была убита выстрелом из ружья одна девка, бывшая в мужском платье и с оружием в руках [...]

6 числа бежало из имения Невлян два семейства; коноводом их был крестьянин Викентий Рубан. На другой день этот крестьянин был схвачен, доставлен в Себежский земский суд и оттуда возвращён для водворения на место жительства под конвоем полицейского служителя, снабжённого предписанием по этому предмету на имя станового пристава. На пути Рубан украл у полицейского служителя пакет с этим предписанием, скрылся и, прибыв в свою деревню, начал уверять соседей, что этот пакет дан ему в Опочке на свободный выход крестьян из мест жительства. Безграмотные крестьяне поверили этому и в числе 14 семейств, вооружившись чем-попало, вышли из своих деревень. Становой пристав пытался остановить эту партию, но она отбилась.

Крестьяне имения Кухарево, отправляясь 13 мая в путь, зажгли свои избы. Вообще числа около 10 волнение распространилось по всему уезду. Крестьяне были уверены, что царь дал волю, но, что помещики и, подкупленные ими, местные власти скрывают это. Полевые работы были брошены; народ толпился у кузниц, в которых приготовлялось незатейливое оружие для приготовлявшихся бежать; в корчмах шли оживлённые толки о дарованой царём и утаиваемой помещиками воле. Партия за партией выходили и собирались выходить крестьяне из Рудни, Лешна, Юзефова, Фортуны, Дернович, Сволны, Ляховщизны, Чернополья, Прудинок, Климовщизны, Жмак. Местные власти ожидали, что все помещичьи имения в уезде опустеют совершенно [...]

Только около 15 мая начали занимать места назначения командированые для усмирения волнения войска [...]

Из побега возвращено более 6 000 душ; кроме того, 95 человек крестьян, бывших зачинщиками или оказавшихся виновными в особенном буйстве и взятых с оружием в руках, отдано было под суд, учреждённой по этому делу в Себеже военно-судной комиссии; наконец, около 600 душ не возвращено на место жительства по неизвестности, где они находяться. К концу мая спокойствие было восстановлено. Но крестьяне долго ещё не переставали мечтать о воле. Между ними ходили толки будто бы "всем беспаспортным людям даны земли близ Чёрного моря", будто выход крестьян на вольные земли приостановлен только до Покрова. После Покрова, говорили крестьяне в Дриссенском и Себежском у. не то ещё будет; тогда мы не только не будем ходить на барщину, но всех панов перережем [...

Перережем [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 202-212


44. Данясенне віцебскаму губернатару аб адхіленні шляхтай губерні прапановы адмены прыгоннага ладу. Люты 1850 г.

Во время больших выборов в минувшем январе месяце помещики Дриссенского у. Сергей Убри и Игнатий Храповицкий и Пролоцкого у. Юстиниан Щитт при совещании дворянства о нуждах своих предлагали, чтобы для отвращения гибельных последствий несостоятельности владельцев, происходящих от постигших губернии в минувших годах неурожаев, прибегнуть к чрезвычайным средствам, а именно: изъявить готовность отказаться от крепостного права ад людьми и при представлении высшему правительству о нуждах дворянства просить о дозволении составить комитет для начертания на вышеизложенном основании будущих прав и обязанностей как владельцев, так и крестьян.

Проект сейбыл рассматриваем дворянством 23 января. Всех голосов дворян, находящихся на губернском съезде, было 428. При слушании предложения г-д Убри, Храповицкого и Щита находилось в зале собрания 298. На основании 110-й ст. Устава о службе по выборам ІІІ т. и 128-й ст. ІХ т. Свода законов (изд. 1842 г.) постановления дворянства производятся посредством баллотирования и признаются обязательными, если они приняты единогласно или не менее как 2/3 голосов всех присуствующих дворян. Почему для принятия предложения г-д Убри, Храповицкого и Щита требовалось голосов [не] менее 262. Собрание голосов произведено посредством баллотирования. В пользу предложения оказалось 206 [голосов], против него 187.

О таковом постановлении дворянства, отвергнувшем предложение г-д Убри, Храповицкого и Щита, руководствуясь 108-й ст. Устава о службе по выборам ІІІ т. Свода законов (изд. 1842 г.), имею честь сообщить. В.в.-п.

Витебский уездный предводитель дворянства Корбутт

Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 3. С. 295


ПЫТАННI I ЗАДАННI.

1. Ахарактарызуйце эканамiчнае становiшча Беларусi ў першай палове ХIХ ст. Якiя прычыны стрымлiвалi эканамiчнае развiццё?

2. На прыкладзе маёнтка графа М.Румянцава растлумачце, што было прычынай высокай прыбытковасцi асобных вотчынных гаспадарак. Пра якiя працэсы сведчыла iснаванне падобных гаспадарак? Што перашкаджала iншым багатым вотчыннiкам выкарыстаць вопыт графа М.Румянцава?

3. Што выклiкала неабходнасць рэфармавання дзяржаўных маёнткаў? Якiмi былi вынiкi рэвiзii дзяржаўных маёнткаў? Пералiчыце асноўныя накiрункi рэформы графа П.Кiсялёва. Чаму не атрымалася спроба ўвядзення iнвентароў у памешчыцкiх маёнтках?

4. Якiя рэформы, на ваш погляд, былi неабходны, каб палепшыць эканамiчнае становiшча Беларусi? Хто мог бы правесцi гэтыя рэформы?

5. Што было прычынай сялянскiх хваляванняў у 40-я гады ХIХ ст.?


Грамадска-палітычны рух і развіццё культуры на беларускіх землях у першай палове ХІХ ст.

45. Канстытуцыі Андэрсана альбо Старажытныя запаветы вольнага муляра і Старажытныя законы заморскіх ложаў, прызначаныя для чытання пры пасвячэнні новых братоў ці па загаду Майстра. 1721 г. (фрагмент)

1. Пра Бога і рэлігію

Вольны муляр абавязаны падпарадкоўвацца маральнаму закону; і калі ён слушна разумее Каралеўскае майстэрства, ён ніколі не стане неразумным атэістам альбо неверуючым вольнадумцам. Аднак, калі ў старажытнасці вольныя муляры абавязаны былі ў кожнай краіне належаць да рэлігіі сваёй краіны і свайго народу, якой бы яна ні была, то сёння лічыцца больш разумным належаць толькі да той рэлігіі, у якой згодны паміж сабой усе людзі, дазволіўшы ім самім вызначаць свае рэлігійныя пераканні; гэта значыць [, што вольныя муляры павінны быць] людзьмі дабрадзейнымі, вернымі, г.зн. людзьмі гонару, і сумленнымі, незалежна ад асабістых перакананняў і канфесійнай прыналежнасці кожнага з іх. Адпаведна Вольнае мулярства з'яўляецца цэнтрам Яднання паяднання і сродкам дасягнення сапраўднага сяброўства паміж людзьмі, якія, - калі б яго не было, - былі б падзеленыя непераадольнай безданню.

2. Пра Уладу свецкую, Уладу вышэйшую і Уладу прызначаную

Вольны муляр з'яўляецца лаяльным падданым свецкіх уладаў, дзе б ён ні жыў і ні працаваў. Ён не павінен удзельнічаць у змовах і тайных зламыснасцях супраць свету і дабрабыту народу. Таксама ён гн павінен паводзіць сябе непатрэбным чынам у адносінах да прызначаных прадстаўнікоў улады; бо колькі б ні страдала мулярства ва ўсе часы ад войнаў, крывапраліццяў і замяшанняў, столькі ж былі схільныя старажытныя каралі і князі заўсёды аказваць майстрам дапамогу дзеля міралюбнасці і вернасці апошніх, заўсёды даваць годны адказ іх ворагам і садзейнічаць славе Братэрства, дзеля ягонага росквіту ва ўсе часы. Такім чынам, калі брат пойдзе супраць дзяржавы, яго не падтрымаюць у гэтым выступленні, але будуць шкадаваць аб ім, як аб кожным няшчасным. Аднак, калі яго асудзяць за гэта злачынства - хоць сапраўды лаяльнае па сваёй сутнасці Братэрства можа і павінна заявіць пра ўласны няўдзел у ягоным бунтарскім парыве, а таксама надалей не даваць падставы і не множыць варожасці да існуючых законных уладаў, - ён не можа быць выключаны з ложы, і яго сувязі з ёй застануцца непарушнымі.

3. Пра Ложы

Ложа - гэта месца, дзе Вольныя муляры збіраюцца і працуюць. Ложай таксама называецца сход альбо належным чынам арганізаванае таварыства вольных муляраў, і кожны брат павінен належаць да якой-небудзь ложы і падпарадкоўвацца яе унутранаму рэгламенту, а таксама Генеральнаму рэгламенту. Ложа можа мець мясцовы альбо усеагульны характар, што лепей можна зразумець пасля яе наведвання, а таксама пасля знаёмства з Рэгламентам Генеральнай ці Вялікай ложы, які дадаецца да Канстытуцыі. У старажытнасці ніводны Майстар або брат не меў прaва не прыйсці ў ложу, асабліва ў тым выпадку, калі быў раней папярэджаны і не меў сур'ёзнай і паважнай прычыны, пасля разгляду якой Майстар і Дазорцы не прыйшлі б да высновы, што толькі суровая неабходнасць перашкодзіла яго прысутнасці. Людзі, якіх прымаюць у сябры Ложы, павінны быць дабрадзейнымі і сумленнымі, вольнанароджанымі, сталага і разумнага ўзросту; яны не могуць быць даннікамі і леннікамі, жанчынамі, а таксама яны павінны быць людзьмі не амаральнымі і зняслаўленымі ў грамадстве, а толькі добрых звычаяў.


[…]

6. Пра паводзіны

[..] Можна бавіць час цнатлівымі размовамі, весяліць адзін аднаго па меры здольнасцяў, аднак пазбягаць усялякай празмернасці і не прымушаць каго-небудзь з братоў піці альбо есці болей, чым таму хацелася б, або перашкаджаць яму пайсці туды, куды яго вядуць ягоныя намеры ці справы, альбо выказваць знявагу і грубіянства, якія перашкаджаюць прыемнаму і свабоднаму ходу гутаркі, бо гэта разбурыць нашую гармонію і зганьбіць нашыя годныя захаплення мэты. Таму ніякія прыватныя сваркі і спрэчкі не могуць пераступіць парог ложы, а асабліва сваркі і спрэчкі, што датычаць пытанняў рэлігіі, нацыі, дзяржаўнага ўладкавання, бо, належачы, як вольныя муляры да адзінай рэлігіі, пра якую ўжо была гаворка, мы таксама належым адначасова да ўсіх нацыяў, народаў, сем'яў, родаў і моваў, а таксама ўхіляемся ад усялякай палітыкі, якой, пакуль яна не пагражае росквіту ложы, маем намер ухіляцца і надалей.

В. Паводзіны Братоў пры сустрэчы без пасвечаных па-за сценамі належным чынам утворанай ложы

Трэба ветліва прывітаць адзін аднаго так, як вы будзеце навучаныя, называючы адзін аднаго братамі, свабодна даваць адзін аднаму рады той ступені падрабязнасці, якая будзе адпаведнай і дастатковай. Пры гэтым належыць імкнуцца быць нябачнымі і нячутнымі пабочнымі асобамі; не нападаць адзін на аднаго, захоўваючы тую традыцыю павагі і пашаны, якую належыць падтрымліваць у адносінах да кожнага брата, а таксама і не масона. Хоць усе вольныя муляры з'яўляюцца братамі адного ўзроўня, вольнае мулярства не пазбаўляе годнасці і высокага становішча ў грамадстве чалавека, прынятага ў Братэрства; хутчэй яно надае яму годнасці, асабліва, калі ён заслужыў пашану Братэрства, якое заўсёды ўшаноўвае годных. Трэба пазбягаць дрэнных манераў.[…]

Вольныя муляры ў беларускай гісторыі. Канец 18 - пачатак 20 ст.

/ Рэд. і ўклад. А.Смалянчук. Вільня, 2005


46. З дзейнасці братоў менскай ложы "Паўночная паходня". 1816 - 1822 гг.

[…] Несумненна, што філязофія масонаў на пач. ХІХ ст. мела гуманістычна-ліберальны накірунак французскага асьветніцтва, а асноўным прынцыпам іхнае працы была роўнасьць людзей, які прадэкляравала французская рэвалюцыя. Яскравы доказ таму прамова сябры "Паўночнай паходні" Людвіка Плятэра ў 1817 г., што захавалася ў выглядзе пераказа чыноўніка, тады ён сказаў: "Толькі праз устанаўленьне роўнасьці, праз іскру добрачыннасьці, якую [мы] ў сакрэце на працягу вякоў захоўвалі, заясьнее некалі дзень адраджэньня ў які, дзеля аджыўнага сьвету, вернецца першая нявіннасьць, цнота й шчасьце". І далей, гаворачы пра вольнасьць і роўнасьць, адзначаў, "што перад тронам найпрэасьвяшчэннага аднолькава сагнуць калені, як сын і брат Каралеўскі, гэтак і рамесьнік, які жыве працаю сваіх рук; няма [у нас іншага], як закон [роўнасьці], таму кожны без выключэньня слепа падпарадкоўваецца й паслушным [яму] быць павінен, і гэта ёсьць праўдзівая, шмат вякоў таму ўстаноўленая й захаваная, адзіная дзеля ўсіх ісьціна ў абліччы закону… Падпарадкуючыся гэтаму закону й знешнім абставінам, мы будзем супрацьстаяць [сваімі] намаганьнямі цемнасьці, цешыць долю пакутных, памнажаць лік абаронцаў, памяньшаць ганіцеляў, пашыраць уладу роўнасьці й тады ператворым цёмных жыхароў у людзей, усіх людзей у братоў, а ўвесь сьвет у нявенчаную цноту, і народу зьменім сьвятыні".

Людзі, якія лічылі мэтаю жыцьця самаўдасканаленьне, устанавілі ў сваёй арганізацыі досыць жорсткія правілы - ня мог быць масонам чалавек, які вёў распуснае жыцьцё, піў, нават гуляў у карты, што выявіў, прыкладам, ананімны ліст, і яскрава пацьвердзіў таварыскі суд над сябрам П.Талачынскім. Сярод муляраў былі выпадковыя й неўстойлівыя людзі, ды й сама хуткасьць зьяўленьня варштатаў гаворыць хутчэй пра пачуцьці, а не пра дзеі. У 1817 г. кіраўніцтва "Паўночнай паходні" зьвярнулася да Літоўскай правінцыйнай ложы з лістом, дзе пісалася, што падмайстар ксёндз Самуэль Кастравіцкі не прымае ўдзелу ў працы варштату. Выкліканы на таварыскі суд, той заявіў, што адзіная перашкода гэтаму - папскія булы, якія забараняюць сьвятарам удзел у масонскім руху, пра што ён быццам ня ведаў пры ўступу. Каб гэты выпадак не застаўся без пакараньня ложа прасіла "няхай падзе на яго заслужаная пагарда ўсіх братоў на сьвеце". Кастравіцкі ж на разьвітаньне даслаў лсіт былым прыяцелям, дзе па-хрысьціянску пісаў, што "ніколі не перастане лічыць іх братамі й сваімі блізкімі, якія заўжды маюць права на ягоную дапамогу". Але "браты" засталіся нязломнымі, толькі пашкадавалі ў сваёй пастанове, што на пач. ХІХ ст. на сьвеце яшчэ ёсьць людзі якім [рэлігійны] фанатызм закрывае сьвятло ісьціны".

Нягледзячы на выключэньне некалькіх асобаў, варштат, усё ж нязначна палепшыў сваю дзейнасьць. Асноўным накірункам яго была добрачыннасьць, грашовыя сродкі ў скарбніцу варштата паступалі двума шляхамі - гэта сяброўскія складкі за ўзьвядзеньне на ступень і дабраахвотныя ахвяраваньні. Ведама некалькі канкрэтных выпадкаў, куды нактроўваліся грошы: у 1817 г. ахвяраваныя Б.Бярновічам 700 руб. - мастаку Дамелю, у 1817 г. Трэмбінскім - на адзенне дзеля бедных, у 1818 г. Л.Дыбоўскі абавязаўся выплочваць па 100 зл. на год на карысьць бедных. Зь вельмі цікавай ініцыятывай выступіў у 1820 г. магістар Ходзька. Ён прапанаваў стварыць у Менску школу дзеля выхаваньня і навучаньня бедных дзяцей па метаду Ланкастара.

Рыбчонак С. Менскія варштаты ў 1-й чвэрці ХІХ стагодзьдзя

(нарысы з гісторыі вольнамулярскага руху на Беларусі)

// Вольныя муляры ў беларускай гісторыі. Канец 18 - пачатак 2- ст. Вільня, 2005


47. Звесткі пра студэнцкі і вучнёўскі рух у Беларусі і Літве. 1824 г. Фрагмент.

[…] 1. Первым, по времени открытия, было «Науковае Свислоцкое общество», основанное в 1820 г. Во время следствия над его соучастниками обнаружилось, что в Свислочи существовало еще и другое. -

2. Общество «Моральное», основанное в 1820 г. Далее, подсудимый Янковский сознался, что между студентами университета с 1820 г. существовало:

3. Общество «Филаретов», основанное Томашем Заном в 1820 г.

Затем были открыты:

4. Общество «Филоматов», 5) общество «Променистов» и 6) «Зорян»

Первые два и последнее существовало в свислоцкой гимназии; третье, четвёртое и пятое - между студентами университета.

Когда разошлись по учебным заведениям известия, что над учениками 5-го класса виленской гимназии, а также и над «Филаретами» производится следствие, то между воспитанниками гимназии начались сильные волнения, выразившиеся по преимуществу возмутительными пасквилями на правительство, своеволием и буйствами.

Для усмирения патриотических страстей Новосильцев посылал в разные места разных лиц, во главе которых большею частью находился действительный статский советник Байков. В одну из своих поездок в м.Крожи он открыл:

7. Отщество «Черных братьев», основанное, по примеру ковенского, в 1823 г.

Последнее ж, 8-ое, общество «Военных друзей» было основано понаущению Филарета Рукевича в 1825 г. поручиком Несвижского карабинерного полка Гофманом иежду офицерами отдельного Литовского корпуса. Третья степень этого общества находилась в свислоцкой и белостоцкой гимназиях.

Независимо от этих обществ в Вильне еще существовало общество «Шубравцев». Оно было закрыто в 1822 г. местною правительственною властью.

Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. Т. ІІ. С. 307-309


48. Паданне пра філаматаў

3 мая 1823 г. у гадавiну лiберальнай канстытуцыi 1791 г. вучань 5 класа Вiленскай гiмназii Мiхал Плятэр напiсаў крэйдай на дошцы: "Няхай жыве Канстытуцыя 3 мая!" Другi вучань дадаў: "О, якi мiлы для ўсiх нас успамiн!" I шчэ: "Але няма каму пра гэта ўспомнiць!"

Пра гэта было дакладзена вялiкаму князю Канстанцiну ў Варшаву. Вялiкi князь даручыў разабрацца ва ўсiм сянатару Мiкалаю Навасiльцаву. Пачалося следства, у час якога Навасiльцаву ўдалося натрапiць на след фiларэтаў. Быў арыштаваны член Таварыства фiларэтаў Ян Янкоўскi. Спалохаўшыся пакарання, ён расказаў пра таварыства i ўдаў усiх яго членаў. Пачалiся масавыя арышты.[...] I была гэта ў асноўным беларуская моладзь. Так, са 135 дапытаных Навасiльцавым чалавек з Беларусi /Вiленская, Гродзенская, Магiлёўская, Мiнская губ. i Беластоцкая вобл./ было 113 чалавек. З Каралеўства Польскага - усяго 6, з Украiны, пераважна з Валынi - 16. Такiм чынам,[...] Таварыства фiларэтаў - гэта ў сваёй аснове згуртаванне беларускай моладзi. Тое ж самае можна сказаць i пра Таварыства фiламатаў.[...] Сярод арыштаваных былi вядомыя ўжо Вiльнi паэты i проста здольныя маладыя людзi Адам Мiцкевiч, Тамаш Зан, Ян Чачот, Ян Сабалеўскi, Юзаф Кавалеўскi, Антонi Адынец, Аляксандр Ходзька, Iгнат Дамейка, Мiхал Рукевiч, Тэадор Лазiнскi i многiя iншыя.[...]

Хаця фiламаты i фiларэты даўно ўжо сталi легендай, цiкавасць да iх не змяншаецца i сёння. Iх дзейнасць - адна з надзвычай цiкавых старонак нашай гiсторыi.[...]

Фiламаты, якiя амаль усе паходзiлi з беларускай, хоць i апалячанай, шляхты, будучыню сваёй Беларусi бачылi ў аднаўленнi былой Рэчы Паспалiтай. Толькi ў яе рамках магла быць, на iх думку, вернута магутнасць былой беларускай дзяржавы - Вялiкага княства Лiтоўскага. Адсюль iх усвядомленае змаганне за "Польшчу", як стала называться агульная для палякаў, лiтоўцаў i часткова ўкраiнцау Рэч Паспалiтая. Беларусь яны ўсюды называлi толькi Лiтвой, падкрэслiваючы яе самабытнасць у працiвагу расiйскiм шавiнiстам, якiя, каб абгрунтаваць права на валоданне ёю, усяляк iмкнулiся даказаць, што гэта - быццам бы "исконно русские земли". Якраз iмкненнем аспрэчыць гэты тэзiс трэба растлумачыць i, можа, залiшнюю польскасць фiламатаў. У сапраўднасцi ж яны нi на хвiлiну не забывалiся, што яны -"лiцвiны", "дзецi Лiтвы", г.зн. Беларусi, якраз дзеля яе асветы, дзеля яе вызвалення з-пад царскага прыгнечання i стваралi яны свае згуртаваннi, якраз яе называлi сваёй Радзiмай, яе апявалi ў песнях, вершах, баладах, паэмах (успомнiм хаця б мiцкевiчаўскае:"О Лiтва, айчына мая!..").

Заўважыў гэта, дарэчы, i Навасiльцаў, якi ў [...] рапарце вялiкаму князю Канстанцiну зазначыў, што допыты фiламатаў i фiларэтаў "ясно обнаруживали,что под словом приверженности своему краю разумелась не приверженность к Российской империи, но только к губерниям, состовляющим университетский учебный округ..."

"Лiтоўскi", а фактычна беларускi патрыятызм фiламатаў i фiларэтаў - вось тая галоўная асаблiвасць iх лiтаратурнай творчасцi, якая дазваляе гаварыць пра iх як пра самую першую хвалю пачынальнiкаў беларускага нацыянальнага адраджэння.

Якраз адсюль, ад гэтага "лакальнага" патрыятызму iшла i павышаная цiкавасць фiламатаў i фiларэтаў да свайго беларускага народа, да яго традыцыйнай культуры, да абрадау i звычаяў, да багатай вусна-паэтычнай творчасцi беларусаў. Нiколi яшчэ не назiралася дагэтуль такого шырокага i плённага "наплыву" ў лiтаратуру беларускага фальклору, як гэта бачым у творах фiламатаў i фiларэтаў. Першы паказаў тут добры прыклад Тамаш Зан, яго падхапiў i шырока развiў Ян Чачот. Але сапраўдную рэвалюцыю ў лiтаратуры зрабiў з дапамогаю беларускага фальклору Адам Мiцкевiч, якi сваёй творчасцю праклаў на Беларусi дарогу новаму, найбольш прагрэсiўнаму для свайго часу лiтаратурнаму напрамку - рамантызму.

Цвiрка К. Паданне пра фiламатаў // Полымя. 1994. № 5. С. 180-185


49. Ігнат Дамейка. З ліста да Браніслава Залескага. 1870 г.

[…] Абуджэнне духу студэнцкай моладзі прымушала філаматаў не абмяжоўвацца толькі ўласным удасканаленнем, як гэта прадпісваў статут, а ўсё болей пашыраць свой уплыў на грамадства. Ім ужо цесным рабілася ўласнае кола, у якім яны дагэтуль дзейнічалі, кожны гуртаваў вакол сябе сваіх прыяцеляў, з якімі імкнуўся падтрымліваць добрыя стасункі. Асяродкам руху быў дом Тамаша Зана, які меў большую, чым у каго з нас, здольнасць падабацца і прывабліваць да сябе моладзь. Яго вясёласць, паэтычнасць, дасведчанасць у многіх галінах навук і ў прыгожых мастацтвах, адкрытасць і тактоўнасць у абыходжанні з людзьмі рабілі яго вельмі папулярным. Паколькі пад яго апекай было многа вучняў, ён займеў прасторную кватэру ў доме Кукевіча.Туды, на святло навук і на розныя пагулянкі, заўсёды сыходзілася моладзь […] Тут пачынаў набіраць сілу гурт маладых шаснаццацігадовых паэтаў, такіх, як Аляксандр Ходзька, Антоні Эдвард Адынец, Людвік Спіцнагель, для якіх тады яшчэ далёкімі былі прыгоды іх бурлівай будучыні. Казалі, што калі Тамаша абступала любая яму моладзь, не толькі з яго вачэй, але і ад чала […] зыходзіла праменне, што пранікала ў душу кожнага, хто быў здольны да ўспрымання дабрыні і прыгажосці, і наадварот, гасла, калі на яго шляху сустракалася халоднае ці няшчырае сэрца.

Філаматы і філарэты / Укладанне К.Цвіркі. Мінск, 1998. С. 305-306


50. Тамаш Зан. Да калегаў. 1823-1824

З самай шчырай душэўнай радасцю бласлаўляю я тыя дні, калі ўсіх нас звязала нябесным вузлом, запаліла святым агнём, асвяціла боскім духам вялікая наша дружба. У ёй, у гэтай дружбе, выхавалі мы такі характар, які ў любых, нават самых кепскіх умовах паможа нам быць задаволенымі і шчаслівымі. Мы ўсе імкнемся служыць сваёй зямлі, але калі ў нас не будзе магчымасці прыносіць ёй карысць, мы ўсё роўна не перастанем дабівацца гэтага праз усё сваё жыццё. Гэтая дружба, якая заўсёды падахвочвала нас да ўласнага ўдасканалення, якая рабіла і робіць дасюль нас па-сапраўднаму шчаслівымі, будзе і павінна і далей натхняць нас на высакародныя дзеі, мацаваць нашы сілы, памагаць нам здзейсняць свае задумы. Такі павінен быць настрой душ і сэрцаў усіх нас, звязаных шчырай любоўю сяброў, якія сёння ў самоце, якіх адарвалі ад вольнага жыцця. Ніякі час не згасіць нашы высокія пачуцці, нашы шчырыя думы, няма такіх прастораў, якія б змаглі раздзяліць нас адзін ад аднаго, няма такой буры, якая раскідала б нашу дружбу. Наадварот, нашы светлыя сяброўскія пачуцці яшчэ болей будуць удасканальвацца з часам, мацнець у разлуцы і змаганні з нягодамі. Нават калі б нас не толькі раздзялілі паміж сабой, але і расстралялі, і тады пара крыві нашай яшчэ болей сагравала б, з'ядноўвала б нас, прыдавала б сілы тым, хто застанецца жывы. Нават тады, калі б нам давялося прабыць у турме ўсё жыццё, мы б усё роўна здолелі б быць карыснымі і шчаслівымі. Такія вось блаславённыя і выдатныя вынікі нашай дружбы і любові, якой напоўнены сэрцы кожнага з нас.

Філаматы і філарэты. С. 229


51. Дзекабрысты i Беларусь.

Таемнае таварыства ["Ваенныя сябры"] дзейнiчала ў Лiтоўскiм асобным корпусе царскай армii, якi дыслакаваўся ў Гарадзенскай губ. i Беластоцкай вобл., i ў якiм значную частку афiцэраў складалi ўраджэнцы беларускiх i лiтоўскiх губ. Заснавальнiкам "Ваенных сяброў" быў колiшнi ўдзельнiк таварыства фiламатаў шляхцiц Мiхал Рукевiч [...]. Ягонымi паплечнiкамi сталi падпаручнiкi Пятроўскi, Завадскi, Гофман, Вiльканец, паручнiк А.Вягелiн, шэрагавы (радавы-А.С.) А.Трэбiнскi, чыноўнiк Л.Уронскi i iншыя прадстаўнiкi жаўнераў, тутэйшай шляхты i моладзi з навучальных устаноў Гарадзеншчыны i Беласточчыны. У лiку кiраўнiкоў "Ваенных сяброў" быў капiтан Канстанцiн Iгельстром, якi падтрымлiваў сувязь з расiйскiм дзекабрыстам В.Кюхельбекерам. Таварыства вяло антыўрадавую прапаганду ў войсках, лiчачы сваёй мэтай барацьбу за "вольнасць" i "ўсеагульны дабрабыт". Па палiтычных iдэалах яно было даволi блiзкае да Паўночнага таварыства дзекабрыстаў.

Шмат хто з першых расiйскiх рэвалюцыянераў падарожнiчаў па Беларусi [...]. Па полацкiх вулiцах гуляў М.Лунiн [...]. У Полацку жыў прыяцель Пушкiна пiсьменнiк А.Бястужаў-Марлiнскi, а ў Вiцебску працаваў над праектам сваёй "Канстытуцыi" кiраўнiк Паўночнага таварыства Мiкiта Мураўёў. Пра дзекабрыстаў (i, зразумела, з вялiкай прыхiльнасцю) напiсана ў Беларусi непараўнана болей, чым, напрыклад, пра паўстанцаў Касцюшкi. Такiм чынам, сфармавалася думка, што слаўныя сыны Расii - у адначас i нашы героi. У сапраўднасцi ж усё было зусiм не так...

Лёс Беларусi i беларускага народа не цiкавiў расiйскiх рэвалюцыянераў, якiя лiчылi царскую iмперыю чыста расiйскай дзяржавай. Мiкiта Мураўёў у праекце "Канстытуцыi" прапаноўваў падзялiць краiну на федэратыўныя адзiнкi накшталт паўночна-амерыканскiх штатаў, якiя ён называў дзяржавамi. Паводле гэтай iдэi беларуская зямля ўключалася ў дзве дзяржавы: Заходнюю (сталiца Вiльня) i Дняпроўскую (Смаленск), якiя не мелi анiякiх нацыянальных прыкметаў. Правадыр i iдэёлаг Паўднёвага таварыства дзекабрыстаў Павел цель наогул быў прыхiльнiкам адзiнай i непадзельнай Расii. Пералiчваючы далучаныя да iмперыi краiны i народы, ён успамiнаў i беларусаў, называючы iх часткаю "расiйскага племенi" Вiцебскай i Магiлёўскай губ. Пра iншыя гаворка не iшла, бо астатнiя, населеныя беларусамi губ., дзекабрысты, па дамове з польскiмi шляхецкiмi рэвалюцыянерамi, мелiся перадаць у склад Польшчы.[...]

Чытаючы "Рускую праўду" Песцеля можна даведацца, што беларусы, аказваецца, не здольныя стварыць сваёй дзяржавы, а таму "должны отказаться от права особой народности". I наогул, на абшарах iмперыi ўсе павiнны быць расiйцамi i размаўляць на "общепонятном русском языке". Назвы iншых народаў Песцель прапаноўваў проста адмянiць.

У снежнi 1825 г., праз дзесяць дзён пасля паўстання ў Пецярбургу, "Ваенныя сябры" сарвалi прысягу цару Мiкалаю I ў сапёрным батальёне, адной з ротаў якога камандаваў К.Iгельстром, а таксама намагалiся зрабiць гэта ў iншых раскватараваных вакол Беластока часцях. Рэвалюцыянераў арыштавалi i аддалi пад суд. М.Рукевiча i К.Iгельстрома прысудзiлi да пакарання смерцю, якое было заменена дзесяцiгадовай катаргай.

Арлоў У.,Сагановiч Г. Гiсторыя Беларусi. Год за годам

// Беларуская мiнуўшчына. 1996 № 1. С. 57


52. З рапарта гродзенскага губернатара. 22 чэрвеня 1831 г.

Из донесений видно, что мятежники г.Новогрудком овладели и произвели в нём разные беспорядки тогда, как выступил из оного в Несвиж квартировавший в Новогрудке эскадрон гусарского эрцгерцога Фердинанда полка, что в том повете общего к мятежу заговора не было, но только некоторые помещики, проведав о приближении мятежных войск под командою Дембинского, по приглашению дворянского предводителя Кашица и отставного польских войск капитана Мержиевкого вооружились сами, дворовых людей своих и небольшую часть мелкопоместной шляхты, что хотя Кашиц и Мержиевский рассылали по части уезда разные противозаконные требования, но ни одним из оставшихся помещиков таковые требования не исполнены, что мятежник Кашиц с прочими единомышленниками своими, оставя Новогрудский у., соединился с отрядом Дембинского [...]

Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 4. С. 283-284


53. З рапарта Кобрынскага нiжняга земскага суда.27 лiпеня 1831 г.

С 21 на 22 число сего течения года ночью Титус Пусловский, вторгнувшись из Слонимского в пределы Кобринского у. с шайкой мятежников, в которой, быть может, кавалерии и пехоты до 300 человек [...], следуя скорым маршем по тракту на имения Полину, Гнилые Лаловичи, Осовцы, состоящие при границе Ковельского у. Волынской губ., в окружающих имениях насильно забрал 54 дворовых и другого звания людей [...], из числа коих некоторые по большей части добровольно к нему присоединились, сверх того взял 32 лошади [...]

Означенную шайку мятежников преследует с отрядом кавалерии и пехоты Лубенского гусарского полка полковник Ильинский.

Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 4. С. 285


54. Лiцвiнка Эмiлiя Плятэр.

Паходзiла яна са старадаўняга графскага роду, якi меў маёнткi i сваяцкiя сувязi на сумежжы Беларусi, Лiтвы i Латвii. На тагачасных картах гэта Вiленская i Вiцебская губ. Паводле ўспамiнаў вiцеблянiна М.Маркса, у другой палове 20х гадоў Эмiлiя не адзiн раз прыезджала ў Вiцебск, бывала ў iх доме, сябравала з ягонай мацi. Марксы былi вельмi сцiплымi, небагатымi гараджанамi. I для магнацкай дачкi сяброўства з Марксамi вельмi паказальная рыса. Эмiлiя наогул вылучалася выключным народалюбствам. Смела спускалася з наканаваных ёй самiм паходжаннем арыстакратычных нябёсаў на грэшную зямлю горкiх рэалiяў. М.Маркс, якi сам надзвычай цiкавiўся беларускай культурай, ставiў Э.Плятэр у першы рад культурных дзеячаў на занядбанай нiве нашага народу, лiчыў яе як бы прадвестнiцай беларускага Адраджэння ХIХ ст. У сваiх успамiнах ён з пашанай i здзiўленнем раздумваў пра таямнiчую духоўную повязь, якая ўзнiкла раптам памiж спадчыннiцаю пыхлiвых арыстакратаў i гаротным народам.

Самым верным компасам для Эмiлii было яе чуйнае сэрца. Дык вось сведчанне-роздум М.Маркса [...]: "Першая яна, - бадай, я не памыляюся, - з запалам, уласцiвым чулым i высакародным сэрцам, аддалася душою беларускаму люду, вывучала яго бяду i спачувала ёй, стараючыся па магчымасцi аблегчыць яе, збiрала i спявала яго песнi, шчодра плацiла за iх дастаўку i спрабавала пяро ў iх наследаваннi. На фартэп'яна яна ўмела найвыразней перадаць i зухаватасць, i тугу народных матываў, i нават тэмбр сапрана - жалейкi i баса-дуды".

Вiртуозна валодала Эмiлiя жанрам галашэнняў, захаплялася беларускай харэаграфiяй, па майстэрску танцавала народныя танцы, надзвычай любiла "Лепятуху". Асаблiва цiкавае для нас паведамленне пра тое, што Эмiлiя сама спрабавала пiсаць па-беларуску.[...] Выходзiць гэта цi не першая наша паэтка.

Гэтым ды i ўсiм сваiм энергiчным характарам i тэмпераментам яна надзвычай нагадвае Цётку - Алаiзу Пашкевiч. Як i Цётка, Эмiлiя Плятэр не стаяла ў баку ад вызваленчага руху. Наадварот, смела iшла насустрач жыццёвым i палiтычным бурам. Калi пачалося паўстанне 1831 г., адважная дзяўчына кiнула ўсё - багацце, прывольнае жыццё, хуценька арганiзавала паўстанцкi атрад у паўночна-усходняй Лiтве, сумежнай з Беларуссю, удзельнiчала ў многiх бiтвах.

Iгнат Дамейка, паўстанец, знакамiты фiламат, сябра Мiцкевiча i Чачота, убачыў яе ўпершыню, калi яна са сваiм атрадам далучылася ў Троцкiм пав. да корпуса генерала Хлапоўскага. Як, мабыць, i iншым, незвычайная дзяўчына-паўстанец добра ўрэзалася яму ў памяць.Вось яго апiсанне: "Плятэр можна было даць не болей 24 гадоў. Невялiчкая ростам, бледная, не прыгажуня, але з акруглым, прыемным, сiмпатычным тварам, блакiтнымi вачыма, стройнага, хоць i не моцнага складу. Была паважная, хутчэй суровая, чым свойская ў абыходжаннi, малагаваркая i поглядам нiбыта патрабавала да сябе належных адносiн i прыстойнасцi. Дый нiхто ў лагеры не дазволiў у яе прысутнасцi кiнуць якое недарэчнае слова, жарт або паграшыць у ветлiвым абыходжаннi. На ёй быў марачковы сурдут з чырвоным каўняром, а каля шыi карункавы каўнерык, што вельмi ёй пасавала. Невялiкi мужчынскi кiвер на галаве, валасы падрэзаны, шырокiя да зямлi шаравары, на поясе кiнжал i невялiкая шабля, сярэбраныя шпоры на боцiках. Сцiплая, без усякай ненатуральнай прэтэнзii, зграбна трымалася на канi..."

Iшла вайна, i у Эмiлii, як бачым з'явiлiся новыя рысы стрыманасцi, яна ўжо не кiдалася, як колiсь танцаваць "Лепятуху". Яе прызналi. Нечуваная рэч - маладая жанчына была афiцыйна пастаулена над бывалымi салдатамi, прызначана ганаровым камандзiрам 1й роты 25 лiнейнага палка паўстанцкай армii, атрымала званне капiтана. На жаль, яе яскравае жыццё вельмi рана абарвалося. Знясiленная няспыннымi паходамi, нялёгкiмi i для мужчын, яна цяжка захварэла i памерла ў снежнi 1831 г., як бы сiмвалiзуючы сваёй смерцю i канец усяму паўстанню. Яе iмя ўвайшло ў легенды.

Кiсялёў Г. Падзорная труба Эмiлii Плятэр // Спадчына. 1992. № 5. С. 98-99


55. Адам Мiцкевiч. Смерць палкоўнiка.1832 г.

На палянцы зялёнай, мiж думных бароў,

Дзе пад клёнам хацiнка старая,

Бы застыў у зняменнi атрад ваяроў:

Iхнi там камандзiр памiрае.


Людзi з вёсак збiраюцца тут, ля варот.

Ён, палкоўнiк, быў слаўны, няйначай,

Раз яму спагадае так просты народ,

Пра яго ўсё пытае ды плача.


Вось палкоўнiк каня асядлаць загадаў

I прывесцi блiжэй, да парога.

Перад смерцю яшчэ раз хоць глянуць жадаў

Ён на друга свайго баявога.


Загадаў свой прынесцi паходны мундзiр,

Свой кiнжал, зброю, пояс стралецкi.

Ён хацеў i з рыштункам сваiм, камандзiр,

Развiтацца, як колiсь Чарнецкi * .


А калi ўжо ад хаты каня адвялi,

Ксёндз туды ўвайшоў з панам Богам.

Людзi з вёсак малiцца хутчэй пачалi,

Цiха ўкленчыўшы перад парогам.



Спалатнеўшы паўстанцы стаялi ў дзвярах.

Нават воi Касцюшкi былыя,

Што прайшлi ўсе агнi, агрубелi ў баях,

Слёз сваiх не хавалi, сiвыя.


Раным-рана ў каплiцы званiць пачалi.

Ды хаваць камандзiра жаўнеры

Не змаглi: наляцелi якраз маскалi...

У каплiцы для ўсiх - насцеж дзверы.


Там ляжаў ён на лаве - у спакоi чало.

У руках яго крыж, збоч нягнуткi

Нож-кiнжал i ружжо, ва ўзгалоўi сядло.

Люд дзiвiўся: такi маладзюткi!


Ды чаму твар дзявочы ў байца? Два грудкi...

Хто ж мог знаць, што баёў завадатар

Быу ... дзяўчынай! Была-слёз не трэба-жанкi-

То лiцвiнка Эмiлiя Плятэр!

Народная газета. 5 студзеня 1995 г.




56. З матэрыялаў Камiтэта па справах заходнiх губерняў аб канфiскаваных маёнтках удзельнiкаў паўстання 1831 г. Таблiца

Губерні

колькасць маёнткаў

колькасць сялян

Вiленская

118


25 099


Мiнская

22


15 503


Гродзенская


70


28 612


Беластоцкая вобл.


7


347


Магiлёўская


1


1 457


Вiцебская


1

1 471


Белоруссия в эпоху феодализма. Т. 4. С. 126



57. Сымон Канарскi.

Пасля паўстання 1831 г. усе, хто належаў да яго мусiлi ўцякаць за гранiцу: у Расii чакалi iх вялiкiя кары. I вось, седзючы ў далёкай чужыне пачалi паўстанцы тыя думаць: чаму iм не пашэнцiла? Бiлiся яны, як трэба, крывi не шкадавалi - дык чаму ж iх зваявалi?

Лепшыя i разумнейшыя памiж iх панялi, што прайгралi яны справу сваю, бо не ўвесь народ падняўся. Мужыку дрэнна жылося заўсёды: i раней, як Польшча,Лiтва и Беларусь былі незалежным гасударствам,- мужык гараваў пад паншчынай, як i пад Расiяй. Вось i не хацеў ён iсцi ваяваць за свабоду i незалежнасць Польшчы, бо не верыу, што яму там лягчэй стане.

Тады многа паўстанцаў зразумелi i тое, што калi ў той Польшчы, за каторую яны паднялiся, мужык па-старому будзе скрыўджаны i прыцiснуты, то няма што яе дабiвацца. I жменя гэтых ваякоў ачала даказваць людзям, што ў свабоднай Польшчы i ўвесь народ працоўны мусiць быць свабодны. "Свабода, роўнасць, брацтва!"- вось фундаменты, на якiх мусiлi яны збудаваць новае свабоднае гасударства. "Трэба усiм даць людскiя правы; трэба скасаваць паншчыну; трэба аддаць ва ўласнасць мужыкам тую зямлю, на каторай яны працавалi,што трымалi на правах чыншу, паншчыны",- так гаварылi паўстанцы, якiя злучылiся ў "Дэмакратычнае таварыства".

"Дэмакратычнае таварыства" злажылася за гранiцай. Яно старалася аб'яднаць у адно ўсiх эмiгрантаў, што паўцякалi з Расii; яно сябравала з людзьмi, каторые дабiвалiсь свабоды народнай па iншых гасударствах: Францыi, Iталii, Гiшпанii, Нямеччыне.

Але гэтага было мала. Каб па-праўдзе дабiцца таго, што голасна гаварылася, трэба было працаваць у родным краi, трэба было шырыць памiж сваiмi землякамi тыя свабодныя погляды.I толькi тады можна чакаць, што ўвесь народ Польшчы, Лiтвы i Белай Русi патрапiць перастроiць жыццё сваё нанова.

Самы смелы ў нас ваяка за тыя светлыя думкi i жаданнi быў Сымон Канарскi. I ён належыў да паўстання 1831 г., разам з таварышамi не раз быў у бiтвах i разам з iмi ўцёк за гранiцу. I нягледзячы на тое, што ў роднай старонцы чакала яго нялёгкая кара за бунт, ён доўга не вытрываў - перабраўся праз гранiцу расiйскую i паспяшыў да працы памiж сваiх землякоў. Праз два з палавiнай гады працаваў ён у нашым краi - губернях Вiленскай, Мiнскай, Гродзенскай, на Валынi i Падоллю. I навука яго глыбока западала ў душы людскiя.

Аб яго рабоце дачулася правiцельства. Палiцыя ўсе сiлы свае прыкладала, каб злавiць Канарскага. Доўга хаваўся ён, не кiдаючы сваёй вялiкай працы, але ж у канцы папаўся такi ў рукi палiцыi.

У 1839 г. пасля страшэннага катавання яго растралялi ў Вільнi па прыгавору ваеннага суда, як гасударственнага праступнiка.[...]

Наша Нiва. 1907. № 21


58. Заклiк Ю.Бакшанскага "Да сялян смаргонскiх".1847 г.

Нашыя сяляне або як яшчэ гаворым хлопы пачалi адыгрываць вельмi важную ролю ў дзiсейшым (сучасным-А.С.) свеце. Прычыны гэтага наступныя: 1. Здаўна ўсiм вядома, што па сутнасцi ўсю сiлу народа складае клас, якi называюць хлопамi; 2. Апрацоўка зямлi, а адсюль i ўсе сродкi да жыцця, у руках хлопаў; 3. Уся сiла вайсковая складаецца з тых жа хлопаў; 4.Вышэйшы клас або iнакш шляхта мае маральную сiлу, гэта значыць асвету i розум. Шляхта, пазнаўшы слабы бок, гэта значыць неасвету, замыслiла з дапамогай свайго розуму завладнуць (уладарыць-А.С.) хлопамi i падбiць (падначалiць-А.С.) iх пад свой жонд-панаванне (урад-А.С.); 5. Калi шляхта захапiла панаванне над хлопамi, яна пачала злоўжываць уладай,запамятала, што яны такiя ж самыя людзi, што менавiта гэты клас iх кормiць i абараняе ад непрыяцеля. Шляхта абыходзiлася з хлопамi горш, чым са звярыма, чым даправадзiла iх да таго, што пачалi [думаць] над сваiм няшчасным становiшчам, пачалi набiрацца розуму, пазналi сваю вялiкую сiлу; 6. З усiх хлопаў першымi зразумелi сваё аплаканае становiшча хлопы, якiя жывуць у Галiцыi, што знаходзiцца ў Аўстрыйскай дзяржаве. У мiнулым 1846 г. яны сумеснымi сiламi выржнелi (выразалi-А.С.) сваiх памешчыкаў i чыноўнiкаў. Гэта быў жахлiвы сродак, але вельмi карысны для хлопаў! Памешчыкi i чыноўнiкi пачалi баяцца хлопаў, а тым самым перасталi iх цеменжыць (прыгнятаць-А.С.). Цар з бояззi зменшыў паншчыну на два днi ў тыгоднi (тыднi-А.С.), зменшыў падаткi i земскiя павiннасцi. Усе пачалi хлопаў шанаваць i паважаць! У нас, у Лiтве ў многiх вёсках хлопы ўжо пачынаюць, у многiх месцах яны дамауляюцца з салдатамi, патрэбна толькi ўзгоднiць, што рабiць.

I вы, хлопы i мяшчане смаргонскiя павiнны дамовiцца памiж сабой i з салдатамi, якiя ў вас кватэруюць, напасцi на афiцэраў, чыноўнiкаў i выржнонць iх, а выразаушы даць iм поўную свабоду, пагражаючы выржненцем усiх. Здабыць грошы на закупку ножаў вельмi лёгка такiм спосабам: пайсцi да рускiх падрадчыкаў, нiбыта ў наймiты на чыгунку, за задатак купiць ножы, а на працу не iсцi. Усё гэта трэба рабiць вельмi скрытна.

Гэта пiсьмо трэба многiм старшынам паказаць.

Fajnhauz L. Ruch konspiracyjny na Litwie i Białorusi. 1846 - 1848. Warszawa, 1965. S. 217-219


59. Адукацыя ў Вiленскай навучальнай акрузе.

Галоўны кiрунак усёй навучальнай справе ў акрузе надаваў яе папячыцель князь Адам Чартарыскi. Гэта быў моцны чалавек пры двары i ў той жа час асоба, якая ўсё сваё жыццё служыла справе аднаўлення Польшчы ў яе былых межах. На Заходнi край i на Лiтву ён глядзеў вачыма палякаў i не адрознiваў iх ад сапраўднай Польшчы [...]

Самыя буйныя прадстаўнiкi польскай нацыянальнасцi паводле розуму i паводле моцна развiтого нацыянальнага пачуцця сышлiся ў агульнай справе кiравання школамi ў беларускiх, украiнскiх i лiтоўскiх губернях. У iх руках школа зрабiлася зброяй палiтыкi, бо на унiверсiтэт i на школу яны глядзелi з такога пункту гледжання [...] Увесь кiрунак выкладання атрымаў яркую польскую нацыянальную афарбоўку [...]

Адпаведныя людзi з часам склалi апору паланiзацыi, замацаваўшыся ў Вiленскiм унiверсiтэце [...] Ян Снядэцкi (рэктар унiверсiтэту- А.С.), паляк паходжаннем, перакананы нацыяналiст поглядамi, быў, бясспрэчна буйным вучоным-астраномам. Але палiтычныя i нацыянальныя мэты ў навуцы ён ставiў на першае месца. Ён быў вялiкi знаўца i аматар польскай мовы, натхняў i падтрымлiваў тых вучоных, якiя распрацоўвалi гэтую мову [...] Са з'яўленнем Снядэцкага ў Вiльнi спынiлася ўсялякая апазiцыя паланiзму. Пры iм зараз жа з'явiлася кафедра польскай мовы [...] З вялiкай заклапочанасцю паставiўся Снядэцкi да замяшчэння кафедры польскай гiсторыi. Ён звярнуў увагу на маладога вучонага, бо прадбачыў у iм багатыя навуковыя здольнасцi i страсную кiпучую натуру, здольную аддацца пры першай магчымасцi рэвалюцыйнай барацьбе супраць Расii. Гэта быў знакамiты Iяхiм Лелевель [...]

Наогул гэта быў перыяд магутнага росквiту польскай культуры ў межах нашага краю. У 1818 г. у Вiльнi адкрываецца галоўнае друкарскае таварыства для друкавання твораў на польскай мове, з'яўляецца шэраг часопiсаў, навуковых таварыстваў. Гэта быў самы выдатны перыяд i ў развiццi Вiльнi як цэнтра польскай культуры. Эпоха Лелевеля [...], Снядэцкага [...] i многiх iншых ажывiла польскую думку, польскую навуку i падрыхтавала эпоху Мiцкевiча i Сыракомлi. Гэта эпоха вырвала з Беларусi шмат яе выдатных сыноў, якія [...] аддалi свой розум i здольнасцi польскай культуры i нацыянальнасцi.

Доўнар-Запольскi М. Гiсторыя Беларусi. 1994. С. 258-263


60. Навучанне ў Полацкай Акадэміі езуітаў. 1812-1820 гг.

Полацкі Калегіюм паўстаў у 1580 на пажаданьне Стэфана Баторага, пад кіраўніцтвам Пятра Скаргі, знакамітага прамоўцы і дзеяча ордэну езуітаў. Першы калегіюм меў дзьве клясы і пяць вучняў. Але праз два стагодзьдзі полацкая вучэльня вырасла да рангу Акадэміі.

Праграма навучаньня ў калегіюме не адрозьнівалася ад праграмаў іншых езуіцкіх вучэльняў Правінцыі Літоўскай, падпарадкаванай Галоўнай Літоўскай Школе - Віленскаму Ўнівэрсітэту. Да паловы XVIII ст. выкладалася традыцыйная схаластыка, пазьней адбыліся пэўныя зьмены ў навучаньні пад уплывам рhilosophiae recentiorum і рэформаў Камісіі Народнай Адукацыі. У той час (1745 г.) у Полацкім калегіюме працаваў М.Пачабут-Адланьскі [М.Пачабут-Адляніцкі - А.С.], славуты астраном і рэфарматар Віленскага Ўнівэрсытэту.

Пасьля падзелу Рэчы Паспалітай і касацыі Ордэну, перамены ў праграмах пачаліся таксама і пад уплывам расейскай адміністрацыі. У 1784 г. царыца Кацярына ІІ, якая не дазволіла на сваіх новадалучаных землях абвяшчаць касацыйнае breve, па рэкамэндацыі аўстрыйскага імпэратара загадала прыняць на сваіх вучэльнях энцыклапедычную сыстэму навук, якая была ўведзеная на Львоўскім Унівэрсытэце, дзе была ў сваю чаргу прынята праграма Венскага Ўнівэрсытэту. Разам з філязофіяй, выкладанай у VI клясе , падзеленай на онталёгію, этыялёгію, псыхалёгію, касмалёгію паводле вальфіянскага падзелу; акрамя філязофіі, на факультэце вызваленых навук выкладалася астраномія, оптыка, экспэрымэнтальная фізыка і вышэйшая матэматыка. Львоўскі Унівэрсытэт пратрываў да 1803 года, калі пасьля пераносу вучэльні да Кракава, ўва Львове застаўся адно ліцэй.

Акрамя філязофіі ў калегіюме выкладаліся клясычныя мовы, агульная гісторыя, геаграфія і арыфмэтыка, шмат выкладалася навук, неабходных не толькі для духоўнай кар'еры, але і для сьвецкай адукацыі - тэарэтычная і практычная мэханіка, цывільная і вайсковая архітэктура, балістыка, піратэхніка, гідраўліка, тэорыя рамёстваў, сталярства і жывапіс.

Такая праграма была характэрная для "хрысьціянскага асьветніцтва", дзе захоўвалася выкладаньне падставаў неасхаластычнай мэтафізыкі, рэфармаванай пад уплывам Вольфа і хутчэй дапоўненай, чым абмежаванай выкладамі ньютонаўскай фізыкі, каперніканскай астраноміі і вальфіянскай матэматыкі, што дазваляла выконваць максымальную адукацыйную задачу філязофіі recentiorum, якой было захаваньне рэлігійнай традыцыі і навучаньне новым навукам. Кірунак на радыкальную мадэрнізацыю праграм дзяржаўных школ, прыняты праз змадыфікаваную ўжо ў 1780 г. Віленскую Акадэмію, згодна з інструкцыямі КНА, якім улады Камісіі хацелі падпарадкаваць таксама і навучаньне ў Калегіюме, не быў прыняты полацкімі езуітамі, што прыводзіла да канфліктаў паміж кіраўніцтвамі вучэльняў.

Улады Унівэрсытэту налягалі на ўніфікацыі праграмаў навучаньня на літоўскіх землях, дзе ўсе вучэльні і сьвецкія і канфэсіянальныя павінныя былі падпарадкоўвацца КНА.

Езуіты жадалі самастойнасьці ў сваёй адукацыйнай дзейнасьці, бо, атрымаўшы ад царыцы права на навіцыят, яны маглі кшталтаваць ва ўласных сьценах настаўніцкія кадры. Я. Гіжыцкі адной з прычын нежаданьня езуітаў да перамен у адукацыі паводле плянаў КНА называе кансэрватыўнае стаўленьне мясцовага насельніцтва - у езуіцкіх школах Вітэбска ў 1809 г. было ў два разы больш вучняў, чым у піярскіх школах, дзе вучыліся паводле праграмаў КНА. Лёс вучэльні, між тым быў залежны ад стаўленьня да яе расейскіх уладаў. Дапамог езуітам дэ Мэстр, які ў лістах да міністра асьветы Разумоўскага пераконваў яго ў неабходнасьці самастойнасьці езуітаў, патрэбных Расіі для барацьбы зь небясьпекай вальнадумства. Павел І, спрыяльна настаўлены да езуітаў, у 1802 г. рыхтаваў загад аб пераходзе пад уладу Ордэну Віленскага Ўнівэрсытэта і літоўскіх школаў, але ў тым самым годзе пакінуў сьвет. На трон узышоў цар Аляксандр І, які на пачатку свайго кіраваньня быў настаўлены вельмі лібэральна і вярнуў Віленскаму Ўнівэрсытэту несправядліва адабраныя правы. Унівэрсытэцкія ўлады пачалі праводзіць у рэчаіснасьць праграму грамадзянскага выхаваньня, пачатага ў час дзейнасьці КНА.

Расейскі ўрад з часам праводзіў праграму паступовай русіфікацыі, распрацаваную петэрбурскай Камісіяй народных школ .

У глябальных плянах расійскіх імператараў езуіты павінныя былі адыграць не апошнюю ролю - спачатку жадалі скарыстаць зь іхняй знаёмасьці ўсходу для распаўсюджваньня расійскіх уплываў на Кітай, пазьней, пасьля рэлігійнага ўпадку ў асьвечанай Эўропе, Петэрбург павінен быў стаць хрысьціянскай сталіцай Эўропы. Павел І даў прытулак у Расіі Мальтыйскаму Ордэну, Аляксандр І пасьля падпісаньня Вялікага Міру, марыў пра адмысловую рэлігію экумэнічнага характру, у якой яму б было адведзена месца вярхоўнага правадыра. Езуіты, аднак, не маглі пагадзіцца на наватарскія прапановы расейскага цара, тлумачыўшы тым, што распаўсюджваньне тэкстаў, не зацьверджаных касьцельнымі ўладамі, супярэчыць абавязкам ордэна.

У 1814 г. пасьля абвяшчэньня адмены касацыйнага breve генерал Бжазоўскі не атрымаў дазволу на выезд да Рыму па атрыманьне паўнамоцтваў ад Папы.

На пачатку XIX ст. пры царскім двары яшчэ быў модны лібэралізм.

Віленскі і Пецербурскі Ўнівэрсытэты, якія жадалі зьмены ў сыстэме навучаньня, прысылалі візытатараў да калегіюма. Каб унезалежніцца ад Віленскага Ўнівэрсытэта, створанага ў 1803 г. з правам надзору над усімі школамі заходніх правінцыяў дзяржавы, езуіты вырашылі падняць статус калегіума да рангу Акадэміі і рэалізавалі свае пляны пры дапамозе графа дэ Мэстра і князя А. Галіцына, дырэктара Дэпартамэнту іншых вызнаньняў.

Статут Акадэміі Полацкі калегіюм атрымаў 1.03.1812, у 1813 г. Полацкая Акадэмія лічыла 84 вучня, а ў 1820 - каля 700 і 30 настаўнікаў. За 8 год існаваньня са сьценаў Акадэміі выйшла больш за 100 дактароў . Уладзе Акадэміі падлягалі ўсе езуіцкія школы, якія былі на тэрыторыі Расейскай імпэрыі - Ворша, Дынабург, Краслаў, Ужвальда, Вітэбск, Магілёў, Чачэрск, Мсьціслаў, Петэрбург, Астрахань, Адэса і Раманаў.

У Полацкай Акадэміі было тры факультэты, на факультэце Вызваленых Навук выкладаліся і навукі філязофскія - лёгіка, мэтафізыка і этыка.

Серабракоў З. Філязофія Акадэміі езуітаў у Полацку // Фрагмэнты. № 9


61. Полацкая Акадэмія і развіццё культуры Беларусі

Кацярына дала дазвол адчынiць у Полацку навiцыят - установу для падрыхтоўкi езуiцкiх паслушнiкаў - навiцыяў. У лютым 1780 г. некалькiх навiцыяў урачыста прынялi ў забаронены ордэн. Вестка пра гэта разнеслася па еўрапейскiх краiнах i перасякла на караблях акiян. Яна азначала, што Полацк зрабiўся сталiцай Таварыства Iсуса. Яго гнаныя прыхiльнiкi знайшлi горад на картах i рушылi сюды з усяго свету. Як пiшуць езуiцкiя гiсторыкi, берагi Дзвiны замянiлi ордэну берагi Тыбра [...]

Цi бачыў калi-небудзь горад у сваёй гiсторыi столькi сабраных разам блiскуча адукаваных талентаў? Сюды ехалi лiтаратары, мастакi, медыкi, бiблiяфiлы i гiсторыкi, хiмiкi i астраномы. На полацкiх пляцах i вулiцах, у калiдорах i залах калегiўма гаварылi тады на добрым дзесятку еўрапейскiх моваў. Аднак, паводле старога ордэнскага правiла, усе iншаземцы [...] вучылi мову народа, сярод якога пасялiлiся.

Полацк перажываў новы узлёт. На нейкi час ён стаў адной з iнтэлектуальных сталiц Еуропы, што спрыяла ўздыму калегiўма (напрыканцы стагоддзя ў iм было 300 студэнтаў) i ўсёй адукацыйнай справы ў Беларусi. Праграма 1796 г. сведчыць, што студэнты езуiцкага калегiўма апрача ранейшых дысцыплiн, вывучалi беларускую, расейскую, французскую i нямецкую мовы, агульную гiсторыю, фiзiчную i практычную геаграфiю, алгебру, тэарэтычную i практычную механiку i гiдраўлiку, цывiльную i вайсковую архiтэктуру, тэорыю жывапiсу [...]

Iмператар Аляксандр I 12 студзеня 1812 г, выдаў Указ: "Во уважение представленного нам желания Белорусского дворянства и пользу от наук от соревнования между несколькими училищами равной степени, признали Мы за полезное возвести Полоцкую иезуитскую коллегию на степень Академии с присвоением ей преимуществ, дарованых университетам" [...]

У сувязi з вайной заняткi ў Полацкай акадэмii пачалiся 8 студзеня 1813 г. Студэнтаў прынялi тры факультэты: тэалагiчны, моваў i лiтаратур, фiласофii i вольных навук. У дадатак да дысцыплiнаў, вядомых нам з праграмау калегiўма, тут вывучалi прыкладную матэматыку, хiмiю, заалогiю, батанiку, мiнералогiю, трыганаметрыю, палiтычную эканомiю i статыстыку, права.

На фiлалагiчным факультэце вывучалiся такiя мовы i створаныя на iх лiтаратуры, як лацiнская, грэцкая, старажытнаяўрэйская, расiйская, французская, нямецкая, iтальянская, арабская i сiрыйская. Курс той цi iншай мовы вёў педагог, для якога яна была родная i, якi ведаў яе да тонкасцяў [...] Узровень адукацыi ў Полацкай акадэмii дазваляў яе выхаванцам практыкавацца ў перакладах з нямецкай на старажытнагрэцкую або з французскай на лацiну.

Навучальны год доўжыўся з 15 верасня па 15 лiпеня. Штодня студэнты мелi па 6 гадзiн лекцый, у аўторак i чацвер - толькi тры, астатнi час прызначаўся для заняткаў гiмнастыкай, маляваннем, музыкай i танцамi.

У друкарнi, цi, дакладней, у выдавецтве, што дзейнiчала пры акадэмii, выходзiлi падручнiкi па замежных мовах, па матэматыцы, паэтыцы, рыторыцы. Тут друкавалiся навуковыя трактаты, каляндары i лiтаратурныя зборнiкi. У Полацку пабачылi свет "Слоўнiк старажытнасцяў" i "Лацiнска-польскi лексiкон", былi перавыдадзены творы Фэдра, Цыцэрона, Тыбула, Непота ды iншых антычных i новых аўтараў. Выходзiў iлюстраваны лiтаратурна-навуковы часопiс на польскай мове "Месенчнiк Полоцкi"[...].

Папаўнялiся экспанатамi музей i карцiнная галерэя. Па запрашэннях Расiйскай акадэмii навук полацкiя прафесары везлi на сталiчныя выставы тэхнiчныя вынаходкi.

Сорак тысяч тамоў налiчвала акадэмiцкая бiблiятэка. Захавалася апiсанне яе галоўнай залы. На ўваходзе, у нiшы памiж двума маршамi сходаў, быў гiпсавы грот са статуямi Дзевы Марыi з немаўлем i ўкленчанага перад iмi Iгнацiя Лаёлы. Паабапал дзвярэй наведнiка сустракалi гадзiннiк з боем i ртутны барометр у палiраваных жоўтых футлярах. У самой бiблiятэцы 20 даўжэзных шафаў з бюстамi i вазамi ды яшчэ 6 меншых. Дзесяць масiўных сталоў на паўтара сажня даўжынёю i пры кожным - пяць абцягнутых скураю крэслаў [...]

Нягледзячы на тое, што прафесура блiжэйшых унiверсiтэтаў - Вiленскага i Дэрпцкага - лiчыла полацкiх калегаў правiнцыяламi, альмаматэр над Дзвiною ўпэўнена iшла да таго, каб стаць iхняю годнаю канкурэнткаю. Ёй падпарадкоўвалiся ўсе езуiцкiя школы i калегiўмы Расiйскай iмперыi, якiя iснавалi апрача Полацка, у Пецярбурзе, Вiцебску, Воршы, Магiлёве, Мсцiславе, Чачэрску, Клiмавiчах, Рызе, Астраханi, Адэсе, Саратаве. Аркадзь Смолiч, аўтар надоўга схаванай бальшавiкамi ў спецсховiшчы "Геаграфii Беларусi", пiша, што Полацкая акадэмiя мела 600 студэнтаў i 40 прафесараў. У друку з'яўлялiся звесткi пра зварот айцоў езуiтаў да рымскага папы з прапановай весцi выкладанне па-беларуску.

З полацкiх аўдыторый пачалi свой шлях гiсторык, археолаг i этнограф Канстанцiн Тышкевiч, фiлосаф Анёл Доўгiрд, астраном i фiлосаф Якуб Накцыяновiч, палiтык i прамоўца Тадэвуш Корсак. У Полацкай акадэмii вучыўся [...] мастак Валянцiн Ваньковiч. Яе дыплом атрымаў Ян Баршчэўскi. Пералiк iмёнаў, што ўвайшлi ў энцыклапедыi, мог быць шматкроць даўжэйшы, каб Полацк не заставаўся унiверсiтэцкiм горадам усяго 8 гадоў.

Дэмакратычныя навучальныя ўстановы зрабiлiся на захопленых землях магутнай духоўнай апазiцыяй каланiзатарам. Царскiя ўлады хутка разглядзелi небяспеку i рыхтавалi расправу. Полацкай акадэмii было наканавана сысцi з гiстарычнай сцэны першаю [...]

13 сакавiка 1820 г. з царскай канцалярыi выйшаў Указ: "Иезуитов, как забывших священный долг не только благодарности, но и верноподданической присяги и потому недостойных пользоваться покровительством российских законов, выслать под присмотром полиции за пределы государства и впредь ни под каким видом и наименованием не впускать в Россию. Полоцкую иезуитскую академию и подведомственные ей училища упразднить" [...]

Арлоў У. Таямнiцы полацкай гiсторыi. С. 355-368


62. М.Доўнар-Запольскі пра навуковае вывучэнне Беларусі ў першай трэці ХІХ ст.

[…] Асабліва ў гэты час пасунулася вывучэнне гісторыі. Мясцовыя часопісы і штогоднікі […] змяшчаюць шэраг гістарычных артыкулаў. З'яўляецца шмат асобных прац. Такімі былі працы Іосіфа Лукашэвіча па гісторыі рэфармацыі ў Літве і на Беларусі. Даволі плённай была навуковая дзейнасць Міхала Балінскага, які напісаў гісторыю г.Вільні (2 тамы, 1833-1837), статыстычнае апісанне г. Вільні. Разам з Ліпінскім ён выдаў вельмі каштоўную кнігу "Старажытная Польшча", якая ўяўляе сабой гісторыка-статыстычны нарыс асобных гарадоў і правінцый. Яму належыць вялікая праца "Старая Акадэмія Віленская", надзвычай цёпла напісаная ранняя гісторыя універсітэту і многа інш.

Да гэтай жа эпохі адносіцца дзейнасць Фёдара Нарбута, выхаванца Віленскага універсітэту, інжынера па спецыяльнасці. Ён вядомы сваімі гістарычнымі працамі і з'яўляецца першым гісторыкам "Літвы", пад якой ён разумеў Літву і Беларусь, прысвяціў свае працы агульнай гісторыі Беларусі са старажытнейшых часоў. У яго працах чырвонай ніткай праходзіць любоў да мінулага роднага краю. Ён напісаў шмат прац, у т.л. 9-томную гісторыю "Літоўскага народу" (1834-1841). Нягледзячы на сваю вялікую любоў да мінулага і на жаданне высветліць яго гісторыю, Нарбут яшчэ дрэнна разбіраецца ў пытаннях пра тое, чым адрозніваецца беларуская гісторыя ад гісторыі Польшчы.

Іншым характарам вылучаюцца працы прафесараў права Віленскага універсітэту Іосіфа Ярашэвіча і Ігната Даніловіча. У іх працах выразна праведзена грань паміж літоўска-беларускай гісторыяй і гісторыяй Польшчы. Хоць у загалоўках іх прац яшчэ ёсць імя "Літвы", але абодва гісторыкі права разумеюць гэтую назву ў сэнсе дзяржаўным, адрозніваючы ў будове дзяржавы ўдзел Літвы і Беларусі, усведмляюць велізарнае значэнне ў гэтай гісторыі беларускага элемента. Наогул, гэта беларусы па духу, па сваіх уяўленнях, па сваіх поглядах і паходжанні, але пісалі свае гістарычныя працы па-польску. Ярашэвічу належыць трохтомная праца пад загалоўкам "Вобраз Літвы, яе адукацыя і цывілізацыя з самых старажытных часоў да канца 18 ст." (1844-1854) і шэраг больш дробных прац. Ва ўпомненай асноўнай працы Ярашэвічз надзвычайнай аб'ектыўнасцю сочыць за прававой гісторыяй Беларусі. Яго навуковыя вывады і дагэтуль маюць значэнне. Гэта - першая гісторыя беларускага права і дзяржаўнага ўладкавання.

Такім жа характарам навуковага метаду вызначаюцца і працы Даніловіча, сына уніяцкага святара з Бельскага пав. Гэта быў чалавек з вельмі шырокай адукацыяй. Ён скончыў Віленскі універсітэт і заняўся выключна гісторыяй мясцовага права. Ён быў адным з вядомых прафесараў па гісторыі Літоўскага Статуту, па вывучэнні літоўскіх летапісаў, яму належыць выданне і тлумачэнне многіх каштоўных помнікаў нашага права. Пасля закрыцця Віленскага універсітэту Даніловіч быў пераведзены ў Харкаў, потым у Кіеў. Дарэчы, заўважым, што Даніловіч пісаў свае працы як на рускай, так і на польскай мовах.

Акрамя названых асоб варта адзначыць гістарычныя працы яшчэ некаторых. Так, вядомы польскі белетрыст Іосіф Крашэўскі напісаў вялікую 4-томную гісторыю Вільні, 2-томныя "Успаміны пра Палессе, Валынь і Літву" і шэраг іншых прац. Варта ўпамянуць аб працах прафесара Мухлінскага па гісторыі літоўскіх татар. Асабліва шматлікія працы Адама Кіркора, прысвечаныя розным асобным пытанням беларускай гісторыі. Між іншым, Кіркору належыць шмат артыкулаў у 3-м томе "Жывапіснай Расіі", выдадзенай Вольфам. Кіркор пісаў як на польскай, так і на рускай мовах.

[…] Мы назвалі толькі найгалоўнейшыя імёны з вялізнай плеяды тых вучоных гісторыкаў, прававедаў, этнографаў і лінгвістаў, якія тады з вялікай карысцю працавалі над усведамленнем мінулага і сучаснасці роднага краю. Яны пісалі па-польску, але ў гэтым не трэба бачыць нейкую асаблівую тэндэнцыю з іх боку. Яны часам змешвалі ў сваім уяўленні этнаграфічныя і гістарычныя асаблівасці Польшчы, Беларусі і Літвы. Але гэта адбывалася таму, што папярэднімі дзесяцігоддзямі такая мешаніна была ўкаранёна ў розумы і Беларусь разглядалася са старога пункту погляду гістарычнага і з пункту погляду этнаграфічнага. Аднак, сочачы за іх працамі, можна заўважыць, як паступова пашыраўся іх навуковы светапогляд і як паступова і свядома ўжо малодшае пакаленне гэтых мясцовых вучоных пераходзіла на чыста беларускую глебу, і як у іх прачыналася шчырае пачуццё любві да сваёй беларускай радзімы і да яе народу, як наладжвалася паступова крэўная сувязь паміж імі і беларускім народам. Нядзіўна таму, што некаторыя з іх у канчатковым выніку аднолькава карысталіся для сваіх пошукаў як рускай, так і польскай мовамі. Ва ўсякім выпадку, гэта дружная работа на навуковай ніве з'яўляецца работай не польскай, а менавіта беларукай і літоўскай. Яна ў канчатковым выніку рабіла пэўнае ўражанне і мела пэўнае назначэнне - абуджаць беларускую нацыянальную думку і нацыянальнае пачуццё.

Вось чаму гэта эпоха ў сувязі са спробамі пісаць на беларускай мове з'яўляецца эпохай пачатку адраджэння беларускай нацыянальнасці і літаратуры. Гэта работа ішла паралельна з такімі ж работамі ў гісторыі іншых славянскіх народнасцей.

Доўнар-Запольскі М. Гісторыя Беларусі. С. 352-354


63. Ян Баршчэўскі. Нарыс Паўночнай Беларусі. 1843 г.

Той, хто падарожнічае з поўначы ў бок Беларусі, бачыць перад сабой велізарныя вёскі накшталт мястэчак, мураваныя, бялеючыя храмы і камяніцы двароў, шырокія засеяныя палі, сям-там невялічкія сасновыя або бярозавыя гаі, чуе не раз працяглы і гучны спеў селяніна, які далёка, наколькі можа ахапіць вока, разносіцца па палях або пералятае рэкі і даліны з мелодыяй пастуховага ражка. У нядзельныя дні, калі сонца набліжаецца да захаду, спатыкае ён вясковых дзяўчат у святочных паркалёвых, а часам і ў шаўковых сарафанах у суправаджэнні залётных юнакоў; водзяць яны карагоды, спяваючы народныя песні, а старыя, седзячы на прызбах, разважаюць пра мінулыя і сённяшнія часы...

[…] Беларусь, як і іншыя народы, памятае яшчэ сваіх міфалагічных бажкоў. Русалкі, калі жыта красуе ў полі, з распушчанымі доўгімі валасамі калышуцца на бярозах і спяваюць песні; іх смех адгукаецца ў глыбіні лясоў і трывогай працінае тых, хтозбірае грыбы або ягады. Лясны бог - пан дзікіх пустэчаў; каб чалавечы зрок не мог яго угледзець, ён пад рознымі выглядамі хаваецца ў сваіх уладаннях; мінаючы лугі, так змяншаецца, што яго нельга ўбачыць у густой траве; ідучы праз бары, раўняецца з самымі высокімі соснамі. Ён апякун звяроў і лясных птушак. Кажуць, што бачылі вялізарныя статкі вавёрак, якіх лясны бажок перапраўляў з аднаго бору ў другі; ён рабіў гэта для таго, каб выратаваць іх ад агню, бо прадбачыў, у якім баку выбухне пажар.

Урачыстасць Купалы вядома амаль усiм славянскiм народам. На Беларусi 23 чэрвеня пасля захаду сонца, адбываецца Купалле або свята Купалы; у начы шукаюць скарбау; самы шчаслiвы той, каму пашэнцiць сарваць кветку папарацi, яго зрок у глыбiнi зямлi прыкмячае закапаныя скарбы, i ён столькi можа мець золата, колькi сам захоча. Кабеты разам з юнакамi i дзяучатамi каля вогнiшчау са смаловага палення чакаюць усходу сонца, спяваючы песнi:

Iван ды Мар'я,

На гарэ купальня,

Дзе Iван купаўся,

Бераг калыхаўся;

Дзе Мар'я купалась,

Трава рассцiлалась.


Iншыя падобныя песнi гучаць у полi, аж пакуль сонца е зайграе на небе.

Ноч Купалы ў тым баку Беларусi (на Вiцебшчыне-А.С.) поўная незвычайных здарэнняў. На думку простага народа ўся прырода ў гэтую ноч весялiцца. Рыбакi бачаць азёрнае люстра, якое часам раскашуе у месяцавым ззяннi, i хоць неба яснае i паветра спакойнае, блiскучыя хвалi, удараючы у берагi, разбiваюцца на кроплi, якiя нiбы зоркi свецяцца ў паветры. I гэтае чароўнае вiдовiшча на зарослых чаротам берагах абуджае дзiкiх качак i iншых вадзяных птушак, якiя, прывабленыя дзiвосным свячэннем вады, уздымаюцца тут i там над ясным возерам.

Дрэвы ў лесе таксама могуць пераходзiць з аднаго месца на другое; шумам сваiх галiн яны размаўляюць памiж сабою: апавядаюць, што нехта,блукаючы гэтай ноччу ў лесе, знайшоў кветку папарацi i ўбачыў не толькi скарбы, схаваныя ў зямлi, але i незвычайныя дзiвы ў прыродзе; разумеў гаворку кожнага стварэння; чуу, як дубы сыходзяцца з розных мясцiн i, зрабiўшы кола, гамоняць шолахам галiн, прыгадваючы, быццам старыя ваяры, свае гераiчныя учынкi i даунiя заслугi. Лiпы i бярозы, збiраючыся там, хвалiлiся сваёй прыгажосцю; сярод iх былi некаторыя нiбыта госцi з суседнiх садоў, класiчна падстрыжаныя i выпрастаныя; тыя гаманiлi пра залётнасць дваровых дзяўчат i свавольства панiчоў, сведкамi якога яны не раз былi; а гэтыя крыўдныя размовы з пагардаю слухалi задумёныя хвоi i ялiны; бачыў вербы, якiя, стоячы над рэчкай i ўглядаючыся ў вадзяное люстэрка, пыталiся адна ў адной, што якой з iх пасуе,- i гэтыя цуды дзеюцца аж да усходу сонца.

Усход сонца пасля гэтай бяссоннай урачыстай ночы таксама бывае крыху асаблiвы. Натоўп люду, што весялiцца ў полi, канчае песнi i танцы i моўчкi скiроўвае вочы да неба, нiбы падглядае на сцэну, дзе ўверсе на палаючай прасторы далягляду, павiнна з'явiцца штосьцi незвычайнае. Узыходзiць сонца, уздымаецца над палямi i лясамi i на вачах усяго люду рассыпаецца ў небе на дробныя зiхатлiвыя зорачкi, зноу збягаецца ў адзiн агнiсты шар; яго акружае безлiч вясёлкавых кругоў, i ён мiгцiць, кружачыся вакол сваёй восi. Гэтая праява паўтараецца некалькi разоў, i такiм чынам сонца грае штогод 24 чэрвеня [...]

Баршчэўскi Ян. Шляхцiц Завальня або Беларусь у фантастычных апавяданнях.

Мiнск, 1990. С. 16-18


64. Ян Баршчэўскi i беларускi народ.

Усё жыццё п. Баршчэўскага - адно пастаяннае самаахвяраванне дзеля паэзii! Але, каб добра зразумець, сказанае мною, трэба ведаць яго асабiста, трэба бачыць яго з кiем пiлiгрыма ў руках, так як спатыкаў яго ў маiх падарожжах, пешкi, сярод простага беларускага люду, на плытах Дзвiны, у прыдарожных корчмах, не сцежках, ледзь пазначаных у лесе, i на вялiкiх гасцiнцах! Трэба яго бачыць у Полацку i Вiцебску, калi прыбыўшы пешшу з паўночнай сталiцы, абтрасаючы пыл з абутку, спяшаецца з сям'ёй сумленнага шляхцiца ўзнесцi малiтвы спрадвечнаму ў родным касцёле [...]

У гэтага чалавека няма марных слоў, няма рыторыкi, ён - сам змест. Свае рукапiсы, або, як ён сам называе, раптуркi, пiсаныя старадаўнiм почыркам, ён вечна носiць з сабою.[...] Не шукай там нi моднай арфаграфii [...], нiякай шлiфоўкi, паправак, уставак - ён сячэ сякерай з усяго размаху,- затое постацi ў яго выходзяць тыповыя, карцiны масах. Затое ў iм няма таго ўбоства знаходак, разбаўленых на два тамы, з якiх,калi сцiснеш, часта не выцiскаш i кроплi зместу.

У апавяданнях Баршчэўскага я бачу першае праяўленне духу беларускага народа.

Падбярэскi Р. Беларусь i Ян Баршчэўскi // Пачынальнiкi.

З гiсторыка-лiтаратурных матэрыялаў ХIХ ст. / Уклад. Г.Кiсялёў. Мiнск, 1977. С. 69-70


65. Лёс Паўлюка Багрыма.

[У м. Крошын Наваградскага пав. прыехалi сенатар Навасiльцаў i рэктар Вiленскага унiверсiтэту Пелiкан. Яны мелi заданне тайна пракантраляваць навучанне ў народнай школе, якой кiраваў ксёндз Магнушэўскi. На абедзе ў ксяндза яны папрасiлi паказаць вучняў]


Пасланы ў вёску слуга прывёў ад барон i жывёлы некалькi хлопчыкаў, якiя вылучалiся большымi поспехамi. Экзамен, здавалася, прайшоў як найлепей. Сенатар i рэктар хвалiлi поспехi вучняў, гаворачы, што ксёндз Магнушэўскi робiць паслугу краю. Гэтая пахвала тым менш здавалася яму падступнай, што ён у глыбiнi душы быў перакананы ў яе шчырасцi. I вось пачаў разважаць, якiя ў тых бедных хлопцах схаваны таленты, якiм калi б дапамаглi развiцца, можна было б дасягнуць вялiкай карысцi.- што адзiн асаблiва мог бы зрабiцца славянскiм паэтам, i як доказ выклiкаў Пётрака, каб ён прачытаў уласныя вершы на беларускай гаворцы, напiсаныя без чыйго-небудзь натхнення i ўзору. Заахвочаны гэтым Пётрак дастаў сшытак i, не прадбачачы, што можа быць пакараны за тое, за што дабрадушны ксёндз яго столькi разоў хвалiў, пачаў чытаць свае журботныя элегii, з якiх толькi некалькi строф засталося ў аўтара ў памяцi, i якiя тут мы прыводзiм:

Зайграй, зайграй, хлопча малы,

I ў скрыпачку, i ў цымбалы,

А я зайграю ў дуду,

Бо ў Крошыне жыць не буду.


Бо ў Крошыне пан сярдзiты,

Бацька кiямi забiты,

Мацi тужыць, сястра плача:

"Дзе ж ты пойдзеш, небарача?.."


Дзе ж я пайду? Мiлы Божа!

Пайду ў свет, у бездарожжа,

У ваўкалака абярнуся,

З шчасцем на вас азiрнуся.


Будзь здарова, мацi мiла!

Каб ты мяне не радзiла,

Каб ты мяне не кармiла,

Шчаслiўшая ты бы была!


Каб я каршуном радзiўся,

Я бы без паноў абыўся:

У паншчыну б не пагналi,

І ў маскалi не аддалi [...]

Такiя i да таго падобныя чуллiвыя нараканнi хлопчыка, якi меў усяго дзесятак з нечым гадоў, кранулi пачцiвага ксяндза, але зусiм iншы ўплыў рабiлi яны на бессярдэчных экзаменатараў, якiя, аднак, шэсць цi сем элегiй выслухалi з прытворным спачуваннем, паглядаючы толькi адзiн на аднаго ў найбольш выразных месцах. Пасля прачытання сянатар загадаў аддаць яму сшытак, i абодва паехалi з абяцаннем, што падумаюць пра лёс такога незвычайнага паэта. Ксёндз яго пагладзiў у знак задавальнення i запэўнiў, што гэта яму выйдзе на карысць.

Аднак якое ж было яго засмучэнне i роспач, калi праз некалькi дзён бязвiнны хлопчык быў забраны паiцыяй у рэкруты, якiх ён так баяўся, а да ксяндза Магнушэўскага, чые здароўе было аслаблена гэтай падзеяй да рэшты, прыставiлi, як да арыштанта, варту. Гэта неузабаве дабiла яго адной цяжкай думкай, што сваiмi парадамi i неасцярожнасцю стаў прычынай неаднаразовага няшчасця менавiта таго класа сваiх парафiян, якiх так моцна любiў.

Бёрнс, парабак англiйскi, пры менш цяжкiх акалiчнасцях, уласным талентам, не падтрыманы нiякай навукай, забяспечыў сабе неўмiручае iмя, а сваёй сям'i - пашану i дастатак; Пётрак з Крошына за талент, дадзены яму ад Бога, зазнаў самае жорсткае няшчасце!

Яцкоўскi Ч. Аповесць майго часу // Пачынальнiкi. С. 188-189


66. Адам Міцкевіч пра Беларусь.

Вялікую прастору [...] займае краіна паміж Дняпром, Чорным морам, Бугам і Нёманам. Яна даўно згубіла агульную назву, бо розныя пакаленні, якія жылі тут, не прызнаюць ужо імя славян за сваё родавае... Нарманы і ляхі прыходзілі сюды са сваёй уладай, і схіляліся яны то пад скіпетрам рускіх князёў, то пад уладай Польшчы. З той пары, калі іх заваяваў дом Рурыка, яны былі ў складзе рускіх земляў [...] Тут сутыкалася каталіцкая рэлігія з усходняй царквой, шляхецкая Рэч Паспалітая з сістэмай самаўладства.

[...] З усіх славянскіх народаў русіны, гэта значыць сяляне Пінскай, часткова Мінскай і Гродзенскай губ., захавалі найбольшую колькасць агульнаславянскіх рысаў. У іх казках і песнях ёсць усё. Пісьмовых помнікаў у іх мала, толькі "Літоўскі Статут" напісаны іхняй мовай, самай гарманічнай і з усіх славянскіх моваў найменш змененай. Усю сваю гісторыю на зямлі яны прайшлі ў страшэннай галечы і прыгнёце.

[...] Мова поўдня Расіі - маларуская, на якой гавораць амаль дзесяць мільёнаў чалавек, бясспрэчна, самая музычная, самая паэтычная і звонкая, але яна ніколі не была настолькі развітой, каб стаць мовай літаратурнай. На беларускай мове, якую называюць русінскай або літоўска-русінскай, таксама размаўляе каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзнікла даўно і выдатна распрацавана. У перыяд незалежнасці Літвы вялікія князі карысталіся ёю для сваёй дыпламатычнай перапіскі. Мова велікаросаў, на якой гаворыць амаль гэтулькі ж чалавек (трэба выключыць адсюль фінка-маскоўскі дыялект, які моцна ад яе адрозніваецца), вылучаецца багаццем і чысцінёй, але ў ёй няма ні цудоўнай прастаты беларускай мовы, ні гарманічнасці і музычнасці маларускай [...]

Міцкевіч А. [Пра Беларусь і беларускую мову] // Філаматы і філарэты. С. 121-122


67. "Мужыцкі" Адам Міцкевіч

Фальклор, прырода, побыт i звычаi народа, сярод якога рос, выспелiлi паэтычны генiй Адама Мiцкевiча, далi яму матэрыял для творчасцi. Беларусы далi яму песнi i казкi, але, на жаль, не маглi даць распрацаванай ў пэуным сэнсе лiтаратурнай мовы. Яны далi яму Радзiму, аднак не маглi даць таго, што аздабляе яе - тую нацыянальную, палiтычную i эканамiчную незалежнасць, што дазваляе генiю адчуваць сябе часткай вялiкага цэлага i надае сiлы працаваць для ўзвялiчэння свайго народа, адначасова ўзбагачаючыся i падымаючыся разам з iм. Вось чаму мы, падзяляючы славу Мiцкевiча разам з палякамi, вышэйшае права на яе аддаем усё ж iм.

Ён трошкi "мужыцкi" Адам Мiцкевiч [...]. У яго заўсёды будзе многа ад той зямлi, на якой ён гадаваўся i рос, той зямлi, гiсторыя якой натхнiла яго на стварэнне "Гражыны", "Конрада Валенрода", "Пана Тадэвуша", у значнай ступенi "Дзядоў". "Лiтва, айчына мая!"- з замiлаваннем прызнаецца ён, пачынаючы адзiн з самых задушэўных сваiх твораў - "Пана Тадэвуша".

Стральцоў М. Перад дарогай. Мiнск, 1994. С. 210-211


68. Адам Міцкевіч і гістарычная Літва.

[…] Мяркую, уплыў Міцкевіча на літоўскую культуру быў вельмі супярэчны. Вобраз ягонага роднага краю, ягонае мінулае і этнічныя характарыстыкі, якія трывала ўвайшлі ў сьвядомасьць не аднаго пакаленьня польскіх (і чужаземных) чытачоў, былі іншым чынам зразуметы ў краіне, якую ён небезпадстаўна лічыў за сваю ўласную. Станаўленьне новай культурнай ідэнтычнасьці Польшчы і Літвы (якая паўстала дзякуючы Міцкевічу ды польскаму рамантызму наагул) выяўляе шчыльныя адносіны любові-нянавісьці. Можна нават сказаць, што літоўская і польская культуры ўзаемна дапаўняюць адна адну, але ўвадначасьсе кожная зь іх зьяўляецца палемічным тлом для іншай. У разьвіцьці літоўскай культуры досыць лёгка разрозьніць два канфліктных накірунка, часьцяком пераплеценых міжсобку - адзін цягнецца ад Міцкевічавага аднакурсніка Даўкантаса, другі - ад Незабытаўскаса, з якім Міцкевіч ліставаўся. Дык глянем уважлівей на тое, якой уяўляў сабе Міцкевіч Літву, якім быў ягоны погляд на яе, паколькі ён сам спрыяў узьнікненьню гэтых дзьвух супрацьлеглых ідэалягемаў.

Terminus a guo польскага рамантызму традыцыйна атаясамляюць з тым самым годам, калі Даўкантас напісаў свой рамантычны маніфэст сучаснага літоўскага нацыяналізму "Дзеі старадаўніх літоўцаў і жамойтаў" (1822). Бачым таксама еднасьць мейсца: абедзьве плыні нарадзіліся ў Вільні. Істотная розьніца палягае ў тым, што літоўская плынь доўга не магла прабіцца з-пад зямлі, у той час як польская адразу сталася заўважнай. Даўкантас ня мог спадзявацца апублікаваць свой трактат; у той час як Міцкевіч здолеў надрукаваць "Балады ды рамансы", хаця і меў з гэтым пэўны клопат, і ўжо на наступны дзень прачнуўся славутым. Вядома, два колішніх аднакурсніка былі асобамі рознага кшталту; да таго ж толькі адзін зь іх працаваў у адпаведным, добра разьвітым моўным і культурным асяродку. І, мажліва, істотная прычына рознасьці іхных лёсаў палягала ў тым, што думка Даўкантаса была гістарычна заўчасная, тады як погляды Міцкевіча адпавядалі некаторым рэальным грамадзкім і духоўным запатрабаваньням.

Рацыяналістычны, эўропацэнтрычны і зьвернуты да грэка-рымскай спадчыны інтэлектуальны парадак ХVIII стагодзьдзя зазнаў глыбокую крызу ва ўсім цывілізаваным сьвеце. У Польшчы і Літве яе паглыбілі яшчэ больш страта дзяржаўнай незалежнасьці і напалеонаўскія войны. Было дакладна вызначана, што гісторыя разьвіваецца непрадбачліва. Новая эпістэма высунула ў першы шэраг суб'екта, здольнага крытыкаваць рэчаіснасьць і пераўтвараць яе; толькі містык і яснавідучы, то бок паэт, мог прадбачыць будучыню; ірацыянальная вера і эмоцыі здабылі перавагу над рацыянальным сьветабачаньнем. Гэтыя агульнавядомыя характарыстыкі рамантычнага сьветапогляду дапоўніў рэгіяналізм, супрацьпастаўлены клясычнай цэнтралізацыі. Цікавасьць да цёмных, нерацыянальных асьпектаў псыхікі спрычынілася да пераарыентацыі культурных зацікаўленьняў на перыфэрыю, як гістарычную, так і геаграфічную. На мейсца магістральнай культуры пануючага цэнтра прыйшлі субкультуры, пазначаныя мэтафізічнымі прарывамі ды бунтарскім духам; гарадское тло мусіла саступіць мейсца на карысьць прымітыўным дэкарацыям, Эўропа мусіла саступіць мейсца Ўсходу.

Міцкевічу досыць-такі пашчасьціла - ён нарадзіўся на памежжы, якое лёгка можна ўспрымаць як гэткую ўсходнеэўрапейскую Шатляндыю або Брэтань. У сваёй прадмове да "Баладаў ды рамансаў" ён расхвальваў творчасьць шатлянскіх (англамоўных) паэтаў, называючы сябе іхным двайніком, літоўскім польскамоўным паэтам. Ён меў шчасьце расьці і выхоўвацца ў Вільні, а яна была цывілізованым эўрапейскім местам зь вялікаю заходняю супольнасьцю, але адначасова і ўвасабленьнем "інакшасьці" ды экзотыкі; у пэўнай ступені яна нават належыла Ўсходу (Санкт-Пецярбург быў вэстэрнізаваны больш, хаця геаграфічна ляжаў далей на ўсход). Адзначаная кансэрватыўным каталіцызмам і барочнай архітэктурай, Вільня зьберагла ў сабе нямала ад барочнай карнавальнай традыцыі. Сярэднявечная спадчына ды рэшткі паганства таксама былі адчувальныя ў ёй. І была яна аточана незвычайным і маляўнічым краем, які адно невялічкім напружаньнем уяўленьня мог успрымацца як "дзікі".

Сярэднявечнае Вялікае княства Літоўскае было створана і кіравалася людзьмі з паганскага племені, якое размаўляла адной са старадаўніх балцкіх моваў, якой славяне не разумелі, але да яго ўваходзілі таксама шматлікія славянскія землі, заселеныя прыхільнікамі ўсходняга праваслаўя. Увайшоўшы ў шчыльную лучнасьць з польскаю Каронай, княства стала звычайна ўспрымацца як усходнія польскія ўладаньні. Ягоныя вышэйшыя клясы збольшага навярнуліся ў каталіцкую веру і апалячыліся, аднак краіна зьберагла нямала ад свайго асаблівага характару. Літоўская мова ды ўсходняславянскі (рускі) дыялект, які з часам разьвіўся ў беларускую мову, зберагліся ў пераважнай большасьці ў сялянскім асяродку. Існавала даўняя традыцыя супрацьстаўляць "лясную" Літву "сельскагаспадарчай" Польшчы, а таксама літоўскую адсталасьць - польскай цывілізаванасьці; разам з тым літоўская шляхта досыць часта ўспрымала ўласьцівы ёй брак вытанчанасьці за адзнаку старадаўняга паходжаньня ды высокай шляхетнасьці, гледзячы на "людзей Кароны" з кепска прыхаванай зьнявагаю. У кантэксьце эпохі Міцкевіча ўсё гэта надавала бліскучай мажлівасьці для разьвіцьця рамантычнага ўяўленьня. Літву тады ўспрымалі як "другую палову" цывілізаванай краіны, адну з тых чароўна экзатычных краінаў, якая давала шанец аднавіць усю эўрапейскую культуру. Для Міцкевіча (а ён, дарэчы, ніколі ня быў ані ў Варшаве, ані ў Кракаве) ягоная родная глушыня ўяўляла сьвет, які цалкам не саступаў уласна Польшчы і нават пераважаў яго. Як тая звар'яцелая вясковая дзяўчына зь ягонай праграмнай балады "Рамантычнасьць", Літва была ня з тых краінаў, на якія можна было глядзець скрозь лінзы вучонасьці ( medrca szkielko i oko). Трэба было зьмяніць гледзішча і адкрыць у гэтым "іншым сьвеце" ягоную эстэтычную і этычную каштоўнасьць. Літва няяўна супрацьстаўлялася Кароне, як зямля духоўнай візіі - зямле рацыянальнага розуму. Тут яшчэ жыло пачуцьцё бясконцасьці і цудаў; там панаваў абмежаваны цьвярозы розум.

У размове са Стэфанам Гарчыньскім у Дрэздэне ў 1832 годзе Міцкевіч назваў сябе "дзікім літоўцам". Насамрэч ён меў на ўвазе сваю нонканфармісцкую натуру і незалежнасьць думкі. Але такое самавызначэньне ўтрымлівала значна больш. Экзатычная і няўціхаміраная краіна сталася сымбалем няўтаймаваных сілаў душы. Землі колішняга Вялікага княства Літоўскага былі спэцыфічным хранатопам, гэткай сымбалічнай прасторай лясоў і вазёраў, насычанай духоўнымі флюідамі, і, насуперак усім засьцярогам практычнага розуму, атаясамленай з іншасьветам. Гэта быў сусьвет адасобленасьці і чараў, таямніцы і жаху, смутку, пакутаў і непакоя - то бок, там былі ўсе парадыгматычныя рамантычныя характарыстыкі, узмоцненыя, акром таго, тагачаснай адсталасьцю тых земляў, перадусім, у беларускай палове Вялікага Княства. Дыялёг у балядах Міцкевіча збольшага разгортваецца як дыялёг двух сьветаў, сьвета дня і сьвета ночы (апошні быў мэтафарычна пададзены як места Сьвіцязь, што правалілася на дно возера). У гэтым прывідным ландшафце напруга паміж жыцьцём і сьмерцьцю, паміж прыродай і культурай зьмянілася напружаньнем паміж рознымі гістарычнымі эпохамі, грамадзкімі праслойкамі і - апошняе, але ня менш важнае - паміж рознымі мовамі. Сам паэт ператварыўся ў медыума духаў, якія раней размаўлялі незразумелай мовай паганскіх плямёнаў. Дзівоснае ўварваньне трансцэндэнтных сілаў у штодзённае жыцьцё было наўпроставай аналёгіяй уварваньня правінцыйнага рамантычнага паэта ва ўсталяваны сьвет "цэнтральнай" культуры.

Вобраз Літвы як краіны, дзе панавала спрадвечнае адзінства, дапаўняўся яе мінулым. Для рамантыкаў сярэднявечча было прывілеяванай эпохай, галоўным фокусам гісторыі. А Літва валодала сярэднявечным мінулым шэкспіраўскіх вымераў, у якім шчасліва ядналіся ўсе характарыстыкі рамантычнай Поўначы і рамантычнага Ўсходу. З аднаго боку, гэта была напаўміфічная барбарская краіна, надзеленая таемнымі творчымі сіламі, цалкам адпаведная германскай дый кельцкай Эўропе, якую паэты-рамантыкі супрацьстаўлялі сьвету Сярэдзіземнамор'я. Зь іншага боку, паганская вера літоўцаў давала ня менш мажлівасьці для рамантычных фантазіяў, чым іслам: у свой час "паўночныя сарацыны", як называлі літоўцаў крыжакі, адбілі ўсе іхныя атакі, а праз пэўны час самі адмовіліся ад паганства. Каб дадаць сюды яшчэ троху рамантычных фарбаў, нагадаем, што да літоўскай мовы і ідэнтычнасьці ставіліся дасюль як да чагосьці прысуджанага на зьнікненьне - і не без прычыны, паколькі літоўскае пісьменства , як мы ўжо зазначалі, яшчэ ня выйшла з пялюшак. Таму літоўскае мінулае зьберагалася адно ў фальклёры, у асяродку людзей неадукаваных, чыя няпісьменнасьць была роўная гістарычнай памяці. Яно лунала там, цытуючы баляду Міцкевіча, як "іерогліф, што аздабляе замшэлы камень, як надпіс, абвіты павойнікам сутнасьці, унуранай ў глыбокі сон".

Міт пра Літву, як "цень" Польшчы, як контркультуру, што была тлом для культуры Захада - адным словам, як архэтып "іншасьці" для Польскай Кароны - даў магчымасьць Міцкевічу стварыць антыкананічную парадыгму, якая выцесьніла культурны маналёг польскага асьветніцтва. Недахоп праўдзівых зьвестак пра Літву ды няпэўнасьць яе прасторава-часавых межаў давала багатую глебу для рамантычных уяўленьняў. Перш за ўсё кідаецца ў вочы зьменлівая сэмантыка самога слова "літоўскі". Яго можна аднесьці або да колішняга Вялікага княства ва ўсёй ягонай цэласнасьці, то бок, да зямель ня толькі этнічна літоўскіх, але і да этнічна беларускіх або да старадаўняй паганскай Літвы зь яе неславянскаю мовай ды спэціфічнаю культурнаю спадчынай. Міцкевіч куды часьцей ужываў гэтае слова ў першым ягоным значэньні, ён успрымаў Літву хутчэй як гістарычны рэгіён чым лінгвістычную або культурную адзінку. Ён добра ведаў, што Вялікае Княства складалася зь дзьвюх моўна асобных частак. У сваім артыкуле пра Францішка Карпіньскага (1827) ён пісаў: "Просты люд у Літве карыстаецца або рускім дыялектам, зьмешаным з польскаю мовай, або літоўскаю мовай, якая цалкам адрозная ад польскай". Верагодна, што Міцкевіч чуў літоўскую мову ў Вільне, Коўне, мажліва ў сваім родным Наваградку ці ў навакольных мясьцінах, дзе літоўскія сяляне дажылі ў некаторых сёлах да сярэдзіны ХХ стагодзьдзя, а таксама на эмігранцкіх сходках, якія наведвалі таксама суайчыньнікі Незабытаўскаса. Фрагмэнты трох літоўскіх народных песьняў, запісаных рукой Міцкевіча ў Парыжы (у 1927 годзе іх апублікавалі Міхал Брэнштэйн ды Ян Атрэмбскі), сьведчаць пра даволі някепскае веданьне літоўскай граматыкі. Тым ня менш, Міцкевіч ніколі ясна не адрозьніваў літоўцаў ад латышоў і прусаў. І, незважаючы на відавочную моўную адрознасьць, ён ужываў тэрмін "літоўскі" таксама да носьбітаў славянскіх дыялектаў, калі яны жылі на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства. Панятак Беларусі як асобнага культурнага рэгіёна выкрышталізаваўся адно каля 1830 года, і тэрмін "беларускі" ў творах Міцкевіча трапляецца толькі аднойчы (у лісьце да Ігнацыя Дамейкі за 1835 год).

Гэтую сэмантычную блытаніну ускладняла тое, што навакольле Наваградка, хаця і населенае пераважна беларускамоўнымі, на працягу некалькіх стагодьдзяў лічылася за непадзельную частку гэтак званай Lithuania Propria - Літвы ў вузкім значэньні, што адрозьнівала яе ад "рускіх" зямель Вялікага Княства. Ва ўсялякім разе, такія балады Міцкевіча, як "Марыліна магіла" і "Тры Будрысы" - нібыта вольны пераклад з аўтэнтычнага літоўскага фальклёру - гэта або тыповыя рамантычныя падробкі, або, у лепшым выпадку, далёкія водгукі беларускіх галашэньняў і песьняў. Тое самае можна сказаць пра рытуальныя тэксты ў другой частцы "Дзядоў".

"Літоўскае" зьмешвалася ня толькі з "рускім". На іншым герархічным узроўні як "літоўскае", так і "рускае" вытлумачалася як мясцовы варыянт "польскага". У славутым "Аглядзе войска", у "Пане Тадэушы" дый у шмат якіх іншых творах Міцкевіч (дарэчы, як і літоўскамоўны Незабытаўскас) ужываў слова "літвін" як абсалютны сінонім слова "паляк". Хаця рамантычныя літоўскія досьледы былі надзвычай моднымі ва ўнівэрсітэцкія гады Міцкевіча, а таксама і пазьней, моўную канцэпцыю нацыі прыймалі і распрацоўвалі толькі некалькі маргінальных постацьцяў. Балцкі фальклор і этнаграфія лічыліся непадзельнай часткай польскай спадчыны, каштоўным набыткам часоў незалежнасьці; старадаўні балцкі Алімп вызначаўся як адмена агульнага славянскага Алімпу. "Ценявы бок" Польшчы быў для Міцкевіча і ягонага асяродка таксама Польшчай, як і той працілеглы бок Месяца ніколі не пераставаў быць часткаю самога Месяца.

Аднак, такое стаўленьне да літоўскай мовы і літоўскай ідэнтычнасьці мела свае асаблівасьці ды дыяхранічныя адценьні. У сваіх камэнтарах да "Гражыны" Міцкевіч пагаджаўся з Ксавэрыям Богушам, віленскім вучоным, які сьцвярджаў, што літоўская мова - гэта мова дасканалая, бясконца багатая і добра разьвітая, якая са старажытных часоў верагодна служыла крыніцай стварэньня вялікай літаратуры. Тут Міцкевіч выступіў апанентам Яхіма Лялевеля, які бязьлітасна высьмейваў Богуша. Ён таксама падзяляў думку Богуша, што хрысьціянства і вунія з Польшчай прычынілі вялічэзную шкоду гэтай уяўнай старадаўняй балцкай культуры - ідэя, праз нейкі час разгорнутая ў працах Даўкантаса ды іншых ідэолягаў літоўскага нацыянальнага руху. Зь іншага боку, калі Богуш лічыў захаваньне літоўскай мовы справай гонару для палякаў, то Міцкевіч, верагодна, падпісаўся б пад амбівалентнай заявай сябра таварыства філаматаў Яна Чачота, на думку якога непазьбежная сьмерць тубыльскай (літоўскай або беларускай) мовы была зьявай вартай жалю, але пажаданай, паколькі яе разьвіцьцё зашкодзіла б еднасьці палякаў і чысьціні польскае мовы.

У часта цытаваных уводзінах да "Конрада Валенрода" Міцкевіч заяўляў: "Літва цяпер належыць адно мінуламу... Яна з той катэгорыі рэчаў, пра якія Шылер сказаў ''Was unsterblich im Gesang soll leben, Muss in Leben untergehen'' - тое, што жыве ў песьні, мусіць загінуць у жыцьці". Гэтыя словы звычайна тлумачацца як стратэгічны ход, пакліканы прыхаваць сапраўдны зьмест "Конрада Валенрода" ад цэнзараў. Сапраўды так, бо сярэднявечная Літва ў эпічнай паэме Міцкевіча ёсьць досыць празрыстым псэўданімам усёй Польска-Літоўскай дзяржавы, адраджэньне якой было галоўным пунктам аўтарскага credo. Аднак і тут захавалася характэрная недакладнасьць: бо калі адносіць словы Міцкевіча да рэальнай сярэднявечнай Літвы зь яе асобнай гістарычнай ідэнтычнасьцю, іх трэба было б успрымаць цалкам літаральна.

У "Кнігах польскага народу і польскага пілігрымства" Польска-Літоўская агульная дзяржава прадстаўленая як прадвесьніца аб'яднанай Эўропы дый аб'яднанага чалавецтва: "І Бог узнагародзіў іх (палякаў), бо вялікая нацыя Літва злучылася з Польшчаю, як муж злучаецца з жонкаю, дзьве душы ў вадным целе. Й не было ніколі раней такога злучэньня нацыяў. Але ў будучым яны будуць. Бо гэты шлюб Літвы і Польшчы ёсьць сымбалем будучай лучнасьці паміж усімі хрысьціянскімі народамі ў імя веры і свабоды". Цікава, што паводле Міцкевіча, Літва адыгрывала дамінантную мужчынскую ролю ў гэтым шлюбе (згодна з рэальным гістарычным шлюбаваньнем літоўца Ўладыслава Ягайлы з полькай Ядзьвігай). З гледзішча на такі яе гістарычны лёс, ідэнтычнасьць сталася непатрэбнай. Цяпер яна была неадрыўная ад Польскай Кароны, нават калі і зьберагала спрадвечную містычную сілу, недасяжную для яе хаўрусьніцы.

У сваіх курсах па славянскай літаратуры ў Колеж дэ Франс (у прыватнасьці ў лекцыі, прачытанай 24 сакавіка 1843 года) Міцкевіч падсумаваў свае пагляды на Літву, уключыўшы ў іх колькі новых важных элементаў. Ён зазначыў, што старадаўнія літоўцы, "найменш вядомае племя ў Эўропе", ня былі ані славянамі, ані германцамі; "іхная мова - найстаражытнейшая з тых, на якіх размаўляюць на эўрапейскім кантынэнце", мае агульныя карані з санскрытам і адначасова найменш адшліфаваная ў літаратурным ужытку. Па словах Міцкевіча, краіна, хаця і амаль не пазначаная на геаграфічнай мапе, мае надзвычай багатую і значную гісторыю. Гэтая значнасьць перадусім выяўлялася ў духоўнай сфэры. Акурат у літоўцаў "мы знаходзім першасную дагістарычную думку, душу ўсялякай традыцыі". "Нідзе больш рэлігійныя вераваньні не выўляюць такой неабсяжнай і цэльнай паўнаты". У сваёй дылетанскай, хаця і вельмі адмысловай аргумэнтацыі, Міцкевіч параўнаў старадаўні анімізм літоўцаў са старажытнай рэлігіяй індусаў і вызначыў яго як найчысьцейшую форму брамінскай веры, пашыранай таксама і на абсягі палітыкі. Ён нават высунуў хімэрную гіпотэзу пра тое, што старадаўнія літоўцы былі калёніяй індусаў, якія дасягнулі ажно берагоў Балтыкі. Зь ягоных словаў, Літва была духоўна злучаная з Польшчай унікальным зьвязкам, "пэўнаю вялікаю таямніцай", вонкавай праявай якой стаў палітычны саюз між дзьвума краінамі, "істотнейшы зваротны пункт у гісторыі Поўначы". Насуперак усім зьменлівасьцям лёсу, гэты саюз пратрываў ажно да часоў Міцкевіча, прынамсі, на мэтафізычным узроўні. Прыгадаем яшчэ адну цытату, дзе гаворка ідзе пра тое, што літоўскі народ ня мае "аніякага пачуцьця нацыянальнай ідэнтычнасьці, ня мае ўласнай дзяржавы і нават ня трымае ў душы такіх намераў; паняткі нацыі дый бацькаўшчыны адсутнічаюць у ягонай мове". І тым ня менш, ён прызначаны на вялікую, хаця й туманную місію. Як тое і належыць прафэтычнаму тэксту, лекцыя пра Літву сканчаецца досыць неспадзяванай высновай: "(Таму) Літоўцы ёсьць адным з тых народаў, якія жывуць спадзяваньнем".

Венцлава Т. Вяртаньне да роднага краю // Фрагмэнты № 9


69. Мітрафан Доўнар-Запольскі пра адток беларускіх культурных сіл.

[…] часам лепшыя сілы беларускага народу сваімі талентамі і працамі жывілі чужыя ім культуры. Калі ўспамінаеш шэраг бліскучых імён беларусаў, што пайшлі ў лона польскай культуры, то ахоплівае і пачуццё гонару, і пачуццё суму. Гонару - таму, што беларусы далі столькі дастойных дзеячаў польскай культуры, суму - таму, што іх праца пайшла не на карысць краю і яго народу. Прыток беларускіх народных сіл у бок польскай культуры пачаўся рана, яшчэ з 17 ст. Але тады ён не меў сур'ёзнага значэння, быў з'явай спарадычнай, і, акрамя таго, беларускія культурныя сілы часам падтрымлівалі тады асаблівага роду культуру, агульную і беларусам, і палякам - культуру лаціна-польска-беларускую. Так, для 17 ст. можам назваць вядомага езуіта гісторыка Войцаха Вьюк-Каяловіча, складальніка мемуараў Альбрэхта Станіслава Радзівіла, канцлера, віцебскага ваяводу пана Храпавіцкага, празаіка, і некаторых іншых. Але ўсё ж гэтыя людзі дзейнічалі на месцы. Іншая справа 18 ст., асабліва канец яго і пачатак 19 ст., г.зн. час узмоцненай паланізацыі Беларусі. У гэты перыяд польская культура выхапіла з асяроддзя беларускай нацыі найвялікшыя розумы. Здаецца, можна без перабольшання сказаць, што вяршыні росквіту польскай культуры гэтага перыяду ў значнай ступені ўпрыгожыліся беларускімі ўраджэнцамі і часткова такімі, якія не парвалі сувязі з радзімай.

[…] Для нас мае вялізнае значэнне дзейнасць двух найвялікшых польскіх паэтаў у той ступені, у якой гэта дзейнасць звязана з Беларуссю. Нам неабходна па некалькі радкоў прысвяціць Адаму Міцкевічу і Уладзіславу Сыракомлю. Адам Міцкевіч паходзіць з Навагрудскага павету, спачатку вучыўся ў Наваградку, а з 1818 г. мы бачым яго ў Віленскім універсітэце, пасля сканчэння якога ён на некаторы час трапіў настаўнікам у Коўна.

У маладосці яго бліжэйшымі сябрамі былі ўжо вядомыя нам Заны, Ян Чачот, г.зн. беларусы па духу, асабліва апошні. Дружба з імі прывяла да таго, што Міцкевіч аказаўся замешаны ў справы віленскіх тайных таварыстваў і быў высланы з роднага краю. З таго часу дзейнасць яго праходзіць у розных гарадах Расіі, а пасля 1830 г. ён з'яўляецца палітычным эмігрантам і жыве пераважна ў Парыжы. Міцкевіч быў найвялікшым польскім паэтам, але ён мала ведаў Польшчу, і лепшыя яго творы былі напісаны або сюжэты іх склаліся ў час знаходжання на Беларусі. У сваю лірыку і свой эпас ён унёс толькі тое, што дала яму радзіма, г.зн. родная Беларусь, і нават бліжэй - мясцовасць Навагрудскага павету.

Міцкевіч ведаў Беларусь і цікавіўся яе паэзіяй. У многіх сваіх творах ён сам адзначаў іх крыніцы "з народных песень" або адзначаў, што гэтыя матывы ён чуў у той ці іншай мясцовасці. Становішча беларускага народу для яго, як і для большасці яго равеснікаў, было не зразумелае. У адным месцы ён выказвае думку, што "народ польскі ў Літве гаворыць рускім дыялектам, змешаным з польскай мовай, ці мовай літоўскай, якая адрозніваецца ад моў славянскіх". Ва ўсякім выпадку, Міцкевіч ведаў, любіў менавіта гэты народ, беларускі, называючы яго то польскім, то літоўскім.

[…] Другім выдатным польскім пісьменнікам, беларусам па паходжанні і па сюжэтах сваіх твораў быў Людвік Кандратовіч, які пісаў пад псеўданімам Уладзіслаў Сыракомля.

У.Сыракомля быў беларусам па паходжанні, перакананнях і па сваіх сімпатыях. Ён нарадзіўся ў 1823 г. у Бабруйскім пав. і паходзіў з дробнай мясцовай шляхты. Па ўмовах побыту гэта шляхта нічым не адрознівалася ад заможнага сялянства. Яна і тады, як і цяпер, размаўляла па-беларуску і была прасякнута ідэямі і сімпатыямі.

У гэтым народным асяроддзі і вырас вядомы паэт Сыракомля. Ён не атрымаў вялікай адукацыі, бо вучыўся толькі ў школе дамініканцаў у Нясвіжы і адзін год правёў у школе ў Навагрудку, дзе вучыўся і знакаміты Міцкевіч. Аднак гэта быў чалавек вельмі вялікіх здольнасцей і са схільнасцю не толькі да паэтычнай творчасці, але і да навуковай работы, якую ён і выявіў у сваёй гісторыі польскай літаратуры і іншых працах.

[…] У гады росквіту сваёй дзейнасці Сыракомля жыў у Вільні і ў 50-я гг. прымаў вельмі вялікі ўдзел у віленскай газеце "Литовский куръер", у часопісе "Teka Wileńska" ("Тэка Віленьская" (партфель)). Але, вядома, Сыракомля найбольшую славу заслужыў як паэт. Сыракомля быў вельмі блізкі да беларускіх паэтаў і належаў да таго ж гуртка псьменнікаў, што і Дунін-Марцынкевіч. Але, на жаль, ён пісаў усе свае паэтычныя творы на польскай мове. Праўда, гэтая паэзія Сыракомлі прасякнута беларускім духам. Матывамі для яго паэзіі найперш служыла родная краіна ў яе мінулым і ў сучаснасці. Гэта перш за ўсё пясняр Беларусі, "Літвы", як ён і яго сучаснікі называлі сваю радзіму. Ён апяваў Беларусь, яе шчаслівую і няшчасную долю. Ён апяваў жыццё, і шляхецкае, і вясковае, але больш за ўсё яго сімпатыі схіляюцца да сялянскага люду. Ён ведае беларускую гісторыю і ахвотна робіць яе сюжэтам сваёй паэзіі.

У палітычных адносінах ён трывала стаіць на непарыўным саюзе "Літвы" і Польшчы. Сыракомля толькі аднойчы на схіле дзён быў у Варшаве, і то кароткі час. Ён усё сваё жыццё правёў на Беларусі і пераважна ў сельскіх абставінах, вельмі блізкіх да сялянства. Нядзіўна таму, што ён увесь пранікнуты духам і каларытам сваёй радзімы. У канцы свайго жыцця ён прызнаўся, што калі захоча што-небудзь прыпомніць, то адразу ж у яго памяці ўяўляецца беларуская хатка, сельская царква, а ў вёсцы - хлопцы, дзяўчаты, белабародыя старыя. "Брат у сермязе" - вось выключны ўзбуджальнік яго натхнення. Паэт недалюблівае шляхціца, таму што той аддаляецца ад мужыка. Паэт марыць пра той час, калі шляхціц не будзе брацца за бізун, а сам са сваім селянінам возьмецца за саху. Ён упэўнены ў тым, што галеча і беднасць будуць панаваць да таго часу, пакуль блізкі ў блізкім не пазнае брата. Такія мары паэта эпохі прыгоннага права. Але Сыракомля не палітычны дзеяч, гэта чалавек, які любіць мужыка, духоўна з ім зросся. Ён так любіць свой народ, што ўпэўнены:хто аднойчы заплача, пачуўшы народную песню, той перастане здзекавацца над народам, сіла народнай песні такая, што ліцвін у золаце і ліцвін у сермязе зліюцца ў брацкіх абдымках.

Доўнар-Запольскі М. Гісторыя Беларусі. С. 342-346


70. З этнаграфiчных назiранняў П.Баброўскага.

Нiчога не значыць, што беларусы [...] не называюць сябе гэтым сваiм iмём. Беларусы, не ведаючы, што яны беларусы, захавалi i ў штодзённай гутарцы, i ў песнях, i ў прыслоўях свае азначаныя нацыянальныя лагiчныя формы, свой азначаны характар, свае праявы, звычаi i г.д. Беларус-селянiн, цi будзе ён праваслаўны , цi католiк, мае свае перакананнi, сваю маральную фiласофiю i перадае гэта разам з мовай сваiм дзецям i ўнукам. Ксёндз i памешчык нiколi не скажуць пра беларуса каталiцкага веравызнання, што ён беларус, а скажуць лiцвiн. Пагутарыце з гэтым лiцвiнам, i вы пачуеце беларускую гаворку. Падчас нашай працы ў Гродзенскай губ. мы мелi этнаграфiчныя спiсы насельнiцтва ад святароў i ксяндзоў. На спiсах тых сяляне, як праваслаўныя, так i католiкi названы лiцвiнамi. I тут прыкладзены ўзоры iхняе мовы. Вы думаеце лiтоўскае? Не - беларускае. Ксёндз рабiў гэта таму, што беларусы калiсьцi ўваходзiлi ў склад народнасцяў лiтоўскае дзяржавы. Мы бачым тут не палiтычную памылку [...], а палiтычную праўду i вельмi грубую этнаграфiчную памылку.

Насытка Я. "Тыя ж беларусы..." // Беларуская мiнўшчына. 1994. № 4. С. 14


71. Дзейнасць братоў Яўстаха i Кастуся Тышкевiчаў.

Беларускiя гiсторыкi, этнографы, фiлолагi, фалькларысты даўно ўжо карыстаюцца пажоўклымi ад часу кнiгамi - рарытэтамi i, як даследчыкi, судакранаюцца з рукапiснай спадчынай славутых вучоных Яўстаха i Канстанцiна Тышкевiчаў. Гэта яны, не зважаючы на свой высокi графскi тытул, бралi ў рукi рыдлёўкi i вялi раскопкi старажытных курганаў. Гэта яны здымалi з сябе сурдуты i апраналiся ў простае сялянскае адзенне, заходзiлi ў хаты вясковай беднаты, паслухаць шчырую гутарку пра побыт, даведацца пра абрады i забабоны ды запiсаць народныя песнi. У душы прысягнуўшы служыць свайму народу, браты Тышкевiчы нiколi не адступалi ад сваiх перакананняў, шчыра працавалi на карысць роднага краю.

Праца, праца, праца... Яўстах i Кастусь замалада ўзялiся за пачэсную справу i, бадай на адным энтузiязме заклалi трывалы падмурак навуковай археалогii, а таксама этнаграфii, фалькларыстыкi i краязнаўства.[...] Яны сцвярджалi ў грамадстве важную думку пра нацыянальную самабытнасць i гiстарычную непаўторнасць Беларусi.

На вялікі жаль, многія апісаныя і даследаваныя Тышкевічамі помнікі зніклі з панарамы нашай зямлі, найперш у выніку пазнейшых акцый вандалізму, а таму іх аўтарытэтныя сведчанні сёння з'яўляюцца, можа, адзінай крыніцай, каб узнавіць праўдзівы вобраз знішчанага аб'екта. З упэўненасцю можна сцвярджаць, што зробленае гэтымі сумленнымі вучонымі - нацыянальны скарб Беларусі, яе навуковай думкі мінулага стагоддзя.

Блізкае знаёмства з навуковай і культурна-асветніцкай дзейнасцю братоў Тышкевічаў пераконвае нас у тым, што яны сцвярджалі ў грамадстве важную думку пра нацыянальную самабытнасць і гістарычную непаўторнасць Беларусі. Ужо нават па гэтай прычыне іх нельга без агаворак адносіць да дзеячаў польскай навукі, як пераконвалі яшчэ не так даўно некаторыя даследчыкі. Якраз Яўстах і Канстанцін Тышкевічы неўсвядомлена рыхтавалі глебу для засеву нацыянальнага зерня будучай плеядай беларускай інтэлігенцыі.

[…]

Шырокая натура Яўстаха Тышкевіча імкнулася да многага: ён вёў археалагічныя раскопкі, запісваў фальклор, збіраў экспанаты для будучага музея, у тым ліку гістарычныя дакументы, старажытныя рукапісы, даследаваў этнаграфію, спрыяў ажыўленню культуры і асветы краю. Спагадлівы да чужога гора, Я.Тышкевіч заступаецца за выпускніка Харкаўскага ўніверсітэта Эмілія Паўлікоўскага, потым за невядомага нам Фелікса Магнушэўскага, магчыма, пляменніка знакамітага аднафамільца - ксяндза, настаўніка Паўлюка Багрыма. Да сярэдзіны XIX ст. Я.Тышкевіч сфармаваўся ў даволі вядомага дзеяча навукі і культуры. Асаблівае значэнне ён надаваў праблеме адкрыцця музея. Шмат дапамагаў яму яго старэйшы брат Канстанцін.

Як часта тады бывала ў беларускіх сем'ях, называючы сябе «ліцьвінамі», браты Тышкевічы разумелі пад гэтым сваю прыналежнасць да цэнтральнай і заходняй часткі Беларусі, якая фігуравала ў іх як "Літва" або "Руская Літва", і толькі Магілеўшчыну і ўсходнюю Віцебшчыну ды большую частку Смаленшчыны яны называлі Беларуссю, а жыхароў - беларусамі. Зразумела, яны, як і іх сучаснік У.Сыракомля, таксама "ліцьвін", не ведалі той мовы, якую мы ў канцы XX ст. чуем у сучаснай Летуве. Ніколі нашы папярэднікі не чулі і назву Вільнюс, бо гэта для іх гучала б вельмі ненатуральна. Для той пары натуральнымі былі Вільня або Вільна. Братам Тышкевічам гэты горад бачыўся цэнтрам блізкага і роднага ім старажытнага крывіцкага племя, фактычна Беларусі. Напэўна, так гэта разумелі і ў Пецярбургу. Бо пасля звароту ў 1852 г. братоў Тышкевічаў у паўночную сталіцу, як і меркавалася, імператарская адміністрацыя вызначыла нарэшце месца адкрыцця музея старажытнасцей - Вільню.

[…]

Віленскі музей старажытнасцей амаль штодня папаўняўся новымі матэрыяламі. Яны ішлі з розных куткоў Беларусі. Бярэм у рукі "Уліковы каталог прадметаў..." і пераконваемся ў тым энтузіязме, з якім ахвяравальнікі даравалі сямейныя рэліквіі. Геаграфія прысланых прадметаў вельмі шырокая: Менск, Магілеў, Віцебск, Ворша, Наваградак, Крэва, Ліда, Горадня, Пінск, Паставы, Браслаў...

Паводле інвентара Віленскага музея, тут значацца камень з выбітым крыжам з Менскай губерні, царкоўны паднос з адлюстраваннем крыжа. Адносіцца ён да 1638 года, знойдзены каля Радашковічаў. Сярод рэліквій ёсць і звон, які адшуканы ў вёсцы Навадніца Гарадзенскай губерні, з надпісам: "В лето 6000-е 9 сот 28-е создан бысть сей святой Троицы повелением раба Божего пана Шедибора Валимонтовича, а мастер Устьек", і нават надмагільны камень: "Во истину преставился Остафей Васильевич Тишкевич. 1558" з паметкай, што знойдзены гэты помнік ля старажытнай царквы ў Лагойску. Сярод экспанатаў, што паступілі на адрас музея, былі слязніца ад Янкоўскага з Ігуменскага павета, пацеркі, бранзалеты, завушніцы з курганоў Лепельшчыны ад М.Кусцінскага, зноў пацеркі, толькі ўжо з Бельскага павета, ад нейкага Янушкевіча. Дзве пацеркі з сіняга шкла перадаў паэт У.Сыракомля, ён знайшоў іх на месцы раскопак старажытнага горада Кернова. Вельмі цікавыя калекцыі пячатак займала ў музеі асобнае месца. Сярод гэтых рэліквій значацца пячаткі Куцеінскага манастыра, Супрасльскай лаўры, Забельскай дамініканскай гімназіі, Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі, Віцебскай гімназіі, вялікая колькасць знакаў нумізматыкі.

Сярод геаграфічных назваў у кнізе ўліку новых паступленняў значацца і маленькія Кушляны Ашмянскага павета. У ваколіцах гэтай мясцовасці шукаў для музея рэліквіі віленскі гімназіст Францішак Багушэвіч. Шаснаццацігадоваму юнаку трапіліся старажытныя акамянеласці, славянскі гадальнік, даўні крыжык і інш. Усё гэта ён прынёс ва ўніверсітэцкі будынак Аўла. Іх прыняў Маўрыкій Круповіч і Адам Кіркор. Не выключагіа, што там Францішак сустрэў і Я.Тышкевіча. Відаць, менавіта ад прызнанага паэта Ўладзіслава Сыракомлі будучы беларускі адраджэнец Ф.Багушэвіч атрымаў падзяку і запрашэнне на адкрыццё музея.

Была сярод музейных рэдкасцяў статуэтка з бронзы. Даставіў яе ў музей А.Кіркор і падпісаў пад экспанатам "Мільда" - багіня кахання. Другую статуэтку прывёз Я.Тышкевіч. Яе навуковую ацэнку зрабіў і Т.Нарбут. Яны абое прыйшлі да агульнай думкі, што гэта вандэлотка, г.зн. жрыца. Знаходкі ў музей паступалі самыя розныя: ад індыйскай статуэткі і кітайскага бажка да крэўскай пячаткі і польскага сыгнета. Сам Я.Тышкевіч ахвяраваў уласную бібліятэку з трох тысяч кніг, а таксама археалагічную калекцыю з дзвюх тысяч адзінак захавання. Вялікую колькасць экспанатаў са свайго лагойскага музея перадаў і брат Канстанцін. Пра першыя крокі музея пісала прэса, і гэта "падагравала" ў людзей цікавасць да новай навукова-культурнай установы. Ужо ў першыя два гады ў каталогу зарэгістравана было дзесяць тысяч музейных прадметаў. Гэта поспех! Нават наш сучаснік-калекцыянер, які ведае цану кожнаму здабытаму экспанату, не можа недаацэньваць стараннай працы далёкага папярэдніка. Перад Яўстахам Тышкевічам паўстала праблема, дзе ўсё гэта падзець. І хоць усе пакойчыкі былі запоўненыя, ніводнага прадмета не адаслалі назад. Уладальнік кожнага з іх атрымліваў падзяку і запрашэнне наведаць музей пасля яго адкрыцця. Праўда, разам з матэрыяламі беларускага паходжання трапляліся і "імпартныя", што, зразумела, нейкім чынам "размывала" самабытнасць, патрабавала ад супрацоўнікаў пільнай увагі, каб не зблытаць мясцовае з завезеным.

Штолета выпраўляліся экспедыцыі, каб папоўніць музей гістарычна важнымі матэрыяламі. Сярод сябраў Віленскай археалагічнай камісіі амаль нікога не было летувіскай нацыянальнасці, таму і даследаванні вяліся ў асноўным на тэрыторыі Беларусі. Нават у Ковенскай губ. абследавалася яе паўночна-ўсходняя частка, дзе жыло пераважна беларускае насельніцтва. З такіх рэгіёнаў, як Жамойція і Дзукія, матэрыялаў паступала вельмі і вельмі мала. Ішлі знаходкі з Віленскага павета, дзе летувісаў пражывала тады толькі каля двух адсоткаў, з Троцкага павета, дзе іх было некалькі больш. Прыкладна такой была тады і "расстаноўка" навуковых сіл у Вільні. Сам Я.Тышкевіч ды ўсе яго калегі лічылі гэта натуральным і пытанне аб "дыскрымінацыі" не ўзнікала.

У канцы года на пасяджэнні Віленскай археалагічнай камісіі кожная экспедыцыя рабіла сваю справаздачу, аформіўшы яе ў выглядзе рэфератыўнага даклада. Рэчавы матэрыял паступаў у музей, а самі рэфераты змяшчаліся ў "Записках Виленской Археологической комиссии", якія выходзілі штогод. У абмеркаванні вынікаў праведзеных экспедыцый удзельнічалі многія сябры камісіі, але найбольш чынны ўдзел браў Я.Тышкевіч. Ён жа даваў устаноўкі і на наступны год. Тут вучоны зыходзіў з уласнага вопыту, а таксама з дзейнасці падобных арганізацый іншых краін.

Самым урачыстым для музея і Археалагічнай камісіі стаў дзень 1856 г., калі сабраўся народ на адкрыццё першай экспазіцыі. Прыехалі сюды і тыя, хто слаў свае экспанаты, ганаровыя госці з Вільні і іншых гарадоў Беларусі. Усім уручаўся спецыяльна напісаны верш-лісток У.Сыракомлі на памяць пра адкрыццё музея. Людзей сабралася нямала. Да ўсіх прысутных звярнуўся арганізатар і стваральнік Віленскага музея старажытнасцей, яго кіраўнік Яўстах Тышкевіч, які адзначыў важнасць гэтай падзеі для адраджэння гісторыі і культуры края. У гэты дзень ён быў у самым найлепшым настроі - ажыццявілася яго даўняя мара. Ён прымаў віншаванні гасцей, новыя ахвяраванні для музея і не ведаў, што радасць гэтая будзе нядоўгай.

[…]

Настаў 1863 год. Выбухнула паўстанне, якое пачалося ў Польшчы, але, як і ў 1830 г., польская шляхта нядоўга супраціўлялася расейскай арміі і ўвесь цяжар руху перамясціўся на ўсход, у Беларусь, дзе актыўнасць атрадаў інсургентаў адзначалася яшчэ і ў 1864 г. У гэтым была выключная заслуга Кастуся Каліноўскага. Думы правадыра беларускага паўстання былі блізкія і многім супрацоўнікам музея, сябрам Археалагічнай камісіі.

Віленская казённая адміністрацыя разглядала музей старажытнасцей як адзін з цэнтраў «польскай інтрыгі» і па загаду генерал-губернатара М.М.Мураўёва ў 1864 годзе ён фактычна быў зачынены. Спыніла сваю дзейнасць і Віленская археалагічная камісія. Замест яе працавала іншая - «Комиссия для разбора и приведения в известность и надлежащий порядок предметов, находящихся в Виленском музеуме древностей». У інспіраваную М.М.Мураўёвым камісію былі ўключаны І.П.Карнілаў - папячыцель навучальнай акругі, М.В.Глебаў-Стрэшнеў - сваяк М.М.Мураўёва, П.А.Бяссонаў - дырэктар навучальні, фалькларыст і этнограф, М.Ф.Гарбачэўскі - архіварыус, а таксама А.Р.Пшчолка - настаяцель сабора. На пасяджэннях камісіі не раз прысутнічаў цывільны губернатар С.Ф.Панюцін. Усе яны былі прыхільнікамі пецярбургскай арыентацыі. Дзеля прыліку ў склад гэтай "світы" ўключылі і самога Яўстаха Тышкевіча, аднак з яго думкамі ніхто не збіраўся лічыцца. Кіраваў камісіяй А.Д.Сталыпін, бацька вядомага Пятра Сталыпіна, міністра ўнутраных спраў, старшыні савета міністраў. Цікавасць да работы камісіі праяўлялі і нават прысутнічалі пры разборах матэрыялаў музея грамадзянскі губернатар С.Ф.Панюцін, адзін з самых першых гісторыкаў паўстання 1863-1864 гг. В.Ф.Ратч, палкоўнік П.В.Баброўскі.

Да ўсяго меў дачыненне ў краі сатрап Мураўёў, даваў ён указанні і па рэарганізацыі музея, каб тут надалей былі "живые свидетельства искони присущей здешнему краю русской жизни". Для пяцідзесяцігадовага Я.Тышкевіча гэта азначала крах яго надзей. На яго вачах экспанаты музея "рэвізавалі" і як "шкодныя" адпраўлялі ў Маскву. Але і гэта яшчэ не ўсё. Бадай, найбольшую крытыку вытрымаў вядомы вучоны з боку польскіх экстрэмістаў, якія абвінавачвалі яго як кіраўніка музея і Археалагічнай камісіі ў самых розных грахах. Словам, ён атрымліваў удары як справа, так і злева.

Я.Тышкевіч вельмі перажываў за ўнікальныя музейныя калекцыі, з якімі ўлады паступалі бесцырымонна. Супрацьстаяць гэтай афіцыёзнай кампаніі місіянераў было проста бессэнсоўна, і ён прымае рашэнне зняць з сябе паўнамоцтвы куратара-кіраўніка музея. З вялікім болем у душы археолаг у 1865 г. пакідае Вільню і пасяляецца ў невялікім мястэчку Біржы, якое належала яго сваяку Язэпу Тышкевічу, таксама археолагу. Сум па музейнай справе, заняпад грамадскага жыцця пасля задушэння паўстання, закрыццё некаторых перыядычных выданняў, паўсюдная русафобія - усё гэта канчаткова выбіла Я.Тышкевіча з каляіны нармальнага жыцця. Не вельмі ўзрадавала яго і вестка аб пераглядзе рашэння мураўёўскай камісіі і вяртанні з Масквы ў Вільню вывезеных экспанатаў. Назад трапілі далёка не ўсе прадметы, толькі 206 адзінак захавання. Не вярнулася, напрыклад, унікальная аршанская кальчуга са славянскімі пісьмёнамі. Яна і да сённяшняга дня экспануецца ў Дзяржаўным гістарычным музеі ў Маскве.

Я.Тышкевіч зразумеў, што больш яму не давядзецца вярнуцца да музейнай дзейнасці. Частка яго збораў з Віленскага музея старажытнасцей пазней трапіла ў калекцыю польскага этнографа З.Глогера, а потым у Нацыянальны музей у Варшаве. Толькі невялікая частка з тых калекцый засталася ў Вільні. Нават не дасведчанаму ў гэтых справах чалавеку было зразумела, што тут задумана стварыць фактычна новы музей паводле мураўёўскага ўзору. Неўзабаве так яно і здарылася. Толькі дзякуючы старанням беларускага археолага І.Луцкевіча частка Тышкевічавых збораў увайшла ў фонд Беларускага нацыянальнага музея ў Вільні (1921-1945). У пасляваенны час новымі ўладамі тыя калекцыі былі падзеленыя і трапілі ў розныя музеі Летувы, а старыя супрацоўнікі рэпрэсіраваныя.

Каханоўскi Г., Каханоўскi А. Руплiвец нашай старасветчыны. Мiнск, 1991


72. Цытович *. Слова два о языке и грамотности Белой Руси. 1843 г.

[…] Думаю о незапамятном наречии кривичей, или лучше, о последней их литературе, составившейся под влиянием литератур малорусской и великорусской […] Теперь забыт Статут Литовский, а было время, когда язык его государственный имел даже свою грамматику. Доктор Скорина, Кирилл Иерусалимский и пр[очие] известны только между филологами, хотя язык их существует. Значительная часть народа русского долго ещё говорить будет по-белорусски. Считая непреложным положение наших языковедцев, что грамотность литовско-русская, а потому и наречие белорусское составляет средину между грамотностей мало- и великорусских, я, однако ж, не сомневаюсь, что этой грамотности надлежало бы дать большее значение в общем деле образования нынешнего нашего языка. Конечно, не в сей краткой статье, можно бы, однако ж, указать на многие коренные законы русского слова в наречии белорусском. Чуть ли не в нём сохранилась первобытная простота языка «русьского». Самое положение страны, где теперь говорят по-белорусски, говорит в пользу моего мнения. Возрождение его грамотности при переходе князей из Киева в Полоцк и Смоленск и последующие события политические ручаются за сохранение в этом наречии общеславянского начала и ставят его на первом плане возрастающего теперь наречия великорусского.

Обращая такой взгляд на теперешнее белорусское наречие, я часто думал, что тщательная разработка его может вести к драгоценным открытиям при изыскании начал родного языка нашего, так перепутанного под чужим ему влиянием; может в свою очередь служить к обогащению и украшению его […]

Конечно, многое можно написать на сем наречии. Но для кого? Но для чего? Для многих и для многого. Дух грамотности заметно проникает в самые крайние классы бедных белорусцев, хотя собственно для них у нас ничего не пишется. Почему знать, нельзя ли вызвать и из них мужичков-грамотеев? На вопрос мой, почему бы в свободное время не взять книгу и не прочесть, один молодой грамотный парень отвечал так: «Яно й што б и чаму… вот ци у пана на цирядзе, ци дома об святках и возьмиш книгу, прочитаишь, да што ж - не па наськаму… виш ты, брав я у бацьки Базылига книшку, - здаетца, читаиць йон - усё разбирешь, зачнешь сам - ничога ни зрозумеишь». Не сыщецца ль перо ловкое, перо трудолюбивое, которое посвятит себя на пользу миллионов этих, так сказать, меньших братий великой семьи нашей, не проложит ли им путь к дальнейшему образованию самыми близкими, сообразными их силам, вкусу и обычаю? И почему бы этим меньшим братьям не развить общий смысл своего общества до полной духовной жизни отечества своего и быть членами его не бессознательно…

[…] Народность наша больше, чем когда-нибудь, нуждается в учителе, при своих знаниях бессознательных - в руководителе, указывающем путь и цель всеобщего стремления. И мы в свою очередь, если не пополним собою народности общерусской, то по крайней мере составим с нею, и в короткое время, одно нераздельное целое!

Пачынальнікі. З гісторыка-літаратурных матэрыялаў ХІХ ст.

Укладальнік Г.Кісялёў. 2-е выд. Мінск, 2003. С. 8, 11


73. Ян Чачот. Прадмова да зборніка народных песень. 1845 г.

[…] Грунтоўны роздум над гэтай мовай, на якой на нашай памяці любілі размаўляць паміж сабою старыя паны, што яшчэ жывуць, на якой дагэтуль гавораць паны і аканомы з сялянамі, на якой пісалі ў нас некалі афіцыйныя акты, застанецца цалкам якому-небудзь здольнаму, можа, селяніну, што праз навуку ўзнімецца да больш глыбокага разгляду дасканала вядомай яму мовы.

[…] Для пазнання крывіцкай мовы добра было б паслухаць хатнія размовы сялян, але гэта нялёгка зрабіць апранутаму ў сурдут, хіба калі б пераапрануцца ў сермягу і пад выглядам селяніна з чужога маёнтка пайсці на вечарынку або ў карчму. Але больш прыстойным спосабам навучыцца мове і зрабіць адносна яе назіранні быў бы той, калі б хто заняўся слуханнем паданняў і іх дакладным запісам, папярэдне навучыўшыся майстэрству хуткага пісьма, бо гэта літаратура, што засталася спрадвеку ў памяці сялян, дагэтуль зусім яшчэ не кранутая. Гэта быў моўны скарб куды багацейшы, чым кароценькія песенькі, у якіх сустракаюцца часцей за ўсё толькі любоўныя словы і няма выразаў, што малююць іншыя пачуцці і ўяўленні. Скупая гэта мова і неачэсаная, бедная назоўнікамі і ўсімі выразамі, звязанымі з разумовымі паняццямі, аднак, як і кожная, яна павінна абавязкова мець свае асаблівасці і арыгінальнасць.

[…] Іншыя дыялекты славянскага паходжання больш шчаслівыя, бо нават такія, як, напрыклад, краінскі, краацкі і далмацкі, кожны з якіх паасобку не налічвае і трохсот тысяч жыхароў, што гавораць на ім, паводле сведчання Ліндэ, маюць свае граматыкі і слоўнікі, прычым 1584, 1595 і 1670 гг. Тут наадварот, крывіцкае племя, якое налічвае некалькі мільёнаў насельніцтва, не мае нічога болей, апрача катэхізіса, выдадзенага нядаўна ў Віленскай епархіальнай друкарні, якога бачыць мне, аднак, не здарылася. Менавіта цяпер пара адплаціць за гэта занядбанне мінулых вякоў і ўзяцца за ўкладанне граматыкі і слоўніка крывіцкага дыялекту, калі ён, за невялікімі выключэннямі, яшчэ ў поўнай чысціні; бо хоць бы хацелі вучыць сялян іншаму дыялекту, яны не зразумеюць яго дастаткова, не маючы тэрмінаў гэтага іншага, выкладзеных на сваім уласным дыялекце. Цудоўная гэта была б работа для сельскіх ксяндзоў і памеснай шляхты, што мае хоць якую адукацыю. Хоць складанне добрага слоўніка і граматыкі патрабавала б ведаў і здольнасцей Кнапскіх, Капчынскіх і Ліндэ, аднак маючы пратораную імі дарогу, наследаванне ім не было б такім цяжкім, як гэта каму-небудзь здавалася б, а той, хто ўзяў бы на сябе гэтую працу, заслужыў бы ўдзячнасць не толькі цяперашняга пакалення, але і больш пэўную ў будучым, бо калі мы рады бачыць рэшткі кельцкай або герульскай мовы, што засталіся ў дакументах, можа, калі-небудзь будзе абуджаць такую ж і непустую цікавасць помнік крывіцкага дыялекту, які, трэба сумнявацца, каб сам стаў пісьмовым і развіваўся самастойна.

Даручаючы гэтую маю працу добразычлівай прыхільнасці чытачоў, чулых да лёсу сялян чалавечых сэрцаў і ласкавай увазе даследчыкаў славяншчыны, малю цябе, Божа, каб ты таксама, даў мне час і магчымасць для яе завяршэння і меў ласку блаславіць!

Пачынальнікі. З гісторыка-літаратурных матэрыялаў ХІХ ст.

Укладальнік Г.Кісялёў. 2-е выд. Мінск, 2003. С. 86, 96, 99.


74. З пуцявых заметак рускага мастака Iвана Захарава. 1854 г.

Случилось мне быть на кермаше в Белорусии. На эти праздники стекается обыкновенно множество народу, который утром отправляется к обедне, а потом танцует до поздней ночи. Для белорусских девушек, кермаш магическое слово. Ещё задолго до праздника оне толкуют про кермаш и условливаются, как и с кем отправиться на праздник, а в самый день кермаша их ничто не удержит: ни работы, ни усталость, ни другие какие-либо обстоятельства, и хотя бы праздник происходил вёрст за двадцать от места их жительства, женщины с самого раннего утра отправляются туда пешком и во всём наряде, целый день танцуют и поздно вечером расходятся по домам, тоже пешком.

Я всегда удивлялся, как они могут ещё работать на другой день после таких переходов, особенно в летнее время. Но, видно, белорусские женщины готовы всё перенести, лишь бы иметь случай отличиться в танцах на сельском празднике...

Мужчины тоже стараются , по своему, выказать свою ловкость и молодечество. Стоит взглянуть и на молодого парня в белой рубашке, подпоясоного красным кушаком, на котором висит медная гребёнка, и на солдата в мундире или в шинели на-распашку, одною рукою подкручивающего усы [...] и на кучера, безпрестанно поглаживающего свою бороду; и на лакея, который так любит щегольнуть своим нарядом и светским обхождением [...]

Белорусские танцы разнообразны и имеют большое сходство с неаполитанским народным танцем, тарантелой: такие же обороты, такая же живость и почти те же мотивы музыки.

[...] Наряд белорусских женщин очень красив и опрятен. Как женщины, так и девушки повязывают голову большим красным платком, носят ситцевую юбку, а сверх юбки плисовый спенсер, обшитый галунами, без рукавов; рубашка всегда чистая и очень белого полотна. Наряд мужчины весь белый, особенно летом: рубашка холстинная белая, кафтан белый, тоже холстинный, только потолще, и наконец шапка из войлока тоже белая; всё это как нельзя лучше оправдывает название Белоруссии.

Здешние жители невысоки ростом, смышлёны и остроумны, отличаются весёлым характером и страстно любят справлять праздники, для которых ничего не жалеют.

Захаров И.Д. Путевые заметки русского художника. Ч. 1. Спб., 1854. С. 110-113


75. Сялянская хата. З этнаграфiчных назiранняў. 1853 г.

Месцяцца яны (вёскi-А.С) звычайна непадалёку ад рэчкi, каля лугу па адзiн бок i каля поля - па другi. Перасякае яе вулiца - з хатамi на адным баку, i з хлявамi на другiм. Часам касцёл, царква i заўсёды карчма ўзвышаюцца пасярэдзiне цi ў канцы сяла. Па абодвух яго канцах стаяць вароты, якiя большую палавiну года не замыкаюцца. Пры варотах часам стаiць крыж, часам бяроза альбо iгруша, альбо пафарбаваны ў белыя i чорныя палосы слуп з надпiсам назвы вёскi i колькасцi хат, воддаль - мясцовыя могiлкi з простымi заiмшэлымi крыжамi. Гэта агульны выгляд лiтоўскай (беларускай-А.С.) вёскi, характэрны як для маiх былых ваколiц, так i iншых ваколiц краю.

Прыгледзiмся блiжэй да асобнай хаты з яе прадметамi. Перад нашымi вачамi жыва ўстае яе вобраз, але слабае пяро не здолее некалькiмi хай i трапнымi штрыхамi яе апiсаць. Вось доўгая i вузкая, павернутая бокам да вулiцы, з чатырма дробнымi вокнамi пабудова. Сцены яе зрублены з акруглых яловых цi сасновых бярвенняў. Накрыта яна саламянай страхой, якая найчасцей пашарпана i цвiце зялёным мохам. Над ёю выдзеўбаны пень дрэва выконвае функцыю комiна. У сярэдзiне пабудовы вiдаць вузкiя, адзiнарныя дзверы з драўлянай закруткай, перад iмi ляжыць калода цi камень - сваеасаблiвы ганак. Акружае яе абкладзеная дрэвам i засыпаная зямлёй прызба, на якой вечарамi цi ў свята любiць наш селянiн пасядзець, пагаманiць у коле сям'i цi суседзяў.

Насупраць - невялiкi маляўнiчы свiронак, якi называецца ў некаторых мясцовасцях клеццю. Далей - падпаветка з адкрытым саламяным дахам. Там захоўваюцца сохi,бароны, калёсы i iншыя гаспадарчыя прылады. Невялiкая стайня, цi абора, дапаўняе вясковы падворак, агароджаны жэрдзяным плотам, упрыгожаны часам садком, дзе расце старая расахатая iгруша, стаiць адзiн-другi вулей пчол, расце на градах шыракалiсты тытунь, жауцее высокi сланечнiк, зелянее вясельная рута, пасаджаная дзявочымi рукамi, цi раскашуецца гожы куст таямнiчай, у народных песнях апетай, калiны. На другiм баку вулiцы - гумно са збожжам, шчуплае, як той кавалак хлеба, што спажывае наш селянiн, а перад iм - высокi драбiнасты пераплот, дзе пад восень убачыш, як на выставе, увесь плён сялянскай нiвы, альбо студня з доўгiм характэрным жураулём, а часам - гняздо бусла, таямнiчага апекуна шчаслiвай, выбранай iм хаты. Буслiнае гняздо - уцеха гаспадара, прадмет ушанавання i зайздрасцi суседзяў.

Мы апiсалi знешнi выгляд хаты, цяпер увойдзем у яе сярэдзiну. Там цёмна, часта дымна i вiльготна. Галоўная рэч i аздоба хаты - вялiкая печ каля парога, на якой у днi марознай зiмы грэюцца старыя i дзецi. Паўз сцены - шырокiя i тоўстыя лавы з дубовых i сасновых дошак. Перад лавай - доўгi i вузкi стол. Месца ў хаце, дзе яны зыходзяцца з двух бакоў за сталом, называецца покуць - ганаровае месца, дзе садзiцца толькi гаспадар - галава сям'i цi запрошаны ў нядзелю добры госць. У iншым кутку хаты стаяць малыя жорны, якiмi мелюць збожжа. Большую палавiну года яны глухiя, толькi ўвосень стукаюць на досвiтку i вечарамi. Вось унутраны выгляд хаты нашага селянiна, вось карцiна, якую, не жадаючы паэтызаваць, мы паказваем ва усёй сваёй праудзiвасцi.

У такiх вось хатах нараджаюцца, жывуць i памiраюць людзi нашых вёсак.

Сыракомля У. Добрыя весцi. Мiнск, 1993. С. 310-312


76. Жыццё беларускага селянiна. З этнаграфiчных назiранняў. 1853 г.

Перыяд дзяцiнства i першай маладосцi нашага селянiна абодвух полаў можна апiсаць некалькiмi словамi. Да гадоў дзесяцi бегае ён самапасам у адной кашулi i босы. Летам, калi старэйшыя iдуць на работу, ён застаецца разам з равеснiкамi ў вёсцы, гуляе з iмi, дратуе суседскiя агароды, латошыць садавiну альбо забаўляецца ў пяску цi ў гразi. Калi мiнае дзесяць гадоў жыцця, а то i раней, ён адзяе шату сталасцi - суконную сермягу i лапцi з лiповай кары. Ён памагае ужо мацеры гадаваць малое дзiця, бацьку - пасвiць ранiцай валы, ганяе на начлег конi, потым - iдзе грэбцi сена, бо ўжо з дванаццацi гадоў лiчыцца як рабочая душа i значыцца ў iнвентары. У больш маладзейшым веку, чым колiшнi рымлянiн, атрымлiвае селянiн сваё грамадзянства, якое выражаееца тут адбываннем летнiх талок, што ў некаторых мясцовасцях называюць гвалтамi. Там праходзiць яго перыяд фармавання сэрца i ведаў. Маральнае i духоўнае навучанне абмяжоўваецца для яго засваеннем штодзённай малiтвы, мясцовых песень i казак [...]

З пятнаццацi цi васемнаццацi гадоў пачынаецца ў маладога чалавека перыяд сталасцi - плечы яго ўзмацнелi, рукi прывыклi да плуга, касы i сякеры, у грудзях пачалi вiраваць маладыя пачуццi. Ён спявае ўжо тужлiвую песню: "Палавiна лет мiнае, я шчасця не маю... Хаджу, блуджу, хаджу, блуджу, як то слонца ў крузе. Куды пайду, цi што раблю, усё сэрца ў тузе." I ў сэрцы русакосай дачкi сяла нараджаецца нейкi невыразны сум, у галаву прыходзяць хвалюючыя думкi, ёй хочацца ўпрыгожыць шыю шклянымi пацеркамi, галоўку - кветкай цi чырвонай калiнай, паглядзецца ў вадзе, цi да твару яе строi, цi гожая яна сабой.

I наступае для маладых сэрцаў пара кахання. Усё мае цяпер для iх асаблiвае значэнне: i сумесная праца ў полi абодвух полаў, i нядзельныя паходы ў царкву ва ўсёй красе iх убогiх строяў, i танец у карчме альбо ў панскiм двары на дажынках, i гулянкi на гаманлiвых зiмовых вечарнiцах, узаемныя падражнiваннi, песнi, жартоўныя кпiны [...]

Але наш селянiн жыве занадта рэальным жыццём i таму не мае часу аддавацца доўга чарам кахання. Як сон, мiнаецца пара пустаты: селянiн жа наш перш за ўсё - рабочая iстота, i яго сямейныя сувязi - гэта вынiк гаспадарчых камбiнацый, яны амаль не маюць дачынення да яго кахання. Нельга сказаць, каб гэты малады чалавек не пакахаў нiводнай з вясковых дзяўчат цi, наадварот, кахаў усiх. Але, калi панскi двор цi бацька вырашыць, што яму пара жанiцца, ён з халоднай крывёю пасылае сватоў да ўсiх па чарзе дзяўчат у ваколiцы, не надта клапоцячыся, каб выбраць тую цi iншую. У дзяўчыны ёсць, як быццам, прывiлей у выбары, але i тут акалiчнасцi альбо чужая воля аказваюць рашаючы ўплыў на яе рашэнне. Дастаткова зiрнуць на вясельныя песнi i абрады, каб пераканацца, што дзяучына, аддадзеная чужой волi, становiцца хутчэй паланянкай, чым спадарожнiцай жыцця будучага мужа [...]

А ў чужой старане, у чужой хаце першыя хвiлiны маладой жанчыны рэдка калi бываюць шчаслiвыя, бо не любоў, а выпадак зрабiў маладых мужам i жонкай. Трапiушы ў лона чужой сям'i, не ведаючы яе духу i яшчэ не прыжыўшыся там, даводзiцца ёй сутыкацца з бацькамi i раднёй мужа, таму хутка становiцца косцю сямейнай нязгоды [...]

Але паступова туга мiнаецца, маладая жанчына прывыкае да новай сваёй ролi. Агульнасць долi i нядолi зблiжае яе з чужой сям'ёй. Пасля турботы i уцехi мацярынства ды гаспадарчыя клопаты выбiваюць з маладой галавы дзявочыя мроi.

Мужчына пасля шлюбу становiцца адразу самастойным чалавекам. Цяжкая праца, сцiплая яда i надта ж прыцягальнае гарачае пiтво - вось увесь змест яго жыцця. Панскi двор, блiзкае мястэчка, царква i карчма - вось адзiныя пункты, вакол якiх душой i целам кружыцца ён увесь свой век. Жывучы сёння i толькi для сёння, часта паўтарае прымаўку: "Дзень наш - век" i жыве з дзiўнай безагляднасцю на заўтра. Забыўшы пра вясновы голад, ледзь толькi дачакаецца больш-менш ураджайнай восенi, шчодра спраўляе дзяды (памяць памерлых-У.С.), зернем аплачвае з працэнтамi арандатару даўгi за выпiтую гарэлку, потым п'е ў нядзелю за гатоўку, п'е датуль, пакуль нiчога не застанецца, i ён просiць новую пазыку, а таксама дапамогi ў пана [...]

Калi глядзiш на яго збоку ствараецца ўражанне, што з сям'ёй звязвае яго толькi прывычка [...]

Але з аднаго павярхоўнага позiрку меркаваць пра душу нашага селянiна было б несправядлiва i вельмi крыўдна для яго. Дзiця прыроды, ён не прывык крывiць душой, а чуласць сваю выяўляе у дзiўных формах. О, ёсць глыбiня у яго грудзях! Паглядзiце, як гэты паважны гаспадар сям'i ў вольную ад турбот хвiлiну бярэ на каленi малое i ўрачыста садзiцца з iм на прызбе сваёй хаты, паглядзiце, як шмат у сялян песень пра тугу мацеры па сыне, якi апынуўся на чужыне цi быў забiты на вайне - ён там i сокал, ён i сонца, i ўся яе уцеха, а паглядзiце, якая доўгая i цiхая жальба, якая святая памяць пануе у хаце па нябожчыку! А цяпер спытайцеся, колькi добры пан можа прывесцi доказаў прыхiльнасцi да сваiх падданых! Ёсць, паутараю, глыбiня пачуццяў у гэтых загарэлых касцiстых грудзях, прыкрытых грубай i падранай свiткай. Намаляваўшы з натуры знешнi выгляд нашага люду, мусiм вам падаць без iдэалiзацыi яго няроўны ўнутраны свет. Iншым разам, ды i не адзiн, можа, раз, калi, карыстаючыся правам мастака, расхiнём перад вамi яго сэрца,вы ўбачыце, якая сiла пачуццяў хаваецца ў гэтым дзiкiм на выгляд, але цiхiм дзiцяцi прыроды.

У некалькiх словах можна паказаць увесь год нашага люду - з гэтакiх гадоў сплятаецца ўсё яго жыццё. Усю зiму малоцiць ён панскае збожжа i возiць з лесу дрэва. Каля святого Мацея, калi, як кажуць, ужо зiма пацее, абходзiць ён шчодрую вялiкапосную пятнiцу, потым адпраўляе вялiкапосную споведзь i ў вясновы голад святкуе Вялiкдзень. У пачатку красавiка выходзiць у поле з сахой. У канцы чэрвеня распачынае касьбу i жнiво. А ў дзень святого Iллi /20 лiпеня/ у яго ўжо, паводле прымаўкi, поўная печ хлебнага цеста. Гэта наступiла для яго пара дастатку - прыходзiць Божае Пераўтварэнне, час усялякага выспявання, i бачыш часовае багацце ў хатах i гумнах. У дзень Маткi Боскай Зельнай ён асвячае калоссе, а на святого Барталамея, згодна з даўняй прымаўкай, пачынае асеннюю сяўбу. На святого Мiкалая аплачвае падаткi, а рэштку гадавых збораў спажывае ў час калядных урачыстасцяў, якiя праз колькi дзён шчодра, са свiнiнай i гарэлкай, спраўляе. А потым пакорлiва распачынае сваю звычайную чараду работ i голаду.

Такi перыяд сталасцi селянiна. Але вось пачынаецца зiма яго жыцця, пачынаецца досыць позна, бо ў гэтым бясконцым змаганнi з працай i нястачамi набыў моцнае фiзiчнае здароўе. Паступова горбяцца плечы, звешваецца галава, моршчыцца твар, пачынаюць трэсцiся рукi. Мужчына, як звычайна ў старасцi, набывае шаноўнае iмя дзеда i, пакашлiваючы, глядзiць на сваё маладое пакаленне, якому з'уляецца галавой i вышэйшым аўтарытэтам. Жанчына, гожая калiсь жанчына, адчувае, як з часам блажэе яе твар, ведае, што iмя бабы, якое ёй цяпер даюць i якое прыраўнiваецца да слова "чараўнiца", абражае яе, яна з абыякавасцю глядзiць цяпер на сваё адзенне i, пачынаючы бурчаць i лаяць маладое пакаленне, памалу рыхтуецца да смерцi. Дзед няньчыць сваiх унукаў альбо, калi асiрацiў яго Бог, iдзе пасвiць вясковую жывёлу. Баба, седзячы на печы з кудзеляй, прамауляе пацеры, спявае традыцыйныя песнi, расказвае казкi, вучыць малых дзяцей i ўнукаў.

Сыракомля У. Добрыя весцi. С. 313-319


77. Палешукі ў этнаграфічных назіраннях А.Кіркора.

Жизнь этих людей (палешукоў-А.С.), обречённых на вечную борьбу с природою и умеющих однако побеждать те жизненные препоны и затруднения, которые им ставит на пути эта природа, должна была сложиться иначе, нежели у их соседей. Лна выработала особые черты, взгляды, понятия, выработала без всякого постороннего влияния науки, школы, даже живого слова, доходящего до слуха Полешука только в исключительных случаях. Не может же он часто посещать не только города и местечки, но даже соседние сёла и деревни, отстоящие одна от другой на пятьдесят и более вёрст. Христианство водворилось здесь крепко. Полешук религиозен, набожен, любит обрядность; но он не мог отрешиться от унаследованых в течение многих столетий суеверий, предрассудков и того поэтического настроения, которое сохранилось у него во взглядах на жизнь и атмосферические явления, присущих прапраотцам его ещё со времен язычества. Вот почему наши этнографы так высоко ценят пинские песни и обряды, в которых ещё так часто и также живо рисуется мифологическая подкладка.

Сама природа указала Полешуку пути для его неутомимой деятельности. Она сделала его земледельцем, скотоводом, охотником, рыболовом. Она же предоставила ему всевозможные средства к преодолению трудностей, поставляемых климатическими условиями. И, в самом деле, в сфере указанной ему деятельности он достиг возможного совершенства. А эти успехи нелегко достались ему, они - следствие той неутомимой тысячелетней борьбы, которую он ведёт со стихией, следствие опытности, которая поставила его вне условий, общеупотребительных в других местностях, но непримиримых к его мрачной полудикой природе. Поселите на берегу Припяти из других стран поселянина, он пропадёт. Поешук же, относительно, преуспевает. Полешук - консерватор по принципу. Он дитя своей природы, он верен заветам своих предков, как в нравах и обычаях, так и в ведении своего хозяйства и прибавочных занятий, для него прибыльных и приятных. Заброшенный в бесконечныя, дремучие леса, среди непроходимых болот и тундр, он не знаком ни скакими нововведениями и улучшениями, его обстановка, род занятий, привычек, даже самая наружность не изменились в течение целых столетий. Есть такие жители, которым не удавалось побывать даже в своём уездном городе. Только торговцы, разъезжающие по городам со своими произведениями, да жители местностей, ближайших к пристаням судоходных рек, или совершающие плавание на байдарках и барках - переняли кое-что от других; но они не имеют никакого влияния на большинство, на массы этих болотно-лесных обитателей, для которых самый мир оканчивается за пределами родного селища.

Живописная Россия. Литовское и Белорусское Полесье. Мінск., 1993. С 345-346


78. Палешукі ў падарожных запісках І.Сербава.

Полешуки вобщем народ умный, живой и трудолюбивый. Со стороны он кажется как будто бы неповоротливым и сонливым, особенно, когда бредёт с волом по болоту, но на деле он сметлив, быстр и ловок. Болото кормит полешука, оно даёт ему всё необходимое для жизни. На болоте он пасёт своё гоуядо(статак?-А.С.), здесь же на островках он делает загоны и засевает на них хлеба. Живут полешуки в большом достатке, имеют основательные постройки, много скота и достаточно хлеба. Между ними есть богачи, располагающие наличностью в десятки тысяч рублей. Той специфически вонючей грязи и копоти, с которыми обыкновенно принято связывать представление о нашей деревне, на Полесье уже нет. Здесь, наоборот, во всём видна хозяйливость, опрятность и достаточная чистота. Вообще следует отдать должную справедливость полешукам: они [...] выработали среди неприветливой природы крепкую закалённую натуру болотного обитателя, создали здоровый быт и отчасти свою самобытную культуру.

Сербов И.А. Поездка по Полесью летом 1912 г.

// Записки Северо-Западного отдела Русского географического общества. 1914. Кн. 4. С. 84-85


79. Беларускiя татары.

В отношении быта Татары [...] разделяются на три класа:1/ владельцев имений с крестьянами; 2/ оседлых в Татарских колониях и поселениях и 3/ живущих в городах и местечках.

Татары-помещики небогаты, вообще мелкопоместны, не многие из них имеют более 100 душ, и они, по ограниченным своим средствам, предпочитают военное служение. Названия их фамилий или приняты были ими от жён, или переделаны с их давних Татарских имён и прозваний. Дворянские роды Базаревских, Соболевских, Кричинских, Халецких, Сульковичей, Бучацких, Корицких, Беляков, Барановских, Янушевских, Юзефовичей, Адамовичей постоянно отличались и отличаются на поле боя и в гражданских должностях верностию, преданностию законным властям, храбростию, правосудием и безкорыстием [...]

Колонии Татар [...] состоят из усадеб, при которых находится земля, пожалованая им первоначально в равном количестве, а потом увеличенная по заслугам и от прикупки некоторых угодий, а от того мы видим ныне у одних более, у других менее земли. Главное занятие их составляет земледелие.Среди этих жителей есть также много знаменитых дворянских фамилий.

Они по большей части высокого роста, стройны, черноволосы, цвет лица смуглый, черты лица правильны, физиономия и осанка выразительны; они благородны в обхождении, в разговорах рассудительны, вобще гостеприимны, кротки и воздержны: словом несходствуют совершенно с Монгольскими племенами. Женщины делаются заметно белее в сравнении со своими прабабками, и отличаются скромностию. Усадьбы таковыя были прежде и в королевских и в земских имениях, а сохранившиеся до сих пор названия: Татаровщина, Татарское кладбище и пр. во многих помещичьих имениях, свидетельствуют о их существовании там с ХV столетия.

Наконец, Татары, поселеные в городах и местечках, включены в мещанское звание, живут в особых кварталах или улицах, называемых Татарскими, и занимаются по большей части, как и в прежние времена, разведением огородних овощей; от сбыта их на здешних рынках приобретают себе весьма значительные выгоды, особливо в г. Минске, где число всех Татар доходит до 400 душ; кроме того некоторые из них занимаются там коннозаводством, и потому для приготовления сена имеют огромные луга на берегах Свислочи. В других городах, например в Пинске Минской губ., выделывают сафьян и кожи; в г.Новогрудке, также Минской губ., главное их занятие составляет извоз (фурманский промысел). Виленские Татары занимались некогда продажею полотна и ниток.

В нравственном отношении они честны, добры, ласкавы, живут согласно с другими жителями, но не сливаются с ними. Почти никогда не были они изобличены по уголовным делам. В домашнем быту они миролюбивы, очень редко между ними бывают ссоры и вражды. Потребности у них весьма ограничены.

П.М.Шпилевский в своём путешествии по Полесью и Белорусскому краю описывает их костюм так: "Мужчины приняли костюм белорусских мещан, т.е. ходят в смазных выростковых сапогах, серых, длинных сюртуках, и в шапках с козырками. Женщины сохранили свой национальный костюм: они носят яркие, пёстрые, по преимуществу оранжевые и жёлтых цветов, короткие шлафроки, с широкими рукавами; плечи покрывают красными, длинными платками; на шею вешают по несколько снурков крупного бисера, с разными коралловыми и серебряными фигурками, также бусами, переходящими из рода в род и сохранившимися у них, кажется, со времён пленничества (ХIV-ХV ст.ст.-А.С.); в уши вдевают огромныя серебряныя серьги; головы повязывают пёстрыми, ярких цветов платками в виде чалмы, с большими над лбом узлами и длинными по бокам головы концами; ноги большею частию обувают в коротенькие сапожки с подковками и красными каблуками". Детей своих стараются обучать арабской грамоте, и этим почти ограничивается у них знание арабского языка.

Мухлинский А. Изследование о происхождении и состоянии литовских татар. Спб., 1857. С. 46-49


80. Рускiя перасяленцы-стараабрадцы.

В губерниях: Витебской и Могилёвской раскольники первоначально жили отдельными слободами придерживаясь своим обычаям; время и любовь сроднили некоторых потомков давних выходцев с природными Белоруссами.

Старообрядцы трезвы, расторопны и трудолюбивы, но горды и недоверчивы: между ними честное слово действительнее всяких письменных обязательств. В избах и одежде облюдают чистоту и опрятность; любят жить в довольствии, занимаются домостроительством, пчеловодством, извозами; по деревням скупают мёд, воск, сушёные белые грибы, полотна, нитки; у помещиков в садах закупают яблоки, груши, ягоды, развозят их по городам и местечкам вместе с огородными овощами из нанимаемых в предместьях огородов.

Исторические сведения о примечательнейших местах в Белоруссии с присовокуплением и других сведений к ней же относящихся / сост. М.О.Без-Корнилович. Спб., 1855. С. 240


81. Яўрэi ў Беларусi.

Зараз-жа пасьля "брацкага" прылучэння Беларусi да Масквы [...] Беларусi надавалася роля жыдоўскага * "гетто" [...] Перашкаджаючы ўсякiмi спосабамi разсяленню жыдоўскага элементу ў каранных расiйскiх губ. за "шкадлiвасць", расiйскi ўрад, лiчыўшы Беларускi край чужым, забраным,паволi стварыў тут астрог для жыдоўскай люднасьцi, уключыўшы Беларусь у ганебнейшую ў гiсторыi царскай Расii, прагрымеўшую на ўвесь сьвет, так званую "черту еврейской оседлости".

Тут на Беларусi, болей чым у сумежных краех жыдоўскага гетто, тварыўся iх эканамiчны i культурно-нацыянальны быт доўгiмi годамi.

Зразумела, што гэтая творчасць нi магла нi рабiць уплыву на характар краю, як i сама яна павiнна была пераняць нiкаторыя яго асобнасьцi, праз што тварыўся натуральны абмен культурнымi вартасьцямi памiж жыдамi i беларусамi.

Суседзтво гэтых двух нацыяў тварыло такiя жыццёвыя ўмовы i эканамiчныя стасункi, у якiх адна нацыя без другой нi магла абыйсцiся.

Гандаль i рамёслы ў нашым краi развiвалi жыды. I трэба сказаць, што ў гэтым кiрунку яны досiць ажывiлi наш край i праз увесь час прыносiлi яму шмат карысьцi.[...] Месты i мястэчкi, у якiх салiдную перавагу мело жыдоўскае насяленне, давалi беларускiм сялянам мажлiвасьць нормальнага тавараабмену. Гандляры i рамеснiкi таксама былi нiабходзiмы ў гэтым глухiм ( у бытнасьцi пад Расiяй) краю, дзе нi было нiякай эконамiчнай культуры. Кавалi, шаўцы, краўцы былi людзi першай важнасьцi i пашаны ў вёсках. Да iх прыходзiлi ў свой час нi толькi па справах iх спэцыяльнасьцi, але так сабе: "пагутарыць з разумнымi людзьмi", параiцца аб розных справах i г.д.

Жыды старалiся зменьшыць цэны на прадукты, як у рамёслах, так-сама i ў гандлю; яны здавальнялiся драбнiцамi, бо фiзычныя патрэбнасьцi былi ў iх вельмi малыя. Дзякуючы пасрэднiцтву ўсюды бываючага жыда-скупшчыка, селянiн збываў на мейсцы ўсе свае прадукты. А скупшчык-жыд пры ўсёй сваёй вялiкай працы быў такi самы бедны, як яго сусед - селянiн [...]

Бядуля З. Жыды на Беларусi. Бытавыя штрыхi. Менск, 1918. С. 5-9


82. Цыганы ў Беларусi.

Царскi ўрад (пасля падзелаў Рэчы Паспалiтай-А.С.) пачаў прымаць розныя загады, каб пасялiць цыганоў па вёсках. Яшчэ пасля першага падзелу 1772 г. Кацярына II выдала ўказ аб залiчэннi цыганоў у стан сялянства i аб зборы з iх падаткаў.У 1791 г. з'явiўся ўказ, паводле якога цыганам быу вызначаны гадавы тэрмiн для аселага пасялення па вёсках. За выкананнем пастановы сачылi ваяводскiя камiсii i ўлады на месцах. Але гэтыя загады [...] не мелi жаданых вынiкаў.

У 1812 г. цыганам у гарадах i мястэчках было загадана прыпiсацца да мяшчанскага стану. Тады багатыя цыганызапiсалiся ў купцы, а больш бедныя - у мяшчане. З тымi, хто не выканаў указу, абыходзiлiся як з бадзягамi. Але новазапiсаныя мяшчане i купцы ўлетку ўсё адно вялi вандроўнае жыццё [...]

Цыганы старалiся сялiцца непадалёку Слонiма, Менска, Барысава, Слуцка i у мястэчку Мiр. Яны займалiся пераважна конегадоўляй, токарствам, выраблялi скуры. Зробленыя цыганамi лiповыя i дубовыя мiскi i талеркi славiлiся сваёй прыгожаю аздобаю. Былi сярод цыганоў таксама шауцы, кавалi, слесары.

Яшчэ з часоў цыганскага караля Яна Марцiнкевiча славу цыганскае сталiцы атрымала мястэчка Мiр. Там цыганы заснавалi папяровыя, суконныя, ткацкiя i футравыя мануфактуры, якiя квiтнелi у ХVIII ст., а ў сярэдзiне наступнага пачалi занепадаць, але ткацкiя вырабы мiрскiх цыганоў па-ранейшаму мелi добры попыт.

Шмат хто з цыганоў у ХIХ ст. пачаў арэндаваць агароды, а некаторыя мелi i ўласныя дамы. Аднак, значная частка, як i раней, з вясны да восенi вандравала, жыла ў намётах, а зiмой прасiлася да сялян у еўнi або ў старыя свабодныя хаты.

Цыганы памiж сабой заўсёды гаварылi на сваёй мове, а з астатнiмi на беларускай i расiйскай. Вядома, што ў мiнулым стагоддзi (ХIХ-А.С.) мужчыны звычайна апраналiся ў расейскае сялянскае адзенне. Жанчыны насiлi кашулi з белага палатна i паркалёвыя спаднiцы яркага колеру, а зверху так званую "капу" - кавалак якой-небудзь шарсцяной (часам баваўнянай) тканiны, пашытай так, каб свабодна праходзiла галава i каб апранаха прыкрывала левую руку. На галаву надзявалi яркую хустку, павязаную накшталт турэцкай чалмы. На шыi насiлi мноства каралёў i манiстаў. Узiмку апраналi паўкажушкi на заечым або кашачым футры.

Калiнiн В. Цыганы на Беларусi // З гiсторыяй на "Вы". Вып.другi. Мiнск, 1994. С. 337-338


ПЫТАННI I ЗАДАННI.

1. Ці можна лічыць дзейнасць фiламатаў i фiларэтаў першай хваляй беларускага нацыянальнага адраджэння? Калі так, то ў чым праяўляўся беларускi патрытызм удзельнiкаў тайных таварыстваў ?

2. Якое месца ў планах рэвалюцыянераў-дзекабрыстаў займала Беларусь? Як вы лiчыце, чаму былы фiламат М.Рукевiч прыняў удзел у заснаваннi дзекабрысцкага Таварыства ваенных сяброў?

3. Якiя сацыяльныя групы насельнiцтва Беларусi ўдзельнiчалi ў паўстаннi 1830-1831 гг.?

4. Цi iснавала iдэя, якая аб'ядноўвала ўсiх дзеячаў грамадскага руху 20-30ых гадоў у Беларусi?

5. Чым адрознiвалася дзейнасць рэвалюцыйных дэмакратаў сярэдзiны 30-40-х гадоў ад дзейнасцi iх папярэднiкаў у 20 - пачатку 30-х гадоў?

6. Чаму лёс рэвалюцыйных дэмакратаў 30-40-х гадоў склаўся больш трагiчна, чым iх папярэднiкаў?

7. Якiм чынам працягвалася паланiзацыя беларускага насельнiцтва пасля далучэння Беларусi да Расii?

8. Якiя вышэйшыя навучальныя ўстановы iснавалi ў Беларусi i Лiтве ў першай трэцi ХIХ ст.? Якую ролю яны адыгрывалi ў культурным развiццi? Што было прычынай закрыцця Полацкай езуiцкай акадэмii?

9. Пракаменцiруйце сцвярджэнне, што ў творах Я.Баршчэўскага ўвасобiлася "першае праяўленне духа беларускага народу".

10. Чаму так трагiчна склаўся лёс П.Багрыма? Цi мог ён стаць беларускiм Бёрнсам або Шаўчэнкам?

11. Якое месца займала Беларусь у жыццi i творчасцi Адама Мiцкевiча?

12. Ахарактарызуйце ўмовы развiцця беларускай культуры ў першай палове ХIХ ст.?

13. Што на погляд этнографа i гiсторыка П.Баброўскага сведчыла пра iснаванне беларусаў i беларускай культуры?

14. Як узбагачалi культуру беларускай зямлi культурныя традыцыi i здабыткi татар, яўрэяў, палякаў, рускiх перасяленцаў-стараабрадцаў, цыган?




Раздзел ІІ.

Беларусь у 60-90-я гг. ХІХ ст.


Сацыяльна-эканамічныя і палітычныя перамены 60-70-х гг. ХІХ ст.

83. Са справаздачы магiлёўскага губернатара за 1858 г.

Земледелие составляет главный предмет занятий дворян Могилёвской губ., так как по недостатку отчасти капиталов, отчасти предприимчивости другие отрасли промышленности в настоящее время ещё мало развиты. Но и самое земледелие находится почти повсеместно на низкой степени и только в благоприятные годы вполне вознаграждает труд земледельца и обеспечивает существование его. Главная, основная причина неудовлетворительного состояния сельского хозяйства заключается в существовавших доселе крепостных отношениях, при которых крестьяне, не имея возможности располагать работою своею и не имея прав собственности на обрабатываемую ими землю, неохотно употребляли труд свой на возделывание полей, которые всегда могли быть отобраны от них [...]

Если крепостное право, с одной стороны, парализовало деятельность крестьян, то, с другой стороны, оно препятствовало развитию и усовершенствованию земледелия в помещичьих хозяйствах и совершенно разрушало благосостояние дворянства. При всеобщей почти бедности крестьян, произведённой тем же крепостным правом, которое в белорусских губ. гораздо более имело характер личного рабства, чем в губ. великороссийских, могилёвские помещики были вынуждены снабжать крестьян на свой счёт рабочим скотом, часто кормить их в продолжение по крайней - мере 6 месяцев в году и платить за них казённые подати. Барщинная работа, небрежно отбываемая слабосильными лошадьми и волами мелкой породы, поставляла их в необходимость, при огромной трате рабочих сил, довольствоваться плохой обработкой полей, производительность которых с года на год уменьшалась.

Таким образом, в настоящее время Могилёвская губ. приобрела репутацию губернии бесплодной, между тем как некоторые уезды оной, как-то: Гомельский, Рогачёвский, отчасти Быховский и Мстиславский - могут по качеству почвы быть причислены к самым плодородным, во всех же остальных, за исключением лишь некоторых песчаных местностей, земля при хорошей обработке и достаточном удобрении даёт весьма удовлетворительный урожай [...]

Хрестоматия по истории Белоруссии. С. 211-212


84. З сакрэтнага пiсьма вiленскага генерал-губернатара. 25 верасня 1857 г.

Представители дворянства трёх губ.(Виленскай, Гродзенскай и Ковенскай-А.С.), по тщательном обсуждении всех обстоятельств возложенного на них дела, в особых учреждённых для того в городах Вильно, Гродно и Ковно Комитетах, представили мне следующие свои откровенные соображения:

По Виленской губ.

Из числа семи шесть уездных предводителей, поддержаные большинством членов Комитета, изъяснили: 1.Обсуждая все возможные средства к улучшению быта крестьян, в т.ч. и усовершенствованию существующего инвентарного положения, они приведены к тому убеждению, что все таковые постановления не могут далее представлять верной поруки в прочном устройстве крестьянского сословия и, что основанием этого устройства может быть только прекращение крепостного состояния, при неприкосновенности вотчинных прав помещиков на землю [...]

По Гродненской губ.

Комитет, обсудив предложенное ему дело, также единогласно признал полезным и выгодным как для крестьян, так и для дворянства прекращение крепостного права и сопряжённых с ним особенностей, при оставлении однако ненарушимыми прав владельцев в их собственности [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 373-375


85. З iмператарскага рэскрыпта на iмя вiленскага генерал-губернатара Назiмава. 20 лiстапада 1857 г.

Виленскому военному, Гродненскому и Ковенскому генерал-губернатору.

В губерниях: Ковенской, Виленской и Гродненской были учреждены особые Комитеты из предводителей дворянства и других помещиков для рассмотрения существующих там инвентарных правил.

Ныне министр Внутренних дел довёл до моего сведения о благих намерениях, изъявленных сими Комитетами относительно помещичьих крестьян означенных 3-х губ. *

Одобряя вполне намерения сих представителей дворянства Ковенской, Виленской и Гродненской губ., как соответствующих моим видам и желаниям, я разрешаю дворянскому сословию оных приступить теперь-же к составлению проектов, на основании коих предположения Комитетов могут быть приведены в действительное исполнение, но не иначе, как постепенно, дабы не нарушить существующего ныне хозяйственного устройства помещичьих имений.

Для сего повелеваю:

1. Открыть теперь же в губерниях Ковенской, Виленской и Гродненской, по одному в каждой, приуготовительному Комитету, а потом, для всех трёх губ. вместе одну общую Комиссию в г.Вильне [...]

Губернские Комитеты, по открытии их, должны приступить к составлению по каждой губ. [...] подробного проекта об устройстве и улучшении быта помещичьих крестьян оной, имея при этом ввиду следующие главные основания:

1. Помещикам сохраняется право собственности на всю землю, но крестьянам оставляется их усадебная оседлость, которую они в течение определённого времени приобретают в свою собственность посредством выкупа; сверх того предоставляется в пользование крестьян надлежащее, по местным удобствам, для обеспечения их быта и для выполнения их обязанностей перед помещиком, количество земли,за которое они или платят оброк или отбывают работу помещику.

2. Крестьяне должны быть распределены на сельские общества; помещикам же предоставляется вотчинная полиция и

3. При устройстве будущих отношений помещиков и крестьян должна быть надлежащим образом обеспечена исправная уплата государственных и земских податей и денежных сборов [...]

Открывая таким образом дворянскому сословию Ковенской, Виленской и Гродненской губ. средства привести благие его намерения в действие, на указанных мною началах, я надеюсь, что дворянство вполне оправдает доверие, мною оказываемое сему сословию призванием его к участию в сем важном деле, и что при помощи Божией и при просвещённом содействии дворян, дело сие будет кончено с надлежащим успехом.

Вы и начальники вверенных вам губерний обязаны строго наблюдать, чтобы крестьяне, оставаясь в полном повиновении помещикам, не внимали никаким злонамеренным внушениям и лживым толкам [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 379-380


86. З прамовы Аляксандра II на агульным сходзе Дзяржаўнага савета 28 студзеня 1861 г.

Дело об освобождении крестьян, которое поступило на рассмотрение Государственного совета по важности своей я считаю жизненным для России вопросом, от которого будет зависеть развитие её силы и могущества [...]

Я надеюсь, господа, что при рассмотрении проектов, представленных в Государственный совет, вы убедитесь, что всё, что можно было сделать для ограждения выгод помещиков, сделано; если же вы найдёте нужным в чём-либо изменить или добавить представляемую работу, то я готов принять ваши замечания; но прошу только не забывать, что основанием всего дела должно быть улучшение быта крестьян и улучшение не на словах только и не на бумаге, а на самом деле [...]

Взгляды на представленную работу могут быть различны. Потому все различные мнения я выслушиваю охотно, но я вправе требовать от вас одного, чтобы вы, отложив все личные интересы, действовали как государственные сановники, облечённые моим доверием. Приступая к этому важному делу, Я не скрывал от Себя всех тех затруднений, которые нас ожидали, и не скрываю их и теперь, но, твёрдо уповая на милость Божию и уверенный в святости этого дела, Я надеюсь, что Бог нас не оставит и благословит нас кончить его для будущего благоденствия любезного нам Отечества [...]

Русская старина. 1880, № 2. С. 375-378


87. З "Мясцовага палажэння аб пазямельным упарадкаваннi сялян у губ. Вiленскай, Гродзенскай, Ковенскай, Мiнскай i часткi Вiцебскай". 19 лютага 1861 г.

[...] 3. С обнародованием настоящего Положения оставляются в постоянном пользовании временнообязанных крестьян, за установленные на основании сего Положения повинности в пользу владельцев, все те усадебные и полевые земли и угодья, коими крестьяне пользовались до утверждения настоящего Положения, за исключением лишь случаев, указанных в нижеследующих трёх статьях.

4. Не включаются в состав крестьянского надела те угодья пахотные и сенокосные, которые пахались и убирались крестьянами из части произведённого, или, которые владелец отдавал крестьянам временно, сверх постоянного их надела, за плату деньгами или произведениями.

5. Равным образом те помещики из губ. Виленской, Гродненской, Ковенской и Минской, которые после введения инвентарных правил, при переводе крестьян на оброк, отдали им сверх инвентарного надела в оброчное пользование все свои фольварковые земли или часть оных, имеют право, по надлежащем удостоверении в том местного мирового посредника и с разрешения губернского по крестьянским делам присуствия, обратить эти фольварковые земли в своё непосредственное распоряжение.

6. Если бы за оставление в пользование крестьянам всего нынешнего надела [...] осталось в непосредственном распоряжении помещика менее трети общего количества принадлежащих ему угодий, то помещик имеет право удерживать в своём непосредственном распоряжении до трети общей совокупности удобных земель [...]

8. Помещик ни в коем случае не обязан увеличивать впоследствии надел, оставляемый в постоянное пользование крестьянам на основании настоящего Положения [...]

Белоруссия в эпоху капитализма. Т. 1 / Под ред. К.Шабуни, В.Жигалова. Минск, 1983. С. 36


88. З рапарта пiнскага земскага спраўнiка. Люты-сакавiк 1861 г.

И хотя до сих пор порядок нигде нарушаем не был, но по слухам мне известно, что между крестьянами возрождается ропот и недоверие с той стати, что народ этот в здешней стороне до того необразован, что не в состоянии понять, в чём заключается личная свобода; они полагали, что, будучи освобождены от крепостной зависимости помещиков, освобождаются от всяких в пользу их повинностей, и что, состоящие в пользовании крестьян, угодья перейдут в их собственность безвозмездно [...]

Восстание 1863 г. Материалы и документы. М., 1964. С. 521


89. Са справаздачы магiлёўскага губернатара за 1861 г.

Крестьян Могилёвской губ. [...] высочайший е.и.в. Манифест об улучшении быта их застал в положении рабства в полном смысле этого слова. Они были рабами не столько по закону, сколько на самом деле, по убеждению даже, что иначе и быть не может. Они переносили тяготы излишней барщины, жестокие наказания, посмеяние над честью жён и дочерей, как нечто должное, доставшееся им в удел от предков. Только в последней крайности или при постороннем побуждении они решались жаловаться местным властям или убегали из своих деревень и бродили без видов до перемены владельца или до других благоприятных обстоятельств. При таких условиях весть о свободе не могла быть ими встречена иначе, как с горячей благодарностью, но не удивительно также, что под свободою они понимали прежде всего, совершенное уничтожение ненавистных им обязательных отношений и, преимущественно, барщинной повинности к помещикам. Что же касается до дарованых им гражданских и общественных прав, то понятие о выгодах этих было для них менее доступно, а потому и менее удовлетворяло их ожиданиям.

Поэтому, естественно, что по объявлении им высочайше утверждённого Положения о крестьянах и в Могилёвской губ. обнаружились, хотя и в незначительных размерах, во многих местах между крестьянами беспокойства и беспорядки; эти беспорядки заключались преимущественно в том, что крестьяне переставали служить барщину или требовали от помещиков других уступков вследствие сложного понимания Положения. Редко впрочем беспорядки эти требовали несколько строгих мер к их прекращению, нигде они не принимали характер волнения или возмущения против органов правительства и весьма часто прекращались одним убеждением или разъяснением Положения [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыі Беларусi. Т. II. С. 392-393


90. З рапарта мiнiстра ўнутраных спраў аб сялянскiх хваляваннях з 1 студзеня 1861 г. па 19 лютага 1863 г.

День обнародования Манифеста не мог не сделаться в каждом месте днём общего народного праздника [...]

За первым впечатлением радости и сочувствия к крестьянской реформе наступила другая пора [...]

Не видя сразу достаточных немедленных улучшений, крестьяне пришли в недоумение: в чём воля? Объяснениям помещиков, священников и чиновников они не поверили. Не удовлетворились также тем, что им читали из Положений полуграмотные их чтецы, которых они нанимали целыми деревнями. Чтецы эти, не понимая сами, что читали, путали статьи, относящиеся к разным периодам, толковали их криво и становились невольными подстрекателями. Были также примеры несомненной злонамеренности или корысти.

[...] Март прошёл спокойно, но с апреля месяца начались и шли, постоянно возрастая в числе, донесения из разных губ. о возникающих между крестьянами недоразумениях и волнениях [...]

В том же апреле месяце было сообщено о волнениях крестьян Виленской губ. в уездах: Виленском, Ошмянском, Лидском и Свенцянском [...], в Гродненской - в уездах: Белостокском, Брестском, Пружанском, Слонимском, Сокольском, Бельском и Кобринском и в инфляндских уездах Витебской губ.[...]

Возникшие беспорядки в 4 уездах Виленской губ. наибольшие размеры приняли в одном из них - Ошмянском у. Здесь крестьяне не только отказывались от отбывания всяких повинностей, но даже нанесли побои тем из одновотчинных поселян, которые не разделяли их мнения. Сборищем волновавшихся крестьян служило м. Ивье, имение гр[афини] Замойской (4тыс.душ), где под предводительством двух главных подстрекателей собрались крестьяне не только из окрестных мест Виленской, но даже и из Новогрудского у. Минской губ. Толпа расположилась табаром на базарной площади, объявила, что государь даровал им свободу и они потому никаких повинностей исполнять не обязаны. Продолжительные увещания не имели успеха. Для прекращения этих беспорядков в м.Ивье было введено 4 роты солдат, при содействии которых толпа была разогнана и подстрекатели арестованы, после чего крестьяне изъявили полную покорность и дали обещание повиноваться властям и отбывать установленные повинности. С прекращением беспорядков в Ивье восстановилось спокойствие между крестьянами и в других уездах, без употребления строгих мер; только наиболее упорные и подстрекатели были подвергнуты полицейскому наказанию [...]

Хрестоматия по истории Белоруссии. С. 281-282


91. Характар рэформ 60-70-х гг. у Беларусi.

Царизм [...] осуществил в Белоруссии фактически то, о чём он мечтал как принципиальный противник всяких представительных и бессословных начал, на что не мог пойти в стране в целом. Он не ввёл здесь земства, лишил выборности мировых судей, ввёл новые судебные учреждения лишь после того, как свёл до минимума независимость судей и гласность судопроизводства, и изъял политические дела из суда присяжных, ограничил контингент учащихся средних и высших учебных заведений, свёл на нет дворянское выборное сословное представительство, лишив местных помещиков возможности выступать с общественно организованными требованиями перед правительством. Уступки политического характера были здесь минимальны и совершенно безвредны для абсолютизма.

Самбук С. Политика царизма в Белоруссии во второй половине ХIХ в. Минск, 1985. С. 109


ПЫТАННI.

1. Чаму правячыя колы Расii пайшлi на адмену прыгоннага ладу? Чаму ў сваёй прамове на сходзе Дзяржаўнага савета 28 студзеня 1863 г. Аляксандр II падкрэслiў, што справа вызвалення сялян мае для Расii жыццёвае значэнне?

2. Як планавалi правесцi адмену прыгоннага ладу памешчыкi Беларусi? Цi здзейснiлiся iх пажаданнi?

3. Як сялянства ўспрыняло рэформу 1861 г.? Цi можна пагадзiцца са сцвярджэннем мiнiстра ўнутраных спраў, што "день обнародования Манифеста не мог не сделаться... днём общего народного праздника"? Аргументуйце свой адказ.

4. У якiх гаспадарках выкарыстоўвалася новая сельскагаспадарчая тэхнiка?

5. Чаму за выключэннем адмены прыгоннага ладу iншыя рэформы 60-70-х гг. у Беларусi або не праводзiлiся, або праводзiлiся ў абмежаваным выглядзе?


Становiшча эканомiкi ў 60-90-х гг. ХIХ ст.

92. Са справаздачы магiлёўскага губернатара за 1889 г.

В значительной ещё части помещичьих имений задолженность увеличивается, леса продаются, запашки уменьшаются, поля обращаются в залежи или отдаются с доли. Эти имения, постепенно ослабляясь, близятся к падению; после чего они должны перейти или в руки крестьян или же в руки землевладельцев, число коих тоже немалое ныне, ведущих хозяйство аккуратно, а нередко и в образцовом порядке с улучшенным полеводством и усовершенствованными машинами и орудиями обработки.

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 643


93. Са справаздачы магiлёускага губернатара за 1860 - 1861 гг.

Немногие их них (прамысловых прадпрыемстваў губ.-А.С.) имеют действительное значение фабрик или заводов и приносят в торговом значении существенную пользу для губернии. По большей части это скорее ремесленные заведения, основанные на ручном производстве, которые то открываются, то закрываются

[...] К главным предметам вывоза из произведений фабрик и заводов Могилёвской губ. относятся: кожа, стекло, смола, скипидар и изделия чугунно- и медно-плавильных заводов, затем сахар, крупа, крупчатая мука, бумага, частью потребляются на месте, частью вывозятся в соседние губернии; прочие же произведения фабрик и заводов потребляются по преимуществу внутри губернии.

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 707


94. З даведкi фабрыканта Шарашэўскага аб вытворчасцi на тытунёвай фабрыцы ў Гродне. Снежань 1895 г.

Фабрика была основана в 1862 г. [...]

По вступлении И.Л.Шерешевского на фабрику (1873 г.-А.С.) она приняла тотчас оживленный характер: он внёс в дело значительный капитал и стал работать энергично. Вместо практиковавшегося до тех пор способа покупки табаку из посреднических рук стали мало-помалу покупать его на плантациях в России, турецкий табак в Одессе и сигарный за границей. Табачное производство фабрики, доходившее раньше до 40 тысяч руб. в год, стало постепенно разрастаться. В 1878 г. был приобретён дом для фабрики, поставлен паровик и начали изготовлять курительный табак на крошильных станках. Два года спустя был построен по правую сторону фабрики каменный дом, наняли ещё рабочих, число которых увеличивалось с каждым годом, так что в 1882 г. оно достигло 600 [...]

В настоящее время фабрика действует при паровом котле в 30 л.с. и расположена в 110 комнатах, в коих работает до 1500 человек. Годовое производство в 1894 г. простиралось на сумму 1,5 млн. руб., а в сем 1895 г. - до 2 млн. руб.[...]

Фабрика имеет собственно ею открытые склады для продажи изделий в г. Варшаве, Лодзи, Ломже, Люблине, Вильно и распространяет свой сбыт по Северо-Западному краю и отчасти другим районам. Кроме того фабрике принадлежат склады для сырого табаку в некоторых отдельных зданиях г. Гродно, а также в местах произрастания табаку. Вне фабрики устроена коробочная мастерская, в коей работает до 100 человек, столярная - для выделки ящиков, занимающая 30 рабочих. Благодаря фабрике, нуждающейся в печатании этикетов, в городе возникли две обширные типографии, доставляющие заработок нескольким десяткам рабочих [...]

C помощью субсидии казны фабрика открыла училище для малолетних девочек числом до 100. С 1896 г. открывается также при фабрике отделение ссудо-сберегательной кассы Государственного банка. В период своего существования фабрика удостоилась следующих медалей:

в 1882 г. на Московской Всероссийской выставке, в 1883 г. Амстердамской, в 1885 г. в Нью-Орлеане [...], в 1889 г. на Всемирной Парижской выставке, в 1894 г. в Парижской Академии наук и искусств, в 1893 г. на Всемирной выставке в Чикаго.

Фабрикант Шерешевский.

Белоруссия в эпоху капитализма. Т. 2. / Под ред. М.Бича, А.Михальченко. Минск, 1990. С. 125-126


95. Колькасць прамысловых прадпрыемстваў i рабочых. 1897 г. Таблiца.

Губерні

Колькасць прадпрыемстваў

Колькасць рабочых

Кошт прадукцыі (тыс.руб.)

Віленская

Вiцебская Гродзенская

Менская Магiлёўская Усяго:

355

304

843

496

482

2 480

7 290

4 861

17 967

8 450

8 912

47 480

11 558

5 331

21 646

8 618

8 697

55 879


Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 736


96. Рост насельнiцтва гарадоў Гродзенскай губ.1861-1896 гг Таблiца.

Горад

1861

1896

Гродна

Брэст

Слонiм

Ваўкавыск

Пружаны

Кобрын

Беласток

Бельск

Cаколка

21 176

17 859

10 590

5 074

4 788

8 749

16 211

3 571

3 279

64 183

41 757

27 495

9 047

8 659

14 414

62 991

7 940

6 752


Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 733


ПЫТАННI I ЗАДАННI.

1. Якiя працэсы пачалi адбывацца ў сельскай гаспадарцы пасля адмены прыгоннага ладу?

2. Ахарактарызуйце тэндэнцыi, якiя мелi месца ў развiццi прамысловасцi 60-90-ых гг. ХIХ ст. Пра якiя працэсы ў эканамiчным жыццi сведчыць рост колькасцi гарадскога насельнiцтва?


Паўстанне 1863 - 1864 гг. Кастусь Каліноўскі.

97. Мiнск напярэдаднi паўстання.

Што такое быў Мiнск у сярэдзiне мiнулага стагоддзя? У той час ён налiчваў за сваiмi плячыма восемсот год гiсторыi. Быў калiсьцi багаты i слаўны, але за апошнiя дзвесцi год падупаў i ператварыўся ў вельмi правiнцыяльны губернскi горад. Некалькi дзесяткаў вулiц, дзесяткi тры палацаў, з сотню добрых дамоў, кляштараў, цэркваў i касцёлаў, 35-40 тыс. насельнiцтва. На месцы цяперашняга паштамта - поле, па Свiслачы - гарадская мяжа, на месцы тэатра iмя Я.Купалы i далей - яр, куды скiдалi смецце, падпiсчыкау газет было мала, гасцiнiц не было.

I, аднак, гэты невялiкi горад нiколi не быў горадам вернападданых, а ў сярэдзiне ХIХ ст. настрой яго жыхароў зрабiўся ўжо рэзка антыўрадавы. Iдыёцкая палiтыка ўлад, ганебная для айчыны, сацыяльны i нацыянальны уцiск, бяздарнасць i грубасць усёй дзяржаўнай машыны не маглi не выклiкаць у душах сумленных людзей гнеў i пагарду.[...]

На працягу цэлых дзесяцiгоддзяў рассаднiкам крамолы ў горадзе была гiмназiя. Нягледзячы на рэжым, на аблюбаваныя начальствам розгi i стаўленне на каленi (а можа, менавiта i дзякуючы гэтаму), вучнi яе ненавiдзелi самаўладства. Увесь час узнiкалi iнцыдэнты.

Тадэвуш Корзан, мiнчанiн, удзельнiк паўстанцкага атрада на Ковеншчыне, супрацоўнiк герцэнаўскага "Колокола", пазней успамiнаў, што аднаго вучня бiлi розгамi за патрыятычныя непадцэнзурныя вершы, а другога, якi парэзаў нажом партрэт Мiкалая I, здалi ў салдаты [...]

У 1857 г. у Мiнскай гiмназii было 538 вучняў, перад паўстаннем - 600. Пасля паўстання - 240... I нездарма пры першых прыкметах рэвалюцыйнага выбуху ля дзвярэй гiмназii паставiлi варту на чале з маёрам Варанцом. Губернатар ведаў, што робiць! Ва ўсiх атрадах пазней змагалiся мiнскiя гiмназiсты. Так, пасля разгрому атрада Карла Свянтолдыча сярод забiтых быў вучань сёмага класа Мiнскай гiмназii Сулiстроўскi, а сярод акрываўленых вязняу, без нiякай лекарскай дапамогi прывезеных у Мiнск, хлопчык дзесяцi-дванаццацi год, вучань першага класа гiмназii Бароўскi. Нават дзiцячыя сэрцы не цярпелi несправядлiвасцi! [...]

I справа была вядома не толькi ў гiмназii. Агульны дух большай часткi гараджан у Мiнску быў непакорлiвы i бунтарскi. Разначынцы, шляхта, гарадская бедната, сярэднiя класы ненавiдзелi стала i зацята. Холад насельнiцтва зразумеў нават Аляксандр II, якi наведаў Мiнск восенню 1858 г. Дарэчы, цiкава, што пасля гэтага вiзiту iмператары больш у горадзе не бывалi. Не хочам сказаць, што пабойвалiся, але, ва ўсякiм разе, ведалi,што будуць адчуваць сябе няёмка. Мiнск заусёды быў нязручным для тыранаў горадам.

Агульны дух непаслушэнства i адкрытых манiфестацый валодаў Мiнскам у тыя часы. Калi у 1861 г. прыйшла звестка пра смерць выдатнага польскага дзеяча i гiсторыка Iаахiма Лелевеля, гараджане вырашылi адправiць набажэнства за ягоную душу. Губернатар добра ведаў, што за асоба Iаахiм Лялевель, i набажэнства не дазволiў. I тады горад знайшоу выхад. Якраз памёр нiкому не вядомы цёзка Лялевеля Iаахiм Кудзiновiч. Набажэнства было заказана па iм, балазе i касцёл i царква ў такiх выпадках ужываюць толькi iмя. Начальства было ў непаразуменнi: такая нязначная асоба, а на набажэнстве - палавiна горада.

У сувязi з растрэлам дэманстрантаў у Варшаве ўзнiкла i другая форма манiфестацый: нашэнне жалобных убораў. Жанчыны насiлi чорныя сукнi, не ездзiлi на балi i не танцавалi. У жалобе быў увесь горад.

Рэвалюцыйная агiтацыя працвiтала [...] Распаўсюджвалася нелегальная лiтаратура, была створана рэвалюцыйная арганiзацыя. Многiя людзi на знак дэманстрацыi хадзiлi ў народных беларускiх касцюмах, каб нават вонкава паходзiць на мужыкоў.

Душою мiнскiх "чырвоных" была Камiла Марцiнкевiч, дачка славутага беларускага пiсьменнiка. Яе гурток, па словах В.Кошчыца, "згуртаваў усё, што было самае патрыятычнае." Iнкрымiнаваўшы дзяўчыне спяванне ў катэдральным касцёле патрыятычнага гiмна i нашэнне жалобных убораў па забiтых у Варшаве, улады абвясцiлi яе вар'яткай i пасадзiлi ў дом для вар'ятаў, пасля вымушаны былi выпусцiць (ля дома ўвесь час збiралiся людзi i кiдалi да агароджы кветкi), але пазней пасадзiлi ў турму i выслалi.

Мiнчане сустракалi ссыльных, якiх везлi пасля варшаўскiх падзей у Сiбiр, ля заставы горада i дапамагалi iм: давалi ежу, грошы i вопратку [...]

Бунт вось-вось павiнен быу выбухнуць. У паветры пахла порахам. У гiмназii i ў iншых установах збiралi грошы на зброю i самую зброю. Людзi ехалi з грашыма за мяжу, каб закупiць стрэльбы. Жыхары адкрыта казалi: "Каго не будзе з намi, таму кулю ў лоб; прыйшоў час знiшчаць ворага ўсiмi мерамi" [...]

Караткевiч У. Горад паўстае. 1863-1864 г. // Збор твораў у 8 т. Т. 8, кн. 2. Мiнск, 1991. С. 256-259


98. З успамiнаў удзельнiка паўстання Фелікса Ражанскага.

В Гродно в 1861 г., успешно завершив юридическое образование, приехал Константин Калиновский с целью создания конспиративного кружка и политической деятельности. На основе личных знакомств и связей такой кружок ему удалось создать. В него вошли: Эразм Заблоцкий, губернский секретарь, доктор Юзеф Заблоцкий, Валерий Врублевский, офицер, инспектор егерской школы, Ян Ванькович, офицер, Феликс Рожанский и Ильдефонс Милевич, землемеры, ксёндз Гинтовт из Гродно, ксендзы Ян Зарижский и Игнатий Козловский из окрестностей города и ещё несколько иных лиц [...]

Все вышеназваные придерживались демократических принципов и их называли партией красных потому, что они выдвигали програму подготовки масс к народной революции, которая ставила своей целью свержение самодержавия и уничтожение крепостничества, а также достижение национальной самостоятельности...

Доктор Заблоцкий писал патриотические стихи на польском языке, Рожанский - на белорусском. Последний совместно с Константином Калиновским издавал демократическую газету "Мужицкая правда", которая подписывалась псевдонимом "Ясько-гаспадар из-под Вильни". Несколько песен и "гутарак" на том же языке издал Бронислав Шварце в Белостоке.

Конспиративный кружок расширил своё влияние в Гродненской, Виленской, Минской и Ковенской губ., посылая на должности сельских учителей и волостных писарей студентов и вобще патриотическую молодёжь, которая активно проводила революционную работу, действуя с энтузиазмом и самопожертвованием.

Народ ждал избавления от самодержавного и крепостнического гнёта и всюду относился к агитаторам доброжелательно, многочисленные доказательства чего были даны как накануне, так и в ходе самого восстания.

В целях ознакомления с действительным настроением людей, а также для противодействия агитации, проводимой правительством посредством попов и иных угнетателей народа, Калиновский и Рожанский регулярно совершали успешные пешеходные странствия по всему краю, переодеваясь в различные одежды. Завязывая контакты с людьми, распространяли они свою газету и разъясняли крестьянам, на чьей стороне надо бороться и каким путём можно сбросить ненавистный гнёт. Благодаря этой работе отряды смогли продержаться в Литве от весны до поздней осени, т.к. крестьяне активно помогали восставшим продовольствием и проводниками, несмотря на трудности и суровые кары, которые им угрожали со стороны официальных властей...

Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия

/ сост. Р.Платонов, Н.Сташкевич, В.Шалькевич, А.Гесь. Минск, 1988. С. 159-160


99. "Мужыцкая праўда". № 1. 1862 г.

Дзецюкi!

Мiнула ўжо тое, калi здавалася ўсiм, што мужыцкая рука здасца толькi да сахi,-цяпер настаў такi час, што мы самi можам пiсацi, i то пiсацi такую праўду справядлiву, як бог на небе. О, загрымiць наша праўда i, як маланка пераляцiць па свеце! Няхай пазнаюць, што мы можам не толькi кармiць сваiм хлебам, но яшчэ вучыць сваёй мужыцкай праўды [...]

Ад маскаля * i паноў няма чаго спадзявацца, бо яны не вольнасцi, а глуму i здзерства нашага хочуць. Но не доўга яны нас будуць абдзiрацi, бо мы пазналi, дзе сiла i праўда, i будзем ведаць, як рабiць трэба, каб дастаць зямлю i свабоду. Вазьмемся, дзецюкi, за рукi i дзяржымся разам! А калi паны схочуць трымацца з намi, так няхай жа робяць па святой справядлiвасцi, бо калi iначай - так чорт iх пабяры! Мужык, пакуль здужае трымацi касу i сякеру, баранiць свайго патрапiць i ў нiкога ласкi прасiць не будзе.

Гэту "Мужыцкую праўду" напiсаў i зноў пiсацi будзе Яська-гаспадар з-пад Вiльнi

Беларуская лiтаратура ХIХ ст. Хрэстаматыя

/ скл. А.Лойка, В.Рагойша. 2-е выд. Мiнск, 1988. С. 216-217


100. "Мужыцкая праўда". № 2. 1862 г.

Дзецюкі!

Калі Бог стварыў усіх вольнымі і ўсім даў адзінакую душу, так скуль жа гэта ўзялося, што адзін марнуе да і над збыткуе, а другі, бедны, паншчыну служыць альбо аброкі ў казну плаціць?

[…] Быў то калісьці народ наш вольны і багаты.Не помняць гэтага нашыя бацькі, но явычытаў у старых ксёнжках, што так калісьці бывала. Паншчыны тагды ніякай не было. І няма чаго таму дзіваваціся, бо было лесу шмат, поля колькі хочаш, а людзей то мала, так нашто ж служыць паншчыну за зямлю, калі кожны мог лесу выцерабіць, хату сабе паставіць і меці сваё поле.

[..] Но калі Маскаль з Немцам хітрасцею нас падбіў і пайшоў ронд маскоўскі, так і ўсё зрабілася па-чартоўску. Стаў зараз Маскаль свій ронд уводзіць у нашым краі і кажа: "Мужык, давай рэкрута, мужык, давай падаткі, да і паншчыну яшчэ служы альбо плаці аброк у казну!" Так якая ж ьуь ужэ справядлівасць, калі ўсенька, што цяжка зваляюць на мужыка, калі з яго дзяруць астатню шкуру, б'юць і плакаць не даюць! […]

Так з гэтага пісьма і відна: што мужыкі панскія і казённыя не павінны плаціць ані чыншу паном, ані аброку ў казну за зямлю, бо гэта зямля да нас належыць; но калі будзе вайна з маскалём за нашу вольнасць, то той час трэба ўсім ісці на вайну проціў маскаля. А то для таго, каб хутчэй прагнаць маскаля з яго сабачым рондам, і каб ніколі, ніякай, нікому мужыкі паншчыны не служылі і ніякага ў казну аброку не плацілі, і каб на век вякоў народ наш быў вольны і шчаслівы. А калі вас хто будзе падмаўляці рабіці іначай: чы то спраўнік, чы то акружыны, чы то лапсэсар, чы то пан, то вы яго не слухайце, бо то пэўна ашуканства, што за царскія або панскія грошы вечнай вашай згубы хоча!!

Яська-гаспадар з-пад Вiльнi

Кастусь Каліноўскі. За нашу вольнасць. Творы, дакументы

/ Уклад. Г.Ксялёў. Мінск, 1999. С. 29-30


101. "Мужыцкая праўда". № 7. 1863 г.

Дзецюкі!

Доўга маўчаўя, не казаў вам нічога, бо хацеў разгледзецца добра да разабраць, што гэта дзеееца на свеце, штоб ужо спавясціць вас па справядлівасці да сказаць, як наказуе Бог да сумленне, што нам цяпер трэба рабіці. Ждаць моўчкі больш ужэ нязмога! […]

У Польшчы мужыкі таксама, як і мы, спадзяяліся на цара да ждалі волі ад яго, да як пабачылі, што цар толькі лёстачкамі душу выймае, а новымі падаткамі, некрутамі ды чыншамі астатню сарочку з ніх здзерці хоча, от усі разам з віламі да косамі пайшлі дабівацца зямлі да праўды, а іншы і святой уніяцкай веры. От і дабілісь. Выйшаў ужэ Польскі Маніхвэст. Зямля вольна даецца ўсім мужыкам, бо гэта іхня зямля з дзядоў-прадзедаў, за гэту зямлю ніхто не мае адрабляць паншчызны і чыншаў ніякіх нікому плаціць; падушнага больш не будзе, а толькі падымнэ, як колісь плацілі; некрута больш не будзе, а ўсі мужыкі, і паны, і мяшчане, усяк адслужыць 3 гады ў сваёй зямлі і зноў сабе вольны. Уніяцкія касцёлы, што маскалі забралі, аддаюцца назад уніятам, і хто хоча, мае права хрысціць дзяцей па-уніяцкі да уніяцкіх ксяндзоў ісці да споведзі і па-старому Богу маліцца, як яшчэ бацькі нашы малілісь.

Но цяпер самі разбірайце: дзе больша праўда, ці ў польскім маніхфэсце, ці ў царскім? […]

Падумайце добра, да памаліўшыся Богу, станьма дружна разам за нашую вольнасць! Нас цар ужэ не падмане - не падвядуць маскалі! Няма для ніх у нашых сёлах ні вады, ні хлеба - для ніх мы глухі і немы і нічога не бачылі і не чулі. А пакуль яшчэ пара, трэба нашым хлопцам спяшыць з віламі да з косамі там, гдзе дабіваюцца волі да праўды - а мы, іх бацькі да жонкі нашы, сцерагці будзем да уведамляць, адкуль на ніх цягне нячыста маскоўска сіла, да ад душы памагаць усялякімі спосабамі дзецюкам нашым, што за нас пойдуць біцца. - А будзе ў нас вольнасць, якой не было нашым дзядам да бацькам.

Яська-гаспадар з-пад Вiльнi

Кастусь Каліноўскі. За нашу вольнасць. Творы, дакументы

/ Уклад. Г.Ксялёў. Мінск, 1999. С. 37-39


102. Манiфест Лiтоўскага Правiнцыйнага камiтэту. 1 лютага 1863 г.

1. З сённяшняга дня ўсе сяляне i iншыя жыхары ўсё роўна якога паходжання i веравызнання з'яўляюцца свабоднымi як старапольская шляхта.

2. Нацыянальны польскi ўрад аддае панскiм i скарбовым сялянам навечна ў поўнае ўладанне без чыншаў i выкупаў тую зямлю, якую яны мелi да гэтага часу, а ўсе распараджэннi маскоўскага ўрада адмяняе [...]

3. За гэта сяляне павiнны, як шляхта, абараняць польскую краiну, грамадзянамi якой з'яўляюцца з сённяшняга дня.

4. Батракi, адстаўныя салдаты i ўсе неаседлыя, якiя толькi пойдуць абараняць польскую краiну ад маскалёў атрымаюць самi цi iх сем'i ўзнагароду - вучастак зямлi па меншай меры ў тры моргi.

5. Польскi ўрад узнагародзiць сялян за панесеныя iмi ахвяры з нацыянальных фондаў.

6. Калi хто-небудзь не будзе паслухмяны гэтаму Манiфесту, будзь ён пан, селянiн, цi чыноўнiк, цi хто-небудзь iншы будзе пакараны па ваеннаму польскаму праву [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 486


103. Тэлеграма маёра Лелякова. Люты 1863 г.

31 января 2000 мятежников напали на Пружаны, перерезали часовых, сожгли острог, выпустили арестантов, ограбили казночейство.

Дакументы и матэрыялы па гiстоыi Беларусi. Т. II. С. 493


104. Паўстанне на Мiншчыне.

Амаль адразу на Мiншчыне пачалi пiлаваць тэлеграфныя слупы. Ад Маладзечна да Слуцка. Пачалiся напады на паштовыя эстафеты, рэквiзiцыя ўрадавай пошты (потым яе звычайна палiлi) i экспрапрыяцыя грошай на патрэбу паўстанню. Пад Нясвiжам спалiлi вiсячы мост. Мiнскiя разначынцы i рамеснiкi, а таксама 6 тыс. беднай шляхты ў наваколлi горада ўяўлялi сабой парахавую бочку, да якой трэба было толькi паднесцi кнот. Першы мiнскi атрад быў арганiзаваны ў лютым, а ўжо 14 лютага ўзнiкла следчая камiсiя па палявых справах пад старшынствам палкоўнiка Рэйхарта. Чуткi, што даходзiлi да яе былi ўсё больш трывожныя. Атрад iнсургентаў (паўстанцаў-А.С.) у рэйдзе са Слонiма на Мiнск праехаў праз Мiр. Другi атрад таксама праехаў праз Мiр, кiруючыся на Налiбоцкую пушчу.

Пачыналася малая вайна. Паўстанцы хапалi прыгнятальнiкаў i расстрэльвалi iх. Атрады (партыi) раслi ў колькасцi. Толькi пад Слуцкам дзейнiчалi чатыры партыi,у якiх было да 500 чалавек. Рэйхарт, лаючы мяцежную iнтэлiгенцыю, даносiў: "Впрочем и некоторые туземцы православные не лучше их... тому служит доказательством то, что нашлись между ними охотники присоединиться к повстанцам."

Але адначасова даходзiлi i чуткi, радасныя для ўлад. Папы падбурхтоўвалi сялян супраць паўстанцаў, кажучы, што гэта паны, якiя вырашылi вярнуць прыгон. I цёмнае сялянства сям-там верыла iм i не iшло ў партыi, а дзе-нiдзе i дапамагала ўраду. У Карэлiчах, напрыклад, сяляне на чале з папом зрабiлi вобыск у падазроных сялян i дробнай шляхты. Тыя, у каго былi знойдзены зброя або медальёны цi патрыятычныя паясы з гербам былi схоплены. Iх вялi, каб аддаць у рукi ўлад, i бiлi. Бiлi тыя самыя сяляне, за шчасце якiх гэтыя людзi рызыкавалi жыццём.

Арышты пракацiлiся i па Мiнску. Схопленых кiнулi ў турму, у былы кляштар бернардынак. Аўтар "Успамiнаў сучаснiка" Паўловiч (ён таксама сядзеў там) прыгадвае, што суседам ягоным быў Цюндзявiцкi, першая ахвяра мураўёўскага тэрору на Беларусi. Гэты чалавек быў з буйной барысаўскай шляхты, служыў афiцэрам царскай армii. Паўстанцкi ўрад прызначыў яго начальнiкам аднаго з атрадаў. Але галоўным пунктам абвiнавачванняў было распаўсюджванне "Мужыцкай праўды" К.Калiноўскага. Новага слова баялiся.

Цюндзявiцкi мужна чакаў канца. На Вялiкдзень арыштаваныя спявалi песнi, i гэта былi апошнiя спевы ў жыццi чалавека, якому было суджана адкрыць сабою доўгi i страшны мартыролаг на Беларусi.

Калi яго выводзiлi з турмы на страту, ён вiтаў сяброў. Гурмы людзей iшлi за iм па вулiцах. Месца растрэлу было на разгалiнаваннi Койданаўскага i Iгуменскага трактаў, недзе ў раёне цяперашняй фабрыкi-кухнi або паштамта.

Было гэта 21 мая. Яму было 23 гады, i ён спакойна выслухаў прыгавор. Ужо стоячы ля слупа, ён папрасiў, каб яму не завязывалi вачэй:

- Я ўсё-такi салдат i змагу глядзець у вочы смерцi.

То былi апошнiя яго словы. У гэты час закукавала зязюля, лiчачы яму гады, якiх не будзе. I тады прадзерлася праз натоўп i кiнула да слупа букет кветак невядомая нiкому дзяучына з вёскi Палонная. Ён хацеў яшчэ нешта сказаць народу, але тут забiлi барабаны, а пасля грымнуў залп. Людзi бралi змочаны крывёю пясок як талiсман нянавiсцi.

Пасля над магiлаю паставiлi варту, але ўсё роўна народ абсыпаў капец кветкамi, усё роўна моладзь складала вершы i спявала песнi, усё роўна, па сведчанню Паўловiча, "да яго магiлы iшоў незлiчоны натоўп усiх саслоўяў, вераванняў i нацыянальнасцей".

Гэта праўда. Гераiчная смерць за народ не ведае веры i нацыi.

I людзi стаялi вакол, а дзецi, якiм нiчога не маглi зрабiць, непрыкметна бралi ў iх вянкi i кветкi i складалi на палявую магiлу сярод жытоў [...]

Караткевiч У.Збор твораў. Т. 8, кн. 2. С. 259-263


105. З заключэння 2-га Заходняга камiтэту. Сакавiк 1863 г.

Безнадёжный для поляков характер задуманной ими борьбы будет продолжаться только до тех пор, пока сельское население будет оставаться верным русскому правительству. Двигатели революции поняли это и в настоящее время в форме Манифеста, который по отзыву генерал-губернатора быстро распространяется, объявляют крестьянам, что земля отдаётся им в собственность безвозмездно и в то же время обещают вознаграждение за сие помещикам, другими словами, привлекают на свою сторону большинство населения, не отталкивая меншинства. Нельзя положительно утверждать, чтобы крестьянство воздержалось от такого столь обольстительного для них соблазна. Если крестьяне поверят возможности исполнения делаемого им обещания, то правительство будет поставлено в весьма затруднительное положение, ибо в таком случае революция обнимет весь край и проникнет во все класы народа. Можно опасаться также, что обольстительный для крестьян соблазн перейдёт за пределы западных губ., и тогда гибельные последствия будут неисчислимы [...]

При таких обстоятельствах остаётся одно средство: предосталением новых льгот удержать за собой сельское население Северо-Западных губ.[...] Ныне оно ещё поверит более скромным обещаниям законного и твёрдого правительства, чем шаткому и ненадёжному соблазну революционной партии. Но надо торопиться, крестьяне могут быть обольщены, и тогда ничто кроме силы оружия не будет в состоянии их разубедить [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 448


106. З Указа Аляксандра II Сенату ад 1 сакавiка 1863 г.

При утверждении в 19-й день февраля 1861 г. обоих Положений о порядке освобождения помещичьих крестьян из крепостной зависимости, Мы признали необходимыми по особым условиям сельского быта в губ. Виленской, Гродненской, Ковенской, Минской, а также Динабургском, Дриссенском, Люцинском и Режицком у. Витебской губ. издать отдельное местное Положение для поземельного там устройства временно-обязанных крестьян. На основании сего Положения и постановления после того изданных, независимо от предварительного определения в уставных грамотах размера повинностей, следующих в пользу помещика с каждого крестьянского участка, размер сих повинностей подлежит ещё поверке в видах окончательного установления [...] надлежащей соразмерности крестьянских повинностей с особыми местными условиями. Поверка эта возложена на учреждаемые в сих губерниях и уездах поверочные комиссии.

Признавая ныне необходимым по местным обстоятельствам, означенных губерний и уездов облегчить и ускорить в оных прекращение обязательных отношений между помещиками и поселеными на их землях временно-обязанными крестьянами посредством выкупа сими последними земель их надела с содействием правительства, Мы повелеваем принять для сего следующие меры:

1. В губ. Виленской, Гродненской, Ковенской и Минской и в Динабургском, Дриссенском, Люцинском и Режицком у. Витебской губ. с поверкою повинностей соединяется и выкуп, поселенными на помещичьих землях временно-обязанными крестьянами, сотоящих в пользовании сих крестьян, угодий.

2. Все обязательные поземельные отношения между помещиками и поселенными на их землях временно-обязанными крестьянами в вышепоименованных губерниях и уездах прекращаются с 1 мая сего 1863 г.[...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 446


107. З данясення маёра Штэйна ад 19 красавiка 1863 г.

Начальник 2-й пехотной дивизии генерал-лейтенант Манюкин 16 числа сего месяца, получив известие, что значительная шайка мятежников собралась в окрестных лесах м.Гродка, отправил для преследования их 2 отряда: один из Белостока, а другой из г. Соколки, оба эти отряда, соединясь вместе, наткнулись на позицию мятежников 17 числа близ имения Платовщизна Белостокского у., в лесистом и болотистом месте, у реки Супрасль, атаковали их и нанесли инсургентам совершенное поражение, несмотря на отчаянную их оборону; мятежников, кроме утонувших в большом числе в реке, убито слишком 200 человек, в т.ч. и беглые офицеры Либавского пехотного принца Карла Прусского полка, капитан Эйтманович, штабс-капитан Роман, подпоручик Баранцевич и смотритель Сокольского егерского училища корпуса лесничих подпоручик Врублевский * (все они уроженцы западных губ.,римско-католического исповедания), в плен взято 30 человек, а также забран весь обоз, лошади. оружие и печать воеводы Гродненского воеводства; с нашей же стороны убито нижних чинов 3 и ранено 21, из них 6 человек тяжело; численность вышесказанной шайки мятежников простиралась до 700 человек, под начальством какого-то Духонского.

Из числа взятых в плен, ученик Белостокской гимназии, 4 клаcса, Мушинский, который показал, что в означенной шайке мятежников кроме его было более 10 человек учеников Белостокской гимназии и слишком 20 из Свислочского пятиклассного училища [...]

Дакументы i матэрылы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 512


108. З рапарта палкоўнiка Сакалова. 4 траўня 1863 г.

В Чаусовском у., находившаяся шайка мятежников через фольварок Мошки, расположилась ночевать в господском доме этого фольварка, помещик которого Маковецкий, с семейством своим за день перед сим выехал в г. Могилёв; крестьяне этого имения, собравшись ночью в значительном числе, вооружённые кто-чем мог, пришли на двор фольварка с целью задержать шайку, увидя это, мятежники разбежались в беспорядке, так что крестьяне успели несколько из них захватить и в том числе расходчика денег и при нём найдено 7025 руб., деньги вчерашнего числа чрез своего приходского священника доставили к начальнику губ., арестованных же мятежников сдали в волостное правление, которые и доставлены также в г.Могилёв под конвоем [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 518


109. Загад Лiтоўскага правiнцыйнага камiтэту. 11 чэрвеня 1863 г.

Прыказ ад Ронду польскага над цэлым краем Лiтоўскiм і Беларускiм да народу зямлi лiтоўскай i беларускай.

Вы пэўне зачулi, што цяпер устаноўлены Ронд Польскi, што гэты Ронд Польскi аддае вам без нiякага выкупу i чыншоў тую зямлю, на якой сядзелi вашыя бацькi i дзяды, што гэты Ронд Польскi дае вам праўдзiвую вольнасць, як у Французоў, гдзе нiхто не смее крыўдзiць прастога чалавека, што гэты Ронд Польскi верне яшчэ вашу даўнiшнюю справядлiвую веру дзядоў i прадзедаў?!

Дурыць вас маскаль талкуючы вам, што гэта паны паднялiся, каб павернуць назад паншчыну - ён хоча воду скаламуцiць, каб у вадзе мутнай па старому рыбу лавiцi. Но дзело нашэ - не дзело панское, а справядлiвой вольносцi, якой вашыя дзяды ды бацькi здауна ждалi, а якую маскаль з кровопiйцамi вашымi спынiцi хочэ!! Дзело нашэ - гэта дзело такой вольносцi, якую сам бог прыйшоўшы на гэты свет хацеў устанавiцi i за якую пролiў сваю кроў сьвятую i цярпеу крыжовыя мучэньня!

Но мiнула ўжэ паншчына, мiнула ваша крыўда - i нiякая сiла яе не паверне, нi маскоўска, нi чартоўска! Цяпер то настаў час, што кажному будзе одмерано так, як ён сам сабе намерыць. Пан будзе лiхi - пана павесiм як сабаку! Мужык будзе кепскi - то i мужыка павесiм, а дворы iх i сёла з дымом пойдуць i будзе справядлiвая вольносць - бо гэтага сам бог ужэ хочэ i прэчыстая мацi!

За вашую долю кроў пралiваюць справядлiвыя людзi, а вы - як тыя Каiны ды Iўды Скарыёты - добрых братоў продавалi ворогам вашым!

Но Ронд Польскi пытае вас, а якiм вы правом смелi помогацi маскалю ў нечыстом дзелi?! Гдзе ў вас быу розум, гдзе ў вас была прауда? Чы згадалi вы на страшный суд божый? Вы скажэце, што гэта рабiлi паневолi - но мы, людзi вольные, немаш у нас неволi! А хто з вас хочэ неволi маскоўскай - тому мы дамо шыбенiцу на галiнi!

Еднак справядлiвы Ронд Польскi на Лiтве i Беларусi, беручы на розум:

што маскаль пануючы над вамi i дзеручы сам ды пазваляючы кожнаму вас абдзiрацi, не ўчыў вас нi чытацi, нi пiсацi;

што вы сiгодня дурныя як авечкi;

што над вамi няма яшчэ змiлаваньня боскага, бо вы адступiлiся ад яго праўдзiвай веры -

Для таго справядлiвый Ронд Польскi не даходзiць на вас людской крыўды, адно прыказуе вам:

непамагаць ужо больш маскалю нi ў чым, бо ён мусiць ужо не дужы калi просiць вашэй помочы. А калi гдзе маскаль быў дурны да дау вам стрэльбы, то вы ў ночы закалоўшы салдатоў маскоўскiх, у лес уцекайце, бо гэта лепш будзе за ўсё.

Мiлiцii i караўлоў па сёлах каб нiякiх нiгдзе не было, бо калi зловяць каго ў караулi бо ў мiлiцii, то калi не цяпер то пазьней, без адгаворкi павесiць.

Чыншоў, аброкоў i падаткоў у казну маскоўскую да i панам нiякiх больш не плацiць, бо гэта зямля ўжэ ваша, а вы для Ронду Польскага належыце i падаткi адно да казны польскай плацiць маеце.

Гэты Прыказ мае быць чытаны ў кожнай цэрквi да ў кожном косьцелi, по ўсiх сёлах i дворах для ведома ўсего народу. А хто гэтому прыказу спрэчэн будзе, таго - цi ён поп, цi ксёндз, мужык цi пан, усякага данасiць да Ронду Польскага, каб можна было позьней павесiць або сазваўшы грамаду i зрабiўшы справядлiвы суд, без адгаворкi весьцi на шыбенiцу! Бо хто хочэ крыўды людской - той нехай лепш сам марно прападае!

Дан у месцi Вiльнi, у дзень сьвятога Варфаламея лета гасподня 1863.

Восстание в Литве и Белоруссии. 1863-1864 гг. М., 1965. С. 29-30


110. З данясення палкоўнiка Лосева пра растрэл у г.Лiдзе Вiленскай губ. 24 траўня 1863 г.

Лидского у. ксёндз Раймонд Земацкий и помещичий сын Альберт Ляскович, обвинённые в чтении крестьянам возмутительного манифеста и за подстрекательность их к мятежу; по конфирмации начальника края 24 мая в 11 часов утра на базарной площади расстреляны.

Во время следования преступников на место казни обралось много народа, в особенности польских женщин, которые кричали, плакали и падали в обморок, но порядка ни в чём не нарушилось [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 524


111. З данясення маёра Штэйна. 8 жнiўня 1863 г.

Белостокского у. обитатели селения Яворовки (шляхтичи), состоящего из 27 дворов, с самого начала настоящего польского мятежа, оказывали содействие мятежникам, кроме того впоследствии многие из них принимали участие в мятеже, устраивали притоны для шаек, на лодках, укрываемых ими на островах, протекающих вблизи селения рек Супрасля и Нарвы (Нарава-А.С.), перевозили мятежников из Царства Польского в Гродненскую губ и обратно, одним словом, всеми мерами благоприятствовали выгодам мятежников.

За таковые преступные действия шляхтичей селения Яворовки по распоряжению начальника края жылые дома оного с хозяйственными строениями отрядом наших войск под начальством военного начальника здешнего уезда палковника Мантейфеля 6 сего августа сожжены до основания, а скот, всё движимое имущество вместе с жителями доставлены в г. Белосток, где оные до дальнейшего распоряжения, в числе 61 мужского и 80 душ женского пола, содержатся под арестом, а имущество продаётся с аукционного торга и вырученные за сие деньги по требованию будут высланы к начальнику Гродненской губ.

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 533


112. Вернападданнiцкi адрас цару ад часткi дваранства Гродзенскай губ. 20 верасня 1863 г.

Всемилостивейший государь!

Восстание в Царстве Польском, к крайнему прискорбию, отразилось и в Гродненской губ. По случаю происходящих революционных действий, страна ввергнута в несчастное положение, в особенности дворяне, владеющие недвижимыми имениями.

Составляя одно целое и нераздельное с Россией, под державным твоим, государь, скипетром, дворянство Гродненской губ. отвергает всякое участие в революционных действиях и осмеливается просить твоего, августейший монарх, милосердия.

Подвергая судьбу нашу на всемилостивейшее воззрение, заявляем чистосердечно тебе, великий государь, чувства нашей верноподданической преданности [...]

(следует 1600 подписей)

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 540


113. Арышт i смерць Кастуся Калiноўскага.10 сакавiка 1864 г.

Спатрэбiлiся дзве роты салдат, каб схапiць аднаго чалавека. Была цёмная i снежная ноч 29 студзеня 1864 г. Салдаты абкружылi квартал Святаянскiх муроў i распачалi планамерны вобыск.Чалавек жыў адзiн. Аб яго месцазнаходжаннi ведалi два-тры блiжэйшыя сябры. Каб не здрада - яго нельга было б знайсцi. Ён лiчыў за лепшае рызыкаваць толькi сваёй галавой.калi ўжо здарыцца бяда - хай з яго смерцю перарвуцца галоўныя нiцi падпольных тайн. Але ў горшае ён не верыў. Сам шчыры, просты i адданы справе паўстання, ён верыў у нязломную цвёрдасць людзей, якiя рабiлi з iм адну справу.

Дзве роты салдат i адзiн чалавек. Салдаты абкружалi Свянтаянскiя муры ў Вiльнi. Пачаўся пошук чалавека, якi кiраваў адсюль паўстаннем у Беларусi i Лiтве, не даючы згаснуць полымю. ратаваў самае каштоўнае - сяброў, братоў, людзей. Дамагаўся, каб вясною паўстанне выбухнула зноў...

Чалавек iшоў сходкамi насустрач салдатам, несучы свечку ў руцэ. Так яны i сутыкнулiся. Адзiн нёс святло. Другiя выраслi са змроку.

- Як ваша прозвiшча?

- Вiтажэнец,- спакойна адказаў малады чалавек.

Яго схапiлi за рукi. Агеньчык скацiўся па каменных прыступках. Згаснуў.

Уласна кажучы, гэта быў канец. Бо нi на допытах, нi на судзе чалавек не зрабiў нiчога, каб палегчыць сваю долю. Чалавека павесiлi на Лукiшскай плошчы ў Вiльнi.

Яго звалi Кастусём Калiноўскiм, i за тыдзень да страшнай ночы 29 студзеня яму мiнуў дваццаць шосты год. За такi час большасць людзей паспявае зрабiць мала. А гэты паспеў стварыць вольную беларускую прэсу, пасеяць насенне народнага гневу, узрасцiць яго i зжаць пасеў. Спачатку ён кiраваў паўстанцамi Гродзеншчыны, а потым усклаў на свае юныя плечы паўстанне ўсёй Беларусi i Лiтвы. I калi белае панства здрадзiла i пакiнула ўзброены народ, Калiноўскi ўзначалiў яго і неймавернай сiлай волi трымаў гэты цяжар пяць месяцаў.

Што гэта азначала можна ўявiць хоць бы з таго, што супраць паўстанцаў Беларусi i Лiтвы царызм кiнуў 120 тыс. багнетаў i шабель пры належнай колькасцi артылерыi. На аднаго паўстанца было 5 салдат. I гэты адзiны быў дрэнна ўзброены, а ў пяцёх была вывучка, гарматы. I, аднак, людзi змагалiся, Кастусь ствараў сетку ар-ганiзацый i атрадаў. Нават у апошнiя днi. I гэтыя яго трагiчныя апошнiя часiны, гэтая тытанiчная праца, гэтая мужная ўпэўненасць у тым, што яшчэ не скончана барацьба, гэтая гатоўнасць бiцца да канца, гэтая невычэрпная любоў да волi,да Радзiмы, да дэмакратыi,- робяць асобу Калiноўскага самай трагiчнай i велiчнай у гiсторыi Беларусi, яе нацыянальным героем.[...]

...Калi яго вялi на пакаранне, ён, як i ўсе "чырвоныя", трымаў кулак левай рукi на тым месцы, дзе бiлася сэрца. Стары ўмоўны знак змоўшчыкаў: Люблю Беларусь!

Грымелi барабаны. I пад гэты пошчак была зроблена адна з самых чорных спраў, якiя ведала беларуская гiсторыя.

Гэта было 10 сакавiка 1864 г. у дзесяць гадзiн трыццаць хвiлiн ранiцы.

Караткевiч У. Гэта было 10 сакавiка 1864 г. // Збор твораў. Т. 8, кн. 2. С. 253-255


114. З паказанняў К.Калiноўскага следчай камiсii. 26 лютага 1864 г.

26 февраля 1864 г., призванный для допроса в Особую следственную комиссию дворянин Константин Калиновский отозвался, что, отвечая на вопросы комиссии с откровенностью относительно характера действий и личного участия своего в деле бывшего восстания в крае, он, Калиновский поставлен в затруднение и невозможность быть в такой же мере правдивым и точным в показаниях относительно соучастников своих преступлений. На требование комиссии о побудительных причинах к такому с его стороны заявлению, Калиновский дал следующее показание:

Выработав трудом и жизнью сознание, что, если гражданская откровенность составляет добродетель, то шпионство оскверняет человека, что общество, устроенное на иных началах, недостойно этого названия, что следственная комиссия, как один из органов общественных, не может отрицать во мне этих начал [...], я счёл необходимым заявить следственной комиссии, что в её допросах насчёт личностей ею указываемых, я [...] должен быть сдержан в своих показаниях.[...] Причины и последствия мною хорошо продуманы, а сознание чести, собственного достоинства и того положения, какое я занимал в обществе, не дозволяет мне следовать по иному пути.

Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. С. 84-85


115. Апошняе пiсьмо К.Калiноўскага

Пiсьмы з-пад шыбенiцы

Браты мае, мужыкi родныя! З-пад шыбенiцы маскоўскай прыходзiць мне да вас пiсацi, i можа раз астатнi. Горка пакiнуць зямельку родную i цябе дарагi мой народзе. Грудзi застогнуць, забалiць сэрца, но не жаль згiнуць за тваю праўду.

Прымi народзе, па шчырасцi, маё слова прадсмяротнае, бо яно як бы з таго свету толькi для дабра твайго напiсана.

Няма, браткi, большага шчасця на гэтым свеце, як калi чалавек у галаве мае розум i навуку. Тады ён толькi можа быць у радзе, жыць у дастатках i тады толькi, памалiўшыся Богу, заслужыць неба, бо, збагацiўшы навукай розум, разаўе сэрца i народ свой шчыра палюбiць. Но як дзень з ночай не ходзяць разам, так не iдзе навука праўдзiва з няволяй маскоўскай. Ды пакуль яна ў нас будзе, у нас нiчога не будзе, не будзе праўды, багацтва i нiякай навукi, адно намi, як скацiнай, варочаць будуць, не для дабра, но на пагiбель нашу.

Для таго-то, народзе, як толькi пачуеш, што браты твае з-пад Варшавы б'юцца за праўду i свабоду, тады i ты не аставайся ззаду, но, ухапiўшы за што зможаш, за касу, сякеру, i цэлай грамадой iдзi ваявацi за сваё чалавечае i народнае права, за сваю зямлю родную. Бо я табе з-пад шыбенiцы кажу, народзе, што тады толькi зажывеш шчаслiва, калi над табой маскаля ўжо не будзе!

Марыська чарнаброва *, галубка мая,

Дзе ж падзелася шчасце i ясна доля твая?

Усё прайшло, як бы не бывала,

Адна страшна горыч у грудзях застала.

Калi за нашу праўду бог нас стаў карацi

Ды ў прадвечнага суду вялеў прападацi,

То мы прападзем марна, но праўды не кiнем,

Хутчэй неба i шчасце, як праўду абмiнем!

Не наракай, народзе, на сваю бяздолю,

А прымi цяжкую кару - прадвечнага волю.

А калi мяне ўспомнiш, шчыра памалiся,

То я з таго свету табе адзавуся.

Бывай здаровы, мужыцкi народзе,

Жывi ў шчасцi, жывi ў свабодзе,

I часам спамянi пра Яську свайго,

Што загiнуў за праўду для дабра твайго.

А калi слова пяройдзе ў дзела,

Тады за праўду станавiся смела,

Бо адно з праўдай у грамадзе згодна

Дажджэш, народзе, старасцi свабодна.

Яська-гаспадар з-пад Вiльнi.

Беларуская лiтаратура ХIХ ст. С. 225-226


116. З успамiнаў пра К.Калiноўскага аднаго з кiраўнiкоў "партыi белых" Я.Гейштара.

Это была натура вспыльчивая, но справедливая, без малейшей тени лицемерия. Предан был душой и сердцем народу и Отчизне, однако сторонник крайних революционных теорий, не останавливавшийся даже перед развязыванием гражданской войны, помышлявший к тому же о самстоятельности Литвы. Был он несравненным образцовым конспиратором, душой Комитета (Лiтоўскага Правiнцыйнага Камiтета-А.С.), безупречным исполнителем тех распоряжений, которые сам разделял...

При первом знакомстве доказывал мне, что участие шляхты и помещиков в восстании не только не нужно, но и вредно. Народ сам завоюют себе свободу и потребует собственность у помещиков. В порядке снисхождения допускал участие шляхты в рядах повстанцев, но не в своих поветах, а только там, где её не знали. Впрочем, Калиновский хотел, чтобы народ великодушно простил шляхте преступления прошлого, но говорил, что, если бы она и погибла, постигла бы её заслуженная кара, и страна ничего бы от этого не потеряла. Этот человек был, несомненно, самой выдающейся фигурой в составе Комитета [...] Он был образцом стойкого конспиратора; только он один мог на протяжении нескольких месяцев, несмотря на разгул террора, работать в Вильно так, как никто. Будучи непрерывно преследуемым, он приходил к воротам Доминиканского монастыря, чтобы попрощаться с теми, кого уводили на смертную казнь, не прекращая ни на минуту своей деятельности.

Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. С. 166-167


117. Са справаздачы шэфа корпуса жандараў князя Далгарукава за 1863 г.

Характер собственно военных действий в Северо-Западном крае, руководимых варшавским рэволюционным комитетом, был чисто партизанский. Местные топографические условия, лазутчики, набираемые волею или неволею между крестьянами и евреями, в особенности же помещики, арендаторы, управители и однодворцы поддерживали усилия мятежников. Лесные дебри укрывали их от преследования войск, а подводы жителей служили пособием и даже средством для быстрых передвижений и развлечения внимания наших отрядов. При неудачах шайки раздроблялись и рассеивались по окрестностям, условившись относительно сборных пунктов [...]

Крестьяне в большей части случаев хранили строгую тайну и скрывали под страхом смерти следы мятежников. Войска утомлялись бесполезным преследованием, но всякая встреча с шайками, при малейшей попытке к сопротивлению кончалась разбитием оных. Намерения мятежников избирать опорные пункты для систематического развития восстания решительно не удавались, и потому им оставалось волновать край способами террора. Ряд самых безобразных злодеяний, которых жертвами сделались многие преданные правительству лица, в том числе священники, чиновники земской полиции, крестьяне и попадавшиеся в плен военные - достаточно свидетельствуют о свирепости мятежа. Со всем тем масса крестьян, почти нетронутая обольщениями [...] оставалась в повиновении законным властям за малым исключением случаев в Тельшевском, Трокском и Лидском у. и на окраинах границ Гродненской губ. с Царством Польским [...]

Несмотря на все [...] успехи и на строгие распоряжения генерала Муравьёва, Западный край умиротворённым признан быть не может. Тревожное состояние его продолжается, злоба против правительства значительной части населения несомненна, администрация далеко ещё не достигла нормального устройства, враждебное влияние ксендзов на легковерных поддерживается, надежда на внешнюю помощь не исчезает,- всё это представляет будущность края на долгое ещё время в мрачном виде, тем более, что даже крестьян католического исповедания при фанатизме их духовенства, нельзя считать совершенно нам преданными. Что касается до поселян православных, то они бы должны при благодеяниях на них излитых, оставаться верными правительству, но к прискорбию смуты часто препятствуют сохранению в массах того повиновения властям, которое необходимо для общественного спокойствия, особенно, когда они чувствуют свою силу. Вот почему управление ими требует большого искусства и способных деятелей, ибо сколько драгоценна преданность народа, столько опасно его своеволие.

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 495-496


118. Іван Цвікевіч. Канстантын Каліноўскі (гістарычны нарыс). 1922 г. Фрагмент.

Сьвядомае змаганьне за незалежнасьць і сувэрэннасьць беларускага народу пачалося яскравым выступленьнем на арэну гэтага змаганьня Канстантына Каліноўскага. Ён быў першым беларусам, каторы зразумеў, што нашыя ўсходныя і заходныя суседзі, некалькі вякоў ваеваўшыя паміж сабой і праліўшыя не адну раку крыві за ўладаньне беларускай тэрыторыяй, за права панаваньня над беларускім народам, - што яны нізашто і ніколі дабравольна ня вызнаюць права беларускаму народу распараджацца ўласным сваім лёсам. Асабістыя досьледы Каліноўскага даканчальна пераканалі яго ў гэтым і таму ён першы голасна і адважна выказаў думкі, да якіх беларускі народ дайшоў толькі праз 50 гадоў пасьля смерці Каліноўскага, перажыўшы трагедыю ўсесьветнае вайны, перажыўшы Берасьцейскі мір, і, ўрэшце, зьведаўшы польска-расійскую вайну і пачуўшы на целе сваім нож Рыжскага міру.

Каліноўскі першы заявіў што калі народ хоча быць вольным - ён павінен заваяваць * гэту волю. Кінўшы гэтую думку, паказаўшы шлях усім адважным духам, каліноўскі сам стаў на гэты шлях: падняў аружнае паўстаньне супраць маскоўскага і варшаўскага дзяржаўна-нацыянальнага гнёту.

Гэтага мала: Каліноўскі зразумеў грунтоўны варунак, пры якім магчыма нашае нацыанальнае вызваленьне. Ласьне, што гэтае, вызваленьне павінна ісьці разам, злучна, крок у крок, з вызваленьнем соцыальным. Тут крыюцца карэньні сьмелага праекту Каліноўскага - выкінуць дачыста ўсю вяліказямельную польскую шляхту з Беларусі; ось чаму ён гэтак напорыста вымагаў аграрнае рэвалюцыі і поўнае роўнасьці кляс.

Апошняй думкай Каліноўскага, якая, -­­ ў злучнасьці з дзейнасьцю з мукамі i сьмерцьцю якую ён прыняў, - дае поўнае права яго асобе на адно з пачэсных мейсц у вызвольнай гісторыі нашае краіны, - была думка аб д з я р ж а ў н а й незалежнасьці Беларусі.

Сёньня прыйшоў час, калі трэба прыпомніць гэтыя думкі надыйшоу час, калі трэба лішні раз прыпомніць што i мы, сучасьнікі, павінны йсьці толькі рэвалюцыйным шляхам да нашае волі, адкінуўшы нават думку аб здачы на літасьць часова дужэйшых ворагаў. Знаёмячыся з істасьцю Каліноўскага мы можам, як прыклад, знаёсьці ў нашай мінуўушчыне слаўныя учынкі праўдзівых герояў, якія ня гнулі карку перад сілай, але ўмелі ўміраць за сваю ідэю з вы­сока паднятаю галавою.

Аб асобе Каліноўскага захавалася надзвычайна мала матэр'ялаў. Ведама толькі, што ён радзіўся ў 1836 г. у беднай шляхоцкай сям'і. Бацька яго быў па прафесыі ткач з-пад мястэчка Сьвіслач, Горадзенскай губэрні. Hi аб складзе сям'і Каліноўскіх, ні аб дзіцячых гадох Кастантына, ні аб варунках яго выхаваньня i адукацыі да часу студэнцкіх гадоў не засталося ніякіх данных. Тыя шчуплыя матэр'ялы, што маюцца ў нас пад рукамі, кажуць аб Каліноўскім ужо таго пэрыаду яго жыцьця, калі ён выступіў на арэну грамадзка-палітычнага змаганьня, як асоба зусім сфармаваная i закончаная.

Паміма волі ўстае пытаньне: чаму ў даволі абшырнай літэратуры польскай i расійскай аб падзеях 1863 году амаль нічога няма аб асобе Каліноўскага.

Адказ просты: ні расійцам, нi паляком не было абсалютна ніякай карысьці застанаўляцца над асобай Каліноўскага, як беларускай нацыанальнай i naлiтычнай ciлe. Наадварот, самы маленькі спынак над гэтым, бязумоўна прымусіў бы да сур'ёзнай развагі над прыкрым для ix пытаньнем аб адносінах да Белаpyci, зь6iў бы ix з раз прынятага патрыотычнага курсу, пакінуў бы ў душы чытача шмат розных шкодных сумніваў. Карацей кажучы, пісаць у тыя часы (дый i ў пазьнейшыя) аб асобе i чыннасьці Каліноўскага - гэта азначала-б падагрэваць i верадаваць i без таго гарачае i балючае беларускае пытаньне; гэта азначала для расійцаў i палякаў - уласнымі рукамі вырываць з-пад ног апошні грунт, стоячы на якім абедзьве стараны гэтак крэпка баранілі свае "гістарычныя" i ўселякія іншыя правы на прылучэньне да сябе беларускай краіны […]

У 1862 гаду Каліноўскі пераяжджае з Пецярбурга ў Вільню, дзе яго прыймаюць у лік сяброў Ллтоўскага паўстанчага камітэту. У той час гэты камітэт складаўся з чатырох асоб - капітана генеральнага штабу Зьвірждоўскага, двох быўшых афіцэраў расійскае apмii - Малахоўскага i Вэрыгі ды доктара Длускага. Каліноўскі ўвайшоў пятым поўнапраўным сябрам. Пасьля прыезду Каліноўскага камітэт паступова пачынае рабіць нахіл у бок рэвалюцыйна-дэмакратычных плянаў у процілегласьць плянам Цэнтральнага Варшаўскага паўстанчага камітэту, у якім партыя арыстакратычна-шляхоцкага напрамку з ідэямі буржуазна-імпэрыалістычнымі ўзмацнялася што час то болей. Пад уплыў Каліноўскага падпадаюць усе сябры Літоўскага камітэту, апрача Зьвірждоўскага, які ўважна сачыў за ўзмацаваньнем новага кірунку ў Варшаўскім камітэце i, каб дагадзіць апошняму, воража ставіўся да чырвоных плянаў Каліноўскага. Але Каліноўскі цьвёрда пераконаны ў справядллівасьці caaix плянаў энергічна i рашуча 6apaнiў ix на паседжаньнях кам1тэту, дамагаючыся прыняцьця ix ва ўсей шырыні.

Прыехаўшы ў родны край, Каліноўскі пачынае на мейсцы знаёміцца з настроямі i жаданьнямі селянскіх мае: ён ходзщь па беларускіх вёсках i корчмах, агітуючы за паўстаньне i адначасна прыглядаючыся i прыслухаючыся да таго чым жыве народ. Трэба думаць, што Каліноўскі не мінаў i панскіх двароў - на якія ў сэнсе паўстаньня пакладаў галоўную надзею Варшаўскі камітэт i ў якіх можна было пачуць шляхоцкія пагляды на справу ладжанага паўстаньня. Ходзячы i агітуючы сярод селян i стыкаючыся з поглядамі паноў, Каліноўскі зразумеў, што паўстаньне толькі тады будзе мець удачу i моц, калі падыймецца селянства, калі возьмецца за зброю беларус-земляроб. Зразумеў, што ёсьць адзіны толькі спосаб загітаваць i падняць селян - гэта неадкладна зараз-жа раздаць iм усю зямельную ўласнасьць i жывасілам выпхнуць з абшараў Беларусі вяліказямельную польскую шляхту. Каліноўскі адразу зразумеў, (што потым i спраўдзілася), што мейсцовыя паны-земляўласьнікі калі i прыймуць удзел у паўстаньні, дык вельмі неахвотна, а некаторыя толькі пад прымусам i пагрозаю з боку центральных арганізацый, i што гэты ўдзел будзе не далей першай няўдачы. Дзеля гэтага ён, вымагаў, каб паўстанчая арганізацыя на мейсцох складалася не з паноў-землеўласьнікаў, а ласьне са здольных i сьмелых селян i беднай дробнай шляхты. Каліноўскі нават адшукаў сярод селян i беднай шляхты адпаведных асоб, като-рых прапанавау паставщь кіраваць паўстанцкім рухам i яюя-б запраўды паднялі за сабою просты народ i прымyciлi ўcix паноў хоць-нехаць зямлю аддаць.

Намечаючы такі плян паўстанцкае працы i такіх выканаўцаў, Каліноўскі жадаў дасягнуць дзьвех мэтаў: Першае - яму хацелася паставщь перад вачыма беларускага селянства, як у сьвятле пражэктара, яго клясавага i нацыанальнага ворага, каб у самым працэсі паўстаньня, кіраванага мужыцкай рукой пад лозунгам "усю зямлю i ўсю волю" - сялянства з iмi немінуча стрэнулася; другою мэтаю Каліноўскага было - шляхам поўнага падзелу ўсяе зямлі паміж cялянaмi аслабіць сярод ix уражэньне расійскае аграрнае рэформы 19 лютага i гэтым падняць дух дзеля змаганьня з маскоўскім чужацкім гнётам.

Побач з зямельным пытаньнем у праграме Каліноўскага стаяла пытаньне ня меншае вагі дзеля ўдачы паўстаньня - пытаньне нацыанальнае. Сама лёгіка падсказывала, што беларускае селянства магчыма ўцягнуць у аружнае паўстаньне толькі цьвёрда усьвядоміўшы, што барацьба йдзе не за польскую справу, але за беларускую, што селянін бярэцца за аружжа не для таго, каб адбудоўваць старую Рэч Паспалітую, але каб сілаю ўзяць зямлю i волю для беларускага народу.

На гэтым пункце пачаліся сур'ёзныя спрэчкі Каліноўскага з Варшаўскім камітэтам. Заместа выбыўшага з Літоўскага камітэту кап. Зьвірждоўскага назначан быў з Варшавы новы сябра - Дюлоран, заўзяты прыхільнік варшаўскіх плянаў. Гэты Дюлоран падаў вестку ў Варшаву, што Літоўскі камітэт пад уплывам Каліноўскага, апрача працы па падгатоўцы паўстаньня займаецца яшчэ агітацыяй i дзейнасьцю на карысьць нацыанальнай аўтаноміі Беларусі i Літвы i падбухторуе сялян проці паноў-земляўласьнікаў. Данос Дюлорана спалохаў Варшаўскі камітэт i ён пастанавіў параліжаваць небасьпечную працу Літоўскага камітэту: без паведамленьня i згоды апошняга ён назначае ва ўсе беларускія паветы cвaix агентаў дзеля збору грошы на справу паўстаньня ўводзячы. такім чынам на гэту тэрыторыю свaix людзей, зьвязаных беспасьрэдна з Варшавай. Kaлі Каліноўскі даведаўся аб гэтым ён на чарговым паседжаньні свайго камітэту выступіў з крытыкаю Варшаўскага камітэту i тут пачалася гарачая спрэчка з агентам апошняга - Дюлоранам, якога ў запале спрэчкі Каліноўскі сілаю выкінуў з caлi паседжаньня.

Факт гэты выявіў воражасьць Літоўскага камітэту i ў асобнасьці Каліноўскага да Варшаўскага камітэту. Урэшці рэшт Каліноўскі адмаўляецца спаўняць загады з Варшавы, вымагаючы поўнай незалежнасьці ў чыннасьці на тэрыторыі Беларусі i Літвы.

У часе паўстаньня шляхоцка-рэакцыйныя групы польскіх дзеячоў зpaбілі пераварот у Варшаўскім камітэце i ўсьлед за гэтым абвесьцілі небасьпечны чырвоны Літоўскі камітэт распушчаным. Новы Літоўскі камітэт быў складзен з прыхільнікаў варшаўскіх рэакцыйных кірункаў. Цікава адзначыць, што ўсе сябры Літ. К-ту прынялі моўчкі факт яго разгону i толькі адзін Каліноўскі нaпicaў з гэтай прычыны ў Варшаву энэргічны пратэст.

І усёж-ткi ня гледзячы на гэты пратэст i на адкрытую воражасьць яго aўтара да палітыкі Варшаўскага камітэту, апошні назначае камісарам у Горадзенскую губэрню нікогa іншага як таго-ж самага Каліноўскага, бачучы ў iм асобу вельмі энэргічную, здольную i карысную дзеля справы паўстаньня. Але Каліноўскі на гэтым не супакоіўся: у патайку разам з другім сябрам Літоўскага камітэту першага складу - Малахоўскім ён працуе над плянам новага перавароту i за-хопленьня ў свае рукі кіраўніцтва ўсяго паўстаньня ў краю.

Bapyнкі ходу паўстаньня спрыялі таёмнаму пляну Каліноўскага. Паўстанцкія аддзелы, кіраваныя доводцамі па загаду з Варшавы ня мелі ўдачы, паны-земляўласьнікі спалохаліся першых неўдач i пачалі ўхіляцца ад грашовай i іншай актыўнай дапамогі паўстанцам, а новы Літоўскі камітэт не надта спагадаў адважным выступленьням дробных атрадаў Каліноўскага i пачаў спыняць ix, каб гэтым аслабіць узмацненьне яго арганізацыі. Такім чынам атрымлівалася дэзорганізацыя паўстанчага руху, што давала магчымасьць расійскім войскам разьбіваць i ліквідаваць паасобныя паўстанцкія группы.

Неўдачы консэрватыўнай польскай партыі "белых" узмацнялі становішча рэвалюцыйнай партыі "чырвоных" i гэтым самым узрастала значэньне арганізацыі Каліноўскага. Уплыў апошняга яшчэ болей пасунуўся наперад, калі галоўная надзея Варшаўскага камітэту - шматліччэбнае паўстанцкае войска пад камандаю вайсковага даводцы Літвы i Беларусі - Серакоўскага была разьбіта i сам Серакоўскі папаў у палон.

Каліноўскі ня гледзячы на гэту ўдачу расійскіх войск яшчэ больш энергічна павёў паўстанцкую арганізацыйную працу i дабіўся таго, што праз кароткі час на тэрыторыі Беларусі ўлада апынулася ў яго руках.

Расійскі ўрад, убачыўшы што паўстаньне не спыняецца, а ўзмацняецца, пускаючы карэньні ў гушчу сялянства, назначае дзеля хутчэйшай ліквідацыі паўстаньня генерала Мураўёва, дае яму самыя шырокія паўнамоцтвы i пасылае ў Вільню. Зараз жа па прыезьдзе на мейсца Мураўёў абвешчае інструкцыю па справе ліквідацыі паўстаньня, у якой увесь цяжар адказу за паўстаньне ўскладаўся на паноў-земляўласьнікаў. Гэта адразу адпужала ўсю заможную шляхту ад актыўнай дапамогі паўстанцам. Пачаўшыяся ўсьлед за інструкцыяй, па загаду Мураўёва сэквэстры маёнткаў i асабліва сьмертныя кары нагэтулькі напалохалі Варшаўскі камітэт што ён рашыў часова разпусьціць арганізацыі, ліквідаваць атрады, схаваць аружжа - адным словам замясьці ўсе сьляды i чакаць пакуль эўрапэйскія дзяржавы не падтрымаюць Польшчу ў яе дамаганьнях.

Падасьпеў i новы ўдар: амаль усе сябры Літоўскага камггэту арэштоўвуюцца i кідаюцца ў цытадэлю.

Гэтым момантам i карыстаецца Каліноўскі. Уласным загадам ён арганізуе новы Літоўскі камітэт i каб вызваліцца з падпарадкаваньня Варшаўскаму камітэту, абвяшчае сябе дыктатарам Літвы i Беларусі, як незалежнай дзяржаўнай адзінкі. Насьпех зложаны новы урад, з Каліноўскім на чале пачынае гарачую пра­цу, каб падтрымаць паўстанцкі рух, пашырыць яго i вясьці барацьбу далей, ня гледзячы нi на якія перашкоды, не зьвертаючы ўвагі на паніку Варшаўскага камітэту.

Але пара спрыяючая паўстаньню ўжо прамінала. Агенты расійскага ўраду пачалі сьцеклую агітацыю сярод беларускіх i літоўскіх селян, што нібы паўстаньне робіцца польскімі панамі дзеля таго, каб умацаваць свой панскі прыгон над беларускай i літоўскай вёскай. Адначасна з гэтым па загаду Мураўёва, паўсюды была арганізавана так званая "сельская стража" - складзеная толькі з адных се­лян, каторыя прымушаліся сачыць i лавщь паўстанцаў, або даводзщь да ведама начальства дзе знаходзяцца паўстанцкія атрады, а такжа асобы дапамагаючыя i спрыяючыя паўстаньню.

Каліноўскі, які ласьне хацеў уцягнуць селян у паўстанцкі рух, які ласьне на селян пакладаў найвялікшыя надзеі i які добра ведаў настрой i жаданьня селянскае масы, даведаўшыся аб арганізацыі "селянскае стражы" адразу пачуў у ёй сьмяротную небасьпеку для справы i пачаў рабіць пасьпешныя контр-захады, каб утрымаць селян ад службы ненавіднаму расійскаму ўраду. Праз кароткі час Каліноўскі ўбачыў, што селяне нацкаваныя на паноў вельмі ахвотна памагаюць расійскім войскам тлуміць паўстаньне, а з другога боку мейсцовыя паны-шляхта, каб уратаваць сваю скуру i асабліва свае маёнткі, адракаюцца ад паўстаньня i пачынаюць навет сабіраць подпісы для "всеподданейшаго адрэсу".

Астаўся адзіны спосаб падтрымаць паўстанцкі дух - бязьлітасны тэрор да ўcix трусоў i здраднікаў. Урад Каліноўскага не застанавіўся перад гэтым спосабам i першым актам гэтага тэрору быў напад на старшыню віленскай шляхты Домэйко, які зьбіраў подпісы i сам падпісаўся пад "чэлабітнаю" расійскаму цару. Гэта паслужыла таму, што загады мураўёўскай улады былі падтрыманы панамі дзеля чаго хутка была разкрыта цэнтральная конспірацыйная арганізацыя Каліноўскага. Сам ён здолеў схавацца, але большая частка сяброў былі злоўлены i павешаны. Застаўшыя жывымі паўцекалі з Вільні заграніцу. Арганізацыя, пабудаваная надзвычайнымі высілкам , - разпалася. Не пакінуў Biльні толькі адзін Каліноўскі, адзін ён аставаўся цьвёрдым i непахібным. 26 жніўня 1863 г. Мураўёў выдае загад, па якому кожны схвачаны з аружжам у руках прысуждаецца на мейсцы на сьмерць у 24 гадзіны, а ўсім самахоць зьявіўшымся да начальства i прынёсшым аружжа давалося выбачаньне. Гэты загад уплываў на маладушных i многа паўстанцаў прыходзілі да начальства - каяцца. Упадак духа ў паустанцкіх аддзелах, хаваўшыхся па лясох, пачаў шырыцца з прыходам сьцюжы. Нестача цёплай адзежы i стравы, жыцьцё па лясох сярод сьнегу i марозу зьменшалі лік байцоў i адыймалі надзею на добры вынік.

Мацней за другіх трымаліся паўстанцкія атрады па лясох Ковенскай i Менскай губэрній. У першай - камандаваў паўстанцамі энэргічны i адважны ксёндз Мацкевіч, які вельмі спрытна вёў партызанцкую вайну i да кастрычніка 63 году ўпарта бараніўся ад акружыўшых яго атрад расійскіх войск. Нешчасьлівае здарэньне загубіла справу Мацкевіча: расійскі конны раз'езд выпадкова знайшоу яго сьпячым у лесе i прывёў у Коуну, дзе яго павесілі.

У Менскай губэрні, дзе адздзеламі паўстанцаў кіраваў Сьвентаржэцкі, доўгі час яшчэ, то тут то там, успыхалі паўстаньня, але пасьля уцечкі Сьвентаржэцкага заграніцу, нібы настаў супакой у цэлым краю.

Каліноўскі, з надзвычайнымі труднасьцямі хаваючыся ў Biльні ўсё-ж такі прадаўжае няўпынную i няўтомную конспірацыйную працу: нанова арганізуе контакт з паасобнымі атрадамі, знайходзіць здольных i верных людзей, прыймае ганцоў, гарачымі адозвамі i cpoгімі загадамі падтрымлівае падаючы дух паўстанцаў, просячы ix пратрымацца толькі да цёплай вясны, калі лічба партызанаў ізноў павялічыцца, калі лягчэй можна будзе хаваць сьляды i лягчэй пераносщь ціжары паходнага жыцьця. Увесь час зьмяняючы фаміліі, пашпарты, адзяючыся ў рожныя вопраткі ўключна да жаночых, энэргічна i ўмела працуючы дзеля падтрыманьня i пашырэньня паўстанцкага руху, Каліноўскі к канцу 1863 году даў адчуць Мураўёву i яго агентам, што пры ўсім зьнешным спакою, на Беларусі i Літве кіпіць падземная рэвалюцыйная праца, кіраваная спрытнай i моцнай рукой.

Чыннасьць Каліноўскага спалохала Мураўёва i ён, думаючы, што цэнтр арганізацыі знаходзщца ў Менскай губэрні, высылае туды спэцыальную камісыю на чале з палкоўнікам Лосевым. Дзякуючы працы гэтае камісыі ўрэшце была выкрыта ўся Менская рэвалюцыйна-паўстанцкая арганізацыя. Большая частка арыштаваных паноў шчыра прызналася ў прыналежнасьці да арганізацыі Kaліноўскага, а адзін польскі шляхціц, які стаяў бліжэй за ўcix да К. К. пасьля посулаў палк. Лосева выпрасіць яму памілаваньне i магчымасьць выехаць у цэнтральныя расійскія губэрні, выдаў местазнаходжаньне "небасьпечнага дыктатара".

Адзін з галоўных супрацоўнікаў ген. Мураўёва, ачавідзец арэшту Каліноўскага, так апісвае арэшт: "Шыфраваная тэлеграма з паведамленьнем аб гэтым (дзе знаходзіцца Каліноўскі) была атрымана ў Вільні а 9 гадзіне вечара, у ёй былі апісаны прыкметы Каліноўскага i сказана, што ён жыве па фальшываму пашпарту горадзенскага шляхціца Вітальда Вітожэнца ў Сьвята-Янскіх мурох. Гэтае апошняе паказаньне было крыху неясным, бо пад гэтаю назоваю разумеўся ўвесь будынак, які калісьці належаў касьцёлу св. Яна, цягнуўся амаль што ня цэлы квар­тал i выходзіў адным бокам да палацу. У вялізарных будынках, каторыя нале­жалі перш калегіі езуітаў, а потым унівэрсытэту, у той час знаходзіліся: гімназія, музэй старасьветчыны, цэнтральны apxiў, абсэрваторыя, шмат кватэр для служачых i нават здаваліся прыватныя кватэры.

Зьмест тэлэграмы захоўваўся ў найглыбейшай тайне. Паліцмэйстару даручана было асабіста зрабщь спраўку ў кнігах (толью што прыведзеных з прычыны новага году да парадку) аб акуратным адрэсе Вітожэнца i, як заўсёды здараецца пры пасьпешнасьці, імя яго прамінулася пры разгледжаньні кнігі, хоць i было ў яе запісана. Вымушаны былі зрабіць вялікі обыск i акружыць увесь св.-Янскі квартал, дзеля чаго прысланы дзьве роты салдат, падзеляныя на 10 партый, кождая пры афіцэры паліцыі i асобых чыноўніках. Імя асобы, якую належала арэштаваць было абвешчана iм толькі ноччу, перад самым обыскам.

Каліноўскі жыў ужо другі месяц на кватэры вучыцеля гімназыі, выехаўшага кудысь у правінцыю. Яго засталі на сходах са сьвечкаю ў руцэ i калі запыталі фамілію, ён самапэўна адказаў: "Вітожэнц" - i ў тую-ж xвіліну быў схвачан.

"Раннай раніцай, ня гледзячы на тайну, якою ўсё гэта было абстаўлена, жыды ўжо паўсюды разьнясьлі вестку аб тым, што арэштаваны "галоўны начальнік жонду", хоць яшчэ ня ведама было, ці запраўды арыштаваны зьўляецца Каліноўскім. Справа Каліноўскага была даручана спэцыальнай "домініканскай камісіі" i сам Мураўёў нагэтулькі цікавіўся ходам сьледзтва, што ўвесь час пасылаў у камісыю свaix чыноўнікаў, якія пасьля aca6icтa дакладалі яму аб ходзе справы.

"Першы дзень, піша супрацоўнік Мураўёва - Масолаў, Каліноўскі толькі кусаў сабе вусны i неахвотна адказваў на пытаньня, але пад вечар ня вытрымаў i сказаў свае запраўднае імя. Ня гледзячы на ўсе высілкі сяброў кaмicii, iм не ўдалося вырваць ад Каліноўскага дэтальных даных аб асобах, складаючых рэвалюцыйную арганізацыю краю. Ён, аднак, прызнаўся, што стаяў на чале ўраду ўсяго краю, i як відаць з паказаньняў іншых асоб, умеў падтрымаць падаючый ревалюцыйны дух...

Дзейнасьць Каліноўскага не абмежвалася барацьбой толыа аружнай. Дыктатар Лігвы i Беларусі ведаў cілy друкаванага слова i пры тым слова народнага, ведаў ciлy народнай асьветы. За кароткі час, што Каліноўскі знаходзіўся на Беларусі, - ён арганізаваў патаемныя беларускія школы, стварыў у Беластоку конспірацыйную беларускую друкарню, дзе друкаваліся адозвы да беларускіх селян i адкуль выйшла некалькі нумароў (6-7) беларускай газэты - "Мужыцкая праўда". У гэтай газэце Каліноўскі зьмешчаў свае артыкулы пад псэўданімам - "Яська гаспадар з-пад Biльні".

Да нашага часу захаваўся зьмест двох пісем Каліноўскага, каторыя ён напicaў у турме за некалькі дзён да разстрэлу. У пісьмах cвaix ён прашчаецца са сваёй горача каханай бацькаушчынай i сваім народам, за вызваленьне i шчасьце каторых ён прынёс у ахвяру сваё маладое жыцьцё.

Вось зьмест гэты пісём:

1.Беларуская зямелька, галубка мая! Гдзеж-ся падзела шчасьце i доля Твая? Усё прайшло, прайшло, як-бы не бывала, адно страшэнна горыч у грудзёх застала. Калі за нашу праўду Бог нас стаў караці, дый у правечнага суду вялеў прападаці - то мы прападзем марна, а праўды ня кінем, хутчэй Неба i шчасьце, як праўду абмінем! Не наракай, Народзе, на сваю бяздолю, а прыймі цяжкую кару - Правечнага волю. А калі мяне ўспомніш, шчыра памаліся, то я з таго сьвету Табе адзавуся. Бывай здаровы, даражэнькі Народзе!! Жыві ў шчасьці, жыві ў свабодзе i часам спамяні пра "Яську" Твайго. А калі слова пяройдзе ў дзела, тады да бітвы станавіся сьмела, бо адно з праўдай у грамадзе згодна дажджэшся, Народзе, старасьці свабоднай!"

2. "Беларусы, браты мае родныя! З-пад шыбеніцы маскоўскай прыходзіцца мне да вас пісаці i можа раз астатні! Горка пакінуць зямельку родную i Цябе дарагі мой Народзе! Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, але не жаль згінуць за Тваю праўду!

Прыймі, Народзе, па шчырасьці мае слова прадсьмертнае, бо яно як бы з таго сьвету толькі для дабра Твайго напісана.

Німаш, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек мае розум i навуку. Тады ён толькі можа быць у радзе, жыць у дастатках i тагды толькі памаліўшыся Богу, заслужыць Неба, бо, збагаціўшы навукай розум, разаўе сэрца i народ свой цэлы шчыра палюбщь. Але як дзень з ноччу ня ходзіць разам, так i навука праўдзіва ня йдзе разам з няволяй маскоўскай. А пакуль яна ў нас будзе, у нас нічога ня будзе. Ня будзе праўды, багацьця, i ніякай навукі, адно намі як скацінай варачаць будуць не для дабра, адно на пагібель нашу... Ваюй, Народзе, за свае чалавечае i народнае права, за сваю веру, за сваю зямлю родную. Бо я Табе з-пад шыбенщы кажу, Народзе, што тагды толькі зажывеш шчасьліва, калі над Табой маскаля ўжо ня будзе!"

Да Каліноўскага, сядзеўшага ў турме i чакаўшага сьмертнага засуду, прыходзілі некаторыя з найбольш прыбліжонных да Мураўёва асоб, каб падзівіцца на знаменітага дыктатара. Супрацоўнік Мураўёва - Масолаў, які адведываў Каліноўскага ў турме, так aпісвае яго: "Каліноўскі быў гадоў 26, крэпкага складу, з абліччам чорствым i выразным, кароткія русыя валасы былі зачэсаны назад, гэткім я яго бачыў у турме за некалькі дзён да сьмерці".

Настаў дзень казьні... Была ясная, холодная раніца. Каліноўскі йшоў на казьнь сьмела. Прышоўшы на Лукішскі пляц, ён стаў тварам да шыбеніцы i толькі часамі кідаў погляд у далёкі натоўп. Калі яму чыталі конфірмацыю, ён пачаў было рабіць увагі; так, напрыклад, калі назвалі яго імя: "шляхціц Канстантын Каліноўскі", ён крыкнуў: "У нас німа шляхты, - усе роўныя!"... Паліцмэйстар паківаў яму галавой i npaciў замаўчаць"...

Сьмертная кара цераз павешаньне адбылася над Кастантынам Каліноўскім 7 красавіка 1864 году ў м. Biльні.

Беларускі сьцяг. 1922. № 4. С. 10-19


ПЫТАННI I ЗАДАННI.

1. Якiя падзеi грамадскага жыцця папярэднiчалi паўстанню 1863 г.?

2. Назавiце асноўныя iдэi той "мужыцкай праўды", якую iмкнуўся данесцi да народа К.Калiноўскi? Якую ролю ў падрыхтоўцы паўстання адыграў Гродзенскi гурток?

3. Якiм чынам кiраўнiкi паўстання iмкнулiся пашырыць яго сацыяльную базу? Якiя меры прадпрымаў урад, каб не дапусцiць распаўсюджвання паўстання?

4. Чым адрознiвалiся погляды "белых" i "чырвоных" на характар паўстання?

5. Якiм быў сацыяльны склад паўстанцкiх атрадаў? Як ставiлiся да паўстання сяляне? Чым была абумоўлена рэзкасць i рашучасць загада ЛПК ад 11 чэрвеня 1863 г.?

6. Якое значэнне для паўстання мела дзейнасць К.Калiноўскага? Пра што сведчыць тая высокая ацэнка, якую даў дзейнасцi i асобе К.Калiноўскага адзiн з яго iдэйных працiўнiкаў Я.Гейштар? Ахарактарызуйце рысы характара К.Калiноўскага?

7. Як паўплываў на лёс паўстання арышт К.Калiноўскага i яго смяротнае пакаранне?

9. Чаму, нават, падавiўшы паўстанне, царскiя ўлады не адчувалi сябе ўпэўнена ў Беларусi?

10. Спрэчкi вакол асобы К.Калiноўскага працягваюцца i сёння. Насуперак поглядам большасцi беларускiх гiсторыкаў некаторыя публiцысты i навукоўцы спрабавалi i спрабуюць прадставiць К.Калiноўскага то правадыром беларускiх шавiнiстаў, то дзеячам выключна польскага руху. Выкажыце свае адносiны да гэтых ацэнак.


Фармiраванне беларускай нацыi. Культура Беларусi ў другой палове ХIХ ст.

119. З успамiнаў Рамуальда Зямкевiча.

Паўстанне 1863 г. вельмi пашкодзiла беларускай справе. Даказана было афiцыяльна, што шмат хто з беларусаў, нават i з простых сялян, быў у паўстаннi альбо так цi iначай памагаў яму цi спагадаў [...] Пачалiся арышты i ўсялякiя забароны, напрыклад, гаварыць у касцёлах казаннi па-беларуску, што з часам i выклiкала пасля 1865 г. забарону пiсаць i друкаваць.

Гэтая забарона, адзiная ў свеце, нягледзячы на яе дзiкасць была праведзена вельмi строга. Нядарма Адам Кiркор пiсаў: "Беларускаму народу больш на зазвiнiць яго родная мова, i сам ён, як народ прапаў".

Адам Кiркор памылiўся: народ не прапаў! Збяднеў ён, заняпаў, пачаў трацiць усё больш i больш сваiх сыноў, але прапасцi ўсё-ткi не мог[...].

Беларускiя дзеячы, нягледзячы на забарону друку, працаваць не пераставалi. Марцiнкевiч пiсаў i далей свае творы, хаця i не меў магчымасцi пабачыць iх у друку. Апрача Марцiнкевiча з'явiлiся другiя працаўнiкi, якiя павялi яго працу далей.

Да такiх належаў у поўнай меры Аляксандр Ельскi. Багаты памешчык, Ельскi з'яўляецца выдатным, шчыра i праўдзiва дэмакратычным дзеячам у Мiншчыне пасля 1864 г. Пачынаючы ад 1861 г. працуе А.Ельскi i пяром. Праз 55 гадоў лiтаратурнай i публiцыстычнай працы Ельскi пакiнуў выдатны след у гiсторыi i культуры краю. Не было газеты, журнала, дзе б ён нi быў супрацоўнiкам. Яго стаццi ў энцыклапедыях, паадзiнокiя кнiжкi па гiсторыi, прамысловасцi, культуры i прасвеце краю маюць велiзарнае значэнне i для нас, хаця i пiсаны ў польскай мове. Сам А.Ельскi ўважаў сябе за паляка, аднак беларусаў любiў i шанаваў. Працы Ельскага ў беларускай бiблiяграфii i колькi кнiжак у беларускай мове, напiсаных iм самiм, для нас проста бясцэнны. Будучы гiсторык краю, калi будзе студыяваць заняпад беларускага народа ў часе чорнай цемры рэакцыi ад 1861 да 1905 г. не можа абмiнуць нiводнага друкаванага радка Ельскага. Гэта быў у поўным значэннi абываталь грамадзянiн, светлая памяць каторага асаблiва мусiць быць шанавана праз беларусаў. Памёр А.Ельскi ў 1916 г. у сваiм маёнтку Замосць Iгуменскага пав. [...]

Знайшлiся ў 1886 г. у Мiнску людзi, якiя сталi гуртавацца ў справе святога адраджэння падняволенага беларускага народа. Людзi гэтыя як Мiтрафан Доўнар-Запольскi, Яўген Ляцкi, А.Слупскi, Завiневiч, Ян Неслуховскiй i шмат iншых, пачалi думаць аб працы для роднага народу i краю. Цемра рэакцыi i палiцыйна-вастрожныя варункi паступовай (прагрэсiўнай-А.С.), а значыцца, крамольнай думкi, iх не спалохалi. А час гэты па-праўдзе быў страшны [...] Народ цёмны, лепшыя людзi, якiя б хацелi яго будзiць пад даглядам ставокага цэрбера - палiцыi, адным словам, абставiны немагчымыя для iдэёвай, вольнай творчай працы. Пры гэтым трэба адзначыць, што Мiнск [...] не меў нiякiх культурных устаноў, дзе можна было б знайсцi харч для душы i сэрца. Нiякiх навуковых таварыстваў, нiякiх бiблiятэк цi музеяў тады ў Мiнску не было i, апрача клубаў, дзе можна было рэзацца ў карты i напiвацца да ўтраты прытомнасцi, iншых культурных устаноў не iснавала [...]

Пачынальнiкi. С. 28-31


120. Гомон. Белорусское социально-революционное обозрение. № 1. Люты-сакавiк 1884 г.

Из всех народностей, входящих в состав современной России, судьба белорусов, как известно, замечательна тем, что на них уже с давних пор привыкли смотреть, как на некоторый материал для всевозможных экспериментов, а не как на живую народность, способную самостоятельно располагать собою. Исходя из этой точки зрения, ближайшие соседи белорусов, пользуясь правом сильного бесцеремонно налагали жёсткие руки на живой организм белорусской народности, предрешив, что она должна безропотно подчиниться сильнейшим и ассимилировать с ними, растворившись в великорусском или польском море. Политика насилия здесь продолжалась целые столетия, начиная с владычества Польши и кончая господством московского абсолютизма, не останавливающегося ни перед какими средствами, лишь бы только привести всё к системе "единообразия", ввиду удобства при своих фискальных и полицейских мерах. Дело дошло до того, что в 1840 г. Николай I запретил употреблять само слово "Белоруссия", стараясь, так сказать, стереть с лица земли целую народность.

К счастию для белорусов все эти опыты имели здесь влияние больше на высшее сословие, чем на остальную народную массу, бережно сохранявшую все свои отличительные черты и особенности. Эти особенности и могли служить залогом для будущего широкого развития временно подавленной народности, в которой, рано или поздно, должно было пробудиться народное самосознание. Раз возникшее народное самосознание не может уже прекратиться и [...] должно повлечь за собой общее освободительное движение и борьбу с тем гнётом, который так долго тормозил развитие целой народности.

Сознав свои силы, белорусский народ тотчас скажет своим угнетателям: "Долой эксплуатацию, мы сами желаем управлять собою! Долой чужие руки, Белоруссия должна быть для белорусов, а не для чуждых элементов! Довольно нам подчиняться сильнейшим и ждать, куда они нас поворотят - направо или налево! Мы сами должны завоевать себе свободу, не возлагая надежды на других!"

Таков общий неизбежный исторический закон, по которому каждый народ, пришедший к самосознанию, захочет сам распоряжаться своей судьбой, для чего и направит все силы к тому, чтобы добиться возможности жить и управляться самостоятельно.

Проснувшаяся народность не даст себя в обиду и не позволит безнаказанно давить себя сильнейшим [...]

Итак, белорусская народность, сохранив свою обособленность, должна будет без сомнения занять в России такое же место, которое стремятся занять другие более или менее крупные народности. Белоруссия в лице своей интеллигенции начинает мало-помалу осознавать свои отличительные черты, как области, далеко не сходной с другими областями России. Проникшись современными демократическими идеями, интеллигенция Белоруссии начинает осознавать, что их Родина только тогда перестанет быть яблоком раздора и лакомым куском для соседей, когда она сама своими собственными силами добьётся свободы, сама устроится [...]

Публицистика белорусских народников.

/ Соcт. С.Александрович, И.Александрович. Минск, 1983. С. 60-62.


121. Гомон. № 2. Лiстапад 1884 г.

Обратимся к нашей Родине (Беларусi-А.С.). Эта страна имеет все оригинальные особенности, которые сообщают ей своеобразную физиономию и самым естественным образом выдвигают её как особую отрасль славянского племени. Её климатические и этнографические условия - это непроходимые болота и тут же эти сыпучие пески, это слияние озёр и притоков Днепра, Нёмана и Двины - резко отличают страну от её соседей - Великороссии, Польши и Малороссии. Народ, живущий здесь, благодаря непроходимости болотов, песков и, редеющих ныне, лесов, сохранил до сих пор чистый тип славянского племени.

[...]

Разделяя в продолжении многих веков одну и ту же горькую участь от своих "благодетелей" - Польши и Великороссии,- народ Белоруссии чувствует свою органическую связь и отличает свои интересы от интересов поляков и великороссов. Он до сих, несмотря на долгое влияние великороссов, называет их "маскалями" и находит большую разницу между собой и ими. Сухость натуры и практическая смелость великороссов делают их подозрительными в глазах добродетельно-недоверчивого белоруса, готовыми всегда его обойти. Такая же, если не большая подозрительность, проявляется по отношению к полякам. В большинстве случаев белорус со словом "поляк" отождествляет барина и крепостное право, которое так тяжело давило бедных "хлопов". Дело в том, что почти все помещики Белоруссии по культурным привычкам и религии - поляки, а известно, насколько велика ненависть народа к барам вообще.

Таким образом, национальная рознь усиливается антагонизмом экономическим, с которым связаны воспоминания о "прыгоне" - крепостном праве. Что касается до религиозной розни, то она здесь настолько слаба, что о ней нечего говорить [...]

Ко всему этому нужно прибавить, что Белоруссия имеет свой особенный язык, который по мнению опытных филологов, представляет много интересного, как остатки наиболее сохранившегося чистого славянского наречия [...] Нужно внимательно послушать деревенских краснобаев, чтобы увидеть насколько язык белорусов выразителен. Белорусский язык со временем может получить такое же право гражданства, как и язык малоросский [...]

Все эти особенности Белоруссии дают право на автономную федеративную самостоятельность в семье других народностей России в будущем [...]

Она [Беларусь-А.С.] имела свою особенную историческую жизнь в старину, группируясь около Полоцка, Друцка, Минска, Слуцка и других городов, которые имели своих князей и своё вече, и своё вольное народноправство, которое не раз прогоняло князей и приглашало их к себе " на всей своей воле". Соединившись с Польшей на началах федеративных, Белоруссия ещё долгое время пользовалась самостоятельностью, и только когда "благодетельница" Польша развратила шляхетскую белорусскую интеллигенцию и подавила народ, Белоруссия прекратила свою историческую жизнь и до настоящего времени играла незначительную роль в истории, защищая пассивно свою оригинальность и притом одними только силами народа, без участия интеллигенции.[...]

Но, может быть, народ настолько забит и инертен, что не сможет понять и отстаивать своих интересов и не пожелает воспользоваться в будущем автономией своей белорусской федерации? Хотя действительно белорусский народ носит ещё печать прошлого гнёта, но обыкновенно все эти рассуждения о забитости и вырождении слишком преувеличены и не соответствуют фактам прошлой и нынешней жизни народа. Белорусы, как и малорусы, не раз поднимались в защиту своей региональности и против гнёта шляхетского в старину, хотя, благодаря, разрозненности и затруднительности сообщения страны, не в таких громадных движениях и не так энергично, как в Малороссии. Они и при Александре I пытались посредством массового движения Витебской губ. и других губ. освободиться от крепостной зависимости, они продолжали его при Николае I, при отмене крепостной зависимости они также требовали большего надела и более широких прав /бунты и экзекуции/. Наконец, в настоящее время нельзя не заметить ту энергическую аграрную борьбу, которую белорусы ведут с помещиками.[...]

Итак, мы, белорусы, так мы должны бороться во имя местных интересов белорусского народа и федеративной автономии страны; мы, революционеры, потому что, разделяя программу борьбы "Народной воли", считаем необходимым принять участие в этой борьбе (с "Народной волей" мы уже связаны традициями: Гриневицкий, бомбой которого казнён Александр II, был одним из горячих основателей белорусской местной фракции); мы, социалисты, потому что нашей главной целью является экономическое улучшение страны на началах научного социализма. от основные положения программы, которые ясно могли б определить отдалённые цели и ближайшую практическую деятельность белорусов.

Нынешний исторический момент является наиболее удобным для пробуждения Белоруссии, которая при дружной работе и борьбе нашей интеллигенции переродится для новой самостоятельной жизни и займёт почётное место среди других федераций России на началах свободного соглашения с ними [...]

Публицистика белорусских народников. С. 109-121


122. З запавету Iгнацыя Грынявiцкага. Люты 1881 г.

[...] Александр II должен умереть. Дни его сочтены. Мне или другому кому придётся нанести страшный последний удар, который гулко раздастся по всей России и эхом откликнется в отдалённейших уголках её,- и это покажет недалёкое будущее. Он умрёт, а вместе с ним умрём и мы, его враги, его убийцы. Это необходимо для дела свободы, так как тем самым значительно пошатнётся то, что хитрые люди зовут правлением - монархическим, неограниченным, а мы - деспотизмом...

Что же будет дальше?

Много ли ещё жертв потребует наша несчастная, но дорогая родина от своих сынов для своего освобождения? Я боюсь... Меня обречённого, стоящего одной ногой в могиле, пугает мысль, что впереди много ещё дорогих жертв унесёт борьба, а ещё больше последняя смертельная схватка с деспотизмом, которая, я убеждён в том, не особенно далека, и которая зальёт кровью поля и нивы нашей родины, так как - увы!- история показывает, что роскошное дерево свободы требует человеческих жертв.

Мне не придётся участвовать в последней борьбе. Судьба обрекла меня на раннюю гибель, и я не увижу победы, не буду жить ни одного дня, ни часа в светлое время торжества, но считаю, что смертью сделаю всё, что должен был сделать, и большего от меня никто, никто на свете, требовать не может.

Дело революционной партии - зажечь скопившийся уже горючий материал, бросить искру в порох и затем принять все меры к тому, чтобы возникшее движение кончилось победой, а не повальным избиением лучших людей страны. (февраль 1881 г.)

Игнатий Гриневицкий.

"Народная воля" в документах и воспоминаниях.

Под ред А.Якимовой-Диковской и др. М., 1930. С. 249-250


123. Рэферат Антона Луцкевіча "Нарадавольцы-беларусы і іх орган "Гоман" (Да пытання пра эвалюцыю палітычнай ідэалогіі беларусаў у ХІХ ст.)". 1935 г.

Напачатку 1884 г. выйшаў першы нумар нелегальнага часопіса народавольцаў-беларусаў "Гоман". Гэты часопіс, хоць і выдаваўся на расейскай мове, адыграў вялізарную ролю ў гісторыі беларускага палітычнага руху: менавіта ў ім упершыню выразна і канкрэтна быў сфармуляваны пастулат дзяржаўнай самастойнасці Беларусі ў складзе расейскага федэрацыйнага саюза. "Гоман" выдавала "лакальная беларуская фракцыя" партыі "Народнай Волі", створаная, паводле часопіса, па ініцыятыве Ігната Грынявіцкага, забойцы цара Аляксандра ІІ.

[…] Першыя звесткі пра беларускую фракцыю народавольцаў паведаміў той самы "Гоман". У пэўнай ступені гэта сенсацыйная інфармацыя. Секцыя ўтварылася падчас сяброўства ў "Народнай Волі" Грынявіцкага, гэта значыць у 1879-80 г., бо 1 сакавіка 1881 г. Грынявіцкі загінуў. Такім чынам датай заснавання беларускай фракцыі трэба лічыць 1879 або 1880 г., - прычым хутчэй апошні з іх, бо наўрад ці ўжо на першы год уступлення ў партыю Грынявіцкі здолеў стварыць фракцыю.

Якія былі мэты і задачы беларускай фракцыі? Што гэта была за арганізацыя і з каго яна складалася? Чаму і калі перастала існаваць? Вось пытанні, на якія хоць часткова паспрабуенм адказаць.

Адказ на першае з гэтых пытанняў знаходзім у № 2 "Гомана", паасобнік якога - sui generis унікальны - знаходзіцца ў Беларускім музеі імя Яна Луцкевіча ў Вільні. Актыўным удзелам у агульнарасейскім рэвалюцыйным руху заслужыць права на ўладу ў Беларусі пасля перамогі над царызмам; падрыхтаваць грамадскую думку да дасягнення самастойнасці Беларусі ў складзе той федэрацыі, у якую павінна ператварыцца Расея; на гэтым падмурку і пад гэтым лозунгам аб'яднаць усе беларускія рэвалюцыйныя гурткі, колькасць якіх - паводле "Гомана" - на пачатку 80-х г. была досыць унушальнай, - вось задачы і сфера дзейнасці фракцыі, адлюстраваныя ў артыкулах "Гомана". Няма ніякіх сумненняў: "Гоман" быў органам фракцыі і адлюстроўваў яе погляды і імкненні.

Цяжэй адказаць на другое пытанне. Ніводная з публікацыяў не прыводзіць дакументаў або разважанняў на гэты конт. Нават такое дакументальна багатае выданне, як савецкі "Красный архив", сцвярджае ў рэдакцыйнай прадмове да артыкула "К истории процесса 21" (т. 5 - 1929 г.), што рэканструяванне дзейнасці "Народнай Волі" да 1881 г. наогул немагчымае па прычыне адсутнасці дакументаў. Іх няма ні ў архівах "Охраны", ні сярод матэрыялаў замежных партыяў. Мы можам абаперціся толькі на дзве крыніцы: на той жа "Гоман" і на лісты актыўнага ў 80-я г. дзеяча беларускай фракцыі на Меншчыне Адама Багдановіча.

Паводле Багдановіча ў Беларусі - поруч з беларускай - дзейнічалі яшчэ дзве нацыянальныя фракцыі: польская і жыдоўская. Абапіраючыся на назве "местная" (мясцовая) беларуская фракцыя, як акрэсліў яе "Гоман", і ўлічваючы пачатковую стадыю беларускага нацыянальнага руху, трэба прызнаць, што беларуская фракцыя была тэрытарыяльнай арганізацыяй. Хутчэй за ўсё ў яе склад уваходзілі нарадавольцы, якія паводле сваёй нацыянальнасці не маглі належаць да польскай і жыдоўскай фракцый, г.зн., перша за ўсё беларусы, як нацыянальна свядомыя, так і несвядомыя. Група нацыянальна свядомых беларусаў, зразумела, не магла быць шматлікай. Толькі праз чатыры гады сваёй дзейнасці яна здолела арганізаваць выданне органа фракцыі пад назвай "Гоман". Асвятленне асабістага складу гэтага цэнтра беларускай нацыянальнай думкі ўнутры фракцыі мае надзвычай важнае значэнне для гісторыі беларускага Адраджэння.

Вядомыя імёны шэрагу славутых нарадавольцаў, якія павінны былі ўваходзіць у склад беларускай фракцыі. Гэта: Анатоль Боньча-Асмалоўскі, Кавалік, Судзілоўскі, Параска Іваноўска, ужо згаданы Адам Багдановіч, названыя ім Гаховіч, Ян Акаловіч, Анатоль Сіціньскі; з Гаховічам супрацоўнічалі вучні праваслаўнай Духоўнай семінарыі ў Менску Сяўрук, Раздзялоўскі, Кізёвіч. Відавочна, што да яе належалі і тыя шматлікія дзеячы, імёны якіх мы чытаем у хроніках арыштаў на тэрыторыі Беларусі. Толькі іх нязначная частка стварала нацыянальна свядомую і нацыянальна актыўную групу. Багдановіч лічыць, што да яе належалі трое: Гаховіч, Акаловіч, Сіціньскі. "Гоман" называе ініцыятарам стварэння фракцыі і яе ідэйным кіраўніком - Ігната Грынявіцкага.

Няма магчымасці прывесці тут біяграфію Грынявіцкага, якая надзвычай характэрная для тагачаснага беларускага дзеяча. Толькі заўважу, што паходзячы з каталіцкай сям'і, eo ipso ён падпаў пад польскія культурныя ўплывы, аднак пачуццё прыналежнасці да беларускай нацыі было прычынай таго, што ён не мог цалкам зліцца з польскай грамадскасцю і шукаў кантактаў адначасова з расейскімі рэвалюцыянерамі. Як сцвердзіў Тун, па гэтай прычыне Грынявіцкі меў шмат непрыемнасцяў: калегі-палякі ягонае супрацоўніцтва з рускімі былі гатовыя лічыць "нацыянальнай здрадай" - перакананыя ў тым, што як каталік Грынявіцкі павінен быў быць палякам. Безумоўна, адчуваючы сябе беларусам, пра што шырокія колы відавочна не ведалі, Грынявіцкі не чуўся як "у сябе" ў складзе польскіх арганізацыяў. Тое ж датычыла і рускіх. Менавіта таму павінна была нарадзіцца думка пра неабходнасць утварэння беларускай арганізацыі ўнутры "Народнай Волі".

Распавядаю пра гэтыя моманты, бо яны асвятляюць тагачасныя адносіны і паказваюць генезіс ідэі стварэння беларускай фракцыі. Фракцыя перажыла свайго заснавальніка і працавала некалькі гадоў, набіраючыся моцы, бо ў 1884 г. распачала выданне ўласнага часопіса і, як відаць з ягонага зместу, імкнулася арганізаваць уласную нелегальную друкарню. Аднак пасля выдання двух нумароў "Гомана", дасягнуўшы кульмінацыйнага пункту свайго развіцця, фракцыя ў 1885 або на пачатку 1886 г. нечакана была зліквідаваная. Ліквідацыя наступіла ў выніку аб'яднання трох фракцыяў: беларускай, польскай і жыдоўскай, як сцвярджае ў сваіх лістах Багдановіч. Праўда, прычынаў ліквідацыі Багдановіч не называе, але не цяжка здагадацца: гэта быў час заняпаду "Народнай Волі" і паступовага звужэння тэрарыстычна-рэвалюцыйнай дзейнасці - у сувязі з тым, што расейскія ўлады дасягнулі кантролю над сітуацыяй і зліквідавалі асобныя мясцовыя групы.

Дзеля грунтоўнага асвятлення ідэалогіі нарадавольцаў-беларусаў, аб'яднаных вакол "Гомана", варта затрымацца на гэтым часопісе.

"Гомон. Белорусское революционное обозрение" - гэта поўная назва часопіса, другі нумар якога мы ведаем. Ці захаваўся першы нумар, мы не здолелі ўстанавіць. (Першы нумар часопіса захоўваецца ў бібліятэцы Расейскай Акадэміі Навук у Санкт-Пецербургу - А.С.). Зыходзячы з таго, што выданне № 1 "Гомана" было зафіксаванае пад 1884 г. у "Хроніцы" генерала Шабекі, можна выказаць меркаванне, што "Охрана" трымала гэты нумар у руках, і цалкам магчыма, што яго можна знайсці ў яе архівах. Што датычыць вядомага нам № 2, то адначым, што пра яго існаванне расейскія ўлады не ведалі і выхад яго з друку не зафіксавалі.

Месца выдання "Гомана" невядомае. Ускосныя дадзеныя дазваляюць сцвярджаць, што выдаваўся часопіс у Пецярбургу. Часопіс быў гектаграфічны; фармат - 17,5 х 21,5. Меў 38 старонак тэксту, напісанага на рускай мове - апроч назвы, якая была па-беларуску (слова "гоман" азначае па-беларуску тое, што "gwar" па-польску).

Змест № 2 складаўся з уступнага артыкула, датаванага 15 лістапада 1884 г., унутранага агляду, карэспандэнцыяў, тэарэтычнага артыкула па нацыянальнай праблеме, двух нататак "ад рэдакцыі", нарэшце - "абвестак". Для нас важныя два змешчаных у "Гомане" вялікіх артыкула. На іх змесце варта затрымацца.

Ва ўступным артыкуле рэдакцыя перш найперш заявіла, што падзеі, якія адбываюцца ў Расеі, безумоўна вядуць да рэвалюцыі. Яе правакуе сам урад уласнымі рэпрэсіямі. Рэпрэсіі ў адносінах да ўсіх кірункаў апазіцыі замыкаюць перад ёю дзверы для мірнай культурнай працы.

На жаль, сярод апазіцыі адсутнічае згода. Адбываецца ўнутранае змаганне. Увесь цяжар сапраўднай барацьбы нясе на сваіх плячах адна "Народная Воля". Гэта вядзе да марнавання сілаў, патрэбных для дасягнення іншых мэтаў, на дзейнасць, з якой выдатна маглі справіцца іншыя палітычныя групоўкі. Апазіцыя гаворыць, але не змагаецца. І партыя "Народнай Волі" вымушаная разлічваць толькі на ўласныя сілы, імкнучыся да перавароту, якога можна дасягнуць толькі пры дапамозе сканцэнтраванай дыктатарскай улады. Пасля перамогі гэтая сіла - сіла партыі - збудуе новы лад. З думкай пра гэта і імкнучыся атрымаць магчымасць пабудовы новага ладу на Польскіх землях, польская рэвалюцыйная партыя "Пралетарыят" аб'ядналася з "Народнай Воляй" на прынцыпах федэрацыйнай арганізацыі.

Таксама і сацыялісты-беларусы, якія пераследуюць інтарэсы Беларусі, павінны заняць адпаведнае месца ў рэвалюцыйнай барацьбе, уступаючы ў шэрагі "Народнай Волі". Гэта першая прычына, якая прымушае беларускіх сацыялістаў прыняць актыўны ўдзел у барацьбе, якая разгортваецца ў Расеі. Але існуе яшчэ адна прычына, пра якую "Гоман" гаворыць так: "Уваходзячы ў склад адзінай актыўнай партыі, да якой безумоўна - паводле нашага пераканання - належыць будучыня, мы адначасова ўвядзем у свядомасць сяброў гэтай партыі практычную мажлівасць самастойнасці Беларусі ў складзе федэрацыі ў будучым, а таксама неабходнасць рыхтавацца да гэтай самастойнасці ўжо сёння. Прынцыпова партыя і сёння стаіць на пазіцыі федэралізму ў адносінах да краёў ("областей") Расеі, што неаднаразова пацвярджала, але фактычна на гэтую самастойнасць можа разлічваць толькі тая тэрытарыяльная адзінка, якая ў змаганні будзе ісці поруч з баявой партыяй і будзе мець у яе складзе сваіх прадстаўнікоў, дастаткова добра ведаючых мясцовыя патрэбы. Наколькі недастаткова для самастойнасці краёў аднаго толькі прынцыповага яе прызнання сведчыць міжвольная заява спадара Ціхамірава ў № 2 "Вестника Народнай Воли" адносна "непатрэбнасці" і "штучнасці" стварэння новых нацыяў. Практычная неабходнасць палітычнай і эканамічнай самастойнасці асобных краёў так слаба яшчэ ўсведамляецца, што аўтар вырашыў нават і хвіліны часу не марнаваць на доказ "непатрэбнасці " і "штучнасці", перакананы, што сустрэне маўклівую згоду сваіх чытачоў".

Рэдакцыя "Гомана" рашуча пратэставала супраць такога погляду на Беларусь і беларусаў, нагадваючы, што ўжо "Бакунін, Драгаманаў і шмат іншых, гаворачы пра распад Расейскай імперыі на натуральную федэрацыю, называлі Беларусь побач з Польшчай і Украінай". "Нават урад, які імкнецца да аднастайнасці на узор казармы, лічыцца з ёю (Беларуссю - А.Л.), як з асобным краем, і існуе цэлы шэраг эканамічных і адміністрацыйных распараджэнняў, прызначаных толькі для Беларусі. Канешне, сярод люду яшчэ няма свядомага імкнення да федэрацыйнай незалежнасці ў такім выглядзе, як гэта ўяўляе сабе інтэлігенцыя, аднак неабходнасць незалежнасці выцякае сама па сабе з усведамлення людам сваёй адметнасці ад суседзяў; самастойнасць таксама абумоўленая эканамічнымі і кліматычнымі асаблівасцямі Беларусі, што значна адрозніваюцца ад умоваў іншых краёў Расеі, - выцякае нарэшце з арыгінальнасці характару самой нацыі".

Дзве прыведзеныя цытаты з "Гоману" дазваляюць з поўным перакананнем заявіць, што акцыя нарадавольцаў, якія выдавалі "Гоман", у прынцыпе мела нацыянальны характар. Беларусь яны лічаць нацыянальнай беларускай тэрыторыяй і ламаюць коп'і за прызнанне патрэбы і неабходнасці "стварэння новых нацыянальнасцяў", як памылкова называюць народы, што адраджаюцца, у т.л. і беларусаў. Мы бачым, што яны ўжо вераць у нацыянальнае адраджэнне беларусаў. Гэтая вера ў гісторыі развіцця беларускай нацыянальнай ідэі ўяўляе сабой цалкам новую з'яву і таму заслугоўвае быць асабліва адзначанай. - Безумоўна, нарадавольцы-беларусы разумеюць усю цяжкасць сваёй задачы: абуджэння беларускага нацыянальнага руху, накіраванага на ўтварэнне новых формаў самастойнага палітычнага быту. Яны ж заклікаюць беларускую інтэлігенцыю распачаць падрыхтоўчую працу, зблізіцца з беларускім людам.

Разумеючы, што перамога над поглядамі, выказанымі Ціхаміравым, не будзе лёгкай, бо сярод сяброў "Народнай Волі" яны маюць сваіх прыхільнікаў, рэдакцыя заявілі, што інтарэсы партыйнага цэнтра патрабуюць стварэння мясцовай беларускай партыі, прасякнутай усведамленнем рэальных патрэбаў Беларусі. Такая партыя, выдатна арыентаваная ў мясцовых умовах, будзе найбольш эфектыўна вырашаць і агульныя задачы рэвалюцыйнай партыі "народная Воля". Нарэшце - яна з'яднае тыя шматлікія беларускія колы сярод беларускай інтэлігенцыі, якія хоць і настроены рэвалюцыйна, але прапануюць розныя шляхі вырашэння беларускай праблемы. Прапагандуючы федэрацыйную самастойнасць Беларусі, мясцовая арганізацыя на гэтай платформе здолее прыцягнуць да сябе лепшыя з тых гурткоў...

Напрыканцы артыкула чытаем:

"Сцвярджаем нарэшце, ў што вырашэнні нашай задачы сустрэнем шматлікія цяжкасці - як у сувязі з пасіўнасцю беларускай інтэлігенцыі, так і па прычыне коснасці ў поглядах на праблему федэралізму. Аднак нягледзячы на гэтыя цяжкасці, па меры нашых сілаў мы пакладзем першы камень у падмурак федэрацыйнай незалежнасці Беларусі. Галоўнае, зрабіць першы крок, - а для далейшай працы без сумнення прыйдуць новыя сілы з большым запасам энергіі і давядуць справу да канца".

Гэты дзіўны на першы погляд аптымізм, гэтая глыбокая вера ў ажыццяўленне прапагандаванай ідэі былі сапраўды прарочымі: не прайшло і чвэрці стагоддзя, як з'явілася новае пакаленне нацыянальна свядомых беларусаў і распачало працу над рэалізацыяй ідэі самастойнасці Беларусі, ідучы пры гэтым значна далей, чым нарадавольцы: яны імкнуліся ўжо да дзяржаўнай незалежнасці Беларусі...

Але вернемся да "Гомана". Другі вялікі артыкул, змешчаны напрыканцы № 2 "Гомана", не мае назвы, - затое мае наступную анатацыю рэдакцыі:

"Дадзены артыкул, як нас інфармавалі, ужо працяглы час перадаваўся з рук у рукі сярод беларусаў Пецербурга. Праблему, якую закрануў аўтар, мы лічым цікавай і не пазбаўленай пэўнай вагі, спосаб яе разгляду ў многіх адносінах адпавядае нашым уласным поглядам. Публікуем гэты артыкул у нашым часопісе, каб больш шырокае кола чытачоў атрымала магчымасць пазнаёміцца з ім".

Гэтая анантацыя патрабуе спецыяльнай увагі: яна сцвярджае, што дадзены артыкул не выйшаў за межы кола дзеячоў-нарадавольцаў, а г.зн., што і па-за "народнай Воляй" ужо існавалі нацыянальна свядомыя беларусы, погляды якіх на беларускую праблему адпавядалі поглядам партыйных дзеячоў.

Артыкул мае тэарэтычны характар. Аўтар разважае на тэму нацыянальнага пытання, прапануючы прынцыпы, на якіх павінна грунтавацца нацыянальнае адраджэнне беларусаў. Яны згодныя з агульным светапоглядам нарадавольцаў. Стоячы на агульначалавечым падмурку, аўтар абараняе права на жыццё і свабоднае развіццё кожнай нацыі, у т.л. і беларускай. Вось найбольш характэрныя фрагменты артыкула:

"Кожная нацыя, нават слабейшая, заслугоўвае на прызнанне яе самастойнасці, і ўсе спробы прыціску слабейшага суседа з боку іншых народаў трэба лічыць шкоднымі, нягледзячы на іх матывы, не толькі для слабой нацыі, аде і для той, якая прыціскае. Не шануючы чужой самастойнасці, пераможца тым самым выяўляе непавагу да сваёй уласнай, а падтрымліваючы сярод сваіх дух гвалту, рызыкуе стаць аб'ектам тыраніі асобных прадстаўнікоў уласнай нацыі". "Калі нацыя, - сцвярджаюць вузкія нацыяналісты, - не здольная да абароны ўласнай самастойнасці альбо мае слабую культуру і слабую фізычную сілу, то яна павінна быць праглынутая больш моцным народам". "А вось мы лічым, што такі народ трэба падтрымаць і даць яму мажлівасць стаць на ўласныя ногі, каб нішто не перашкаджала яму выказацца. Так мы глядзім на нацыянальную праблему і ў сувязі з гэтым лічым неабходным энергічна бараніць беларусаў як ад гвалту з польскага боку, так і з боку расейскага, хоць кожны з іх імкнецца надаць гвалту лагодную форму нібыта дабрачыннага для Беларусі культунага ўплыву і апекі".

Далей аўтар абгрунтоўвае права Беларусі на "аўтаномную федэрацыйную самастойнасць у сям'і іншых народаў Расеі" натуральнымі, эканамічнымі і гістарычнымі асаблівасцямі краю. "Да ўсяго гэтага трэба надаць, што Беларусь мае ўласную мову, якая ... з часам можа атрымаць такое ж права грамадзянства, як і маларуская мова. Развіццё мовы - гэта, безумоўна, справа будучыні, калі сама Беларусь трохі ўмацуецца духам, а гэта зноў жа будзе залежаць ад яе эканамічнага прагрэсу".

Абмяжоўваючыся вышэйсказаным, прыпаную выснову, якая лагічна выцякае з прапанаванага тэксту.

Ідэя аўтаноміі Беларусі ў складзе Расейскай федэрацыі ўзнікла ў выніку спалучэння беларускай нацыянальнай ідэі з ідэяй сацыяльна-палітычнай барацьбы на глебе агульнарасейскага рэвалюцыйнага руху. Гэтая ідэя выцясніла былую канцэпцыю аўтаноміі Беларусі ў складзе адроджанай Рэчы Паспалітай Польскай. Яна праіснавала ў беларускім грамадстве аж да 1918 г., калі беларуская палітычная думка цалкам стала самастойнай, заняўшы незалежніцкую пазіцыю.Вынікам гэтага было пракламаванне сувярэннай Беларускай Народнай Рэспублікі ў Менску 25 сакавіка 1918 г.

Pamiętnik VI powszechnego zjazdu historyków polskich w Wilnie.

17-20. 09. 1935 r. T. 1. Referaty. Lwów, 1935. S. 87-99


124. Францішак Багушэвіч. Хрэсьбіны Мацюка. 1891 г.

Калісь, як у нас казакі-то стаялі,

У "шнурах" за горкай раз мяне спаткалі.

Сказаў "пахвалёны", а яны смяюцца,

Адзін штось спявае, іншы дзьме на дудца,

А старшы скіпеўся: "Ты што за адзін?"

Думаю: хто ж я? - ужо ж Юркаў сын!

"Тутэйшы, - кажу я, - свой чалавек:

Сын бацькі свайго, а бацька дзяцей,

Тут і радзіўся і жыву век;

Юркам зваць бацьку, я дык Мацей.

Вун гдзе і хата, і выган, і сад;

Там жнець мая жонка, а тут гарэць брат!.."

Ён кіпіць горай, пытаючы, лае,

Крычыць, і б'ецца, і ў твар штурхае.

"Да хто ты, хто ты, цт рускі, ці не?"

Я дай круціцца туды і сюды,

Думаю: што б тут сказаць яму мне?

"Я не нашу, - кажу, - барады".

"Да ты, ён кажа мне, - веры якой?

Ці ты праваслаўны, ці ты паляк?"

"А дайце ж, паночку, - кажу, - мне пакой,

Да я ж тутэйшы, я ж казаў так!.."

Як сцебане, пракляты, мяне, -

Аж у вачах чырвона здалося!

Каб я ж чым-кольвек у якой віне,

А то не ведаць, скуль узялося?

Я кажу гэтак: "Калі ж ужо так,

Што васпан б'ешся без дай прычыны,

То мусіць і праўда, што я паляк

І буду паляк я ад гэтай гадзіны!.."

О так-то хрысцілі мяне казакі

З тутэйшага ды ў палякі!

Францішак Багушэвіч. Творы. Мінск, 1998. С. 41-43


125. Францішак Багушэвiч. З прадмовы да "Дудкi беларускай".1891 г.

Братцы мiлыя, дзецi Зямлi - маткi маёй! Вам ахвяруючы працу сваю, мушу з вамi пагаварыць трохi аб нашай долi-нядолi, аб нашай бацькавай спрадвечнай мове, каторую мы самi, да i не мы адны, а ўсе людзi цёмныя "мужыцкай" завуць, а завецца яна "беларускай". Я сам калiсь думаў, што наша мова - "мужыцкая" мова i толькi таго. Але, паздароў божа добрых людцоў, якiя навучылi мяне чытаць, пiсаць, з той пары я шмат дзе быў, шмат чаго вiдзеў i чытаў: i пераканаўся, то мова наша ёсць такая ж людзская i панская, як i французская, альбо нямецкая, альбо i iншая якая. Чытаў я цi мала старых папераў па дзвесцi, па трыста гадоў таму пiсаных у нашай зямлi i пiсаных вялiкiмi панамi а нашай мовай чысцюсенькай, як бы вот цяпер пiсалася. Увiдзеўшы гэта, я часта думаў: божа ж мой, божа! Што ж мы за такiя бяздольныя?! Якаясь маленькая Булгарыя - са жменя таго народу - якiясьцi Харваты, Чэхi, Маларосы i другiя пабратымцы нашыя... маюць па-свойму пiсаныя i друкаваныя ксёнжачкi i газеты, i набожныя, i смешныя, i слёзныя, i гiсторыйкiя, i баечкi; i дзеткi iх чытаюць так, як i гавораць, а ў нас як бы захацеў цыдулку цi да бацькi лiсток напiсаць па-свойму, дык можа б i ў сваёй вёсцы людзi сказалi, што "пiша па-мужыцку", i як дурня абсмяялi б! А можа i сапраўды наша мова такая, што ёю нiчога добрага нi сказаць, нi напiсаць не можна? Ой, не! Наша мова для нас святая, бо яна нам ад бога даная, як i другiм добрым людцам, i гаворым жа мы ёю шмат i добрага, але так ужо мы самi пусцiлi яе на здзек, не раўнуючы, як i паны вялiкiя ахотней гавораць па-французску, як па-свойму. Нас жа не жменька, а з 6 мiльёнаў - больш i шмат больш, не раўнуючы, як жыдоў, напрыклад, або татар цi армян, а пакажы ваша ж хоць адну ксёнжачку цi аб гаспадарцы, цi аб жыццi нашым, каб па-нашаму?

Цi ж ужо нам канечне толькi на чужой мове чытаць i пiсаць можна? Яно добра, i навет i трэба знаць суседскую мову, але наперш трэба знаць сваю. Перадумаўшы ўсё гэта, я, братцы, адважыўся напiсаць для вас сякiя-такiя вершыкi: хто iх спадабае, таму дзякуй! А хто падумае лепш i больш напiсаць, таму чэсць вечная i ад жывых людзей i ад бацькавых касцей! А пiсаць ёсць шмат чаго!

Спрадвеку, як наша зямелька з Лiтвой злучылася, як i з Польшчай з'ядналася дабравольна, дык усе яе "Беларусiяй" звалi, i недарма ж гэта! Не вялiкая, не малая, не чырвоная, не чорная яна была, а белая, чыстая: нiкога не бiла, не падбiвала, толькi баранiлася.

Шмат было такiх народаў, што страцiлi наперш мову сваю, так як той чалавек перад скананнем, катораму мову займе, а потым i зусiм замерлi. Не пакiдайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмерлi! Пазнаюць людзей ці па гаворцы, ці па адзежы, хто якую носе; ото ж гаворка, язык і ёсць адзежа душы.

[...] Можа, хто спытае: гдзе ж цяпер Беларсуь? Там, братцы, яна, гдзе наша мова жывець: яна ад Вільні да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчак і вёсак…

Мацей Бурачок

Беларуская лiтаратура ХIХ ст. С. 250-251


126. З прадпiсання графа Мураўёва гродзенскаму губернатару. 8 лiпеня 1864 г.

СЕКРЕТНО.

По Высочайшему повелению внесена была в Западный комитет всеподданейшая моя записка касательно вопросов об устройстве Северо-Западного края.

Западный комитет в заседании 17 и 19 мая [...] нашёл неподлежащим никакому сомнению признание Северо-Западного края русским, составляющим древнее достояние России; поэтому руководствуясь мерами строгой справедливости, постановил непременным правилом, чтобы в Северо-Западном крае не было отнюдь допускаемо ни малейших признаков польской пропаганды и оказываемо снисхождений и уступок, а принимались бы строгие и неуклонные меры для противудействия и совершенного подавления не только преобладания, но и проявления польского элемента, чуждого стране и враждебного законному Правительству и русской народности. Согласно с мнением моим Комитет признал, что меры эти должны касаться:

1. Упрочение и возвышение русской народности и православия посредством устройства быта крестьян и распространения общественного образования в духе православия и русской народности [...];

4. Замещение лицами русского происхождения высших служебных мест, а равно мест отдельных начальников, и тех, которые находятся в непосредственном соприкосновении с народом;

5. Водворение русского элемента в крае, посредством поселения русских крестьян и продажи имений русским всех сословий.

На журнале Комитета е.и.в. 27 мая сего года Высочайше соизволил написать собственноручно: "Исполнить".

НГА РБ у Гродне. Ф. I, воп. 6, ад. з. 1919, арк. 1-3


127. З iнструкцыi, зацверджанай Аляксандрам II.1864 г.

Для привлечения чиновников русского происхождения военного и гражданского званий на службу по гражданскому ведомству в западные губернии и для поощрения их к продолжению там службы, а других благонадёжных лиц, русского же происхождения, к постоянному в том крае водворению, назначаются в продажу таковым лицам, без торгов, лежащие в тех губ. свободные, за наделом государственных крестьян и другого состояния людей, казённые земли, фермы и имения, а равно поступившие в казённое ведомство недвижимые имущества в городах [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 578


128. Рускiя чыноўнiкi i землеўладальнiкi ў Беларусi.

Рускiя ў Лiтве - гэта прышлы народ, якi зусiм не звязаны з iнтарэсамi краю. Выключэннем з"яўляюцца толькi каланiсты-стараабрадцы, якiя жывуць на лiтоўскай зямлi ўжо некалькi стагоддзяў. Буйныя рускiя землеўладальнiкi звычайна не жывуць у сваiх маёнтках i iмкнуцца пазбыцца iх, абы толькi знайшоўся добры купец. Рускiя чыноўнiкi - гэта верныя служкi палiтыкi русiфiкацыi края. Яны не могуць не адчуваць сябе чужынцамi ў Лiтве. Дарэчы, памiж зрусiфiкаванымi беларусамi i выхадцамi з карэннай Расii, якiя звычайна займаюць лепшыя пасады, iснуе ўзаемная непрыязнасць. Першыя ахрысцiлi другiх "нашэсцем". У сваю чаргу прышлыя рускiя трактуюць "рускiх" беларускага паходжання з непрыхаванай пагардай i падазраюць iх нават у прыхiльнасцi да польскасцi. Зразумела, зусiм дарэмна.

Рускiя - гэта адзiная нацыянальная група ў Лiтве, якой не датычаць нiякiя абмежаваннi. Наадварот, улады, пачынаючы з 1830 г., рабiлi ўсё, каб забяспечыць iм усебаковае развiццё, матэрыяльны прыбытак i панаванне.

Wasilewski L.Litwa i jej ludy. Warszawa, 1907. S. 56-57


129. Са справаздачы папячыцеля Вiленскай навучальнай акругi за 1865 г.

В 1864 г. с назначением по Высочайшему соизволению 50 процентной прибавки к жалованью всем лицам русского происхождения, служащим в Виленском учебном округе, доставлена была управлению округа возможность произвести коренную реформу в педагогическом составе учебных заведений: все учителя поляки были уволены от должности и на их места вызваны из

внутренних губ. благонадёжные лица православного исповедания. [...]

Дакументы i матэрыялы па гiсторыi Беларусi. Т. II. С. 578


130. З паведамлення Мiнскага епархiяльнага вучылiшчнага савета. 2 верасня 1900 г.

Минский епархиальный училищный совет в заседании 7 августа с.г. слушал изданный по резолюции его преосвященства указ святейшего правительственного Синода от 26 мая с.г. за N 3427, коим св. Синод уведомляет о Высочайшей отметке, воспоследовавшей на всеподданейшем отчёте за 1894 г. о состоянии Виленского, Ковенского и Гродненского генерал-губернаторства. В этом отчёте по свидетельству генерал-адъютанта Троцкого [видно], что из посещения им народных школ в самых глухих уголках края он вынес глубокое убеждение в необходимости в тех местностях, где сплошное католическое население, учреждать только министерские школы, последовала Высочайшая е.и.в. отметка: "Вообще нужно стремиться к насаждению на окраинах русской школы, а какой именно следует обсуждать в каждом случае отдельно".

Документы и материалы по истории Белоруссии (1900-1917). Т. ІІІ

/ Под ред. В.Н.Перцева. Минск, 1953. С. 262


131. Адукацыя i русiфiкацыя Беларусi

Русiфiкацыя Беларусi, баязьлiва распачатая пры цары Мiкалае I (па ўсiх дакладах у справе русiфiкацыi цар нязьменна пiсаў "действовать осторожно и неторопливо"), шырокаю рэчкаю разьлiлася пасьля паўстаньня 1863 г. Да паўстаньня было наадварот: насяленьне, напалоханае гвалтоўным наварочваньнем на праваслаўе, шукала парады ў больш знаёмага яму апалячанага каталiцкага духавенства, i тады паланiзацыя, апанаваўшая раней толькi вярхi грамадзянства - паноў - земляўласьнiкаў,- шырока ахапiла народныя, пераважна вунiяцкiя масы.

Пачынальнiкам новай русiфiкатарскай палiтыкi на Беларусi быў граф М.Мураўёў. Ён распачаў справу з таго, што пазачыняў усе мясцовыя школы, завёў усюды расейскую мову, панасылаў на Беларусь расейскiх чыноўнiкаў, а ўсе новыя школы павiнны былi праводзiць яго русiфiкатарскую палiтыку. Усё гэта рабiлася пад вiдам змаганьня з "польскiм засiльлем", з мяцежным польскiм духам. Барацьба з польскiм элементам была нятруднай, бо сялянская маса ненавiдзела польскасць, як азнаку панскага, прыгоннага. Пры такiм стане нятрудна было ўдаваць з сябе дабрадзея, i палiтыка графа Мураўёва вiдавочна расла i крэпла. Пры Мураўёве адчынiлася першая настаўнiцкая сэмiнарыя ў Маладэчне на Вiленшчыне. У сэмiнарыю набiралiся выключна сялянскiя дзецi праваслаўных бацькоў i гадавалiся там на казённы кошт у вадмыслова расейскiм духу i ў ненавiсьцi да ўсяго польскага. Усё роднае, блiзкае, беларускае высмейвалася, зьневажалася, тапталася ў гразь, i самае нявiннае спачуцьцё да беларушчыны выклiкала кару: вучня звальнялi, а з бацькi зысквалi грошы, патрачаныя на сына ў форме казённага ўтрыманьня (стыпендыi). Праз чатыры гады, скончыўшых сэмiнарыю, назначалi настаўнiкамi ў пачатковыя народныя школы. Ня трэба казаць, што гэтыя настаўнiкi былi найлепшымi правадырамi мураўёўскай палiтыкi абрусеньня.

Калi першая спроба ўдалася, то пачалi адчыняць такiя вучэльнi-сэмiнарыi ў другiх мясцох. Неўзабаве адчынiлася настаўнiцкая сэмiнарыя ў Несьвiжы на Меншчыне [...] у Сьвiслачы на Гарадзеншчыне, i ў хуткiм часе Беларусь напоўнiлася русiфiкатарамi мясцовага гатунку, меўшымi надзвычайна вялiкi ўплыў на сялянства, бо былi зьвязаны з iм сваiм сялянскiм, мужычым паходжаньнем.

Калi такiм парадкам пачатковая народная (сялянская) школа была заваявана, то для гарадскiх i павятовых школ сталi адчыняць настаўнiцкiя iнстытуты - тыя самыя сэмiнарыi, толькi вышэйшага тыпу. Першым адчынiўся Вiленскi iнстытут, побач - Глухаўскi на Чарнiгаўшчыне, а пазьней - Вiцебскi. У iнстытуты набiралi настаўнiкаў з пачатковых школ, якiх, таксама на казённы кошт, муштравалi ў далейшым русiфiкатарстве з дадаткам некаторай "навуковасьцi". Калі сэмiнарыi выпускалi сьляпых, малаграматных выканаўцаў волi начальства, то настаўнiцкiя iнстытуты гадавалi добра вымуштраваных i даволi адукаваных русiфiкатараў [...] З iнстытуту выходзiлi такiя адшчапенцы-янычары, што лiтаральна выракалiся свайго роду. Бывалi здарэньнi (жывыя яшчэ i цяпер), што такi настаўнiк-iнстытутчык не прызнаваўся пры людзях да сваiх бацькоў, бо яны былi "простыя" людзi, з "простай, мужычай" мовай.

Лёсiк Я. Культурны стан Беларусi к моманту Лютаўскай рэвалюцыi

/ Беларусь: нарысы гiсторыi, эканомiкi, культуры i рэвалюцыйнага руху.

/ пад рэд. А.Сташэўскага, З.Жылуновiча, У.Iгнатоўскага. Менск, 1924. С. 114-115


132. З успамiнаў пра народную школу ў в.Халапенiчы Барысаўскага пав. Мiнскай губ. Канец 60-х гг. ХIХ ст.

Школа была близко, в трёх шагах от бабиной хаты и совсем рядом с нашим бывшим домом. Помещалась она в бывшем больничном здании времён графа Хрептовича. Это было здание довольно обширное [...] Учились в одной большой палате и в одной комнате поменьше, а третья была вроде учительской, где стоял стол и шкап с книгами.

Уже на улице слышался мелодический шум голосов, как в потревоженном улье, когда я вошёл с отцом внутрь, гомон превратился в галдёж на разные голоса,- галдёж, который, как оказалось, не умолкал ни на минуту: все долбили уроки вслух, и это было обязательным, это была система [...]

По стенам стояли длинные парты, за которыми сидели и ребята, и взрослые парни, и девочки, и девушки, а посредине стоял стол и классная доска [...]

[Учитель] вынул из шкапа трубочку их сахарной бумаги и [...] разложил её передо мной. На ней были наклеены крупные буквы и четыре ряда по 8 или 9 букв, а пятый состоял, как я узнал позже, из 10 цифр. Взял в руки со стола деревянную указку из лучинки и "пераказаў" мне трижды первый ряд: бэ, пэ,эф, ха, цэ,чэ, ёр, яры, и с краткой, заставляя меня громко повторять вслед за ним.

Затем заставил повторять весь ряд самостоятельно, поправив раза два, предоставил меня на произвол моей детской памяти и, наказав, чтобы я твердил беспрерывно, ушёл продолжать прерванную нашим приходом работу по выспрашиванию уроков.

Это было совсем не то, что я себе представлял: нечто совсем для меня странное и непонятное. Но я усердно стал повторять эти странные звуки, тыча в них по очереди указкой, мне врученной. Но рядом со мной сидел уже три года Миколка Голован с книжкой, а с другой стороны первогодок с такой же хартией, как у меня [...] которые, когда Иван Баранок (памочнiк настаўнiка-А.С.) повернулся к нам спиной [...] подтолкнули меня в бок и в качестве людей бывалых показали мне, как можно извлекать удовольствие из школьного галдежа. Это очень просто: надо обеими руками закрыть уши и затем более или менее быстро, меняя ритм, открывать и закрывать, и получается очень приятное: а-ва-вав, а-ва-вав... Это называлось "музыкой" [...].

Мне это показалось очень занятным, и я довольно долго упражнялся в новом искусстве, пока не опомнился, что ведь я не для этой забавы сюда пришёл. Опомнившись, я взял как следует в руки указку и стал твердить: бэ, пэ, эф... И тут стоп! Не тут то было! Ясно чувствую, что не то. Потерял порядок. Тут меня ужас охватил, когда я представил себе возможные последствия этой утраты. И я, покрывая весь галдёж горестным плачем, завопил: "А Божа ж мой, Божа, забыўся, забыўся!" Раздался громкий смех. Смеялся и сам И.Баранок. И ничего страшного не последовало: он подошёл ко мне, улыбаясь,"пераказаў" ещё раз и, приказав твердить неотступно, пошёл справлять своё дело [...]

За две зимы моего обучения в школе (1868-1870) дневной распорядок был один и тот же: до обеда зубрёжка и выспрашивание уроков, после обеда письмо и изредка для старших обучение по счёту; затем общее богомоление - и по домам [...] Процесс обучения был очень прост. Баранок сначала выслушивал заданный урок. Если вы ошиблись, он нащёлкает по лбу, норовя попадать по одному месту. Это лёгкое наказание. Или "накруцiць за вушы", или надёргает за волосы - это серьёзней. Или нахлопает линейкой по рукам, или же поставит на колени. Смотря по расположению своего духа или степени вашей неумелости и незнания. Затем ещё раз перескажет и пойдёт к следующему.

Если вы прочитали правильно, он вам перескажет следующий урок, слог за слогом. Ваше дело запомнить или догадаться, что из бэ и а выйдет ба [...]

Самым слабым местом "старой школы" была арифметика. Не знали, как ей учить. Правда, не знали, как учить и всему прочему [...] Иные, просидев 2-3 зимы, так и уходили ни с чем; но так все учили,и никто не знал, что можно учить наче. Но всё же нечто выносили, хоть уменье читать по-печатному и, с грехом пополам, написать свою фамилию. Что касается арифметики, то большинство еле-еле знали цифры попроще.

Богданович А. Мои воспоминания // Неман. 1994. № 7. С. 31-40


133. З успамiнаў пра народную школу ў г.Глуску Магiлёўскай губ. 1903-1904 гг.

Калi мне споўнiлася 7 гадоў, а майму старэйшаму брату было ўжо гадоў дзесяць, паўстала патрэба аддаць нас у школу. Школы ў нашай в. Байлюкi, што на Бабруйшчыне, ня было. Найблiжэйшая школа была ад нас кiляметраў чатырнаццаць у мястэчку Глусак (г.Глуск-А.С.) [...] Гэта не такая вялiкая далячыня: кажную нядзелю езьдзiлi зь вёскi ў мястэчка - хто дровы на продаж вазiў, хто ў царкву езьдзiў - дык дастаўляць вучням харчы было ня цяжка. Але узьнiкала пытаньне, як у расейскай школе змогуць нас вучыць, бо ў вёсцы i дарослыя слаба ведалi расейскую мову, дзецi - ж амаль нiчога не разумелi [...] I таму на вясковай нарадзе нашыя ды iншыя бацькi пастанавiлi, што хлапцоў трэба трошкi "абламаць" дома, а калi яны будуць крыху разумець расейскую мову адвезьцi iх у школу ў Глусак [...] Нашая вёска дзеля гэтага наняла настаўнiка [...]

Навука пачалася з навучаньня рэлiгii. Усе мы былi праваслаўнымi, таму нас вучылi па праваслаўнаму хрысьцiцца й праваслаўныя малiтвы. Разам мы пачалi вучыцца лiтараў ды чытаць цэлыя словы. Пры вучэньнi словаў сустракалiся бадай непераадольныя цяжкасьцi. Прыкладам, нам трапiлася слова ушат. Настаўнiк нам казаў, што ушат - гэта цэбар. I гэта трэба запомнiць. Далей настаўнiк казаў, што лошадь - гэта конь, весы - вагi, карман - кiшэня, портной - кравец, сапожник - шавец, кузнец - каваль i гэтак далей.

Для малых гэта было вельмi цяжка, бо незнаёмых словаў было шмат, а запамiнаць нязьвязаныя словы для дзяцей нялёгкая справа. Калi хто з нас выяўляў вялiкую цiкавасьць ды дапытваўся чаму, прыкладам, цэбар стаўся ушатом, дык зарабляў лiнейкай па далонi, i на гэтым i пытаньнi i тлумачэньнi спынялiся ды ўсё ставала "зразумелым" [...]

На трэцi год нас павезлi ў народнае чатырохгадовае "вучылiшча" ў мястэчак Глусак [...] Вучыцца тут было шмат цяжэй. Настаўнiцы гаварылi з намi пераважна па-расейску. Напачатку мы iх амаль не разумелi. Яны гэта бачылi заўсёды тлумачылi нам па-нашаму, аднак настойлiва ўсё-ж вымагалi, каб мы зь iмi гаварылi, як яны казалi, "правiльна". Нам тады не казалi, што гэтае слова па-беларуску, а тое па-расейку. Нам казалi, што гэтае слова "неправiльнае", i таму яго не трэба ўжываць у гаворцы [...]

Перад пастом сталася нешта надзвычайнае [...] У нашую школу прыехаў "папячыцель" - апякун Вiленскае навучальнае акругi. Настаўнiца вытлумачыла, што гэта найвышэйшы начальнiк над усiмi школамi ў акрузе [...]

На [...] лекцыю апякун прыйшоў разам з iнспектарам i настаўнiцай. Ён прынёс кнiжку й даў яе аднаму з вучняў, каб той прачытаў вершык, а пасьля расказаў яго сваiмi словамi. Усе вучнi мусiлi ўважлiва слухаць чытаньне й пасьля памагаць пераказваць. Памятаю, што апякун даў кнiжку хлопцу зь сяла Машнiчы, што недалёка ад Байлюкоў. Прозьвiшча хлапца было Хадаковiч. Хадаковiч быў кемкi й спрытны вучань, i ён пачаў чытаць:

Уж небо осенью дышало,

Уж реже солнышко сверкало,

Короче становился день,

Лесов таинственная сень

С печальным шумом обнажалась...

Спачатку Хадаковiч спатыкаўся ў чытаньнi. Апякун папрасiў прачытаць яго яшчэ раз. I другi раз хлопец прачытаў шмат лепш, не запiнаючыся. Тады апякун запытаўся ў вучняў, цi зразумелi яны. Усе дружна, i разам зь iмi Хадаковiч, адказалi, што зразумелi. Апякун сказаў Хадаковiчу пераказаць вершык сваiмi словамi. Хадаковiч пачырванеў, закашляўся й стаiць. Тады апякун i настаўнiца пачалi яму памагаць наводнымi пытаньнямi:-"Ну, што-ж, у восень сонца мацней грэе цi слабей?" - "Слабей." - Ну, а чаго ў восень на дрэвах i па цэлым лесе становiцца менш?" Хадаковiч крыху падумаў, пасьля-ж схамянуўся й бойка адказаў: "Вужоў становiцца менш". Недарэчнасьць адказу, вiдаць, моцна ўразiла, i ўсе трое апякун, iнспектар i настаўнiца - пераглянулiся. Апякун падыйшоў блiжэй да вучня i ўсхваляваным голасам запытаўся: "Скажы Хадаковiч, чаму табе ў галаву прыйшлi вужы?" Хадаковiч зьбянтэжыўся й таксама ўсхвалявана пачаў гаварыць: "А як-жа, а як-жа? Вось-жа тут напiсана: "уж","уж"! I ў нас у "Добрых семенах" напiсана - "уж и гадюка".- Пры гэтым ён спрытна дастаў з-пад лаўкi падручнiк "Добрые семена" i ў другой частцы падручнiка хуценька знайшоў малюнак з подпiсам "Уж и гадюка".

На твары Хадаковiча зьявiлася пераможная ўсьмешка. Аднак апякун ад гэтага дыялёгу адразу пахмурнеў й неяк сумна загадаў Хадаковiчу сесьцi [...]

Ад нас апякун пайшоў да вучняў першага году навучаньня. Зь iмi ён прабыў няпоўную гадзiну. У гэтым аддзеле былi сямiгадовыя дзецi - першы год з вёскi ў места. Расейскае мовы яны зусiм не разумелi, i настаўнiца кажнае слова з расейскае мовы перакладала на беларускую, а пасьля тлумачыла яшчэ па-беларуску й цэлы сказ. Ня толькi апякуну, але й нам, крыху старэйшым вучням, было вiдавочна, як цяжка гэным малым давалася разуменьне чужое мовы ў школе. Бадай кажнага вечара й на перапынках малыя ў нас пыталiся, а што такое топор, рожь, глаза, полотенце, кушать, сапоги ды iншае. Далёка не заўсёды й мы маглi дапамагчы ў гэтым меншым. Асаблiва дрэнна было з вымаўленнем. Нiхто нi з нас вучняў, нi з дарослых, якiя прыходзiлi да нас, вымаўленьня расейскага не ведаў. На лекцыях-жа, на працягу пяцьдзесяцёх хвiлiнаў, трыццаць пяць напэўна трацiлася на тое, каб вучнi нешта зразумелi й правiльна вымаўлялi па-расейску. Удадатак, дзевяцьдзесят працэнтаў зместу падручнiкаў было пабудавана на расейскiм матэрыяле: апiсаньнi Расеi, звычаяў, расейскай лiтаратуры. Усё гэта вырабляла ў нас неахвоту да школы, i шмат хто школу кiдаў.

Кiпель Я. Як нас вучылi //Спадчына. 1995. № 3. С. 75-88


134. Нацыянальны склад насельнiцтва беларускiх губ. на падставе матэрыялаў Першага ўсеагульнага перапiсу насельнiцтва Расiйскай iмперыi 1897 г. Табліца.

Губерні

Беларусы

(чал.)

Палякі

(чал.)

Рускія

(чал.)

Яўрэі

(чал.)

Украінцы

(чал.)

Літоўцы

(чал.)

Татары

(чал.)

Мінская

у т.л. у

гарадах

1 633 091


26 665

64 617


16 124

83 999


43 770

343 466


132 278

10 069


1 559

-

-

4 059


2 135

Магілёўская

у т.л. у га-радах

1 389 782


44 152


17 526


4 086


58 155


19 167


203 507


77 082


3 559


1 157


3 600


1 200

-


-


Віцебская

у т.л. у га-радах

788 599


28 738

50 377


17 633

198 001


47 787

174 240


112 480

420


346

2 235


327


-

-

Гродзенская

у т.л. у га-радах

705 045


22 996

161 662


32 162

74 143


38 125

278 542


146 907

362 526


5 925

3 366


93

2 420


1 736

Віленская

у т.л. у га-радах.

891 903


15 057

130 054


52 780

78 623


36 178

202 374


85 250

913


654

279 720


3 581

1 969


1 223


Документы и материалы по истории Белоруссии (1900-1917). Т. ІІІ. С. 30


135. З даследаванняў М.Доўнар-Запольскага i Д.Шэндрыка.

Белорус отличается бережливостью, почти скупостью, расчётливым ведением хозяйства. На работе он отличается замечательной выдержкой, которая так мало гармонирует с его физической хилостью. Оттого белорусы - прекрасные рабочие на таких трудных работах, как гонка плотов, барж, при земляных и мостовых работах.

Белорус отличается гостеприимством, склонностью к веселью и доверчивостью, хотя её можно и не сразу снискать. Отсутствие злопамятности в белорусе резко бросается в глаза всякому, кто с ним сталкивается. Вообще он обладает кроткой натурой. Весьма возможно, что эта черта, плохо понятая поверхностными наблюдателями создала легенду о приниженности, забитости белоруса. Это мнение широко распространённое, но оно далеко не справедливо. Вот, например, впечатление, вынесенное беспристрастным наблюдателем. "Ходячие представления о типе белорусского крестьянина,- говорит г. Грузинский, - рисуют его неказистым... тщедушным, придавленным тяжёлой жизнью в болотистом, бедном краю. Мои личные впечатления были не таковы. Я увидел белоруса крепкого сложения, хотя и худощавым... Но главное, я не заметил и следа угнетённости, забитости. Манера держать себя и говорить, действительно, отличалась от великорусской своей медлительностью, сдержанностью, но в ней виделась скорее степенная важность, не лишённая достоинства. Выразительные физиономии встречаются очень часто, а среди женщин и девушек много прямо красивых лиц".

Эта характеристика особенно важна потому, что это наблюдение заезжего москвича. Но, спрашивается, почему же создалось, сделалось ходячим вообще невыгодное представление о белорусе? Это объясняется вот чем: в 60х годах русские публицисты изо всех сил старались представить белорусов самым несчастным, самым угнетённым народом в мире для того, чтобы показать, как тяжело отразилось в крае господство польских помещиков и евреев. Публицисты тогда наговорили много нелепого, много неверного, забывая, что крепостное право окреплялось русскими законами, что оно едва ли легче было и в Великороссии, и что везде оно имело тяжёлые последствия. Теперь пора уже русскому обществу отвыкать от этих предрассудков.

Россия. Полное географическое описание. Т. 9. С. 156-158


136. З даследаванняў Аркадзя Смолiча.

Розныя аўтары па-рознаму апiсывалi характар беларуса. Каб давесьцi, што беларусы ёсьць нейкаю нiжэйшаю расаю, а гэта было патрэбна нашым iмперыялiстычным суседзям, шмат хто з этнографаў пануючых народаў прадстаўляў беларуса напоўдзiкуном. Трэба было шмат сумленнае працы праўдзiвых вучоных, каб развеяць гэтыя памылковыя погляды.

Беларус ня мае ў характары тае рызыкi, адкрытае i грубае прастаты, характэрнае для маскоўца; ня мае, йзноў-жа, лёгкадумнасьцi, сьвецкасьцi i самахвальства, якiмi гэтак часта вызначаюцца палякi. I ад украiнца, з якiм наагул беларус мае шмат супольнага, адзначаецца ўсё-ж ён сваiм шчырэйшым сэрцам, ды можа, крыху большаю рухавасьцю. Наагул, характар беларуса больш паважны, спакойны i рахманы з добра разьвiтаю воляю, панаваньнем над сабою i вытрываласьцяю ў працы. На першы погляд здаецца беларус крыху недаверчывым i скрытным; у кожным разе ён ня гэтак лёгка зыходзiцца з людзьмi, як масковец. Затое, як толькi ён абзнаёмiцца з новым чалавекам i пераканаецца ў яго няшкоднасцi, робiцца ён i даверчывым i шчырым, можа не праз меру, але ў кожным разе нагэтулькi, каб завязаць самыя прыязныя адносiны.

Беларус добры гаспадар, шануе капейку, а крыху, можа, i скупаваты. Гэта не перашкаджае, аднак, яму быць вельмi гасьцiнным; як,можа, нi ў аднаго з народаў, перахавалася ў беларусаў гэтая старая славянская цната. Ведаюць добра аб гэтым людзi, якiм даводзiлася пехатою праходзiць па Беларусi. Падарожнага ў беларускай хаце вельмi ахвотна прыймуць, накормяць i ня толькi ня возьмуць за гэта платы (што ўважаюць сабе за абразу), але яшчэ i падзякуюць, што зайшоўся. Беларус iзноў-жа любiць павесялiцца; вясёласьць у яго шчырая, ад усяе душы; гэта вiдна ўжо з адпаведных песняў,прыкл., прыпевак да танцаў.

Ёсьць у характары беларуса адна важная рыса, якую згодна прызнаюць усе лепшыя этнографы. Беларус ня помнiць злога i лёгка даруе сваiм крыўдзiцелём. Пачуцьцё помсты ў iм неразьвiта, што адрозьнюе яго нават ад украiнца, дый шмат ад якiх народаў [...]

Цiкава адзначыць, што ня гледзячы на гэта, беларус ў расейскай армii лiчыўся найлепшым салдатам: адважным, цьвёрдым, вытрывалым. Недахват ваяўнiчасцi, значыць, трэба тлумачыць толькi гэтай лагоднасьцяю, рахманасьцяю беларускага народнага характару; беларус рад каму хаця саступiць, абы была згода. Зразумела, што пры гэткай, лiшняй, можа, мiралюбiвасьцi гiсторыя беларускага народу i не магла ўлажыцца iншым спосабам, як яна ўлажылася. Беларус быў увесь час вельмi прыдатным да ролi грамадзянiна будучыны,тае будучыны, калi справядлiвасьць запануе мiж народамi, але быў мала падгатаваным да змагання за быт, за жыцьцё, якое йшло вакола яго i яго коштам, але на яго шкоду [...]

Тых навет, хто прадстаўляў сабе беларуса з найгоршага боку, заўсёды дзiвiлi прыгажосць i багацце яго народнае паэзii, якую стварыў ён у жыцьцi цяжкiм, запрацаваным, загнаным. Мае беларус душу мягкую, з надзвычайна разьвiтаю ўражлiвасьцiю ды фантазiяю. Дзякуючы iм, стварыў ён бяз лiку цудоўных казак i прыгожых высокапоэтычных песьняў, насялiў сьвет вакола сябе разнароднымi духамi, благiмi й добрымi, i жывець напалову ў сьвеце гэтых духаў, не раўнуючы бы якi чараўнiк [...]

Тады, як у казках i легендах, ды ў народных звычаях, адбiваецца багатая фантазiя беларуса, у песьнях выяўляецца глыбiня яго душы, далiкатная, поэтычная, глыбака задуманая i найчасьцей нейкая засмучаная. Богушэвiч у "Дудцы Беларускай" гаворыць аб беларускай жалейцы, што яна "енча, а ня йграе, як нi выйгравай ты, а яна смутная", смутны голас дае. Гэныя словы можна сьмела аднесцi i да народнае беларускае песьнi; калi ня зьмест, дык голас яе ў большасцi поўны задумы i смутку. Гэта можа i зразумела. У жыцьцёвай i гiстарычнай барацьбе гэтулькi разоў беларус меў няўдачы, што жыцьцёрадасны i сьвяточны настрой нiяк ня можа ў яго быць частым i звычайным.

Смолiч А. Географiя Беларусi. 4-е выд. Мiнск, 1993. С. 134-138


ПЫТАННІ І ЗАДАННІ.

1. Для якiх нацыянальных супольнасцей акрамя беларусаў зямля Беларусi стала Радзiмай?

2. Ахарактарызуйце ўмовы, у якiх адбываўся працэс утварэння беларускай нацыi. Якiя меры па русiфiкацыi края, на думку графа М.Мураўёва, былi першачарговымi i чаму? Пералiчыце асноўныя накiрункi палiтыкi русiфiкацыi Беларусi ў другой палове ХIХ ст. Якiя вынiкi мела гэтая палiтыка?

3. Якое месца ў палiтыцы русiфiкацыi займала адукацыя? Якое значэнне мела руская мова адукацыi ў народнай школе? Цi не памыляўся рускi журналiст i гiсторык М.Пагодзiн, калi пасля наведвання народных школ на Полаччыне з задавальненнем адзначаў, што ўбачыў там у большай ступенi рускiх, чым, напрыклад, жыхары Падмаскоўя? (Адказваючы на гэтыя пытаннi яшчэ раз выкарыстайце апошняе пiсьмо К.Калiноўскага.)

4. Якiя прыродныя, культурныя i гiстарычныя фактары, на погляд беларускiх народнiкаў, спрыялi ўтварэнню беларускай нацыi? Пералiчыце асноўныя аргументы доказу iснавання беларускай нацыi. Цi пагаджаецеся вы з iмi? Пракаменцiруйце заклiкi беларускiх народнiкаў: "Далоў эксплуатацыю! Мы самi жадаем кiраваць сабою! Далоў чужыя рукi! Беларусь для беларусаў, а не для чуждых элементаў! Мы самi павiнны заваяваць сабе свабоду, не спадзяючыся на iншых!" Чаму яны лiчылi, што, толькi абапiраючыся на ўласную культуру i традыцыi, Беларусь здолее адрадзiцца да новага самастойнага жыцця? Цi згодны вы з гэтым тэзiсам? Якой бачылi будучыню Беларусi мясцовыя народнiкi?

5. Цi можна прыняць тэрор як сродак палiтычнай барацьбы? Чаму ахвярай рэвалюцыйнага тэрору стаў цар-рэфарматар?

6. Расiйскiя публiцысты i пiсьменнiкi другой паловы ХIХ ст. звычайна паказвалi беларускага селянiна забiтай i прынiжанай iстотай, якую панаванне памешчыкаў давяло ледзь не да жывёльнага стана. Якiм выглядаў беларускi селянiн у працах этнографаў i навукоўцаў, што наведвалi беларускiя вёскi i вывучалi сялянскi побыт? Чаму апiсаннi беларускага селянiна ў першым выпадку i ў другiм сур'ёзна адрознiвалiся?

7. Якiя рысы нацыянальнага характара беларусаў адзначалi даследчыкi?

8. Якое месца ў гiсторыi беларускай культуры заняў А.Ельскi? Ахарактарызуйце ролю ў развiццi беларускай культуры ХIХ ст., якую адыгралi многiя нашчадкi апалячанай ў ХVII-ХVIII стст. беларускай шляхты. Цi можна польскiх памешчыкаў беларускага або лiтоўскага паходжання цалкам атаясамлiваць з польскiмi памешчыкамi з-пад Варшавы цi Кракова?

9. Як вы разумееце словы Ф.Багушэвiча: "Не пакiдайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмерлi!" Цi згодны вы з такой высокай ацэнкай мовы ў жыццi асобнага чалавека i цэлага народа?


Становiшча сялян i рабочых. Вызваленчы рух у 80 - 90-х гг. ХІХ ст.

137. З назiранняў падарожнiка. 90-я гг ХIХ ст.

Быт белоруских крестьян далеко не может быть назван богатым. Только в Могилёвской губ., самой плодородной и населеной из белорусских губ., жители не терпят нужды. Самой поразительной бедностью отличается Витебская губ. Почва в ней малоплодородна, и жители сильно страдают в голодные годы. Урожаи в этой губернии даже и в лучшие годы не превышают сам-третей. К тому же и крестьянские наделы не настолько велики, чтобы прокормить белоруса с семьёй [...]

От горького житья в родной деревне белорус покидает свой дом и с лопатой на спине идёт искать заработка на чужой стороне. Из Витебской губ. ежегодно тысячи белорусов уходят в Петербург, а ещё больше в Москву. Белорусы известны, как хорошие землекопы и поэтому на всех производимых земляных работах можно встретить их целыми партиями [...] Заработав немного денег, белорус возвращается в родимую хату на прежнее житьё, потому что заработаных денег хватает ненадолго и приходится либо опять идти в чужую сторону, либо голодать на родине. Впрочем и на чужбине жизнь белоруса несладка: ходят они и без работы, терпя голод и холод, и много их погибает вдали от родины при работе на какой-нибудь железной дороге.

Майков Г. Белорусский край. Спб., 1898. С. 35-37


138. З данясення магiлёўскага губернатара пра хваляваннi сялян в. Зборава. 1883 г.

[ 24 чэрвеня 1883 г.]

Крестьяне д. Зборово Кистенёвской вол. Рогачёвского у. самовольно захватили луговой участок земли в 123 дес., принадлежащий помещику Выковскому, и на все увещания местных властей возвратить незаконно захваченную ими землю отвечали отказом и неповиновением [...]


[12 ліпеня 1883 г.]

Имею честь доложить в.с. (мiнiстру ўнутраных спраў-А.С.), что для успешнейшего приведения крестьян д. Зборово в повиновение мною сделано было распоряжение, чтобы по вступлению войска крестьянин этой деревни запасной рядовой Степан Демьянов, подстрекательствами которого непокорность поддерживалась, был задержан, а вместе с тем я вызвал в г. Могилёв рогачёвского исправника, находившегося в отпуске, для дачи ему необходимых по этому делу указаний. По прибытии последнего получена была из Рогачёва телеграмма, что при звадержании Демьянова зборовцы выразили открытое сопротивление, впоследствии оказалось, что они пытались силою воспрепятствовать задержанию Демьянова и при этом даже нанесли ушибы одному офицеру и двум рядовым, но нападение их войска силою же отразили, не причинив никому повреждения, а тем менее увечья.

Сопротивление, выраженное в столь острой форме зборовцами, вынудило меня указать рогачёвскому исправнику, что при таком положении представляется необходимость в принятии самых энергических мер для прекращения своевольства и буйства означенных крестьян [...]

Получив мои указания, рогачёвский исправник отправился на место и после двухдневных увещаний, не приведших к желаемым результатам, так как крестьяне продолжали упорствовать в неповиновении и не хотели сознаться в своей вине, он [...] вынужден был наказать более виновных розгами, после чего все зборовцы бросились перед ним на колени, сознались в своей вине, просили помилования и составили письменный приговор о раскаянии и прекращении захвата.

Докладывая о вышеизложенном, считаю обязанность присовокупить, что в наказание за выраженное зборовцами упорное неповиновение мною [...] определено: продолжить экзекуционное занятие войсками д. Зборово до 23-го числа сего июля месяца.

Белоруссия в эпоху капитализма. Т. 1. С. .231-232


139. З данясення мiнскага губернатара аб узброенным супрацiўленнi сялян хутара Алескае Мозырскага пав.12 студзеня 1889 г.

Для исполнения возложенного съездом мировых судей Мозырского округа на пристава 1-го стана Мозырского у. поручения относительно взыскания [...] c жителей хутора Алескае мещан: М.Шевченко 423 руб., И.Цалко 180 руб. и П.Прокопенко 148 руб.50 коп. штрафа в пользу помещика И.Ансельма за порубку леса, упомянутый пристав, 4-го сего января, совместно с поверенными помещика Ансельма, тремя полицейскими урядниками, двумя сотскими, тремя десятскими и двумя понятыми отправился на место в хутор Алескае, но при въезде в оный встречен был толпою жителей приблизительно около 25 человек, которые, вооружившись кольями, цепами и палками, начали наносить [удары] урядникам, сотским, десятским и понятым c целью прогнать их из хутора; когда же пристав приказал обезоружить толпу и объяснил ей причину своего прибытия, то толпа вновь стала вооружаться кольями и, воспрепятствовав входу пристава в дома ответчиков, имущество которых подлежало описи, разогнала скот, принадлежащий И.Цалко, и часть скота других двух ответчиков.

После входа в дом должника Прокопенки толпа ворвалась в этот дом, разбила чернильницу, побила урядника Корзуна и не допустила к составлению описи и протокола [...] В драке же преимущественно принимали участие женщины, подстрекаемые мужчинами, кричавшими: "Убивайте их, на женщин суда нет".

Хотя толпа и разогнала скот должников, но по распоряжению пристава часть скота, принадлежащего Прокопенко и Шевченко, была задержана, при сопровождении которого вышеупомянутые лица покушались отбить таковой, и когда попытка их не удалась, то они продолжали наносить удары сопровождавшим, ругали пристава площадными словами и хватали за одежду.

Белоруссия в эпоху капитализма. Т. 1. С. 251-252


140. Умовы працы на Магiлёўскай тытунёвай фабрыцы. З апiсання Магiлёўскай губернi за 1884 г.

Внутреннее устройство фабрики и производство изделий в ней основано главным образом на силе и приложении физического труда рабочих. Заведение, выпускающее изделий на сотни тысяч, снабжено в этом отношении аппаратами, состоящими из чугунных машинок, ручных станков и других мелких вещей, стоящих в общей сложности всего 1 163 руб. Все эти незамысловатые аппараты приводятся в движение руками рабочих, продающих здесь свой труд за баснословно дешёвую плату. Все рабочие [...] из самого бедного класса населения.Большую часть их составляют несовершеннолетние и даже лица женского пола.

За беспримерно ничтожную плату, доходящую до 3 руб. в месяц на всём своём содержании для постоянных и до 4 коп. за сотню папирос для работающих издельно, заводчики имеют [...] в высшей степени искусных рабочих. Работы постоянных рабочих продолжаются минимум 12 часов в сутки, а работающие издельно не жалеют себя и не думают считать часов своего дневного труда. При неизбежной, на всякой вообще табачной фабрике, убийственной для дыхания атмосфере, пользуясь обилием постоянного предложения труда [...] владельцы табачной фабрики очевидно не слишком внимательны и сами к удобствам помещения рабочих [...]

Несмотря даже на недавно устроенную вентилизацию, подобная атмосфера не перестаёт убивать здоровье рабочих, особенно детей, вследствие страшной тесноты рабочих отделений.

Только отделение крошильное отличается просторностью, все же остальное суть - ничто иное, как грязные конуры, сплошь занятые массами народа с едва остающимся посреди тесным и узким проходом. По самому устройству труда, большею частию требующего согнутого положения организма, постоянно однообразных движений, упражняющих и развивающих одни органы тела рабочего в ущерб другим, рабочие, пробывшие на фабрике более или менее долгое время, особенно дети, выглядят жалкими, истощёнными, с сухими бледными лицами, лихорадочно блестящи ми воспалёнными глазами и почти всегда с неровным учащённым дыханием [...]

Хрестоматия по истории Белоруссии. С. 313


141. Першыя рабочыя гурткi ў Мiнску. 80-я гг. ХIХ ст.

Систематическая пропаганда среди еврейских рабочих в Минске начата была в 1883 или 1884 г. Ефимом Хургиным, вскоре по выходе его из тюрьмы, где он содержался по какому-то народовольческому делу.

Летом 1884 г. в Минск приехал Эмиль Абрамович, проведший год в Париже по окончанию Гродненской гимназии; он попытался вступить в отношения с Хургиным, с целью работать сообща в кружках последнего, но у Хургина конспирация была возведена в культ. Приезжий юноша, нигде не сидевший [...] встретил у него крайне холодный приём. Абрамович решил действовать самостоятельно. Он свёл знакомство с типографией рабочих (так у тэксце-А.С.), как наиболее интеллигентных, образовал кружок, стал с ними заниматься сначала естествознанием, а сойдясь поближе, перешёл к пропаганде социализма.

Абрамович имел необычайное влияние на рабочих, не только как талантливый лектор, но и как человек редких душевных качеств, беззаветно, до полного самозабвения, преданный делу. Это был демократ не только на словах, но и по натуре; в нём не было ни капли генеральства, с рабочими он держался просто, как товарищ, без всякого проблеска покровительственного тона; он никого не подавлял своим авторитетом, рабочие искренне любили его и относились к нему с глубоким уважением [...]

Знакомство моё с его кружком состоялось при весьма романтической обстановке.[...] Мы всегда искали самых уединенных мест, а потому сошлись тёмной ночью за городом на солдатском кладбище [...]

На этой сходке я ознакомился с планом занятий, который был выработан Абрамовичем и продержался в кружках Северо-Западного края в течение более чем 10-летнего пропагандистского периода, предшествовавшего организации БУНДа.

Все кружки разделялись на три степени: 1. Кружки грамотности, в которых рабочих учили русскому чтению и письму; 2. Кружки естествознания; 3. Кружки социалистические. Новички принимались только в кружки первой и второй степени, в кружки третьей степени выбирались только молодые люди и девушки, прошедшие через кружок второй степени.

[...] Пропаганда в рабочих кружках того времени ограничивалась анализом экономических оснований капиталистического строя и начертанием социалистического идеала. Политических вопросов касались мало.

[...] О классовой борьбе в то время велись только теоретические разговоры; практического значения ввиду малочисленности наших сил при раздроблении еврейских рабочих в мелких ремесленных мастерских, эти рассуждения не имели. Самыми крупными предприятиями у нас были типографии, там положено было основание профессиональному союзу типографских рабочих. Хозяева сразу обнаружили классовый инстинкт и стали донимать придирками рабочих, принадлежащих к социалистическим кружкам. Но до открытого конфликта дело не дошло.

Летом 1886 г. независимо от нас вспыхнула стихийная забастовка обойщиков. Мы сейчас же поспешили на помощь забастовщикам [...] Бастовало всего десятка полтора рабочих одной мастерской. Хозяин собирался было выписать рабочих из Вильны, но стачка через несколько дней закончилась соглашением. Была ещё забастовка учеников еврейского ремесленного училища.

[...] Сколько в наших кружках было всего рабочих, учесть было трудно.[...] По всей вероятности было не менее 250 человек. Спустя 2 года я предпринял объезд главных центров Северо-Западного края: в Белостоке и Гродно не оказалось рабочих кружков, а в Вильне [...] кружок из четырёх рабочих.

Гурвич И. Первые еврейcкие рабочие кружки // Былое. 1907. № 6. С. 65-74


142. З Манiфеста РСДРП.1898 г.

50 лет тому назад над Европой пронеслась живительная буря революции 1848 г. Впервые на сцену выступил - как крупная историческая сила - современный рабочий класс. Его силами буржуазии удалось смести много устарелых феодально-монархических порядков. Но буржуазия быстро рассмотрела в новом союзнике своего злейшего врага и предала и себя, и его, и дело свободы в руки реакции. Однако было уже поздно: рабочий класс на время усмиренный, через 10-15 лет снова появился на исторической сцене с удвоенными силами, с возросшим самосознанием, как вполне зрелый боец за своё конечное освобождение.

Россия всё это время оставалась, по-видимому, в стороне от столбовой дороги исторического движения. Борьбы классов в ней не было видно, но она была, и главное, всё зрела и росла. Русское правительство с похвальным усердием само насаждало семена классовой борьбы, обездоливая крестьян, покровительствуя помещикам, выкармливая и откармливая на счёт трудящегося населения крупных капиталистов. Но буржуазно-капиталистический строй немыслим без пролетариата или рабочего класа. Последний родится вместе с капитализмом, растёт вместе, крепнет и по мере своего роста всё больше и больше наталкивается на борьбу с буржуазией.

Русский фабричный рабочий, крепостной и свободный, всегда вёл скрытую и явную борьбу со своими эксплуататорами. По мере развития капитализма размеры этой борьбы росли,они захватывали всё большие и большие слои рабочего населения. Пробуждение классового самосознания русского пролетариата и рост стихийного рабочего движения совпали с окончательным развитием международной социал-демократии, как носительницы классовой борьбы и классового идеала сознательных рабочих всего мира. Все новейшие русские рабочие организации всегда в своей деятельности сознательно или бессознательно действовали в духе социал-демократических идей. Силу и значение рабочего движения и опирающейся на него социал-демократии всего ярче обнаружил целый ряд стачек в России и Польше, в особенности знаменитые стачки петербургских ткачей и прядильщиков в 1896 и 1897 г. Стачки эти вынудили правительство издать закон 2 июня 1897 г. о продолжительности рабочего времени. Этот закон - как бы ни велики были его недостатки - останется навсегда достопамятным доказательством того могущественного давления, которое оказывают на законодательную и иную деятельность правительства соединённые усилия рабочих. Напрасно только правительство мнит, что уступками оно может успокоить рабочих. Везде рабочий класс становится тем требовательнее, чем больше ему дают. То же будет и с русским пролетариатом. Ему давали до сих пор лишь тогда, когда он требовал, и впредь будут давать лишь то, чего он потребует.

А чего только не нужно русскому рабочему классу? Он совершенно лишён того, чем свободно и спокойно пользуются его заграничные товарищи: участия в управлении государством, свободы устного и печатного слова, свободы союзов и собраний,- словом, всех тех орудий и средств, которыми западноевропейский и американский пролетариат улучшает своё положение и вместе с тем борется за своё конечное свобождение, против частной собственности и капитализма - за социализм.

Политическая свобода нужна русскому пролетариату, как чистый воздух нужен для здорового дыхания. Она - основное условие его свободного развития и успешной борьбы за частичноелучшение и конечное освобождение. Но нужную ему политическую свободу русский пролетариат может завоевать себе только сам.

Чем дальше на восток Европы, тем в политическом отношении слабее, трусливее и подлее становится буржуазия, тем большие культурные, политические задачи выпадают на долю пролетариата. На своих крепких плечах русский пролетариат должен вынести и вынесет дело завоевания политической свободы. Это необходимый, но лишь первый шаг к осуществлению великой исторической миссии пролетариата - к созданию такого общественного строя, в котором не будет места эксплуатации человека человеком. Русский пролетариат сбросит с себя ярмо самодержавия, чтобы с тем большей энергией продолжать борьбу с капитализмом и буржуазией до полной победы социализма [...]

Хрестоматия по истории Белоруссии. С. 318-319

ПЫТАННI.

1. Што было характэрна для выступленняў сялян у другой палове ХIХ ст.?

2. Якiм было становiшча рабочых у канцы ХIХ ст.?

3. Што ўяўляла сабой дзейнасць першых марксiсцкiх гурткоў у Беларусi?

4. Як Манiфест РСДРП характарызаваў ролю рабочага класа?




РАЗДЗЕЛ III.

Беларусь на пачатку ХХ ст.


Рэвалюцыя 1905 - 1907 гг.: сацыяльна-эканамічная і палітычная барацьба

143. З тэлеграмы гродзенскага губернатара пра забастоўкi ў Гродне i Беластоку. 17 студзеня 1905 г.

Сегодня Белостоке, Гродно забастовали рабочие некоторых промышленных предприятий. Есть основания ожидать общей забастовки. Массовых беспорядков пока не было; каких-либо требований рабочие не предъявляют. Особых поводов забастовке не обнаружено. Меры охраны приняты, помощь полиции назначены Гродно пехота, казаки; Белостоке - только пехота, т.к. военные власти здесь не разрешили поместить эскадрон в самом городе [...]

Революционное движение в Белоруссии. 1905-1907 гг. Документы и материалы.

под ред. А.Азарова и др.. Минск, 1955. С. 26


144. Тэлеграма начальнiка Магiлёўскай губернскай жандарскай управы пра забастоўку ў Гомелi. 17 студзеня 1905 г.

Гомеле беспорядки на улицах, от конвоя отбит арестант, произведено в конвой несколько выстрелов. По улицам большие толпы возбуждённом состоянии, начинаются забастовки, каждую минуту ожидаю больших беспорядков, меры принимаются. Губернатор сегодня выехал Гомель.

Революционное движение в Белоруссии. С. 26


145. З лістоўкі Вiцебскага камiтэта Бунда. Сакавiк 1905 г.

Таварышы! Памiж расiйскiм пралетарыятам i расiйскiм самаўладствам вядзецца вайна на жыцьцё i смерць [...] Вялiкае i важнае значэньне генеральнай бойкi, але таксама патрэбны малыя стычкi, без якiх вялiкая вайна не можа абыйсцiся. Такую маленькую бойку мы, Вiцебскiя рабочыя, перажылi на гэтых днях. Усе яўрэйскiя рабочыя да аднаго кiнулi працу i ўчынiлi палiтычную забастоўку. Забастоўка ў адным горадзе, i тым больш у правiнцыйным, сама не ў сiле пакончыць з самаўладствам. Наша забастоўка, зразумела, яшчэ не перамагла абсалютызма, але, як рэвалюцыйнае дзеяньне, iграе вядомую ролю i, як пратэст, займае вядомае месца ў шэрагу пратэстаў рабочых, якiя аслабляюць уладу i ўплыў тыранаў. Мы кiнулi працу, мы ўсе выйшлi на вулiцу, мы паказалi ўсяму свету, што не жадаем i не можам зносiць ярма самаўладства.

Мы паказалi нашым братам, пралетарам iншых нацый, што працоўная кляса не павiнна выпускаць са сваiх рук аружжа, што яна павiнна быць гатова змагацца да канца за вызваленьне ад нявольнiцкага гвалту. Мы мабiлiзавалi нашы сiлы. Як салдаты перад вялiкай бойкай, мы аглядалi колькi барацьбiтоў ёсць у нашым горадзе i наколькi моцна iх рэвалюцыйная адвага, мы спынiлi працу, гэтым мы сказалi бадзёрым голасам капiталiстычнаму мiру: памятуйце, што мы сапраўдныя гаспадары жыцьця; памятуйце, што мы ведаем, хто нашыя рабаўнiкi, i, калi мы пажадаем, то ўсе калёсы стануць цiха. Мы спынiлi калёсы капiталiстычнага мiрка ў Вiцебску i гэтым зрабiлi дэманстрацыю супраць самаўладства царскага ўраду над Расiяй i супраць самаўладства капiталу над працоўнай клясай.

Цi перамаглi мы? Так, таварышы! Мы паказалi яснасць нашага клясавага ўсведамленьня, моцнасьць нашай згоднасьцi, гатоўнасьць змагацца супраць нашых ворагаў [...] Так, таварышы, мы перамаглi!

Сацыялiстычны рух на Беларусi ў проклямацыях 1905-1907 гг.

/ скл. М.Мялешка. Менск, 1927. С. 106-107


146. З пастановы з'езда беларускiх сялян. Сакавiк 1905 г.

1. Трэба, каб мужыкi па вёсках рабiлi грамады-брацтва, гдзе бы ўсе маглi згаварыцца, што i як iм рабiць. Тые брацтвы павiнны злучацца адно з другiм праз сваiх выборных, каб зрабiць адну вялiкую мужыцкую грамаду.

2. У такую грамаду можа папасьць толькi той, каго захо-чуць прыняць усе грамадзяне.

3. Кожный чалавек з грамады (грамадзянiн) павiнен чытаць як найболей кнiжак, гдзе гаворыцца як бяду мужыцкую перавесьцi.

[...]

6. Грамада не павiнна пазваляць чы то ўраднiкам, чы становым, чы то земскiм, чы панам здзековацца над сабою. Калi б каторы з iх абiдзеў грамадзянiна, то ўся грамада як адзiн чалавек павiнна за яго заступiцца i так само здзекавацца над тымi, хто яго абiдзеў.

7. Мужыкi, што працуюць на панскай зямлi, чы то паробкi, чы падзённыя павiнны карыстаць з таго, што зямля родзiць [...] працой. Так от улетку, як пачнецца сенакос i жнiво, мы да паноў на работу ня пойдзем. Паробiм свае, а тады скажам пану, што толькi тагда пойдзем да яго працаваць, як ён з намi падзелiцца ўраджаем па справядлiвасцi, а як не, то ён з поля нiчога не збярэ.

8. Калi на гэта згоды не будзе, то каб панскае i казённае не глумiлася, собяромся ўсiм сялом, скосiм, сажнем, падзелiм на ўсiх i завязем да сваёй хаты, бо ўсё гэта зрабiлi мы самi сваёй працай, а не казны ды паны. Потым забярэм усю зямлю [...] а калi паны тожа захочуць працаваць на зямлi, то няхай сабе разам з намi працуюць. Але павiнны мы ведаць, што цар пашле на нас палiцыю, жандараў, казакоў ды салдатаў,каб баранiць сваю ды панскую зямлю ды бiць i страляць нас. Тады выйдзе вялiкая сварка, выйдзе вайна, i трэба нам да гэтага прыгатовiцца, трэба даставаць стрэльбы, рэвольверы i вiнтоўкi, каб было чым абаранiцца i заваяваць новы парадак пользованiя землёй кожнаму, хто на ёй сам працуе.

Сацыялiстычны рух на Беларусi. С. 73-74


147. З данясення мiнскага губернатара пра сялянскi рух. 24 жнiўня 1905 г.

Новогрудский у.:

Аграрное движение среди крестьян Минской губ. началось первоначально В Новогрудском у. [...] в мае месяце [...]. Уже 10 июня потребовался выезд на место управляющего губернией и.д. вице-губернатора Чернцова, предварительно вызвавшего в охваченные волнением местности кавалерию и пехотные части. Очагом беспорядков являлись м. Мир и им. Щорсы, в которых и до сего времени расположена полусотня казаков. Вице-губернатор вынужден был, быстро передвигаясь с места на место, предотвратить открытое сопротивление, оказываемое местной администрации, и охранять от разгрома помещичьи усадьбы, причём в некоторых случаях приходилось действовать силой и прибегать к аресту зачинщиков, которые содержатся и в настоящее время в Новогрудской тюрьме.

И.д. губернатора П.Курлов.

Революционное движение в Белоруссии. С. 225


148. З тэлеграмы ўпраўляючага Гродзенскай губ. 6 лiпеня 1905 г.

Гродненском, Волковысском, отчасти Сокольском, Белостокском у. почти полная забастовка, крестьяне не работают экономиях даже за отработок, положение помещиков тяжёлое, в обычном отпуске солдат вольные работы отказано, аграрных столкновений губернии сейчас нет, Брестском у. тоже улажено, многим помещикам грозит разорение.

Документы и материалы по истории Белоруссии. Т. ІІІ. С. 510


149. Мiнск у кастрычнiку 1905 г. Хронiка падзей.

2 кастрычнiка. Нядзеля.

Забаставалi рабочыя i служачыя конна-жалезнай дарогi.

5 кастрычнiка. Серада.

На мiтынг яўрэйскiх рабочых у сынагозе на Падзамкавай вул. (1000 чал.) палiцыя i казакi ўчынiлi напад. Па загаду прыбыўшага палiцмейстара ўсе выхады былi зачынены, пасьля чаго пачалося дзiкае зьбiеньне бяззбройных абочых. Для зьбiеньня ўжывалiся шаблi, кiнджалы, прыклады i нагайкi. Многiя выскоквалi праз вокны, але ў глухiм завулку iх чакала не менш лютая расправа. Зьбiеньне цягнулася тры чвэрцi гадзiны. Ранена каля 100 чалавек, цяжкiя раненьнi атрымалi 8 чалавек.

[...]

На пачатку кастрычнiка арганiзавана аддзяленне Усерасiйскага саюза чыгуначнiкаў.

6 кастрычнiка. Чацвер.

У розных раёнах горада адбыўся рад дэмонстрацый з поваду чорашняга масавага зьбiеньня рабочых.

А 5-ай гадзiне ўвечары сьмяртэльна паранены акалотачны Чаховiч, якi асаблiва адзначыўся пры зьбiеньнi.

Увечары цяжка ранен прыстаў другой часьцi, дзе напярэдаднi адбылася расправа з рабочымi.

Складзены спiсы выбаршчыкаў у I Дзяржаўную думу: выбiральнiкаў 1079, у т.л. яўрэяў 762, палякаў 217.

На губернскiм сходзе прадстаўнiкоў яўрэйскай буржуазii прынята платформа земцаў.

10 кастрычнiка. Панядзелак.

На першым [...] зьездзе чыгуначнiкаў, якi надоечы адбыўся, адназгодна пастаноўлена высунуць наступныя патрабаваньнi: 8 гадзiнны рабочы дзень, права арганiзацыi, непакаральнасьць за стачкi, безадкладнае вызваленьне арыштаваных за ўдзел у забастоўках, скасаваньне ваеннага стану i ўзмоцненай аховы, зьнiштажэньне жандарскай палiцыi, палiтычныя саветы, агульнае выбарчае права, самавызначэньне нацыi i iнш.

11 кастрычнiка. Аўторак.

На Маскоўска-Брэсцкай чыгунцы паязды ходзяць толькi мiж станцыямi Барысаў i Брэст.

У знак салiдарнасьцi з маскоўскiмi выбаршчыкамi забаставалi ўсе друкарнi.

12 кастрычнiка. Серада.

Пачалася агульная забастоўка. Бастуюць усе фабрыкi, заводы i майстэрнi. Гандлёвыя прадпрыемствы i канторы закрыты. Не працуюць таксама вадаправод i электрастанцыя. У забастовачны камiтэт уваходзяць чыгуначнiкi (с-р.) Жаба, Кузьняцоў (с-д.), Рэвэрэлi, Валынскi (с-д.), Гамзагурдзi (с-р.) i iнш.

З ранку забаставаў увесь вучастак Маскоўска-Брэсцкай чыгункi Вязьма - Смаленск - Менск. Удзень а 4ай гадзiне на стн. Менск Лiбава-Роменскай чыгункi з'явiлася каля 1000 чыгуначнiкаў, якiя выпусцiлi пару з паравозаў i прымусiлi спынiць работу на ўсiх службах кiраўнiцтва. Тэлеграф, якi ахоўваецца войскамi прадаўжае працаваць. Увечары ў памяшканьнi кiраўнiцтва чыгунак адбыўся мітынг.

Па горадзе расклеяна абвестка губэрнатара, у якой гаворыцца, то "усялякiя спробы парушаць парадак будуць прыдушаны зброяй, з прычыны чаго жыхарам прапануецца без неабходнасьцi не пакiдаць кватэр".

14 кастрычнiка. Пятнiца.

Удзень агульная забастоўка гарадскiх рабочых абвешчана закончанай. Чыгуначнiкi прадаўжаюць баставаць. На Вiленскiм вакзале адбыўся сход чыгуначнiкаў. Пастаноўлена спынiць палiтычную забастоўку, але прадаўжаць эканамiчную.

Там-жа пастаноўлена высунуць наступныя патрабаванньнi, у т.л. палiтычныя: 1/ Усеагульнае прамое галасаваньне. 2/ Свабода друку, сумленьня, сходак, саюзаў, недакранальнасьць асобы i памяшканьня. 3/ 8мi гадзiнны рабочы дзень. 4/ Абраньне ад кожнай чыгункi па 15 дэлегатаў ад служачых i рабочых для ўтварэньня камiсii, якая абмяркоўвала б чыгуначныя справы. 5/ Бясплатнае навучаньне. 6/ Медыцынская дапамога. 7/Зьвярненьне працэнтаў з грошай, унесенных у пенсiённую касу. 8/ Выразiць пратэст губэрнатару за палiтычныя арышты. 9/ Зьняць з вакзала ахову.

На сходзе прачытана пiсьмо вучняў, у якiм яны выказваюць сваю поўную салiдарнасьць з рабочымi ў барацьбе за палiтычную свабоду. У часе сходу шырока распаўсюджвалiся проклямацыi РСДРП i Бунду.

18 кастрычнiка. Аўторак.

У горадзе з раньня нязвычайнае ажыўленьне ў сувязi з чуткамi аб канстытуцыi. Па распараджэнню губэрнатара Курлова царскi манiфэст затрыман друкаваньнем да гадзiны дня.

А 12-ай гадзiне дня ў зале III клясы вакзалу пачаўся мiтынг чыгуначнiкаў; з прычыны вялiзнага наплыву публiкi мiтынг быў перанесены на пляц перад будынкам вакзала. Каля 2-ой гадзiны дня ў прысутнасцi 15тысячнай масы манiфэст быў агалошаны. Прамоўцы ад розных партый адзiн за адным зьмянялiся на трыбуне.[...] Сацыял-дэмакраты крытыкавалi манiфэст i зазначалi, што пакуль цар астаўся на троне, пакуль самадзяржаўе ня зьвергнута аб вызваленьнi ня можа быць i гутаркi. Нарэшце пастаноўлена было выбраць дэпутацыю да губэрнатара, якой даручылi паставiць пытаньне аб неадкладным вызваленьнi палiтзьняволеных.

[...]

Дэпутацыя на чале натоўпу накiравалася да дому губэрнатара. пасьля некаторай правалочкi Курлоў прыняў дэпутацыю. Частка натоўпу, суправаджаная казакамi, накiравалася да турмы, а другая з чырвонымi сьцягамi i пяяньнем "Марсельезы" накiравалася назад, на вакзальны пляц. У 4 з паловай гадзiны дэпутацыя вярнулася i прывяла з сабой каля 15 палiтзьняволеных, вызваленых з турмы.

[...] Маса з захапленьнем вiтала вызваленых.

[...]

У гэты час ля вакзала пачалося перасуваньне войскаў. Старшыня мiтынгу Жаба, даведаўшыся аб гэтым, аб"явiў мiтынг закончаным i прапанаваў прайсцiся па горадзе манiфэстацыяй. Але як толькi аб гэтым было аб'яўлена, з вiсячага чыгуначнага мосту без усялякага папярэджаньня грымнуў у цэнтр усёй масы залп баявымi патронамi. Страляла рота Окскага палка, якая раптоўна з'явiлася на мосце пад камандай афiцэра. Маса здрыганулася i, цiснучы адзiн аднаго, у панiцы кiнулася бегчы. Усьлед за першым быў даны другi залп гэтай роты. Адначасна выстраены на дэбаркадэры станцыi атрад пехоты даў залп праз вокны залi буфэту, выходзiўшыя на пляц. Перакрыжаваная стральба цягнулася мiнут 8-10. Увесь пляц быў пакрыты забiтымi, раненнымi i пакалечанымi. Некаторыя з тых, што ўцякалi траплялi ў засаду каля 4га вучастку, дзе i растрэльвалiся палiцэйскiмi. Так, тут быў забiты гарадавым Якубовiчам прысяжны павераны Ентыс (с-д.,прапагандыст), Прудно iiнш. Усяго забiта 80 * чалавек, ранена да 300-т, з iх цяжка звыш 100.

У памяшканьнi службы збораў Лiбава-Роменскай чыгункi адбылося аб'яднанае паседжанне прадстаўнiкоў Менскай групы РСДРП, Бунду, эсэраў i Саюзу чыгуначнiкаў. Выпрацаваны рэзалюцыi i прынят рад патрабаваньняў да ўраду ў сувязi з растрэлам мiтынгу.

20 кастрычнiка. Чацвер.

Горад у жалобе. Кожныя паўгадзiны адбываецца пахаваньне. На яўрэйскiх могiлках 54 трупы. На пахаваньнi с-д. Ентыса прысутнiчала звыш 1000 чалавек. Раздавалiся лiсткi мясцовай группы РСДРП "Кровавый табель", "К гражданам России!" i iнш., заклiкаўшыя да баявой падрыхтоўкi.

24 кастрычнiка. Панядзелак.

На агульным сходзе рабочых механiчнага заводу "Технолог" пасьля прамовы прадстаўнiка групы РСДРП адназгодна прынята рэзалюцыя пратэсту i абурэньня з поваду пагромаў, якiя адбываюцца за апошнi час.

[...]

Забастовачны камiтэт прыняў пастанову часова спынiць чыгуначную забастоўку "для таго, каб зорганiзавацца i абраць неабходныя сродкi". Забастоўка цягнулася 11 дзён. Работа аднавiлася арганiзавана а 1-ай гадзiне дня.

25 кастрычнiка. Аўторак.

З турмы вызвалены 16 палiтзьняволенных.

26 кастрычнiка. Серада.

Трэпаў (таварыш мiнiстра ўнутраных спраў, кiраўнiк Дэартамента палiцыi i Асобнага корпуса жандараў-А.С.) па тэлеграфу прапанаваў менскаму губэрнатару ў выпадку ўзнiкненьня непарадкаў спынiць iх самым рашучым спосабам.

28 кастрычнiка. Пятнiца.

Выйшла пасьля 4-хмесячнага прыпыненьня газета "Северо-Западный край" (орган Мiнскай групы РСДРП-А.С.).

29 кастрычнiка. Субота.

Старанна распаўсюджваюцца лiстоўкi "чорнай сотнi".

30 кастрычнiка. Нядзеля.

З поваду чутак аб маючым адбыцца пагроме на агульным сходзе рабочых i служачых Лiбава-Роменскай чыгункi прынята пастанова: "Выразiць ганьбаваньне ўсiм тым, хто нацкоўвае адну нацыю на другую". Сход катэгарычна заяўляе, "што ўсякiя спробы ўчынiць пагром сустрэнуць з боку рабочых i служачых самы рашучы адпор усiмi сродкамi, якiя ёсьць у iх распараджэннi".

31 кастрычнiка. Панядзелак.

Павялiчылася небяспека пагрому з прычыны з'яўлення на яўрэйскiх домах чырвоных знакаў. Рабочыя i служачыя Лiбава-Роменскай i Маскоўска-Брэсцкай чыгунак звярнулiся да насельнiцтва з абвесткай [...] што ўсякай спробе ўчынiць пагром яны дадуць рашучы адпор. Рабочыя i служачыя конна-жалезнай дарогi прынялi пастанову, у якой яны далучаюцца да рэзалюцыi рабочых механiчнага завода "Технолог" з поваду пагромаў.

Майзель Л.Н. 1905-1907 г.г. на Беларусi. Хронiка падзей. Менск, 1934. С. 145-168


150. Манiфест Мікалая ІІ "Аб удасканаленнi дзяржаўнага ладу".17 кастрычнiка 1905 г.

Смуты и волнения в столицах и во многих местностях Империи Нашей великой и тяжкой скорбью преисполняют сердце Наше. Благо Российского Государя неразрывно с благом народным и печаль народная - Его печаль. От волнений ныне возникших может явиться глубокое нестроение народное и угроза целости и единству Державы Нашей.

Великий обет царского служения повелевает Нам всеми силами разума и власти Нашей стремиться к скорейшему прекращению столь опасной для Государства смуты. Повелев подлежащим властям принять меры к устранению прямых проявлений беспорядка, бесчинств и насилий, в охрану людей мирных, стремящихся к спокойному выполнению лежащего на каждом долга, Мы, для успешнейшего выполнения общих преднамечаемых Нами к умиротворению государственной жизни мер, признали еобходимым объединить деятельность высшего Правительства.

На обязанность Правительства возлагаем Мы выполнение непреклонной Нашей воли:

1. Даровать населению незыблемые основы гражданской свободы на началах действительной неприкосновенности личности, свободы совести, слова, собраний и союзов.

2. Не останавливая предназначенных выборов в Государ-ственную Думу, привлечь теперь же к участию в Думе, в мере возможности, соответствующей краткости остающегося до созыва Думы срока, те классы населения, которые ныне совсем лишены избирательных прав, предоставив за сим дальнейшее развитие начала общего избирательного права вновь установленному законодательному порядку, и

3. Установив, как незыблемое правило, чтобы никакой закон не мог восприять силу без одобрения Государственной Думы и чтобы выборным от народа обеспечена была возможность действительного участия в надзоре за закономерностью действий поставленных от Нас властей.

Призываем всех верных сынов России вспомнить долг свой перед Родиной, помочь прекращению сей неслыханной смуты и вместе с нами напрячь все силы к восстановлению тишины и мира на родной земле.

[...]

Беларускi гiстарычны часопiс. 1995. № 1. С. 82


151. Яўрэйскi пагром у Воршы. 21-24 кастрычнiка 1905 г.

21 кастрычнiка. Пятнiца. Ворша. На Саборнай плошчы адбылося зборышча, на якiм палiцэйскi пiсар Сiнiцкi выступiў з заклiкам "бiць жыдоў". Усьлед за гэтым быў адслужан молебен. Пратаярэй Маслаў сказаў чарнасоценную прамову i прасiў прысутных у магчыма большай колькасцi з'явiцца назаўтра. Таксама выступiў з пагромнай прамовай спраўнiк Высоцкi. Усьлед за гэтым натоўп, узброены стрэльбамi, сякерамi i кольлем, суправаджаны ротай салдатаў, рушыў на злучэньне з задняпроўскiмi мяшчанамi, збiваючы сустрэчных яўрэяў i кiдаючы каменьнi ў яўрэйскiя дамы.

Калi натоўп iшоў назад, каля дому Хэйфеца быў зроблены правакацыйны выстрал (Сiнiцкiм), i ў "справу" ўмяшалася рота салдатаў. Натоўп на чале з прыставам Мадзалеўскiм уварваўся ў двор. Пачаўся грабёж дому, а затым зверскi былi забiты 5 жанчын i 3 мужчын, якiх выцягвалi па адным.

[...]

24 кастрычнiка. Панядзелак.

Закончыўся яўрэйскi пагром. Забiта звыш 30 чалавек, шмат раненых. У самаабароне пад кiраўнiцтвам мясцовай групы РСДРП прымалi ўдзел i неяўрэйскiя рабочыя. Пагром быў падрыхтаваны губэрнскай адмiнiстрацыяй.

Майзель Л.Н. 1905-1907 г.г. на Беларусi. С. 161-165


152. З пратакола прыстава Кобрынскага пав. Гродзенскай губ. 17 снежня 1905 г.

После последних переговоров крестьян д.Ополь и с.Лядовичи с помещиком г. Еленским (это было 12 декабря с.г.), которым окончательно было объявлено, что он согласен лишь только на те уступки, которые им сделаны раньше и больше дать земли не может, крестьяне всё время были в таком возбуждённом состоянии, что, несмотря на мои личные увещевания, а также капитана Афанасьева, командированного с отрядом солдат для порядка, и бездежского волостного старшины, крестьяне ежедневно собирались в разных местах толпами, а большей частью около Опольского народного училища, каждый раз решались идти на разгром имения,т.к. это громогласно на улице кричали целой толпой, для чего я совместно с капитаном Афанасьевым были всегда приготовлены к отражению крестьян, могущих идти на разгром имения, причём назначили кругом имения дозор и три ночи подряд почти не спали.

17-го сего декабря, получив около 5 часов утра от дозора и земских стражников [сведения], что крестьяне обоих селений решили окончательно наброситься на имение и начали собираться с целью напасть толпой на солдат, обезоружить их и перебить всех, находящихся в имении, немедленно было сделано распоряжение к отражению крестьян; 16 солдат под командой фельдфебеля было оставлено при барском доме для охраны, находившегося в нём помещика Еленского с женой, а остальные солдаты находились при заводе.

Около же 10 часов утра, собравшаяся толпа на площади при казённой винной лавке двинулась сразу к проходу в имение со стороны народного училища, а затем, когда ей было сделано фельдфебелем предупреждение вернуться назад, и толпа, несмотря на это, напирала на него, он сделал выстрел вверх из револьвера. Тогда толпа, подавшись назад, снова врассыпную бросилась с криком к направлению завода, причём на крик этой толпы со всех сторон имения также бросились другие крестьяне, которые, как будто по уговору, ожидали с другой стороны имения. Такой массой крестьяне со всех сторон начали первоначально наступать на завод, а когда на увещевания и мольбу капитана Афанасьева не идти дальше и остановиться продолжали напирать, приблизившись не более расстояния 150 шагов, г.Афанасьевым был подан сигнал приготовиться к стрельбе, но, несмотря на это, толпа приблизительно около 600 человек всё ближе подвигалась. Тогда он - Афанасьев - ещё раз стал умолять и упрашивать крестьян остановиться и разойтись, а когда и на этот раз крестьяне на просьбы не обратили никакого внимания, то тотчас после этого был дан второй и третий сигналы к стрельбе и скомандовал стрелять, но, когда всё-таки ещё некоторые продолжали наступать, был дан другой залп; после первого залпа был убит насмерть только 1 крестьянин, а после второго - 2 [...].

Хрестоматия по истории Белоруссии. С. 382-383


153. З успамiнаў мiнскага губернатара П.Курлова.

14 января 1906 г. в меня была брошена вторая бомба. Я присуствовал в соборе на панихиде.

[...] По окончанию службы я вместе с другими начальствующими лицами вынес гроб из церкви и поставил его на колесницу. Позади меня стоял с крестом в руках преосвященный Михаил, епископ минский, вместе с прочим духовенством. Вдруг я почувствовал лёгкий удар в голову, на который не обратил внимания, думая, что вследствие оттепели на меня упал с крыши небольшой комок снега. Ко мне подбежал правитель канцелярии губернии со словами: "Ваше превосходительство, бомба!" Я посмотрел вниз и увидел у своих ног четырёхугольный свёрток, завёрнутый в серую бумагу. Полицмейстер попросил меня сесть в экипаж и уехать домой, что я и сделал. Несколько минут спустя он явился ко мне на квартиру и донёс, что немедленно после моего отъезда какая-то дама произвела несколько выстрелов из браунинга, причём он и чиновник особых поручений почувствовали, как пули скользнули по воротникам их мундиров. К счастью эти выстрелы никому не причинили вреда. [...]

Преступник, бросивший в меня бомбу, оказался неким Пулиховым, а дама, стрелявшая из револьвера - дочерью начальника 4 армейского корпуса Измайловича. Оба были арестованы.

Расследование показало, что Пулихов бросил бомбу вверх для того, чтобы, падая вниз с высоты она ударилась о землю и разорвалась, но она, ударившись о мою голову, медленно соскользнула по рукаву и тихо упала к моим ногам, не разорвавшись. Так как у нас не было специалистов для её разряжения, то мы положили её на костёр, воздвигнутый посреди площади между домом губернатора и собором, и зажгли его. Взрыв был так силён, что в прилегающих улицах лопнули стёкла во всех домах.

Через несколько дней оба преступника были приговорены судом к смертной казни.[...] Командующий войсками Виленского военного округа заменил для Измайлович смертную казнь каторжными работами.

Курлов П. Конец русского царизма.

Воспоминания бывшего командира корпуса жандармов. Пг., 1923. С. 42-43


154. З выступлення дэпутата I Дзяржаўнай думы ад Гродзенскай губ. селянiна С.Кандрашука. Чэрвень 1906 г.

[…] Нет тяжелее и горче жизни, как жизнь непросвещённого крестьянина: он всеми угнетён, всеми тесним и все на нём хотят выезжать. Он не имеет ни земли, ни прав. А без земли крестьянин жить не может. Крестьяне, посылая меня в Думу, сказали: "Иди и скажи царю и почтенным избранникам народа, чтобы они дали нам землю и права, чтобы мы с голоду не умирали". Но, когда представители народа потребовали землю у правительства и помещиков, то господа министры сказали, что их и помещичья земля священна, какая-то неприкосновенная собственность...

Теперешнее изголодавшееся крестьянство не признаёт за такой землёй никакого священного права собственности и настойчиво требует себе земли. […]

Государственная дума. Стенографические отчёты.

Сессия 1. Т. II. Спб., 1906. С. 940-941


155. Выбары ў II Дзяржаўную думу ў Мiнскай губ. Люты 1907г.

У Мiнскай губ. ужо даўно перад выбарамi пачалi сваю пякельную работу чарнасоценцы. Ужывалi яны ўсялякiх спосабаў, каб дабiцца свайго i паслаць у Думу чарнасоценных дэпутатаў. Яны цкавалi людзей на людзей, праваслаўных на католiкаў i на жыдоў, сеялi мiж iмi сварку i нянавiсць. Патрапiлi дабiцца таго, што начальства ў Пiнскiм i Мазырскiм вуездзi не пусцiла на выбары арандатараў i пленiпатэнтаў i зрабiла гэта ў дзень самых выбараў, каб не маглi яны скаржыцца на незаконны паступак. Дзеля таго ў гэтых вуездах выбралi чарнасоценцаў. Выбаршчыкi падалi скаргу ў губернскую камiсiю, але яе там i не разбiралi. У гарадскiя выбаршчыкi ад Мiнскага вуезду папалi кандыдаты "трудавога камiтэту". Было iх 6 чалавек, i яны пастанавiлi на губернскiх выбарах злучыцца з мужыкамi i з палякамi, бо тады толькi ў iх будзе сiла, i яны не пусцяць у Думу нiводнага чарнасоценца. Але ж чарнасоценцы i тут не спалi: яны патрапiлi зрабiць так, што "начальства" прызнала выбары ад Мiнскага вуезду незаконнымi, хоць на гэта не было нiякай важнай прычыны. Дабiўшыся гэтага, чарнасоценцы занялiся ўжо толькi мужыкамi. Усiх праваслаўных выбаршчыкаў-мужыкоў, а iх было шмат, памясцiлi ў архiрэйскiм доме, i тут праз тры днi чарнасоценцы так задурылi iм голавы, што цёмныя людзi паслухалi намовы ворагаў свабоды народнай i пастанавiлi выбiраць адных чарнасоценных кандыдатаў.

Мужыкоў на архiрэйскiм двары добра пiльнавалi i не дазвалялi нiкому хадзiць да iх, каб не патрапiлi яны згаварыцца з гарадскiмi. Да мужыцкiх выбаршчыкаў дапускалi толькi чарнасоценцаў, нават не выбаршчыкаў. А як зайшлi да iх два чалавекi ад гарадскiх, каб зрабiць саюз, то чарнасоценцы iх вон прагналi, а палiцыя на вулiцы арыштавала iх i павяла ў вучастак, дзе трымалi iх колькi гадзiн.

На выбары з'явiлася 130 выбаршчыкаў, памiж каторымi чарнасоценцы мелi "сваiх" 65 галасоў. Дзеля таго, што 6 гарадскiх не пусцiлi, саюз гарадскiх з мужыкамi нечарнасоценнымi i палякамi меў толькi 59 галасоў, значыць, менш, як чарнасоценцы. Вось i выбралi ўсiх чарнасоценных кандыдатаў.[...]

Як пiшуць, ёсць шмат прычын, каб прызнаць выбары незаконнымi i скасаваць iх. Хутка мусiць выбаршчыкi ад Мiнскай губ. з'едуцца на новыя выбары. Дай жа Бог, каб адкрылiся вочы цёмным мужыкам, i, каб выбралi яны сваiх шчырых заступнiкаў, а не чарнасоценцаў - ворагаў свету i свабоды ўсёй працавiтай беднаты!

Наша Нiва. 1907. № 6


156. Праграма Беларускай сацыялістычнай Грамады. 1906 г.

Працовитая беднота ўсiх краёў злучайся!

Программа Белорусской социалистической Громады.

[...] "Белорусска Социалистычна Громада", организуя працовиту бедноту Белорусского края без различия национальностей, имеет конечной целью замену капиталистического строя социалистическим, замену частной собственности на орудия производства и обращения - общественной, для организации общественного производства.

Признавая, что главным врагом всех освободительных стремлений "працовитой бедноты" в оссии является царское самодержавие, БСГ считает своей ближайшей политической задачей ниспровержение самодержавия, выступая в борьбе за осуществление этой задачи совместно с пролетариатом всей России. Стремясь заменить самодержавный строй Российской Государственной федеративно-демократической республикой с свободным самоопределением и культурно-национальной автономией народностей, входящих в состав государства, БСГ выставляет требование автономии Белорусского края с местным сеймом в Вильне.

Демократическая республика должна опираться на следующие основания:1) Законодательная власть народа, как санкцыя и как инициотива: сосредоточение верховной власти в руках законодательного собрания. 2) Всеобщее, прямое, равное избирательное право; тайное голосование при выборах, пропорциональные выборы. 3) Самое широкое областное, местное и т.п.самоуправление. 4) Равные права для всех народностей, живущих на одной территории (культурно-национальная автономия).5) Равноправие всех граждан без различия пола, религии, национальности и расы; уничтожение сословий. 6) Выборность чиновников. 7) Даровой суд, выборные судьи; подсудность. 8) Полная свобода совести, слова, печати, собраний, союзов, стачек и забастовок. 9) Неприкосновенность личности и жилища. 10) Даровое полное обязательное образование для всех за счёт государства. 11) Уничтожение постоянного войска, всеобщее ополчение народа. 12) Уничтожение всех косвенных налогов, установление прогрессивного налога на доходы и наследства.

В целях охраны рабочего класа БСГ стремиться осуществить следующие требования: 1) Установление 8мичасового рабочего дня - кроме исключительных случаев в деревне. 2) Установление минимальной платы за работу. 3) Одинаковая плата мужчинам и женщинам за одинаковую работу. 4) Воспрещение ночного труда в принципе. 5) Безусловное воспрещение ночного труда для женщин. 6) Воспрещение предпринимателям пользоваться трудом детей до 14 лет; ограничение рабочего времени для подростков (от 14 лет до 18 лет) 6 часами в день. 7) Еженедельный отдых от работы не менее 42ых часов без перерывов. 8) Воспрещение выдачи заработной платы товарами, по крайней мере еженедельная выдача заработной платы в рабочее время. 9) Гигиенические условия труда. 10) Даровая врачебная помощь. 11) Государственное страхование рабочих от несчастных случаев, болезни, старости и недостатка работы. 12) Фабричная и сельская инспекция, избираемая рабочими. 13) Охрана отхожих работников. 14) Биржи труда и секретариат работников. 15) Свобода стачек и забастовок.

Принимая во внимание: 1) что невозможное, тяжёлое положение безземельных и малоземельных трудящихся масс сельского населения, являющееся следствием недостатка земли и бесправия и основанная на этом эксплуатация и земельная кабала привлекли к пауперизму (обеднению) cо всеми его преследованиями и 2) что для выхода из этого положения и развития производительных сил страны необходима коренная аграрная реформа, расширяющая прежде всего землепользование малоземельных сельских трудящихся масс, БСГ, стремясь к переходу всей земли в общественную собственность, выставляет в момент революционной реорганизации государственного строя на демократических началах с самым широким областным и местным самоуправлением - требование следующей аграрной реформы:

1) Образование областных земельных фондов из казённых, удельных, кабинетских, церковных, костельных, монастырских и частновладельческих земель.

2) Малоземельным и безземельным трудящимся на земле необходимо прежде всего открыть свободный доступ к земле для пожизненного пользования; преимущество по пользованию участком общественной земли, оставленной земледельцем по неработоспособности, смерти и пр. предоставляется его ближайшим сотрудникам.

Доступ к земле по возможности должен быть обеспечен материальной поддержкой нуждающимся в ней для заведения хозяйства.

3) Земельная рента должна быть собственностью края и перейти в пользу самотрудящихся областной организации.

4) Областная государственная организация определяет форму и порядок конфискации земель.

5) Мелкие самоуправляющиеся организации определяют количество земли, нужное для обеспечения трудящегося на земле. Б.С.Г. требует перехода в общественную собственность лесов, пастбищ и водяной силы.

Для осуществления всех указанных выше политических и социальных преобразований Б.С.Г. считает необходимым при революционном низвержении самодержавия созыв Учредительного Сейма для Белорусского края на основании всеобщего, равного, тайного и прямого избирательного права.

Издание I Кр[аевого] Ком[итета] Б.С.Громады. Октябрь 1906.

Печатано собст.типогр. 2-м издан.


ПЫТАННI I ЗАДАННI.

1. Як адрэагавалi рабочыя Беларусi на "крывавую нядзелю"?

2. Ахарактарызуйце рашэннi сакавiцкага (1905) сялянскага з'езда. Якi характар набылi сялянскiя хваляваннi летам 1905 г.?

3. Пералiчыце найбольш значныя падзеi, якiя адбылiся ў кастрычнiку 1905 г. у Мiнску. На якiя ўступкi быў вымушаны пайсцi царскi ўрад пад цiскам Кастрычнiцкай стачкi? Цi можна сцвярджаць, што з Манiфестам ад 17 кастрычнiка 1905 г. Расiя ўступiла на шлях канстытуцыйнага абмежавання самаўладдзя?

4. Якое месца ў падзеях рэвалюцыi занялi яўрэйскiя пагромы? Як мiнскiя рабочыя адрэагавалi на звесткi пра падрыхтоўку яўрэйскага пагрома?

5. Чаму аграрнае пытанне стала галоўным аб"ектам увагi i працы I Дзяржаўнай думы?

6. Як улады ўмешвалiся ў ход думскiх выбараў?

7. Дайце ацэнку асноўных палажэнняў праграмы БСГ, прынятай у студзенi 1906 г.

А) з пункту погляду сацыяльнага i нацыянальнага становiшча ў Расiйскай iмперыi на пачатку ХХ ст.;

Б) з пункту погляду сённяшняга дня.


"Наша Нiва" i беларускае нацыянальна-культурнае Адраджэнне.

157. Нараджэнне "Нашай Нiвы". 10 лiстапада 1906 г.

Пачынаючы выдаваць беларускую газету "Наша Нiва", хочам трохi пагаварыць з усiмi, каму ў той чы iншы спосаб залежыць на нашай працы, хочам адкрыць свае думкi, каб усе маглi нас пазнаць.

"Наша Нiва" будзе другой беларускай газетай. Першая газета "Наша Доля" не жывець: яна была надта нядоўга, блiснула як маланка i згiнула дзесьцi. Разумеем мы, як важна цяпер беларуская газета, разумеем, якую вялiкую работу яна можа зрабiць. I дзеля таго мы будзем старацца, каб наша газетка заглянула ўсюды, каб папала яна i пад страху беднай курной хаты мужыка-беларуса. Нi думайце, што мы хочам служыць толькi цi панам, цi адным мужыкам. Не, нiколi не! Мы будзем служыць усяму беларускаму скрыўджанаму народу, пастараемся быць люстром жыцця, каб ад нас, як ад люстра, свет падаў у цёмнасць... Мы будзем браць усё ад усiх i, злажыўшы ў парадак, зноў аддаваць. Ведайце добра, што "Наша Нiва" газета не рэдакцыi, а ўсiх беларусаў i ўсiх тых, хто iм спагадае. Кожны мае права быць выслуханым на старонках нашай газеты i кiраваць ёю, толькi каб было разумне. Мы з сваёй стараны будзем старацца, каб усе беларусы, што не ведаюць, хто яны ёсць,-зразумелi, што яны беларусы i людзi, каб пазналi свае права i памаглi нам у нашай рабоце.

Не будзем пiсаць громка. Будзем спакойна, цвёрда кiдаць усiм праўду ў вочы, пастараемся быць цярплiвымi i панаваць над сабою: няхай халодны розум моцна трымае ў руках гарачае сэрца...

А цяпер прызываем усiх тых, хто разумее нашы цэлi, адчувае тое, што мы чуем, i захоча нам памагчы: ПАДТРЫМАЙЦЕ НАС У РАБОЦЕ, ШТО ЦЯПЕР ПАЧЫНАЕЦЦА!

Наша Нiва. 1906. № 1


158. "Наша Нiва" пра беларускую школу. Сакавiк 1907 г.

Толькi блiснулi "днi свабоды", як усе народы ў Расеi на першае месца сярод сваiх намаганняў паставiлi трэбаванне нацыяналiзацыi школы. I мы думаемо, што яны зрабiлi гэта не па простаму здарэнню, а глыбока i з усiх старон, абдумаўшы свае патрэбы. I праўда. Многа кожны народ маець сваiх асобных патрэб.[...] Але гэтыя патрэбы могуць быць задаволены толькi тады, як увесь народ цвёрда праканаецца,што без iх ён не можець жыць. Цяпер народ хаця i вiдзiць, што яму цяжка жывецца на свеце, а чаму гэта цяжка i як палепшыць жыццё ён не ведаець. Зразумець сваю нядолю i ўгледзiць, дзе яго шчасце, народ зможэць толькi тады, як скiнець сваю цемнату i прасветленымi вачамi зiрнець вакол сябе на Божы свет... Тады народ знойдзець i праўдзiвую дарогу, каб дабiцца лепшай долi.

А самым першым i, канешне, патрэбным варункам для народнага прасвятлення ёсць нацыянальная школа, г.з., што ў школе павiнны вучыцца роднае мовы, i ўсе навукi павiнны тлумачыцца панятнаю гутаркаю, а калi дзецi добра навучацца па-свойму, то iм лягчэй будзе вывучыць i ўсякую другую гутарку.

Толькi тады народная прасвета станець на цвёрдым грунце, толькi тады, скончыўшыя школу дзецi не будуць забываць граматы, i самая грамата будзе шчыраю памочнiцаю жыцця, як школа ў нас будзе нацыянальная.

У апошнi год рускае правiцельства, як бы адказалася ад абрусення школы, i, як бы "пайшло на сустрэчу з народным жаданнем". У некаторых месцах у народных школах вучацца ўжо на сваёй мове. Але, як прыглядзiмся мы, дзе, у каго ўстанавiлiся школах такiя парадкi, дык убачымо, што правiцельству не надта такая навiзна падабаецца, а дзеля таго яно i уступiла толькi ў тых месцах, дзе народ сам не спаў, а дружна, узняўшыся, адваяваў сабе нацыянальную школу.

Хто болей дамагаўся, той болей i палучыў. У Польшчы i ў Лiтве дзецi вучацца ў школах на родных мовах, а гэта затым, што тамака ўвесь народ, дамагаючыся многа чаго другога, усё такi завiхнуўся на сам перад забраць у свае рукi школу.

Шырокая работа за нацыяналiзацыю школы iдзець цяпер на Украiне, або ў Маларосii. I просты народ, i вучанiкi розных школ: нiзшых, сярэднiх i высшых, i просьбамi, i петыцыямi, i трэбаваннямi, i ўсялякiмi iншымi спосабамi дамагаюцца яны свае нацыянальнае школы.[...]

Пара i нам сказаць сваё слова, патрабаваць свае школы. I ў гэтым вялiкiм, святым дзеле першымi павiнны выступiць тыя, што, вышаўшы самы з цёмнага беларускага народу i добра ведаюць яго цемнату. Мы гаворымо об вучыцельскiм iнстытуце, вучыцельскiх семiнарыях i аб вучыцелях агулам.[...]

Наша Нiва. 1907. № 11


159. Год выдання "Нашай Нiвы".

Вось ужо год жыцця "Нашай Нiвы". За гэты кароткi час маленькая беларуская газета паспела шмат чаго перажыць. Яе ганiлi, лаялi, бэсцiлi, называлi "вредным листком" [...] усе тыя, каму карысна цемень i слепата мужыцкая, каму добра цягаць карасi з каламутнай вады. На яе нападалi староннiкi насiльнага абрусення, тыя шаўцы, што хочуць шыць усе боты на адзiн капыл; яна папала ў гнеў бацюшак i прабошчаў.

Разоў колькi яе канфiскавалi, не дапускалi ў вёскi. Не будзем шмат гаварыць аб гэтым. Прыпомнiм толькi тыя цэлi i задання, спаўнення каторых дабiвалася i дабiваецца "Наша Нiва", тады будзе ясна, чаму не ўсе яе ўлюбiлi.

"Наша Нiва"- газета для беларускай беднаты працавiтай; для тых 8 мiльёнаў мужыкоў-беларусаў, чыю мову так доўга гналi i высмейвалi; для тых мужыкоў, каторыя цягнулi самае цяжкае ярмо паншчыны, каторых у канец збiлi з толку ўсякiя лекары, знахары i дабрадзеi народныя...

"Наша Нiва" iдзе на помач цёмнаму беларусу, хоча паказаць яму, што i ён не горшы за другiх людзей; хоча закiнуць у яго загнаную душу зерне праўды i свету, жаданне лепшага жыцця, дый выклiкаць да работы яго дрэмлючы розум, каб смела аглядзеўся вакруг, каб спытаўся: "Хто ж ворагi нашы?" I каб дазнаўся, што найгоршы наш вораг - цемната векавая. А ў гэтай цемнаце ўсе карэннi пакуты i неўстройства жыцця.

Каб споўнiць гэтае заданне, трэба знаць душу беларуса, яго радасцi i гора, яго звычаi i мову, i трэба iх "уважыць". I "Наша Нiва" гаворыць да яго ў роднай яго мове, каб ён сам разумеў усё, каб ведаў, што яго мова, як i ўсякая другая, ёсць мова чалавека, на каторую ён мае святое права. Толькi такiм спосабам можна давесцi да таго, каб мужык-беларус пачуў у сабе чалавека, роўнага ўсiм.

Гэтым нiхто не забараняе беларусу знаць мову суседнiх нацый - расейскую i польскую, ад каторых яму ёсць чаго навучыцца: расейскi i польскi народ маюць вялiкую навуку - вялiкую культуру. Не карыстаючыся з iх, беларус не зможа развiвацца, не зможа дайсцi свету навукi; вось чаму варта i трэба пазнаваць тыя мовы. Ад шчырага сэрца мы радзiм: "Свайго не цурайся - чужому навучайся!" Абы гэта было добра i разумна.

Наша Нiва. 1907. № 33


160. З артыкула Лявона Гмырака.1913 г.

"Чужому навучайцеся, свайго не чурайцеся", гэтыя словы вялiкага ўкраiнскага паэта Шаўчэнкi заўсягды трэба памятаць i нiколi нельга забываць нам, беларусам. Нашы ворагi ўсiмi годнымi, а яшчэ часцей усiмi нягоднымi спосабамi стараюцца давесцi нас да таго, каб мы свайго адчуралiся, забылiся, хто мы такiя, перасталi быць беларусамi i перарабiлiся на расейцаў цi на палякаў. Iхняя работа даўно ужо вядзецца - дужы надта нашы ворагi,- у кабальнай, эканамiчнай i ўсякай iншай залежнасцi ад iх знаходзiцца наш народ. Недзiва, што i шмат такi яны патрапiлi нам нашкодзiць. Не ўдалося, праўда, iм дабiцца таго, каб увесь народ перастаў гаварыць роднай мовай, сваiх абычаяў усiх адрокся; але ўдалося задурыць народу галаву так, што народ наш стаў думаць, быццам яго мова i звычаi нейкiя "простыя" i кожны бязмала беларус, якому ўдалося дабiцца трошкi лепшых варункаў жыцця, ухапiць трошку асветы, ужо станавiўся саўсем чужы народу, з якого выйшаў, i,гледзячы па веры, лiчыў сябе цi расейцам, цi палякам.

Калi пачалося беларускае адраджэнне, калi з'явiлiся людзi, глыбока адчуваючыя сваю кроўную сувязь з беларускiм народам, людзi,хочучыя шчыра працаваць для яго лепшай долi, то iм стала ясна, што свайго чурацца нельга, бо толькi стоячы на сваёй нацыянальнай аснове, народ можа нармальна развiвацца i рабiць свой уклад у агульналюдскую культуру. Але побач з гэтым гаварылася, што i "чужому навучацца трэба". Спору ў нас наконт гэтага не было - гэта праўда элементарная i ўсiмi прызнаная. Словы "свайго не чурайцеся, чужому навучайцеся" пiшуцца як эпiграф на беларускiх кнiжках. I гэта думка праводзiцца ў iх газетах. [...]

Той народ, якi гэтай праўды, што i чужому навучацца трэба, не разумее, цi не хоча разумець, праз гэта асуджае сябе на культурны застой, таксама, як той народ, якi чураецца свайго, асуджае сябе на пагiбель. Адным словам, са скарбаў агульналюдской культуры павiнны мы карыстацца, але разам з тым павiнны мы i самi жыць сваiм культурным жыццём, каб магчы даць i сваю долю ў скарбнiцу агульналюдской культуры, а даць тады толькi зможам, калi будзем стаяць на сваёй нацыянальнай аснове, калi свайго не будзем чурацца.

Гмырак Л. Творы: проза, крытыка, публіцыстыка. Мінск, 1992. С. 128-130


161. Максім Багдановiч пра значэнне "Нашай Нiвы"

[...] "Наша Нiва" вела неустанную просветительскую работу. Ставя своей целью всестороннее возрождение белорусской народной культуры и, следовательно, твёрдо стоя на определённой демократической позиции, она пробила себе дорогу в самые глухие уголки Белоруссии, в самые тёмные слои населения. Для многих тысяч людей она явилась первой газетой, прочитанной ими, первым источником знания, не носившего казённой печати, изложенного простым и ясным языком.

К белорусскому крестьянину, сжившемуся с мыслью, что он хам, а его "мова" - хамская, "Наша Нiва" печатно обратилась на этой мове, вызывая в нём тем самым уважение и к ней, и к самому себе, пробуждая в нём чувство собственного достоинства. В белорусском крае, истерзанном национальной борьбой, "Наша Нiва" неустанно напоминала о необходимости чтить права каждого народа, ценить всякую культуру и, закрепляя свои национальные устои, широко пользоваться приобретениями культуры как польской, так и великорусской и украинской.

[...]

Вот уже девятый год работает "Наша Нiва" в этом направлении. Она подвергалась неоднократным конфискациям, редактор отсиживал в тюрьме, воспрещалось чтение её и для военных, и для духовенства, и для народных учителей, и для учеников учительских семинарий, и ещё для целого ряда лиц. Субсидируемая русская пресса травила её, утверждая, что она издаётся на польские деньги для ослабления в крае великорусских позиций и для подготовки почвы к ополячению его. В свою очередь органы польского шовинистического национализма видят в ней тонкое средство для обрусения белорусов-католиков, созданное на деньги казны. Но всё это не сломило энергии издателей "Нашей Нивы" и не смогло задержать развитие белорусского движения. В настоящее время "Наша Нива" идёт в крестьянство, как ни один орган целого края. Со всех сторон в неё льются, писаные неискусной рукой крестьянина-белоруса, корреспонденции, стихи, рассказы, статьи [...]

Багдановіч М. Беларускае адраджэнне. Мінск, 1994. С. 25-26


162. Загадка Максіма Багдановiча

Як няпроста было Багдановiчу стаць беларускiм паэтам! Пачаць хаця б з таго, што сваёй мове ён павiнен быў вучыцца, як чужой: напачатку ён проста не ведаў яе! I, што самае прыкрае для пiсьменнiка, не ведаў яе жывых гаворак. Не ведаў, ён, вядома, не па сваёй вiне. Проста так складвалася ягонае жыццё. Усё, бы знарок было супраць таго, каб ён адчуў сябе беларусам. Упершыню на Радзiму ён прыязжае ў дваццаць гадоў.[...]

Сам факт з'яўлення Багдановiча - цi не быў ён яшчэ адным, можа самым сур'ёзным пацвярджэннем важнасцi i жыццёвасцi той справы, якой аддавалi ўсе свае сiлы лепшыя з беларускiх iнтэллiгентаў? [...]

Ён, якi амаль усё свядомае жыццё пражыў у рускiм асяроддзi, i пiсаў, i думаў па-беларуску. Ён пiсаў i па-руску, i па-ўкраiнску, але мастаком ён быў толькi на роднай беларускай мове. Гэта iсцiна, якую нецяжка даказаць. Справа аблягчаецца тым,што мы маем пераклады вершаў Багдановiча на рускую мову, зробленыя iм самiм.

[...] Спынiмся на вершы "Возера" i на яго рускiм варыянце. Для зручнасцi аналiзу параўнаем толькi першыя строфы.

Стаяў калiсь тут бор стары,

I жыў лясун у тым бары.

Зрубалi бор - лясун загiнуў.

Во след яго ад той пары

Сваё люстэрка ён пакiнуў.


Цытуем па-руску:

Тут рос густой, суровый бор.

И леший жил; когда ж топор

В бору раздался - леший сгинул.

И, уж невиданный с тех пор,

Нам зеркальце сваё покинул.


[...] У беларускiм варыянце - выразнасць iнтанацыi i выразнасць малюнка. Зайздросны лаканiзм формы. Пачатак, энергiчны i адначасова сцiплы, нагадвае зачын казкi цi народнага апавядання. У перакладзе ўдакладненне "густой суровый бор" выдаецца i непатрэбным, i вялым, i трафарэтным. "Во след яго ад той пары". Тут выразна адчуваецца i сам апавядальнiк i яго iнтанацыйны жэст - зноў жа энергiчны i выразны. Варта звярнуць увагу i яшчэ на адну акалiчнасць: у кожным з трох першых радкоў беларускага верша - новая думка, якая паслядоўна вынiкае з папярэдняй. Радок метрычна, iнтанацыйна супадае з думкай. Два ж апошнiх радкi - дзве гранi адной думкi цi, дакладней, гэта думка i яе адбiтак. Гэтаксама, як люстэрка - возера - адбiтак лесуновага следу.

Прыемна усё-ткi мець справу з Багдановiчам-паэтам! Здаецца просценькi вершык, а прыглядзiшся - якое майстэрства! I думка не замiнае пачуццю, а пачуццё - думцы. Нават не хочацца пасля гэтага вяртацца да другога лясуна, "лешего", якi чамусьцi "невиданный", замест таго, каб быць "неведомым", "незнаемым", цi яшчэ якiм.

Не, выдатна мыслiў i адчуваў па-беларуску Багдановiч! Iнтуiцыя мастака перамагла недастатковае веданне мовы, каб сцвердзiць сябе ў ёй, i толькi ў ёй. Во дзе загадка i во дзе дзiва! Дык што ж: пачнем разгадваць яе? Але цi зможам i цi трэба гэта? Бо, урэшце, разгадаць загадку цi тайну - гэта значыць, напалову пазбавiць яе прывабнасцi.

Падзiвiмся лепш на гэтую загадку i на тайну Багдановiча.

Стральцоў М. Загадка Багдановiча // Перад дарогай. Мiнск, 1994. С. 217-224


163. Беларуская культурная вечарына ў Вiльнi.12 лютага 1910 г.

Дзяўчаты зiхацелi пекнымі андаракамi, гарсэтамi, вышыванымi кашулямi, устужкамi, пацеркамi; на дзявочых галоўках былi пекна павязаныя чырвоныя хустачкi, белыя намiткi. Хлопцы бялелi ў магiлёўскiх свiтках, абшытых па краях чырвоным шнурком i падпярэзаных прыгожымi вузкiмi i шырокiм белымi паясамi; на iншых былi белыя валеныя шапкi. I палiлiся хвалi тонаў песнi прад зацiхшай у залi тысячнай грамадой [...].

Чутно было ў песнi не разгул велiкароса з-пад Волгi, не бойкую гульню паляка, але замкнутую ў сабе самой душу нашага беларуса з лясiста-балоцiстай старой нашай бацькаўшчыны.

[...]

Уся зала стала быццам бурным морам народным, уся траслася ад клiкаў: "Брава! Брава! Беларусы!" Хору прыйшлося на колькi разоў пяяць некаторыя песнi, што найбольш схапiлi людзей за сэрца i душу сваiмi словамi, музыкай. Так вiталi людзi ўсiх нацыяў беларускую песню, каторая дагэтуль лiлася i развiвалася толькi на палёх i палесках, а цяпер адразу выйшла на свет шырокi. Чуцен быў скрозь гоман: "Мы ня ведалi, што ёсць беларуская песня, i што яна асобная, свая, беларуская, мае свой дух" [...]

Наша Нiва. 1910. № 8


164. Вацлаў Ластоўскі. Прадмова да "Кароткай гісторыі Беларусі"

Гісторыя - гэта фундамэнт, на каторым будуецца жыцьцё народу. І нам, каб адбудаваць сваё жыцьцё, трэба пачаць з фундамэнту, каб будынак быў моцны. А фундамэнт у нас важны, гісторыя наша багата: "жатва многа, а лелатель мало", як кажэ сьвятое пісаньне. Поле пустое, бо сыны бацькоўшчыны нашай к чужым у найміты пайшлі, чужыя гумны і засекі багацяць!

Беручыся пісаць кароткі гэты нарыс гісторыі нашай, ня меў я змогі даць навучны твор, плод доўгіх навуковых досьледаў, - даў тое, на што было маёй змогі: сабраў з расейкіх, польскіх ды украінскіх гісторыкаў тое, што мне вядома было аб гісторыі нашага краю і народу, злажыўшы ў парадак, які кожнаму здарэньню вызначало жыцьцё.

Працу гэтую ахвярую сыном маладой Беларусі, каб хаця з гэтай кароткай і няпоўнай працы маглі пазнаваць гісторыю бацькоўшчыны ў сваёй роднай мове. Для вучоных новага няма тут нічога; усё, што сказана тут, знойдуць яны параскіданае ў працах аўтараў, спісок каторых падаю ніжэй. Адно толькі пазволіў я сабе: некаторыя здарэньня асудзізь па свойму з становішча карысцей і шкод беларускага народу. […]

В.Ластоўскі. Кароткая гісторыя Беларусі. С. 5


165. Значэнне "Кароткай гiсторыi Беларусi" Вацлава Ластоўскага

У чым вартасць гэтай кнiгi? [...] Перш за усё трэба сказаць, што яе аўтар - чалавек з неардынарным i, на жаль, трагiчным лёсам. Ён не толькi гiсторык, але i пiсьменнiк, грамадскi i палiтычны дзеяч, адзiн з iнiцыятараў беларускага культурнага адраджэння пачатку ХХ ст.[...] А ягоны гiстарычны твор - "Кароткая гiсторыя Беларусi" - гэта першая папулярная гiсторыя Беларусi, напiсаная беларусам i для беларусаў. Праўда, i раней выходзiлi працы па гiсторыi нашага края, але выдавалi iх або рускiя, або польскiя [...] вучоныя. Яны адпаведна разглядалi Беларусь або як "Северо-Западный край Российской империи", або як правiнцыю былой Польскай дзяржавы.[...]

Адным словам, Вацлаў Ластоўскi [...] быў першым беларускiм гiсторыкам, пiшучым пра Беларусь i для беларусаў.

Грыцкевiч А. Пасляслоўе // В.Ластоўскі. Кароткая гiсторыя Беларусi. Мiнск, 1992. С. 111-119


166. Вацлаў Ластоўскі. Родная мова. 1914 г. Фрагмент артыкула.

Кожны народ гаворыць аб дабрэ і зле сваёй мовай, і гэта яго права, бо мова - гэта плодгеаграфічных і гістарычных варункаў народа, яго звычаяў і абычаяў.

І болей: мова кожнага асобнага народа - гэта сума перажываняў, сума душ яго жывых і даўно адышоўшых у вечнасць пакаленняў.

Родная мова - гэта мільёны жывых клетачак мозгу, унаследаваных чалавекам ад папярэдзіўшых яго пакаленняў, мільёны перажыванняў красы, дабра і зла, згукаў і форм, несчысленае багацце душы, каторае адкрываецца толькі пад дотыкам тых самых згукаў, каторыя нарадзілі іх калісьу душахдалёкіх пакаленняў.

Родная мова - гэта музыка душы, каторай Навышні Стварыель адарыў чалавека, гэта натуральны фундамент, на каторым чалавек павінен будаваць дом сваёй сілы духоўнай, свайго розуму, пачуцці дабра і зла, справядлівасці і крыўды, красы і брыдзі.

[…]

Сыны Народа павінны любіць і шанаваць яе, бо адна яна жывая крыніца нашага розуму, пачуццяў і семя душы нашай, яна чароўны лек і аружжа проці смерці. Толькі яе чароўная музыка мае сілу будзіць душы памершых нашых дзядоў і адкрыць перад намі бесканечнасць перажыванняў тых, каторыя радзілі нас і адышлі ў вечнасць. Іх душы жывуць у мільёнах нашых мазгавых клетак, у фібрах душы і ажываюць толькі пад гудзьбу згукаў роднае мовы.

Родная мова для нас - гэта музыка ўсіх пачуццяў, якія перажываў народ наш: яго болесцей і радасцей, голас яго сэрца і святло розуму.

Ластоўскі В. Выбраныя творы. Мінск, 1997. С. 280


167. Лявон Гмырак [Мечыслаў Бабровіч]. Нацыя і рэлігія. 1913 г.

"Наша Ніва" і невялічкі спачатку, а пасля ўсё болей і болей разрастаючыся гурток яе супрацоўнікаў і прыхільнікаў праз сем гадоў сваёй нялёгкай, бо пад градам розных нападаў і аплёвывання, працы, усё ж такі зрабілі тое, што шмат беларусаў сталі нацыянальна свядомымі, што цяпер хутка расходзяцца ў народзе беларускія газеты і кніжкі, а побач з імі шырацца і нацыянальныя думкі.

Але, бачачы гэта, нельга забываць і таго, што дагэтуль нацыянальна свядомым стаў не ўвесь дзесяцімільённы беларускі народ, а толькі, калі прыраўняць, невялічкая частка яго, што шэрая, цёмная, у большай частцы непісьменная маса беларускага сялянства дагэтуль стаіць у баку ад беларускага руху, нават самога слова "беларус" не чула, ні беларускай кніжкі ды газеты не бачыла і часта не ведае, што яны на свеце ёсць.

Мы цвёрда верым у тое, што калі нашы думкі да іх дойдуць, калі ўвесь народ будзе мець змогу даць свой голас у гэтай справе, здаровы розум, патрэбы штодзённага жыцця і тлеючаяся ў глыбіні душы, нягледзячы ні на што, інстынктыўная любоў да свайго пераможа і ўвесь народ стане разам з намі дамагацца правоў для сваёй мовы, захоча чуць яе ўсюды: у царкве, у касцёле, у школе і г.д., стане будаваць сваю нацыянальную культуру. Мы верым, што гэта так будзе, але пакуль што, калі запытацца ў цёмнага неразвітага беларуса: "Хто ты такі?", ён пачухае патыліцу ды і адкажа: "Тутэйшы" або, гледзячы па веры: "Рускі", "праваслаўны", ці "Паляк", "каталік". Адным словам пачуццё нацыянальнай асобнасці ў ім надта слабае, і два, немаючых нічога супольнага паміж сабой паняцці - нацыя і рэлігія, - ён змешвае і лічыць сябе "рускім" ці "палякам" затое, што ён праваслаўны ці католік.

Вось гэту справу трэба разглядзець і абгаварыць, бо ў ёй блытаюцца і робяць памылковыя высноўкі не толькі саўсем цёмныя, непісьменныя людзі, але часам і тыя, хто і асветы трошку ўхапіў дзе.

[…]

Нацыю складаюць людзі, якія гавораць адной мовай і адчуваюць сувязь паміж сабой; прызнаюць сваю даную мову ці культуру. […] Нацый на свеце болей, як вер, і набярэцца іх болей 3000. Вось тут адразу кідаецца ў вочы тое, што нацыя і рэлігія не адно і тое ж, калі нацый ёсць болей, як вер. Далей мы ведаем, што, часта бывае, адной веры ёсць некалькі народаў. […] Часамі бывае, што якую-небудзь веру прызнае толькі адзін народ, напр., іўдзейскай веры - на свеце адны толькі жыды. Але найчасцей бывае, што ў адным і тым жа народзе часць народу трымаецца адной веры, а часць другой. […] І - што маем далёка хадзіць - мы, беларусы, будучы адным суцэльным народам, гаворым адной мовай, таксама раздзяляемся па веры: паміж намі ёсць і праваслаўныя і католікі. Багата ўсялякіх прычын злажылася на тое, чаму той ці іншы народ трымаецца цяпер гэтай, а не іншай веры; чаму бывае, што часць яго адной веры, а часць - другой. Ці багата было прычын таго, чаму ў нас на Беларусі так пастаўлена справа, разглядаць гэтага тут не будзем. Прыпомнім толькі ўсім вядомы факт, што цяпер ёсць беларусы і праваслаўныя і католікі. Але яны складаюць адзін народ, бо і ў адной старонцы жывуць, і мова ў іх адна і тая ж самая, і звычаі, і адзежа, і ўсё аднолькава.

Што цёмны непісьменны народ заблытаўся ў гэтай справе і змешвае ў адно саўсем асобныя паняцці, нацыя і рэлігія, - гэта не дзіва, але во дзіва тое, што расейскія і польскія нацыяналісты, сярод якіх ёсць людзі вучоныя, таксама блытаюць гэта. Робяць яны гэта саўсем не праз тое, што не ўмеюць адрозніць нацыі ад рэлігіі, яны гэтую розніцу добра ведаюць і разумеюць, што нацыя адно, рэлігія другое; яны тутака толькі наўмысна прытвараюцца дурнямі, каб задурыць і збіць з толку цёмны народ, каб падтрымаць у ім яго забабоны і лягчэй у мутнай вадзіцы лавіць рыбу. Мэта іх тая, каб перарабіць беларусаў на расейцаў ці палякаў )адны хочуць аднаго, другія - другога), - вось яны круцяць, муцяць, не прызнаюць беларусаў народам, не дапушчаюць беларускай мовы ў царкву і касцёлы. Калісь-то ўсюды ў нас панавала беларуская мова, у ёй Богу маліліся, у ёй законы пісаліся, суды вяліся, найвялікшыя паны ёй гаварылі, - пасля наша гісторыя так злажылася, што ўсё гэта знікла, і цяпер наша мова не мае ніякіх правоў, цяпер саўсем хочуць нас адны абрусіць, другія - апалячыць, так, каб і са свету чыстая, родная наша мова звялася, людзі перасталі ёю гаварыць, і імя беларускае замёрла. Але мы, ведаючы тое, што хоць мы славяне, таксама як расейцы і палякі […] усё ж такі мы саўсем асобны ад усіх і найбліжэйшых славянскіх народаў, народ беларускі, бо і мова ў нас ёсць свая, іншая, як у іх, і звычаі свае, і ўсё такое. Усё сваё нам павінна быць дорага і блізка - нельга яго нам чурацца - і не дамо мы ўсяму свайму загінуць, як гэта хочацца нашым ворагам; а наадварот, не пакладаючы рук, павінны мы працаваць для лепшай, святлейшай долі нашай і для дабра сваёй роднай старонкі - бацькаўшчыны - Беларусі.

Гмырак Л. Творы: проза, крытыка, публіцыстыка. С. 131-136


168. Антон Луцкевіч пра беларускае Адраджэнне. 1911 г.

[…] Белорусская народность сложилась приблизительно в начале нашего тысячелетия. Она является результатом полного слияния нескольких родственных славянских племён - кривичей, дреговичей, родимичей и других, входивших в состав группы западно-русских славян. Позже - уже в XIV, XV и XVI ст. - белоруссы, ставшие волею судеб главной составной частью Литовского государства, сумели создать собственную цивилизацию, которая оказалась столь сильной, что даже литовцы - народ, не имевший абсолютно никакого этнического родства со славянами, - приняли эту цивилизацию всецело. В означенный период белорусский язык стал государственным и литературным языком на всем пространстве Великого Княжества Литовского, о чем свидетельствует огромное количество как письменных, так и печатных памятников, среди которых особенно видное место занимает свод законов Литовского государства, первоначально рукописный, а после дважды изданный по-белорусски. "Литовский Статут" - это лучшее доказательство, как сильна должна была быть белорусская общность, если литовцы приняли даже юридические нормы белоруссов. Но уже в XVII ст. полное господство белорусской цивилизации прекращается вследствие неблагоприятного уклада социально-политических отношений и разных других причин. Все более и более усиливается влияние на Литву поляков и польской цивилизации. К концу XVII ст. белорусские интеллигентные классы почти совершенно полонизировались, и с тех пор единственным носителем и хранителем национальной души, родного языка и всех индивидуальных белорусских особенностей являлись белорусские народные массы.

Но денационализация интеллигенции народа, - как это показали, например, чехи, - не решает вопроса о жизни или смерти этого народа. Поэтому и белорусский народ не умер, несмотря на то, что в течение свыше двухсот лет все лучшие силы, все более выдающиеся личности, вышедшие из белорусской среды, поглощались польской или русской цивилизацией. Вырабатывавшаяся веками индивидуальность народа сказалась в том, что эти личности, внося свои национальные особенности в культурную сокровищницу поляков и русских, весьма сильно влияли на направление, по которому шло дальнейшее развитие культуры обеих народов. Общеизвестно, например, колоссальное влияние Мицкевича на формирование национальной души польского народа; а ведь Мицкевич, вышедший из ополяченной белорусской дворянской семьи, рожденный и воспитанный на белорусской земле, всей своей психикой был неразрывно связан с белорусским народом и отражал в себе белорусскую национальную душу. Имя Мицкевича в этом отношении не является единственным, но и его достаточно: что белорусы, работавшие для создания польской национальной культуры, должны были хотя и совершенно безсознательно, вносить в нее свои национальные начала, - это совершенно не требует доказательств и понятно само собой.

Не будем также доказывать влияние обрусевших белоруссов на русскую культуру, которое несомненно. Приведем только следующий интересный взгляд на этот вопрос русского литератора профессора Овсянико-Куликовского. По его мнению, собственно-великорусской (московской) культуры нет; и ее нельзя отождествлять с тем, что мы обыкновенно называем русской культурой. Дело в том, что, - как результат психологического синтеза национальных особенностей трех обособленных племён группы русских славян: великоруссов, украинцев и белоруссов - возникла как будто четвертая русская национальность - российская интеллигенция, которую Овсянико-Куликовский называет общероссами. Равным образом, русский (российский) язык, хотя в основании его лежит московское наречие, принял массу совершенно чужых для последнего слов и оборотов, достиг высокой степени развития и стал мировым языком. Над созданием этого языка, - говорит Овсянико-Куликовский, - украинцы и белоруссы работали (конечно, невольно или безсознательно) чуть ли не столько же, сколько великоруссы, внося свои вклады не только в виде родного языка, но и в виде прочих индивидуальных черт своей национальности. Мало того, Овсянико-Куликовский даже самое существование и развитие "общеросской" культуры ставит в зависимости от существования названных выше ее первоисточников и от постоянного притока из них свежих сил.

Если белоруссы, лишенные в течение столь продолжительного времени возможности развиваться самостоятельно, как национальная единица, сумели оказывать такое сильное влияние на два родственных народа, которые в культурном отношении гораздо сильнее их самих, - то не подлежит никакому сомнению, что белорусский народ обладает большим запасом жизненной силы. Историческое прошлое и эта жизненная сила и послужили основанием для современного национального движения белоруссов, равно как является порукой того, что движение это серьезное и имеет несомненное будущее.

III. Когда польское влияние лишило белорусскую интеллигенцию классов, общий колорит жизни белорусского края мало изменился. Удивительным образом ополячившаяся белорусская шляхта сумела примирить в себе польский государственный патриотизм с патриотизмом местным, провинциальным; даже сражаясь за Речь Посполитую, эта шляхетская масса не чувствовала особенной близости к обывателям Царства Польского - настоящим полякам - и сохраняла чувство белорусского (или, как обыкновенно говорили по старой памяти, литовского) гражданства. А на plebs белорусский обращали слишком мало внимания, чтобы заняться планомерной полонизацией его. Так было не только до, но и значительное время после раздела Польши. Под властью России первоначальное положение почти не изменилось, только интерес к белоруссам в этот период оживился. Сначала только польские этнографы обратили своё внимание на этот народ, конечно, с научной точки зрения. Затем заинтересовались ими и польские повстанцы, безуспешно пытавшиеся привлечь белорусскую массу на свою сторону в борьбе с русским правительством. Русская же государственная политика оказалась последней, а русская наука занимается белоруссами серьёзно 3-4 последних десятка лет.

В жизни Белоруссии произошел крутой переворот только во второй половине XIX ст., когда правительство начало правильную кампанию против польского элемента в так называемом Северо-Западном крае. Правительство решило уничтожить здесь всё польское, считая Белоруссию "исконни русским" краем, а так как признаки национальные и вероисповедальные часто смешиваются и даже отождествляются, то все репрессии направлялись одновременно против поляков и против всех вообще католиков, следовательно и против части католической белорусов.

Кроме посредственных, на белоруссов посыпались и непосредствено против них направленные репрессии, начиная с запрещения в 60-х годах печатать книги на белорусском языке. В то же самое время поляки, в страхе за самое свое существование в Белоруссии, решительно стали вести полонизационную работу, считая, что численным увеличением "польского" элемента за счёт белоруссов можно будет компенсировать потери, понесенные благодаря правительственным мероприятия. И вот, для белорусского национального дела наступили, пожалуй, наихудшие времена: белоруссы попали под перекрёстный огонь двух воюющих сторон - поляков и русских.

В своей денационализаторской работе русское правительство располагало и располагает крупными орудиями: это - обрусительная военная служба, церковь православная и школы, весь административный аппарат с массой импортаваных из середины России чиновников-великоруссов, наконец, переселения великорусских крестьян-староверов в белорусский край. Такими же средствами стараются действовать в Белоруссии и поляки: в их руках находится католическая церковь; они заводят польские начальные школы; во все общественные и частные учреждения, находящиеся в руках поляков, принимаются исключительно поляки, при чем даже белоруссы-католики не имеют туда доступа; наконец, польские помещики этого края выписывают польских крестьян (мазуров) местами в качестве сельских рабочих, местами для колонизации ими белорусских земель.

Вот обстановка при которой начало делать и делает первые свои шаги белорусское движение, развивающееся на наших глазах. Правда, движение это подготовлялось в течение чуть ли не ста лет: на всём протяжении XIX в. мы видим попытки возстановления белорусской письменности; но только те из них, которые имели место в 80-х годах, находятся в непосредственной связи с современной нам работой над возрождением белорусского народа, - а все предыдущие носят характер чистой этнографии. Правда и то, что первый горячий призыв держаться всего родного, любить свою "бацькоўшчыну - Беларусь", свою "простую мову" был сделан поэтом-народником Ф.Богушевичем в 80-х годах. Правда, наконец, что с этого времени среди белорусской университетской молодежи не прекращается национальная работа в форме кружков, издания белорусских книг и т.п. Но действительно народным белорусское движение стало лишь со времени освободительного движения в России в 1904 - 1905 г., а потому период белорусского национального возрождения можно считать лишь годами.

Существует неразрывная связь между национальным сознанием данного индивида и его сознанием человека и гражданского достоинства. В белорусском движении эта связь проявилась особенно ясно. На самом деле белорусская национальная работа дореволюционного периода сводилась к облагораживанию всего "родного" в духе заветов Богушевича. Следствием было то, что среди белоруссов мало-помалу зарождалось сознание личного достоинства, уважение к самому себе, которое было совершенно атрофировано предыдущим пренебрежением со стороны единственных интеллигентов, которых белорусс знал - пана и чиновника - к "простой мове" белорусса, к его национальным проявлениям. Так подготовлялась почва для воспринятия идей о правах человека и гражданина, посеянных революцией. А в свою очередь, революция, когда мужика на один момент поставили в положение человека равного всем прочим, когда с ним о его нуждах заговорили на его родном языке - ускорила развитие в нем национального чувства.

Условиями, при которых началось пробуждение белорусской народной массы, предопределилось - по крайней мере на ближайшее время, - то направление, по которому должно было идти белорусское национальное движение. Это направление - спокойная творческая работа над созданием своей национальной культуры, основанная на началах чисто демократических и потому лишенная национального шовинизма и человеконенавистничества.

Спокойная творческая работа на началах истинного демократизма, без тени национального шовинизма, без человеконенавистничества - это путь, от которого белорусское национальное движение до сих пор не отклонилось ни на шаг.

Национальные идеалы, которые слагались в уме белорусского крестьянина и полуинтеллигента на основании горячих митинговых речей и громких, красивых фраз прокламаций белорусских, были очень смутны, расплывчаты и побуждали более живые умы доискиваться серьезного обоснования их. Летучие листки, копеечные брошюры стали недостаточной пищей для тех, кто уже начал национально прозревать. И вот в 1906 г. были сделаны две попытки дать более солидную пищу алчущим: в Петербурге основалось белорусское издательское товарищество "Загляне сонца і ў наша ваконца", сразу приступившее к изданию лучших произведений на белорусском языке - белорусских "классиков"; в Вильне открылась первая белорусская газета "Наша Доля", просуществовавшая, впрочем, лишь около двух месяцев и закрытая ввиду систематических конфискаций (из 6 номеров - 5 конфисковано) за революционное направление. Все же газета сделала очень много: сам факт появления белорусской периодической печати привлёк к реальной работе для национального дела массу людей, доказав им, что эта работа вполне возможна. День выхода первого номера был как бы торжеством белорусской идеи.

Вообще 1906 г., замкнувший период революции в белорусском крае, был для белоруссов боевым в национальном отношении. В этом году начала более или менее правильно организовываться белорусская народная - деревенская и местечковая интеллигенция (правильнее полуинтеллигенция); основался белорусский союз народных учителей, кадры которых в Белоруссии составляются из крестьянских сынов, воспитываемых в учительских семинариях и институтах в духе русского (российского) национализма; движение захватывает и самые институты и семинарии для учителей, и вот воспитанники четырех учительских семинарий образовывают свой союз с национальной белорусской окраской, подвергшийся очень суровым гонениям. Нечего и говорить, какое значение имели эти факты: значительная часть молодых народных учителей - наиболее энергичных, которые предназначались для "обрусения" края - начала пропаганду белорусских национальных идей. Началось движение и среди учащихся духовных семинарий, особенно православных, имевшее, впрочем, одно не совсем удачное для национального дела последствие: более сознательные православные семинаристы не пошли в священники, а все устремились в высшие учебные заведения и этим лишились возможности работать в деревне.

Все, что делалось в эти годы, делалось еще по инерции, полученной от общего подъёма в революционный период, но с началом реакции общий размах слабеет. При виде крушения общероссийского освободительного движения у всех опускаются руки, слабеет вера в успех начатой работы, пропадает воодушевление, естественное при взрыве национального движения. В это время в Вильне начала выходить новая белорусская газета - еженедельник "Наша Ніва", которая, начиная с самого конца 1906 г. продолжает беспрерывно выходить и теперь. Вопреки общему апатичному настроению, группа более стойких и твёрдых людей, приступивших к изданию "Нашай Нівы", считала, что для национального дела не всё потеряно, раз можно издавать книги и газеты на белорусском языке. "Наша Ніва" - это первая после революционного движения серьёзная попытка вести спокойную культурно-национальную работу среди белоруссов.

Целью своей газета объявила: работать для культурного и экономического поднятия белорусского края и народа, развивать у белоруссов национальное самосознание, воспитывать чувство человеческого и гражданского достоинства, крепко сплотить все разрозненные религиозным антагонизмом части одного национального целого (православных и католиков), развивать национальную душу белорусского народа. Конечно, эффект от выхода "Нашай Нівы" не мог равняться в первое время с тем эффектом, какой при тогдашних обстоятельствах производила ярко-"красная" "Наша Доля", ещё в то время существовавшая.

Но всё же газета была сразу так поставлена, что пошла в народ и дошла до него. Мало-помалу шла серьёзная работа в более живых крестьянских умах: в душе белорусса, который столько времени находился в положении безправного раба и уже начинал отрекаться от всего родного, стыдиться своего языка и т.д., более и более укреплялось сознание, что и он - человек. Белорусская книга, белорусская газета стали для него необходимостью. И вот постепенно "Наша Ніва" становится как бы выразительницей всё более крепнущего белорусского народного движения. Из самых отдаленных уголков Белоруссии, куда только дошла газета или известие о ней, поплыли письма и корреспонденции, написанные мозолистой рукой мужика-хлебороба, местечкового ремесленника, народного учителя и т.п. Как подсчитала и опубликовала сама Редакция, в течение трех первых лет существования газеты - лет наиболее тяжелого гнёта реакции - в "Нашай Ніве" (115 номеров) было напечатано 960 собственных оригинальных корреспонденций из 489 местностей - деревень и местечек Белорусского края. И необходимо отметить, что ни за корреспонденции, ни за расходы по пересылке их корреспонденты - в большинстве крестьяне не получают ни копейки. Газету они считают своей. Фактически, такой взгляд на "Нашу Ніву" вполне обоснован: она стала выразительницей всего народного белорусского течения, стала как бы его собственностью, подобно зеркалу, она отражает в себе всю жизнь белорусской деревни, является голосом не Редакции только, а всего сознательного белорусского "громадзянства" - сознательной части "простого" народа.

Белорусс издревле был склонен высказывать все свои душевные движения, все переживания, надежды и желания преимущественно в песне, что доказывают весьма богатые собрания народных поэтических произведений. Эта склонность, по-видимому, не атрофировалась доныне: число белорусских поэтов из народа страшно велико. Понятно, среди них есть поэты и "поэты", но всего, печатавшихся в "Нашай Ніве" за первые 3 года, насчитывается 61 поэт, и написали они 246 стихотворений; число же не попавших в печать, безусловно, ещё значительнее. Первое место среди настоящих поэтов "Молодой Белоруссии" принадлежит, несомненно, Януку Купале. Это - молодой человек, вышедший из крестьянской хаты, без всякого образования, получивший "воспитание"... в качестве рабочего на помещичьем винокуренном заводе и обладающий при всем этом такой творческой интуицией, такой лёгкостью и разнообразием формы, что, пожалуй, со временем станет белорусским Шевченкой. Еще отметим имена Якуба Коласа, народного учителя, Максима Богдановича и др. В области прозы за те же 3 года в "Нашай Ніве" находим 36 авторов, давших 91 произведение (оригинальное).

Наряду с энергично действующим Петербургским издательским товариществом "Загляне сонца і ў наша ваконца" работают ещё три новые: в Минске - "Мінчук", в Вильне - "Наша хата" и издательство "Палачанін". Особенную энергию в издательском деле в крае проявляет названная "Наша хата" и редакция "Нашай Нівы". Издаются книжки для белорусской национальной школы (начальной), которая кое-где начинает прививаться, несмотря на запрещения правительства, открываются белорусские библиотечки. Открылся было учительский журнал на русском языке - "Белорусский учитель" - но пока вышел только один номер.

Последний 1910 г. характеризуется усиленным ростом белорусского движения. Этот год важен двумя приобретениями: это - белорусский театр и народные хоры. В Вильне, Петербурге, Гродно, Слуцке и т.д. создались драматические труппы любителей, создались творческие кружки публично исполняющие белорусские песни. Зародилась оригинальная драматическая литература. Собираются, разрабатываются и издаются песни белорусского народа, а мотивы, которых белорусс имеет огромное богатство, служат уже темами для больших симфонических произведений, пока ещё, к сожалению, небелоруских композиторов. Будируется вопрос о белорусском клубе в Вильне, Петербурге.

Наряду с работой над развитием национальной "души", среди белоруссов делаются попытки работать реально на экономической почве. Устраиваются всякого рода кооперативы - потребительские товарищества, ссудо-сберегательные кассы, сельскохозяйственные кружки, устраиваются выставки сельского хозяйства для крестьян, образцовые фирмы и т.п. Но эта деятельность встречает серьёзное противодействие: заводить кооперативы особенно в Вильне и Гродненской губернии становится почти невозможно вследствие препятствий со стороны местной администрации, действующей по указаниям "свыше".

В заключении обзора белорусского национального движения мы коснемся в нескольких словах и движения среди учащейся молодёжи и среди духовенства.

Учащаяся в высших и, частью средних учебных заведениях молодёжь принимает все более активное участие в национальной работе. Большинство кружков уже примыкает по своему направлению, пожалуй, ближе всего к течению "Нашай Нівы". Они занимаются чисто научной работой - изучение края и т.п., подготавливают почву для будущих научных белорусских институций, в том числе для музея, для которого частными лицами сделаны уже солидные собрания. Из университетских городов самым деятельным в отношении белорусской национальной работы является Петербург, куда собираются лучшие силы белорусской молодёжи.

Что касается духовенства, то православное настолько твёрдо держат в своих руках черносотенные владыки, что священники, даже сочувствующие белорусскому возрождению, боятся чем-либо проявлять публично свое сочувствие. К тому же приток молодых священников, которые стали сознательными белоруссами ещё во время обучения в семинариях, очень слаб, потому что, как мы выше сказали, все они стремятся в университеты. И все же, как это ни странно, в черносотенном лагере поднимался серьезно вопрос о том, чтобы уроженцев Белоруссии переводить на места священников в Центральную Россию, - а вместо них присылать в белорусские приходы великоросских священников: местные, дескать, недостаточно энергичны в деле "обрусения" края.

Лучше обстоит дело с католическим духовенством. Пример ли движения среди литовских ксендзов тут действует, или католические власти церковные либеральнее в этом отношении, чем православные владыки - последнее, впрочем, очень и очень проблематично - трудно сказать. Одно только можем констатировать: среди молодых ксендзов (равно как и в семинариях и в духовных академиях ) попадаются чаще и чаще сознательные белорусские патриоты. Они начали местами - в глухой провинции - говорить проповеди на белорусском языке, издали уже 2 катехизиса по-белорусски.

Между прочим, большую услугу белорусскому делу оказывают - литовские ксендзы-патриоты, живущие в белорусских приходах. Дело в том, что виленские епископы-поляки, не сочувствующие литовскому национальному движению, идущему в разрез с интересами поляков на литовской территории, стараются систематически устранять из литовских приходов тех ксендзов-литовцев, которые деятельно работают над возрождением своего народа. Таких ксендзов обыкновенно назначают в Белоруссию. Тут, не зная белорусского языка, они невольно долгое время являлись полонизаторами белоруссов, так как употребляли при сношениях с народом исключительно польский язык. Теперь же, когда началось белорусское движение, литовские ксендзы поняли свою роковую роль и стараются исправить невольное зло, которое в течение многих лет делали белоруссам. Теперь они являются ревностными сеятелями в народе национального сознания, и за это им большое спасибо!

В последнее время ксендзы-белоруссы собираются издавать клерикально-национальную белорусскую газету. С её появлением в белорусском движении может создаться новое течение - клерикально-патриотическое, которое должно бы дать толчок к такой же работе и православному духовенству.

Изложенные проявления белорусского национального движения объединены между собой одной общей целью: эта цель - национальное возрождение белорусов, горячее желание развить национальную индивидуальность этого народа, создать для него свою собственную, самостоятельную культурную жизнь. […]

Гістарычны альманах. Т. 1. 1998


169. Баляслаў Ялавецкі. "Нацыянальны катэхізіс Літвы" як катэхізіс краёўцаў. 1905 г.

[…] Пытанне: - Чаму палякі, літоўцы і беларусы ў Літве складаюць адзіную нацыю?

Адказ: - Спрадвеку літоўцы былі суседзямі палякаў і беларусаў. У выніку пастаянных нападаў яны перасялілі масу захопленага насельніцтва абодвух полаў, якое потым змяшалася з літоўцамі. Літоўскія напады на Польшчу сталі асабліва частымі з 1138 г. пасля смерці Баляслава ІІІ Крываўста і падзелу Польшчы паміж яго сынамі. Падзеленая Польшча, да таго ж аслабленая пастаяннай грамадзянскай вайной, не магла супрацьстаяць літоўскім дружынам, якія, руйнуючы польскія землі, выводзілі з іх у Літву дзесяткі тысячаў людзей абодвух полаў. Урэшце не засталося такога куточка Літвы, дзе б не жылі польскія палонныя. Якраз гэтыя палонныя, большасць якіх складалі сяляне, сталі пршымі праваднікамі культуры ў Літве. Пра масавае засяленне Літвы зопленым польскім насельніцтвам сведчыць факт, што, калі кароль Польшчы Уладыслаў Лакетак у 1325 г. ажаніў свайго сына Казіміра з Альдонай Гедымінаўнай, то маладзенькая літоўская княжка прынесла ў пасагу 24 тыс. польскіх палонных, выведзеных у Літву. Аднак у перыяд Уладыслава Лакетка літоўскія напады на Польшчу аслабелі. Лакетак быў магутным манархам і з Гедымінам яго звязвалі больш прыязныя адносіны. Такім чынам, спрадвеку польская кроў змешвалася з літоўскай і беларускай. Магчыма, што яшчэ ў часы Ягайлы ва ўсёй Літве нельга было знайсці чалавека, у венах якога не было б дадатку літоўскай, польскай або беларускай крыві.

З 1386 г., г.зн. з моманту аб'яднання Літвы і Польшчы, хрысціянства, адукацыя і заходняя культура прыходзілі ў Літву толькі праз Польшчу і ператвараліся ў агульную польска-беларуска-літоўскую культуру. На ўсёй тэрыторыі Літвы ад Балтыкі, Нарава, Нёмана, Віліі да Дняпра, ад Дзвіны да Прыпяці панавалі адныя ж і тыя звычаі і традыцыі, тая ж самая нацыянальная этыка. Нягледзячы на тое, якая мова - польская, літоўская або беларуская - гучыць пад той або іншай страхой, усе яны родныя для нас мовы, бо ў нашых венах цячэ адзіная кроў…

Пытанне: - Чаму ж, нягледзячы на агульнасць крыві, культуры і нацыянальнае адзінства мы не маем супольнай роднай мовы?

Адказ: - Нават у такім на першы погляд цалкам аднолькавым народзе як немцы існуюць настолькі значныя розніцы ў мове, што немцы адной правінцыі часцяком з цяжкасцю разумеюць немцаў з іншай часткі краіны. Гэтыя правінцыяналізмы захаваліся ў Нямеччыне, нягледзечы на тое, што гэты народ мае добра апрацаваную і аднолькавую для ўсіх немцаў літаратурную мову. Правінцыяналізмы захаваліся пераважна сярод сельскага насельніцтва, якое стала працуе на зямлі. Гэтае насельніцтва практычна не перасякае межы сваёй правінцыі, а для выказвання думак адносна штодзённых патрэбаў і сямейных адносінаў мае дастатковы запас словаў спрадвеку прынятых суседзямі. Да апошніх кожнае новае пазычанае слова даходзіць з цяжкасцю ў параўнанні са словамі і зваротамі, распаўсюджанымі здаўна. Кожная нацыя, нават самая аднастайная, мае падобныя правінцыяналізмы. Тым болей гэта датычыць нацыяў са складанай структурай, да якіх па сутнасці належыць нацыя Літоўскай правінцыі *.

Да гэтага часу ў Літве ўсеагульнай культурнай мовай была польская, якая, нягледзячы на ўжыванне ў дзяржаўных актах пэўных мясцовасцяў беларускага пісьма, спрадвеку дамінавала ў асяроддзі адукаваных колаў і сярод гараджанаў. У народзе захоўваліся літоўская, беларуская і нават польская мова, якая істотна рознілася ад свайго літаратурнага варыянту. Захаванне гэтых моваў не з'яўляецца доказам розніцы нацыянальнай і тым больш - культурнай. У адніх мясцовасцях польскае або беларускае насельніцтва, знаходзячыся ў сталых кантактах з літоўцамі, пераняло літоўскую мову, у другіх - літоўцы і палякі перанялі беларускую мову, а ў трэціх - беларусы і літоўцы перанялі польскую. Усё гэта вызначалася ўзаемаадносінамі насельніцтва ў дадзеную эпоху і ўмовамі побыту.

У кожным выпадку ўсе тры мовы з'яўляюцца нашымі роднымі, і мы абавязаныя падтрымліваць кожную з іх, калі людзі гэтага пажадаюць. Нельга забываць, што адукацыя народу з'яўляецца галоўнай мэтай грамадскасці, бо ўяўляе сабой падмурак дабрабыту краю і нацыі, а асновы адукацыі павінны закладацца на зразумелай народу роднай мове. Трэба, каб кожны інтэлігентны грамадзянін Літвы добра ведаў літоўскую і беларускую мовы, а ў яго хаце, каб беларускія і літоўскія кнігі чыталіся нароўні з польскімі…

Пытанне: - У якім становішчы знаходзіцца Літва сёння?

Адказ: - Сучаснае становішча Літвы вельмі цяжкае ва ўсіх адносінах. Пасля падзення Рэчы Паспалітай загінулі таксама тыя славутыя правы для ўсёй нацыі, якія былі выпрацаваныя сумеснымі намаганнямі Літвы і Польшчы і ўвайшлі ў Канстытуцыю 3 мая 1791 г. Былі перакрэсленыя таксама Маніфесты Тадэвуша Касцюшкі пра роўнасць усяго народу. Калі літоўская шляхта ў 1818 г. амаль аднагалосна пажадала даць свабоду сялянам і зліквідаваць прыгон, імператар сваім указам забараніў шляхце выказвацт свае меркаванне адносна прыгону. Толькі ў часы імператара Аляксандра ІІ голас літоўскай шляхты ў абарону правоў народу, першы такі голас у Расейскай дзяржаве, быў зычліва прыняты. Посля гэтага ў 1861 г. адбылося вызваленне сялянаў, аднак, нягледзечы на рэформу, у сувязі з агульнадзяржаўным ціскам стан сялянства і сёння застаецца цяжкім.

У 1905 г. пад кіраўніцтвам генерал-губернатара Фрэзе ў Вільне працавала Камісія па справе ўвядзення земскага самакіравання ў Літве. Сярод яе сяброў былі дэпутаты ад шляхты Віленскай, Гарадзенскай і Ковенскай губ. Падчас абрадаў шляхта аднагалосна выказалася за ўсесаслоўныя земствы, поўную роўнасць сялянаў са шляхтай, адзіную сістэму падаткаабкладання коштам перанясення ўначнай часткі падаткаў і земскіх павіннасцяў на шляхту. Аднак праца гэтай Камісіі аказалася невыкарыстанай.

Да 1831 г. у Вільне знаходзіўся шырока вядомы універсітэт, які быў зліквідаваны ўрадам. З краёвых фундушаў і розных грамадзянскіх ахвяраванняў утрымлівалася шмат пачатковых і сярэдніх школаў, якія таксама па распараджэнню ўрада былі зліквідаваныя. А з 1863 г. па сённяшні дзень увесь край знаходзіцца па-за межамі права. Сваволле адміністрацыі не ведае межаў. Усё жыццё замерла… Адукацыя не развіваецца, друкаванне кніг на літоўскай і беларускай мове лацінскімі літарамі забаронена, таксама забаронены друк польскіх кніг, прыватнае навучанне караецца штрафамі і высылкай з краю. Нельга заснаваць ніводнай грамадскай арганіўзацыі, а тое, што некалі дазволі, сёння жо зліквідавалі. Край дайшоў да поўнага ўпадку, цемра і бядота апанавалі ўсе колы грамадства. У сельскагаспадарчым крае земянскія і сялянскія гаспадаркі амаль зруйнаваныя, прыватныя лясы вырубленыя, азёры і рэкі засталіся без рыбы, а палі і зараснікі - без жывёлаў і птушак. Пасярод усеагульнай бядоты пануюць прысланыя чужынцы, якія пераследуюць уласныя інтарэсы і распальваюць полымя класавай і нацыянальнай барацьбы, якую не можа нейтралізаваць нават касцёл, бо шмат касцёлаў было забрана, каталіцкае духавенства пераследавалася, а праваслаўнае ператварылі ў сродак ціску і гвалту. Паўсюдны ціск аказаў фатальны ўплыў на маральны бок жыцця нацыі, справакаваў упадак духу і ўсялякай ініцыятывы. У выніку знікла апазіцыя гвалту нават там, дзе яна магла быць выніковай нават ва ўмовах усеагульнага беспраўя. Кожны сядзеў у сваёй нары і баяўся нават галаву звонку высунуць, каб з жыццём не развітацца. У такім цяжкім стане быў наш край да сённяшняга дня.

Пытанне: - Што трэба рабіць, каб край і ўся нацыя перадолелі cучасную нядолю?

Адказ: - Перш за ўсё мы, як грамадзяне краю, незалежна ад саслоўнай прыналежнасці, нацыянальнасці, веравызнання, павінны паціснуць адзін аднаму рукі і з узаемным даверам узяцца за працу, хоць бы ў межах сучаснага заканадаўства, якое, канешне, найлепшым не назавеш, але пасля пераменаў 1904 г. яно дае мажлівасць для працы грамадзяніна. Трэба помніць, што ў адзінстве нашая моц; трэба помніць, што нягледзячы на пэўныя партыйныя разбежнасці ў поглядах на сацыяльныя праблемы, існуе шэраг агульнакраёвых і грамадзянскіх патрабаванняў, у рэалізацыі якіх аднолькава зацікаўленыя ўсе без выключэння жыхары краю, да якіх бы партый, саслоўяў і нацыянальнасцяў яны б не належалі; трэба помніць, што без дасягнення пэўных агульных для ўсіх мэтаў не атрымаецца вырашыць ніякіх партыйных задачаў; трэба помніць, што ні партыйныя, ні сацыяльныя, ні нацыянальныя спрэчкі нічога не дадуць, калі не дасягнем таго, што з'яўляецца падмуркам існавання нацыі і развіцця краю; трэба помніць, што ў сувязі з велізарнасцю працы, неабходнай для дасягення асноўных мэтаў, усялякае драбленне нашых сілаў і выдаткаванне энергіі на безсэнсоўную партыйную, класавую або нацыянальную барацьбу з'яўляецца злачынствам; трэба помніць, што пакуль не мы не атрымаем больш шырокія правы, павінны дабівацца свайго ў межах існуючых законаў, бо гэта будзе доказам нашай палітычнай сталасці і нашага ўмення выкарыстання ўсіх магчымасцяў дзеля добрабыту краю і нацыі. Будзем дабівацца больш шырокіх правоў, але перш за ўсё трэба рабіць тое, што дазваляе сучаснае сітуацыя. Тым самым мы падрыхтуем глебу для ажыццяўлення новых законаў, бо найлепшае зерне на неўрадлівай глебе не дасць ураджаю. Толькі адзінства і самаадданая праца вывядзе край і нацыю з сучаснай нядолі.

Пытанне: - Што неабходна, каб запанавала адзінства і вера ў плён сумеснай працы?

Адказ: - Патрэбна разуменне, што добрабыт кожнага грамадзяніна і кожнай асобнай групы трымаецца на добрабыце ўсіх сацыяльных колаў. Бядота і жабрацтва класаў з'яўляецца сведчаннем хваробы сацыяльнага арганізма, нягледзячы на відавочны добрабыт асобных групаў і асобных людзей, якія ў кожную хвіліну могуць быць зацягнутыя ў бездань навакольнага асяроддзя і згінуць у ёй без сляда, як гінуць жыхары палацаў, калі ў суседніх вясковых хатах выбухне эпідэмія. Добрым шляхам карыстаецца кожны, а на рэнным нават паездка ў лепшай карэце становіцца невыноснай і пагражае падарожніку катастрофай, нават больш страшнай, чым у выпадку, калі ён бы ехаў у сялянскім возе. Распаўсюджванне культурных патрэбаў аблягчае жыццё для ўсіх і паступова прыводзіць да таго, што і сродкі задавальненне гэтых патрэбаў становяцца больш даступнымі… Падобнае адбываецца ва ўсім! Асобны чалавек, асобная сацыяльная група не шмат здолеюць зрабіць, але калі за працу бярэцца ўся супольнасць, то пры мінімальных намаганнях у самым кароткім часе робіцца тое, чаго не дамагліся б першыя пры найвялікшай энергіі за некалькі гадоў; бо толькі ў адзінстве - моц.

Пытанне: - Што неабходна, каб грамадская праца давала плён?

Адказ: - Патрэбна ўсведамленне мэты, а яно з'яўляецца вынікам разумення таго, што было раней, што адбываецца сёння, што будзе заўтра. Галоўнай мэтай з'яўляецца найвышэйшы ўздым добрабыту ўсяго краю і шчасце ўсяго народу. Гэта мэта вельмі аддаленая, і сёння мы не маем ніякіх дадзеных, каб сказаць, як будзе выглядаць Літва праз 100 або хоць 50 гадоў. Будучыня залежыць не толькі ад нас, але і ад знешніх уплываў. Аднак канчатковая мэта павінна ўвесь час асвятляць шлях, па якому мы ідзем. А шляхі трэба выбіраць такія, каб не зваліцца ў бездань, якую ворагі нашыя могуць для нас выкапаць. Апроч мэты-ідэалу, мы павінны бачыць перад сабой шляхі да вырашэння такіх бліжэйшых задачаў, якія рэальна могуць быць рэалізаванымі. Нельга на першы план ставіць утапічныя дактрыны, бо яны, як багна, могуць надоўга затрымаць у таптанні на адным месцы і нават пазбавіць нас нашых дасягненняў. Нельга пераймаць недавер люду да адукаваных і больш багатых класаў, бо шматгадовая дзяржаўная няволя ўжо прызвычаіла да гэтага. Гэты недавер знікне, калі адукаваныя маёмасныя класы замест бяздзейнасці займуцца працай не дзеля вузкіх сацыяльных інтарэсаў, але ўсведамляючы сваю грамадскую місію і маючы глыбокае перакананне, што кожны адпаведна таму, якім капіталам, зямлёй або маёмасцю ён валодае, прынясе як ахвяру на грамадскі алтар пэўны адсотак грашыма або працай. На гэтым алтары грош удавы будзе роўны сотне рублёў багатага чалавека, а гадзіна працы заменіць грашовыя выплаты… Калі такая праца пачнецца, калі ахвярнасць стане відавочнай, то людзі адзін за другім пачнуць далучацца да гэтай справы, пакуль усе не будуць ёй захопленыя.

Наш люд - гэта не дзікуны. Ён мае глыбока укаранёную агульную з намі мараль і этыку, якія ў ім назапашваліся стагоддзямі і захоўваюцца сёння ў форме (патэнцыяльнай) недатыкальнага запасу. Не хапае толькі агеньчыка асветы, каб назапашаная энергія выбухнула, і гэты люд і звонку выглядаў высокакультурным, свядомым сваіх правоў і сваіх абавязкаў. Пачнем грамадскую працу, пачнем яе самааддана, і хутка знікне недавер. А люд разам з намі будзе давяраць свой лёс тым, хто найболей будзе гэтага дастойны.

Пытанне: - Што павінна ўключаць праграма грамадскай працы?

Адказ: - Гэтая праграма, у першую чаргу, павінна ахопліваць усе бакі сацыяльнага ладу Літвы, які, паводле нашага меркавання, можа быць збудаваны на падмурку Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г. і дальнейшага развіцця канстытуцыйных прынцыпаў, каб найбольш адпавядаць патрэбам краю і духу нашага народу. Гэтая праграма можа быць рэалізаваная толькі праз адпаведнае заканадаўства Дзяржаўнай думы і Дзяржаўнай рады, што дзеля яе эфектыўнасці патрабуе пэўнага часу. Гэта, аднак, не павінна стрымліваць нашую працу, якая будзе грунтавацца на існуючых правах і маніфестах, а таксама ўказах аб пашырэнні свабоды, як ужо адзначалася. Без гэтай папярэдняй працы праграма ва ўсім сваім аб'ёме не можа быць эфектыўна рэалізаванай.

Пытанне: - Якая адміністрацыйная арганізацыя найболей адпавядае сёння Літве?

Адказ: - З улікам таго, што шэсць губерняў, якія ўтвараюць Літву і носяць афіцыйную назву "паўночна-заходніх", спрадвеку аб'яднаныя сумеснай гісторыяй, звычаямі і адзінствам прававых і гаспадарчых адносінаў, то яны павінны ўтвараць адзіную непадзельную Літоўскую Правінцыю з шырокім самакіраваннем для мясцовых справаў у Вільне, а для справаў агульнадзяржаўных мець прадстаўніцтва ў Дзяржаўнай думе і Дзяржаўнай радзе, абраную на падставе агульнадзяржаўных палажэнняў. Кампетэнцыя самакіравання Літоўскай Правінцыі, адносіны да адміністрацыйных уладаў дзяржавы павінны быць акрэсленыя і гарантаваныя дзяржаўным заканадаўствам. Апроч цэнтральнага самакіравання Літоўскай Правінцыі павінна існаваць акружное самакіраванне для некалькіх паветаў, звязаных паміж сабой (наколькі гэта магчыма) агульнасцю народнай мовы і, нарэшце, павінна быць гміннае самакіраванне на падставе ўсесаслоўнай гміны. Толькі цэнтральнае самакіраванне ўсёй Літоўскай правінцыі можа стварыць адпаведныя інстытуты, якіх не можа даць сучаснае расійскае губернскае самакіраванне ў цэнтральных губернях, напрыклад, універсітэт, вышэйшыя навучальныя ўстановы іншых катэгорый, краёвы аддзел рэгуляцыі землекарыстання, банкі для правядзення парцэляцыі, меліяратыўныя банкі ды інш. Паміж самакіраваннем цэнтральным і гмінным, паводле нашага меркавання, павінна знаходзіцца вышэйназванае акружное самакіравнне, якое ахоплівала б каля чвэрці тэрыторыі сучасных губерняў.

B. J…i [B.Jałowiecki]. Litwa - jej potrzeby… Katechizm narodowy Litwy. Wilno, [1905]


170. Антон Луцкевіч і краёвая ідэалогія.

(А-н-а [А.Луцкевіч]. Край і народ. 1912 г.)

Кожын чэлавек працуе дзеля таго, каб жыць. Жаданьне паддзержаць сваё жыцьцё - гэта агульная мэта. Так вядзецца ад найдаўнейшых часоў, i мэта працы людзей астаецца тая самая. Змяняецца толькi спосаб i форма яе.

Тысячы гадоў таму назад людзi жылi, бытцам зьверы, па лясох i кармiлiся мясам тых зьвероў, каторых самi забiвалi. Жылi яны ўсе паасобку, або сваёй невялiчкай сямьёй, бо iх дзецi, як падрасталi, iшлi далей сваёй дарогай, пакiдаючы бацькоў. Тады кожын глядзеў на другога, як на ворага: адзiн у аднаго адбiваў пажыву. Цяжкiе то былi часы: апрача сiл прыроды, с каторымi чэлавек ня ўмеў змагацца, апрача дзiкiх зьвяроў, што яго лёгка маглi знiштожыць, - усюды прыходзiлася перэмагаць ешчэ i сваiх жэ братоў-людзей за кусок мяса, за яду.

Мала-па-малу людзi перэхадзiлi да працы на ральлi. Тут семья не разбегалася па лясох за пажывай, каторай раней кожын шукаў толькi для сябе: тут была ўжо патрэбна супольная праца многiх рук, i семья пачала разрастацца. Гэтак складаўся род, а пазьней i цэльнае племя. Ведама, i тады кожын думаў перш-на-перш аб сабе i сваёй карысьцi, але ўжо людзi зразумелi, што, працуючы разам, кожын больш лягчэй прыдбае пажывы, чым працуючы асобне, дый ад дзiкiх зьвероў ад ворагоў будзе зашчыта. Чэлавек, працуючы для сябе, працаваў ужо крыху i для iншых. Быў заведзен раздзел працы: каму што было пад сiлу, хто да чаго быў складней, той i рабiў тое: хто зямлю вырабляў, хто на палеваньне хадзiў, хто хатнiе работы рабiў, цi жывёлу дагледаў.

Разрасталiся роды, племёны; паяўлялiся гасударствы. I ўсюды, куды не глянь, бачым адно: ўсё болей i болей развiваецца супольнае, грамадзянскае жыцьцё i праца ўсяго племенi, усяго народу вядзецца дзеля карысьцi ўсiх разам i кожнаго паасобку. Грамадзянская праца дзеля агульнай карысцi пераходзiць i за гранiцы аднаго гасударства: яна агортывае ўвесь сьвет. I наш селянiн, сеючы жыта, што пасьля паедзе ажно у Англiю, так сама памагае англiчанам, як англiчане, выдумываючы i робячы розные машiны i прылады, прыносяць карысць нам.

Чым вышэйша культура населеньня, тым лепей яно разумее, што багацьце, напрыклад, купецкаго стану можэ ўзрастаць толькi тады, калi багацее i развiваецца ўвесь край, калi селяне больш дабра маюць на прадажу i больш тавароў купляюць; гэтак сама для вёскi мае вялiкую вагу развiцьцё таргоўлi, бо тады за ўсё, што родзiць зямелька, можна i лепшую цэну дастаць, i прадаць лягчэй, дый танней абходзiцца тое, што да гаспадаркi патрэбна. Адным словам, чым барджэй развiваецца экономiчнае жыцьцё старонкi, тым лепей жыць кожнаму стану.

Хто ўсё гэта уцямiў, той зразумее, што працуючы дзеля падняцьця роднаго краю, ён прыдбае карысць i для сябе, усё роўна, цi то будзе купец, цi селянiн-хлебароб, цi фабрыкант, або памешчык. Падыймаць экономiчнае жыцьцё сваей старонкi, развiваць яе творчэскiе сiлы i культуру - вось задача, дзеля каторай могуць працаваць усе жыцелi, ня гледзячы на iх палажэньне ў грамадзянстве, заняцьце, стан, заможнасць: будучына [жыцеля] звязана з будучынай таго краю, дзе ён жыве.

Праўда, кожын знае, што ўсе станы вядуць заўсягды мiж сабой экономiчную вайну: селянiн i рабочы дабiваюцца вялiкшай платы за сваю працу, карацейшаго рабочаго дня; фабрыкант i памешчык бачуць сваю карысць у тым, каб плату ўрэзаць, а лiк гадзiн працы павялiчыць. Гэтак сама карысць гандляра вымагае, каб даражэй прадаць свой тавар, а купiць яго танна; сельскi гаспадар, наадварот, хацеў-бы таму гаспадару сваё дабро прадаць дорага, а за яго тавар аддаць менш грошы. I ўсё-ж такi для ўсiх будзе карысна, калi iх агульнае экономiчнае жыццё будзе шпарка развiвацца, а не стаяць на мейсцы, калi ўвесь край будзе багацець.

Багата ёсць прычын, каторые спыняюць развiцьцё экономiчнаго жыцьця кожнай старонкi. Мiж iмi бачым такiе прычыны, як суровасць клiмату, неўраджайнасць зямлi, балоты, або недахват вiльгацi, камянiстыя горы i iншыя прыродныя варункi. I ўсё-ж такi розум людзкi i праца здалелi iх шмат перэмянiць: балоты асушаюць, дзе суха - ваду праводзяць i г.д. Калi з гэткiмi прычынамi чэлавек спраўляецца, дык нiма споркi, што можна справiцца i з такiмi прычынамi, каторые крыюцца ў самых людзях, у грамадзянстве. Процi цемнаты, процi санлiвасьцi i ленасцi ваеваць можэ кожын, пашыраючы прасьвету, развiваючы экономiчную самапомач, заводзячы ўселякiе грамадзкiе органiзацii i ўстройствы.

Развiцьцё экономiчнаго жыцьця i прасьветы - гэта дзьве дарогi, па каторых кожын народ, кожын край iдзе да культуры.

Але i развiцьце культуры спатыкае часта шмат перашкод. Багата людзей i дагэтуль не разумее, цi ня хочэ разумець, што развiваць культуру i выяўляць свае творчэскiе сiлы кожная нацiя можэ тады, калi ёй дадзена на гэта поўная воля. Поўная свабода культурна-нацiональнаго развiцьця - гэта першы варунак для развiцця такога краю, дзе, як у Беларусi i Лiтве, жыве ажно пяць асобных нацый: беларусы, лiтвiны, расейцы, палякi, жыды; толькi тады будзе падыймацца агульная культура краю, калi кожная нацiя здалее развiваць у сябе ўсе творчэскiе сiлы, развiваць сваю нацiональную культуру. Iзноў жэ пры развiцьцi краёвай культуры хутчэй iдзе развiцьцё культуры ў кожнай нацii.

З усяго, што мы тутака сказалi, выходзiць вось што. Эканамiчнае i культурнае развiцьцё краю заўсягды дае аграмадную карысць як людзям розных станоў i прафэсiй, так i цэлым нацiям. Значыць, кожын, хто працуе для свайго краю, прыносiць карысць усiм яго жыхаром бяз рознiцы заняцьця i палажэньня ў грамадзянстве, стану, нацii. Такую працу могуць вясьцi ўсе грамадзяне нашай зямлі Беларускай: гэта - iх супольная задача, каторая павiнна быць праводнай зоркай для ўсiх, хто сваю будучыну i сваю долю злучае з будучынай нашаго краю.

а-н-а. [А.Луцкевiч]. Край i народ // Наша Нiва. 1912. № 28-29


171. Веслаў Каліноўскі [А.Луцкевіч]. Выбар дарогі. 1913 г.

Дзва шляхі, два прынцыпова розныя накiрункi перад намi. Абуджаць народ ад спячкi i iнертнасцi, выкрасаць з яго iскру творчасцi, вучыць уздымаць голас у сваю абарону i ўздымаць душу да вялiкiх iдэалаў чалавецтва - гэта праца дэмакратаў, гэта адна з самых высакародных задачаў. Для развiцця Краю, для развiцця кожнай нацыянальнай групы недастаткова, каб скарбамi культуры карысталiся толькi пэўныя, г.зв. "вышэйшыя" колы, каб толькi яны ўспрымалi ўсе дасягненнi нацыi i стваралi новыя культурныя каштоўнасцi. Хоць iнтэлiгенцыя, гэты iнтэлект і мозг нацыi, увесь час атрымлiвае падпiтку знiзу, з народных сфераў, сам народ усё ж застаецца пасiўным. Дарэмна гiне вялiзарны запас моцы, якая ўтрымліваецца ў сермяжнай масе. Гэтая моц праяўляюцца выпадкова - у нешматлiкiх iндывiдах, у выбранцах лёсу. У iмя дабра народу i нацыi, у iмя дабра ўсяго Краю, у iмя прынцыпа справядлiвасцi трэба напружваць усе сiлы, каб нерухомую глыбу - народ - ажывiць, i прыцягнуць мiльённую армiю да творчай, стваральнай працы.

Але побач з гэтай працай мы бачым iншыя намаганнi, намаганнi тых, хто iмкнецца назаўсёды захаваць за сабой прывiлеяванае становiшча, не разумеючы, што iгнараванне iнтарэсаў народу раўназначна разбурэнню падмурка ў жыцці Краю. Такая пазiцыя рэакцыйная, эгаiстычная i блiзарукая. Яна варожая ўсялякаму прагрэсу i дэмакратыi.

Ужо з самога вызначэння дэмакратычнай дзейнасцi выразна выцякае выснова, што, iмкнучыся да як мага поўнага развiцця духоўнай моцы народу, дэмакратыя павiнна як найвышэйшае дабро ацэньваць скарбы нацыянальнай культуры, нацыянальную адметнасць. Адсюль iдзе патрабаванне дэмакратыi забяспечыць поўную свабоду культурнага развiцця кожнай нацыі, павага да яе адметнасці i адметных патрэбаў.

Рэакцыя высоўвае лозунгi нацыяналiзма, прапагандуе панаванне сваёй нацыi над iншымi. Яна разумее, што, пануючы сярод сваiх, забяспечыць панаванне над iншымi, атрымае для сябе iстотную карысць. Адсутнасць павагi да правоў уласнага народу абарочваецца адсутнасцю яе да iншых народаў, калi яны слабейшыя. З мацнейшымi рэакцыянеры заўсёды шукаюць згоды. Яны гатовы стаць на каленi, каб толькi захаваць уладу над уласным народам...

Такiмi шляхамі iдзе сёння нашае Краёвае грамадства. Калi рэакцыянеры i нацыяналiсты розных адценняў грунтуюць сваю дзейнасць на падзеле i распальваннi варожасцi сярод рознаплемянных народных колаў, то дэмакратыя ўсiх нацый жыве адной думкай - вызваленне народу. Iншага шляху ў яе няма.

Жыццё прымушае кожнага, хто адыгрывае актыўную ролю ў сваёй грамадскасцi, зрабiць уласны выбар: з народам цi супраць народу. Ад выбранай дарогi будзе залежыць развiццё нашага Краю.

Мы выбiраем першы кiрунак - з народам. Гэты курс не азначае саюза толькi з дэмакратычнай часткай польскай грамадскасцi. Iнтарэсы i iмкненнi дэмакратычных колаў усiх нацый Краю настолькi iдэнтычныя, што грамадска-палiтычная iдэалогiя краёвай дэмакратыі - адзiная для ўсiх.

Удзел дэмакратычных элементаў розных нацый ва ўсiх агульных справах - гэта аснова нацыянальнага жыцця кожнага народа. Свабодныя ад непатрэбнай i згубнай барацьбы з братнiмi народамi, яны ўсю сваю стваральную энергiю накiроўваюць на развiццё ўласнай нацыянальнай культуры. А ў гэтай справе заўсёды можна разлiчваць на сiмпатыю i дапамогу братоў-дэмакратаў iншых народаў. Народ, якi не дабiўся нацыянальнай свабоды, не можа жыць поўным жыццём, таму патрабаваннем кожнага шчырага дэмакрата з'яўляецца лiквiдацыя ўсiх формаў гвалту. Пакуль будуць iснаваць перашкоды, якiя затрымлiваюць гаспадарчае або культурна-нацыянальнае развiццё хоць бы адной з супольнасцяў нашага Краю, да таго часу дэмакратыя не спынiць сваiх намаганняў дзеля наблiжэння лепшай будучынi нашай агульнай Айчыны.

Веслаў Калiноўскi [А.Луцкевiч]. Выбар дарогі // Кур'ер краёвы. 1913. № 258


172. Беларуская нацыянальная ідэя на пачатку ХХ ст.

[…]

Спроба сфармуляваць сацыялістычны варыянт нацыянальнай ідэі

Выпрацоўка беларускай нацыянальнай ідэі * адбывалася ў ХХ ст. Відавочна існаванне некалькіх варыянтаў гэтай ідэі ўжо напачатку стагоддзя. Вялікую ролю ў гэтым адыгралі першыя беларускія палітычныя арганізацыі - Беларуская рэвалюцыйная партыя, заснаванная Вацлавам Іваноўскім, і Беларуская рэвалюцыйная Грамада. Праўда, як заўважыў Юры Туронак, абедзьве гэтыя арганізацыі больш нагадвалі інтэлігенцкі клуб, чым палітычную арганізацыю. Станаўленню першай беларускай палітычнай партыі паспрыяла рэвалюцыя 1905 - 1907 гг., у якую яна ўступіла пад назвай Беларускай сацыялістычнай Грамады. Гэта была сацыялістычная партыя леванародніцкага тыпу. У праграме 1903 г. Грамада характарызавала сябе як "сацыяльна-палітычную арганізацыю беларускага працавітага народа", не падзяляючы апошні на сялян і рабочых. Але ў якасці партыйнага дэвіза партыя выкарыстоўвала марксісцкі заклік "Пралетарыі ўсіх краёў, злучайцеся!". Звяртае на сябе ўвагу прысутнасць у І праграме палажэння пра стварэнне незалежнай дэмакратычнай рэспублікі. М.Біч лічыў, што ўключэнне гэтага палажэння адбылося выключна пад уплывам ППС і ЛСДП.

На ІІ з'ездзе (студзень 1906 г.) яна самавызначылася як партыя "працавітай беднаты Беларускага краю без адрознення нацыянальнасцяў". У якасці партыйнага дэвіза быў зацверджаны народніцкі заклік: "Працавітая бедната ўсіх краёў, злучайся!" Менавіта БСГ прапапанавала першы варыянт беларускай нацыянальнай ідэі, які знайшоў сваё адлюстраванне на старонках газеты "Наша Доля". У праграмным артыкуле першага нумару газеты (01.09.1906) рэдакцыя абяцала змагацца за сацыяльныя і нацыянальныя свабоды, асвету на беларускай мове, за Адраджэнне Беларусі, якое трактавалася адпаведна сацыялістычнай ідэалогіі. Першачарговую ролю адыгрывалі пытанні класавай барацьбы. На старонках "Нашай Долі" беларуская ідэя выступала, у першую чаргу, як ідэя сацыяльнага вызвалення беларускай беднаты ад расійскага царызму і памешчыкаў. Уласна нацыянальны кампанент беларускай ідэі разглядаўся хутчэй як сродак сацыяльнай мабілізацыі беларускага сялянства на палітычную барацьбу. Фактычна, была зроблена спроба сфармуляваць сацыялістычны варыянт нацыянальнай ідэі. Як вядома, газета праіснавала нядоўга. У снежні 1906 г. яна была забароненая.


"Наша Ніва" і этнічна-моўны варыянт нацыянальнай ідэі

Яшчэ да закрыцця "Нашай Долі" яе рэдакцыя раскалолася. Шэраг супрацоўнікаў (у т.л. браты Луцкевічы) перайшлі на больш ліберальныя пазіцыі, спадзяючыся выкарыстаць палітычныя перамены, якія прынесла рэвалюцыя. Яны і сталі ініцыятарамі выдання новага штотыднёвіка "Наша Ніва", які на працягу 9 гадоў (1906-1915) з'яўляўся цэнтрам беларускага нацыянальнага жыцця. У рэдакцыйным артыкуле першага нумара заснавальнікі газеты абяцалі чытачам "служыць усему беларускаму скрыўджэнаму народу"), называлі сваё выданне газетай "усіх беларусоў і ўсіх тых, хто ім спагадае" i абяцалі імкнуцца да таго, каб усе "усе беларусы, што ня ведаюць, хто яны ёсць, - зразумелі, што яны беларусы".

"Наша Ніва" здолела аб'яднаць аўтараў розных веравызнанняў і сацыяльных арыентацый, якія выступалі за нацыянальна-культурнае Адраджэнне беларусаў. Тыднёвік спрыяў "творчаму нараджэнню" шэрага класікаў беларускай літаратуры, у т.л. Я.Купалы, М.Багдановіча, Я.Коласа ды іншых. У рэдакцыі працавалі найбольш вядомыя беларускія літаратары, публіцысты і палітыкі. Да 1912 г. газета друкавалася кірыліцай і лацінкай. Рэдакцыя паслядоўна прапагандавала канцэпцыю адзінства беларускай нацыі, якая культурна і духоўна розніцца ад польскай і расейскай.

Міхал Ромэр у сваім Дзённіку пакінуў вельмі цікавую характарыстыку рэдакцыі "Нашай Нівы": "Кола супрацоўнікаў "Нашай Нівы", - пісаў ён, - для мяне з'яўляецца адным з самых прывабных і сімпатычных у Вільні. Ёсць у іх вялікая шчырасць волі, моцная адданасць справе, якая ўспрымаецца імі не як механічная работа або прафесійны абавязак, а як жывая творчасць, як найбольш поўная праява іх жыцця, іх энергіі, іх волі. Яны цалкам паглыбленыя ў сваю справу, толькі ёй і жывуць. Кожны з іх - адметная асоба, кожны мае выразную і непаўторную індывідуальнасць. Пэўная шаблоннасць думак і дзеянняў, якую часта нараджае калектыўная праца, у беларусаў цалкам адсутнічае. Яркая індывідуальнасць кожнага з іх тлумачыцца шчырымі, сумленнымі адносінамі да справы. Пры энергічнай дзейнасці індывідуальнасць не нівеліруецца паводле пэўнага шаблону, а развіваецца, набывае выразныя контуры, што спрыяе найбольш поўнаму выяўленню асобы".

У "нашаніўскім" варыянце беларускай нацыянальнай ідэі найважнейшае месца займалі пытанні, звязаныя з лёсам беларускай мовы і беларускамоўнай адукацыяй. "Наша Ніва" прапагандавала ідэю выкладання Закона Божага (катэхізацыі) на роднай мове і ўвядзення яе ў касцёл і царкву ў якасці мовы дадатковага набажэнства.

Газета імкнулася ўзняць сацыяльны прэстыж беларускай мовы, нагадваючы чытачам, што ў ВКЛ гэтая мова мела статус дзяржаўнай, што менавіта на ёй пісаліся законы. Яе аўтары прапагандавалі ідэю святасці роднай мовы для кожнага беларуса і заклікалі шанаваць і абараняць яе, выказвалі аптымізм і веру ў поспех беларускай справы. "Наша Ніва" рэгулярна паведамляла пра беларускія кніжныя навінкі і ў першую чаргу пра падручнікі на роднай мове. На яе старонках складваліся лексічныя і граматычныя нормы новай беларускай літаратурнай мовы. Невыпадкова Захар Шыбека ў Нарысе гісторыі Беларусі… назваў яе "лінгвістычнай акадэміяй".

Адным з пастаянных аўтараў газеты быў Мечыслаў Бабровіч (псеўданім Лявон Гмырак), якому належыць наступнае вызначэнне нацыі: "Нацыю складаюць людзі, якія гавораць адной мовай і адчуваюць сувязь паміж сабой; прызнаюць сваю даную мову ці культуру".

Шмат увагі "Наша Ніва" надавала такому важнаму кампаненту нацыянальнай свядомасці як гістарычная памяць. Ідэолагі беларускага руху разумелі, што ўсведамленне ўласным народам (у першую чаргу, элітай) і ягонымі суседзямі адметнага месца беларусаў у гісторыі з'яўляецца пэўнай гарантыяй таго, што нацыя стане суб'ектам сучаснага палітычнага і нацыянальнага жыцця. У 1910 г. на старонках газеты друкавалася Кароткая гісторыя Беларусі Вацлава Ластоўскага, якая была першай спробай асэнсаваць мінулае беларускай зямлі і яе народаў з беларускага пункту гледзішча. Аўтар імкнуўся паказаць уласна беларускі ўклад у гісторыю і, напрыклад, паланізацыю характарызаваў як самаапалячванне. Упершыню ў гістарыяграфіі беларусы трактаваліся як галоўны народ краю, які вызначаў ягоны гістарычны лёс.

Можна сцвярджаць, што "Наша Ніва" актыўна распаўсюджвала этнічна-моўны варыянт нацыянальнай ідэалогіі, цэнтральнае месца ў якім займала ідэя захавання і развіцця роднай мовы, пашырэння яе ўжывання ў адукацыі, рэлігіі і грамадска-палітычным жыцці.

Пры гэтым характэрнай рысай публікацый "Нашай Нівы" было асуджэнне ўсялякага шавінізму, у т.л. і беларускага. На яе старонках, напрыклад, сцвярджалася, што ненавідзець палякаў за тое, што яны палякі, або рускіх за тое, што яны рускія, можа толькі псіхічна ненармальны ці аслеплены фальшывым патрыятызмам чалавек.


Адносіны да краёвасці як дзяржаўніцкага (грамадзянскага) варыянта нацыянальнай ідэалогіі

Высокі ўзровень талеранцыі "нашаніўскага кола", магчыма, быў абумоўлены тым, што сярод беларускай эліты паступова распаўсюдзіўся яшчэ адзін варыянт нацыянальнай ідэалогіі, з'яўленне якога было звязана з палітычнай актыўнасцю літоўскіх і беларускіх палякаў. Менавіта ў іх асяроддзі ў перыяд рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. былі выпрацаваныя асновы г.зв. "краёвай ідэалогіі". Яе стваральнікі (Міхал Ромэр, Раман Скірмунт, Канстанцыя Скірмунт і Балеслаў Ялавецкі) прадстаўлялі тую частку мясцовай польскай грамадскасці, якая захоўвала традыцыі дзяржаўнай і культурнай адметнасці земляў былога ВКЛ. Яны адчувалі сябе грамадзянамі Вялікага княства Літоўскага і менавіта яго, а не Польшчу лічылі сваёй Радзімай. Падмуркам краёвасці была ідэя дзяржаўнай або грамадзянскай нацыі. Паводле ідэoлaгаў краёвасці, кожны, хто адчуваў сябе грамадзянінам Краю, належаў да краёвай нацыі (часта яе называлі "нацыяй літвінаў"). Этнічныя і культурныя адметнасці, на іх думку, не адыгрывалі вялікай ролі. У пэўным сэнсе краёвасць была працягам традыцыі ліцвінства. Варта таксама адзначыць два накірункі краёвай ідэалогіі - дэмакратычны, у вытокаў якога стаяла асоба Міхала Ромэра (1880-1945), і кансерватыўна-ліберальны, у стварэнні якога вялікую адыграў Раман Скірмунт (1868-1939).

Кантакты паміж польскімі краёўцамі дэмакратычнай плыні і дзеячамі беларускага руху спрыялі таму, што краёвую ідэю пачалі прапагандаваць таксама беларускія палітыкі. У першую чаргу трэба згадаць братоў Луцкевічаў. Менавіта яны былі ініцыятарамі ажыццяўлення незвычайнага беларускага выдавецкага праекту - выдання штодзённай газеты на рускай мове і штотыднёвіка на польскай. У 1912 г. у Вільне пачала выходзіць "Вечерняя газета", да якой хутка далучыўся - "Кур'ер Краёвы". Выдаўцамі і рэдактарамі гэтых ліберальна-дэмакратычных і выданняў былі беларускія дзеячы, у т.л. браты Луцкевічы. Але паходжанне новых віленскіх газет трымалася ў таямніцы ад шырокай грамадскасці.

У праграмных артыкулах першых нумароў гэтых двух газет Антон Луцкевіч сфармуляваў іх галоўныя задачы, якія цалкам адпавядалі дзяржаўніцкаму варыянту нацыястваральнай ідэалогіі. Напрыклад, на старонках "Вечерней газеты" адзначалася: "У нас нiякiм чынам нельга зыходзiць з iнтарэсаў якой-небудзь адной нацыянальнай групы. Ва ўмовах разнастайнасцi нацыянальнага складу насельнiцтва трэба ўвесь час мець на ўвазе iнтарэсы краю, як адзiнага цэлага. Толькi ў гэтым выпадку магчыма нармальнае развiццё кожнай асобнай народнасцi. Усведамленне, што ўсе мы, жыхары гэтай зямлi, з'яўляемся грамадзянамi Краю - вось нашая зыходная кропка пры высвятленнi патрабаванняў розных груп насельнiцтва".

У іншай публікацыі А.Луцкевіч сцвярджаў, што інтарэсы асобнай нацыі не заўсёды адпавядаюць інтарэсам усяго Краю. Але толькі стварэнне ўмоваў для гаспадарчаг