Герб горада Ліды, наданы 17 верасня 1590 г.
Зборнік навуковых артыкулаў
Рэдакцыйная калегія:
Іван Крэнь, кандыдат гістарычных навук, прафесар
Іна Соркіна, кандыдат гістарычных навук, дацэнт
Генадзь Хацкевіч, доктар эканамічных навук, прафесар, прарэктар па навуковай рабоце і інавацыях ГрДУ імя Я.Купалы
Вячаслаў Даніловіч, кандыдат гістарычных навук, дацэнт, намеснік дырэктара па навуцы Інстытута гісторыі НАН Беларусі
Захар Шыбека, доктар гістарычных навук, прафесар
Сяргей Піваварчык, кандыдат гістарычных навук, дацэнт
Віктар Белазаровіч, кандыдат гістарычных навук, дацэнт
Аляксей Загідулін, кандыдат гістарычных навук
Марына Ступакевіч, кандыдат гістарычных навук
Рэцэнзенты:
Юры Гардзееў, доктар гісторыі, ад'юнкт Інстытута Расіі і Усходняй Еўропы Ягелонскага універсітэта (г.Кракаў)
Андрэй Кіштымаў, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Інстытута прадпрымальніцтва і парламентарызму (г.Мінск)
Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў / ГрДУ імя Я.Купалы; рэдкал.: В.В.Даніловіч, І.П.Крэнь, І.В.Соркіна, Г.А.Хацкевіч, (адк. рэдактары) [і інш.]. - Гродна: ГрДУ, 2009. - 493 c.
Семянчук Генадзь ГЕНЕЗІС БЕЛАРУСКІХ ГАРАДОЎ У РАННІМ СЯРЭДНЯВЕЧЧЫ (ІХ - ХІІІ стст.) 10
Шыбека Захар ЗАРАДЖЭННЕ БЕЛАРУСКАЙ УРБАНІСТЫКІ: ХІХ - пачатак ХХ стст. 23
Киштымов Андрей Городская статистика Российской империи ХІХ − начала ХХ вв. 37
Гардзееў Юры ГІСТОРЫЯ ГАРОДНІ XVI − XVIIІ стст.: ПІСЬМОВЫЯ КРЫНІЦЫ І НАКІРУНКІ ДАСЛЕДАВАННЯЎ 43
2.1. ГАРАДЫ БЕЛАРУСІ АД СТАРАЖЫТНАСЦІ ДА КАНЦА XVIІІ ст. 53
Проценко Ольга БЕЛОРУССКИЕ ГОРОДА В ОПИСАНИИ ЕВРОПЕЙСКИХ ПУТЕШЕСТВЕННИКОВ И ДИПЛОМАТОВ ХVI в. 76
Семянчук Альбіна ГАРАДСКІЯ ХРОНІКІ І ЛЕТАПІСЫ БЕЛАРУСІ І ІХ КРЫНІЦАЗНАЎЧАЯ ВАРТАСЦЬ 85
Блажэвіч Юлія АДЛЮСТРАВАННЕ ПОБЫТУ ЖЫХАРОЎ ВІЦЕБСКА НА СТАРОНКАХ ВІЦЕБСКАГА ЛЕТАПІСУ 90
Зиневич Наталья ИНСТИТУТ ЦЫГАНСКИХ КОРОЛЕЙ В РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ (источники и историография) 126
Макараў Максім АСНОЎНЫЯ ВЫНІКІ ВЫВУЧЭННЯ ОРГАНАЎ САМАКІРАВАННЯ МАГДЭБУРГСКАГА ПОЛАЦКА 175
Лаўрэш Леанід ГАРАДЖАНІН ЭПОХІ АСВЕТНІЦТВА (Францішак Нарвойш) 208
Гагуа Руслан РУКОПИСЬ МОШИНСКОГО КАК ИСТОЧНИК ПО ИСТОРИИ ПИНСКА В XVII ВЕКЕ 214
2.2. ГАРАДЫ І УРБАНІЗАЦЫЯ БЕЛАРУСІ Ў КАНЦЫ XVIІІ - ПАЧАТКУ ХХ стст. 219
Каганович Альберт ОБЗОР ИСТОРИОГРАФИИ ИССЛЕДОВАНИЯ ЕВРЕЙСКОЙ ГОРОДСКОЙ КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСИ 226
Кузнецова Татьяна БЕЛОРУССКИЙ ГОРОД В МЕМУАРАХ С.М. ДУБНОВА 242
Мелешко Елена ИСТОРИЯ И СТАТИСТИКА ГОРОДОВ ГРОДНЕНСКОЙ ГУБЕРНИИ В РАБОТАХ ПАВЛА БОБРОВСКОГО 262
Марозава Святлана ДЭУНІЗАЦЫЯ: ВІЛЕЙСКІ ЭКСЦЭС 1834 - 1835 гг. (паводле крыніц) 269
Піваварчык Сяргей ФАРТЫФІКАЦЫЯ ГРОДНА Ў ХІХ - пачатку ХХ ст. 303
Рогач Людміла ГАРАДСКАЯ КАРЧМА НА БЕЛАРУСІ (XVI - ПАЧАТАК ХХ стст.): КРЫНІЦЫ І ГІСТАРЫЯГРАФІЯ 317
Грузицкий Юрий ГОРОДСКИЕ ОБЩЕСТВЕННЫЕ БАНКИ БЕЛАРУСИ (историография проблемы) 324
Воронич Татьяна ГУБЕРНСКИЙ ГОРОД ВИТЕБСК НА РУБЕЖЕ XIX - XX вв.: ИСТОРИОГРАФИЯ И ИСТОЧНИКИ 335
2.3. ГАРАДЫ І УРБАНІЗАЦЫЯ БЕЛАРУСІ Ў ХХ - ПАЧАТКУ ХХІ стст. 348
Гайба Мікалай ГІСТАРЫЧНЫЯ МОГІЛКІ БЕЛАРУСІ: ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І ВОПЫТ ДАСЛЕДАВАННЯ ТЭМЫ 367
Раманава Ірына, Махоўская Ірына ШТОДЗЁННАЯ ГІСТОРЫЯ МЯСТЭЧКА МІР ПАВОДЛЕ ВУСНАГІСТАРЫЧНЫХ КРЫНІЦ 405
ДАДАТКІ 481
ПРАДМОВА
Аднаўленне 
аб'ектыўнай гістарычнай панарамы гарадскога жыцця Беларусі належыць да ліку адной з актуальных і важных задач айчыннай гістарычнай навукі. Гістарычная урбаністыка ў Беларусі знаходзіцца ў стадыі станаўлення. Адным з яе асяродкаў з'яўляецца кафедра гісторыі Беларусі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы, што звязана з распрацоўкай навуковага праекту "Працэсы урбанізацыі ў заходнім рэгіёне Беларусі ў ХІХ - ХХ стагоддзях" (у рамках Дзяржаўнай комплекснай праграмы навуковых даследаванняў «Гісторыя беларускай нацыі, дзяржаўнасці і культуры» на 2006 - 2010 гг.).
Узнікла неабходнасць падсумавання досведу вывучэння гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі, вызначэння праблемаў і перспектываў далейшых даследаванняў, наладжвання кантактаў паміж айчыннымі і замежнымі гісторыкамі-урбаністамі. З гэтай мэтаю 25 - 26 верасня 2009 г. адбылася міжнародная канферэнцыя "Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі", якая была арганізаваная кафедрай гісторыі Беларусі сумесна з Інстытутам гісторыі НАН Беларусі. У арганізацыйны камітэт уваходзіў і доктар гісторыі з Ягелонскага універсітэту (Кракаў, Польшча) Юры Гардзееў.
На канферэнцыі навукоўцамі некалькіх краінаў былі абмеркаваныя праблемы метадалогіі даследаванняў; ахарактарызаваны актуальны стан гістарыяграфіі і крыніцазнаўчай базы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі; вызначаны накірункі даследаванняў. Канферэнцыя сабрала значныя навуковыя сілы: ад магістра да акадэміка (Міхаіл Касцюк). У ёй прынялі ўдзел шэраг дактароў навук, прафесараў (Захар Шыбека, Юзаф Марошак, Наталля Палетаева, Святлана Марозава і інш.), мноства кандыдатаў навук, дацэнтаў, а таксама магістры, магістранты і аспіранты. На аснове матэрыялаў дадзенай канферэнцыі і складзены гэты зборнік.
Сярод аўтараў зборніка вядомыя і маладыя даследчыкі з Беларусі (Гродна, Мінск, Брэст, Віцебск, Гомель, Навагрудак, Пінск, Бабруйск, Ліда), Польшчы (Беласток, Кракаў), Літвы (Вільня), Украіны (Кіеў), Латвіі (Даўгаўпілс), Канады (Вініпег). Гісторыкі, археолагі, культуролагі, мастацтвазнаўцы, краязнаўцы асвятляюць гістарыяграфічныя і крыніцазнаўчыя аспекты гісторыі гарадоў Беларусі ў сярэднявеччы, новы і навейшы час, паказваюць накірункі і шляхі урбаністычных даследаванняў.
Выказваем удзячнасць усім, хто прыняў удзел у канферэнцыі "Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі", даслаў свае тэксты для дадзенага зборніка. Вялікі дзякуй за рэцэнзаванне і дапамогу ў рэдагаванні матэрыялаў Юры Гардзееву і Андрэю Кіштымаву. Амаль усе аўтары (за рэдкім выключэннем) дапрацавалі свае артыкулы з улікам заўвагаў і рэкамендацый рэцэнзентаў. Дзякуем усім за плённае супрацоўніцтва і спадзяёмся на яго працяг у будучым.
Выданне гэтага зборніка здзейснена пры фінансавай падтрымцы Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў
Рэдкалегія
ПРЫВІТАЛЬНАЕ СЛОВА
Іван Крэнь
кандыдат гістарычных навук, прафесар, заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь
Вельмі шаноўны прэзідыум! Шаноўныя калегі-навукоўцы! Паважаныя прысутныя!
Дазвольце мне сардэчна прывітаць усіх Вас ад імя арганізацыйнага камітэта, падзякаваць кожнага з Вас персанальна за прыезд у нашу Гародню - старажытны ўсходнеславянскі горад на тэрыторыі Белай Русі, у Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы, на факультэт гісторыі і сацыялогіі для ўдзелу ў міжнароднай навуковай канферэнцыі "Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі". Цешу сябе надзеяй, што наша канферэнцыя прысвечана актуальнай праблеме, і што Вы гэтую думку падзяляеце і падтрымліваеце.
Канферэнцыя арганізавана творчым калектывам кафедры гісторыі Беларусі, які пад маім кіраўніцтвам распрацоўвае з 2006 года праект "Працэсы ўрбанізацыі ў заходнім рэгіёне Беларусі ў ХІХ - ХХ стагоддзях". Практычна ўсю арганізацыйную працу па падрыхтоўцы сённяшняй канферэнцыі ўзяла на сябе кандыдат гістарычных навук, дацэнт Іна Валер'еўна Соркіна. Хачу нагадаць прысутным, што ў рамках выканання гэтага праекту мы сёння праводзім ужо чацвёртую навуковую канферэнцыю. Першая з іх адбылася 3 лістапада 2006 г. і прысвячалася абмеркаванню пытанняў развіцця гарадоў у кантэксце палітыкі, эканомікі і культуры Беларусі. Дзве канферэнцыі былі праведзены ў 2008 годзе і былі прымеркаваныя да юбілейных дат: 880-годдзя горада Гродна (10 - 11 красавіка) і 685-годдзя з дня заснавання горада Ліда (3 катрычніка). Матэрыялы ўсіх узгаданых канферэнцый выдадзены асобнымі навуковымі зборнікамі. Мы, арганізатары канферэнцыі, будзем імкнуцца да таго, каб і матэрыялы нашай сённяшняй канферэнцыі пабачылі свет да канца бягучага каляндарнага года. Фінансавую падтрымку для гэтага мы атрымалі ад Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў.
Апошнім часам навуковыя канферэнцыі мы імкнёмся праводзіць сумесна з Інстытутам гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі на чале з доктарам гістарычных навук, прафесарам Аляксандрам Аляксандравічам Каваленем. І сённяшняя наша канферэнцыя не з'яўляецца выключэннем, а прысутнасць на ёй акадэміка Міхаіла Паўлавіча Касцюка, дарэчы, былога выпускніка гістарычнага факультэта Гродзенскага педінстытута імя Янкі Купалы, ды і другіх навукоўцаў са сталіцы - яскравае таму сведчанне. І апошняе, аб чым я з вялікай прыемнасцю паведамляю прысутным, што прывітаць удзельнікаў канферэнцыі прышлі прарэктар па навуковай рабоце і інавацыях ГрДУ імя Я.Купалы, доктар эканамічных навук, прафесар Генадзь Аляксеевіч Хацкевіч, намеснік дэкана факультэта гісторыі і сацыялогіі па навуковай рабоце, кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры Аляксей Мікалаевіч Загідулін. Выказаў такое жаданне і акадэмік Міхаіл Паўлавіч Касцюк, выступленне якога практычна і адкрые разгляд дакладаў, якія вынесены на пленарнае пасяджэнне нашай канферэнцыі.
акадэмік НАН Рэспублікі Беларусь, доктар гістарычных навук, прафесар
Паважаныя ўдзельнікі
Міжнароднай навуковай канферэнцыі!
Па даручэнню дырэкцыі Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі сардэчна вітаю гаспадароў, арганізатараў канферэнцыі, гасцей. Я рады сустрэчы з вамі. Пахвальная ініцыятыва дэканата і кафедр факультэта гісторыі і сацыялогіі, падтрыманая рэктаратам Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы, аб правядзенні канферэнцыі па такой складанай і разгалінаванай тэматыцы.
На самой справе, выбраная тэма з'яўляецца шырокай і шматпланавай. Як бачна, яна складаецца фактычна з трох частках, кожная з якіх уяўляе сабою асобны навуковы напрамак. Да таго ж храналагічна тэма ахоплівае многія перыяды з гісторыі беларускага народа. Таму навуковыя даклады і дыскусіі, як можна меркаваць па праграме, ахопяць многія важныя этапы з запланаваных напрамкаў канферэнцыі.
Думаецца, што выбіраючы дадзеную тэматыку арганізатары зыходзілі, канешне, з той спецыфікі, якую мае гісторыя гарадоў. А гэтая спецыфіка адметная і своеасаблівая. Яна ўключае і вынікі археалагічных даследаванняў, якія вяліся на гарадскіх замчышчах і на прылягаючых тэрыторыях. Тэматыка канферэнцыі ахоплівае як гэтыя, старажытныя гарады на тэрыторыі Беларусі, так і тыя, якія ўзніклі не так шмат стагоддзяў і нават дзесяцігоддзяў таму назад.
Важна ў межах тэматыкі канферэнцыі прасачыць спосабы папаўнення гарадоў жыхарамі. Акрамя натуральнага прыросту для гарадскіх паселішчаў фактычна заўсёды быў характэрны прыток жыхароў з ваколіц, у першую чаргу сельскіх. Як бачна з праграмы, у пэўнай ступені будзе адлюстравана і спецыфіка пражывання ў гарадах. Важным напрамкам з'яўляецца паказ асаблівасцей развіцця саміх гарадоў, іх забудовы, фарміраванне аблічча, радыяльны ці іншы характар планіроўкі і гэтак далей.
Што датычыць гістарыяграфіі гарадоў, то на ўсіх этапах развіцця гістарычнай навукі гэтаму навуковаму накірунку заўсёды надавалася пэўнае значэнне. Многія даследчыкі зрабілі свой унёсак у вывучэнне гарадоў. Найбольш адметным прымяняльна для многіх гарадоў Беларусі ён характэрны для даследаванняў З.Ю. Капыскага, Я.М. Карпачова, С.А. Шчарбакова. Плённа працягваюць распрацоўку гарадской тэматыкі Г.В. Штыхаў, А.П. Грыцкевіч, З.В. Шыбека, А.Л. Кіштымаў, іншыя даследчыкі.
Нямала зроблена і для вывучэння гісторыі старажытнай Гародні. Тут у першую чаргу неабходна адзначыць навукова-даследчую працу Я.Н. Мараша, Б.М. Фіха, а таксама І.П. Крэня, А.К. Краўцэвіча, Г.М. Семянчука і іншых даследчыкаў. Таму не выпадкова, што правядзенне Міжнароднай навуковай канферэнцыі з такой тэматыкай адбываецца менавіта ў Гродна. Для гэтага ёсць усе падставы.
Натуральна, што ў працэсе навукова-даследчай працы пэўным чынам папаўняюцца і крыніцы па гісторыі гарадоў. Гэта характэрна як для археалагічных эпох, так і непасрэдна пісьмовай гісторыі. Папаўненне археалагічным, а таксама дакументальным матэрыялам гісторыі гарадскіх паселішчаў і гарадоў - натуральны і фактычна бясконцы працэс. Без яго не можа быць і развіцця саміх даследаванняў.
Адна з праяў навейшага вопыту апошняга часу - стварэнне новай гісторыі Мінска. Мне давялося ажыццяўляць навуковае кіраўніцтва аўтарскім калектывам па напісанню дадзенай працы. Задача заключалася ў тым, каб стварыць новае даследаванне, таму што ранейшыя выданні 1957 і 1967 гадоў цяпер, натуральна, зусім не задавальняюць. Патрэбна была якасна новая кніга па гісторыі сталіцы Рэспублікі Беларусь. І яна створана.
Пры гэтым аўтарскі калектыў зыходзіў з таго, каб прывесці новыя сюжэты з багатай гісторыі Мінска. Думаецца, што гэта ў прынцыпе ўдалося. У прыватнасці, у новым даследаванні адлюстраваны працэс рэалізацыі палітыкі правячых колаў Расійскай імперыі па развіццю Мінска ў ХІХ - пачатку ХХ стагоддзяў з тым разлікам, каб супрацьпаставіць яго этнаграфічнай сталіцы беларускіх зямель - Вільні.
Можна таксама адзначыць і сюжэт з не такой далёкай гісторыі горада, калі пасля Вялікай Айчыннай і Другой сусветнай войнаў у сувязі з рэпарацыямі з Германіі іх кошт, як паказваюць архіўныя дакументы, залічваўся ў кантрольныя лічбы чацвёртага пяцігадовага плану па Беларускай ССР і ў першую чаргу па гораду Мінску. У кнізе ёсць таксама нямала іншых назіранняў. Такім чынам, новая гісторыя Мінска ўяўляе сабою даследаванне, якое адметна папоўніла гістарыяграфію беларускіх гарадоў.
Але ў нас тут маюцца і значныя рэзервы. Я маю на ўвазе тую тэматыку, якая патрабуе распрацоўкі. Ёсць падставы і неабходнасць ствараць абагульняючую калектыўную працу па гісторыі ўвядзення і рэалізацыі Магдэбургскага права ў гарадах Беларусі. Магчымы таксама даследаванні па гарадскіх прывілеях, па спецыфіцы штодзённага гарадскога жыцця ў яго эвалюцыі. Добра было б адлюстраваць гісторыю гарадоў Беларусі як цэнтраў культурнага і рэлігійнага жыцця, а таксама распрацаваць некаторыя іншыя тэмы.
Акрамя гэтага, думаецца, наспела пытанне аб напісанні новай гісторыі Гродна. Тут ёсць нямала недастаткова ці нават зусім слаба адлюстраваных сюжэтаў. У прыватнасці, калі горад у часы праўлення ў Рэчы Паспалітай Стэфана Баторыя ў ходзе Лівонскай вайны каля дзесяці гадоў фактычна з'яўляўся сталіцай аб'яднанай дзяржавы. У гісторыі горада ёсць і іншыя старонкі, якія патрабуюць адпаведнай ўвагі даследчыкаў.
Як вядома, непасрэдна да гісторыі гарадоў прымыкаюць урбанізацыйныя працэсы. У апошні час увага да іх значна вырасла, асабліва ў нашых суседзяў. У прыватнасці, расійскі даследчык А.С. Сеняўскі ў выдадзенай нядаўна кнізе "Урбанизация России в ХХ веке. Роль в историческом процессе" сцвярджае: "Главное, что произошло с Россией в ХХ в. - не крах империи, не революция 1917 г., не многочисленные, потрясавшие страну войны, не становление и крушение советского "тоталитарного" общества. Все эти важные события и явления - лишь вехи на едином тернистом пути России в ХХ в. - пути к городскому обществу".
Тут, канешне, відавочная абсалютызацыя гэтага працэсу. Тым не менш, ён надзвычай важны і шматпланавы, з даўняй гісторыяй. Дастаткова сказаць, што калі ў 1800 г. на Зямлі ўдзельная вага гарадскога насельніцтва раўнялася толькі 3 % ад яго агульнай колькасці, то ў 1978 г. - 39 %. У наступны час гэты паказчык няўхільна павялічваўся і працягвае ўзрастаць.
Зразумела, што ў гістарыяграфічных працах, якія закранаюць урбанізацыйныя працэсы, гэтая з'ява разглядаецца па двух асноўных напрамках - канцэнтрацыя ў гарадах людскіх рэсурсаў, эканамічнага і культурна-духоўнага патэнцыялу, а таксама, з другога боку, як зробленыя дасягненні ў гарадскіх умовах затым засвойваюцца ўсім грамадствам, у тым ліку сельскім.
Даводзіцца канстатаваць, што ўрбанізацыйныя працэсы адлюстраваны ў беларускай гістарыяграфіі фрагментарна. Гэта характэрна для розных этапаў развіцця. Да стварэння абагульняючых даследаванняў мы яшчэ нават не падыйшлі. Канешне, гэта напрамак, які патрабуе працы са шматлікімі крыніцамі. Да таго ж яны пераважна разрозненыя. Але такая задача перад беларускімі гісторыкамі чым далей тым болей будзе паўставаць.
Жадаю ўдзельнікам нашай сумеснай Міжнароднай навуковай канферэнцыі поспехаў, а таксама добрага плёну ў далейшым супрацоўніцтве Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі і факультэта гісторыі і сацыялогіі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы.
1. ПЛЕНАРНАЕ ПАСЯДЖЭННЕ
УДК 94(476)
Генадзь Семянчук (Гродна, Беларусь)
ГЕНЕЗІС БЕЛАРУСКІХ ГАРАДОЎ У РАННІМ СЯРЭДНЯВЕЧЧЫ (ІХ - ХІІІ стст.)
Статья посвящена анализу достижений белорусской археологической науки по вопросам образования раннесредневековых городов. Подвергается критике предшествующий марксистско-эволюционный подход к процессам урбанизации. На основе новых достижений культурной антропологии, европейской историографии и археологии (особенно результаты дендрохронологии оборонных систем городищ Восточной Германии, Великопольши, Малопольши и Мазовии) предлагается новый взгляд на проблему образования городов. Имеется в виду, что города являются результатом целенаправленной и плановой инициативы политических властей, а не влияний неизвестных объективных социально-экономических факторов. Выделяются 4 этапа городообразования на белорусских землях: 1) ІХ - третья четверть Х вв.; 2) последняя четверть Х - первая четверть ХІ вв.; 3) середина ХІ - ХІІІ вв.; 4) вторая половина XIV - XVI вв.
Гарадская тэматыка, не гледзячы на багаты вопыт шматгадовага вывучэння, надалей застаецца прывабнай і актуальнай. У розных краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы паўсталі бібліятэкі урбаністычнай праблематыкі: генезісу, прасторавай структуры, функцыянавання, штодзённай культуры насельніцтва гарадоў. Аналіз разнастайных поглядаў і версій у гэтай галіне з'яўляецца задачай гістарыяграфічных даследаванняў.
Праблема раннесярэднявечных гарадоў на тэрыторыі Заходняй і Цэнтральна-Усходняй Еўропы адносіцца да найбольш актыўна дыскутаваных у медыявістыцы апошніх 60 - 70 гадоў. Крыху ў баку апынуліся беларускія даследчыкі. Па-за знакамітымі дыскусіямі "Загарульскі contra Штыхаў" аб пачатках сучаснага Мінска ды "Калядзінскі contra Ляўко з Бубенькай" аб пачатках Віцебска мала прыгадваецца на Беларусі сапраўдных абмеркаванняў, альтэрнатыўных прапаноў і арыгінальных рашэнняў. Пры гэтым беларускія археолагі зрабілі вельмі шмат у вывучэнні вядомых з летапісаў і хронік населеных пунктаў.
Археалагічнае вывучэнне гарадоў Беларусі распачалося ў пачатку XX ст. На сённяшні дзень можна вылучыць 4 этапы гэтых даследаванняў [1]:
I этап - 20-я гады XX ст. да другой сусветнай вайны (1939/1940гг.). У выніку палітычных і ваенных падзей 1914 - 1921 гг. беларускія землі былі падзелены паміж Савецкай Расіяй і Польшчай. Па-рознаму складваліся лёсы кожнай з гэтых частак Беларусі, у якіх з'явіліся адпаведныя інстытуцыі і актывізаваліся навуковыя даследаванні. Гарадская праблематыка знайшла сваё адлюстраванне як у Беларусі Усходняй (Савецкай), так і Заходняй Беларусі (Польскай). Перад усім ўвага археолагаў была скіравана на даследаванні значных гарадоў з багатымі гістарычнымі традыцыямі альбо мясцовасцяў, вядомых з гістарычных крыніц: Полацк, Заслаўль, Віцебск, Орша, Барысаў - на ўсходзе; Гродна, Ваўкавыск, Давыд-Гарадок, Вільня - на захадзе. Найбольш вядомымі даследчыкамі былі Аляксандр Ляўданскі, Сяргей Дубінскі, Аляксандр Каваленя - на ўсходзе; Юзаф Ядкоўскі, Здзіслаў Дурчэўскі, Раман Якімовіч, Гелена і Уладзімір Галубовічы на захадзе.
II этап - канец 40-х - канец 70-х гадоў XX ст. Гэта перыяд фармавання ў беларускай археалагічнай навуцы гарадской археалогіі. На пачатку дадзенага перыяду галоўная ўвага надавалася гарадам Заходняй Беларусі, у якіх даследаванні праводзілі маскоўскія і ленінградскія археолагі (М.М.Варонін - Гродна; Ф.Д.Гурэвіч - Навагрудак, П.А. Рапапорт - Ваўкавыск; T.Раўдзіна - Пінск; Л.В.Аляксееў - Браслаў, пазней Друцк, Mсціслаўль), а таксама не шматлікія беларускія (В.Тарасенка і Э.М.Загарульскі - Мінск; Г.Пех - Ваўкавыск, Слонім, Турэйск). Сапраўдныя змены ў археалагічных даследаваннях раннесярэднявечных гарадоў Беларусі адбываюцца ў 60-я гады ХХ ст. У гэты час у археалогію прыходзяць значная група беларускіх навукоўцаў - Г.В.Штыхаў, П.Ф.Лысенка, Я.Г.Звяруга, Т.М.Каробушкіна, М.А.Ткачоў. Былі праведзены даследаванні і раскопкі ва ўсіх вядомых з пісьмовых крыніц ХІІ - ХІІІ стст. населеных пунктах. Археалагічныя раскопкі і здабытыя матэрыялы дазволілі лакалізаваць пераважную большасць з іх, паставіць пытанні паходжання, гістарычнай тапаграфіі, іх сістэму ўмацаванняў, унутранай структуры, ахарактарызаваць гаспадарку, матэрыяльную і духоўную культуру. На другім этапе з'яўляюцца першыя манаграфічныя працы, прысвечаныя асобным гарадам: Гродна - М.Варонін, Мінск - В.Тарасенка і Э.Загарульскі, Ваўкавыск - Я.Звяруга, Полацк - Г.Штыхаў, а таксама гарадскім населеным пунктам асобных раннесярэднявечных княстваў з беларускіх земляў: Полацкай зямлі - Леанід Аляксееў і Георгі Штыхаў, Смаленскай зямлі - Леанід Аляксееў, Тураўскай зямлі - Пётр Лысенка, Верхняга Панямоння - Фрыда Гурэвіч.
III этап - 80-90-я гады XX ст. На дадзеным этапе працягваюцца актыўныя археалагічныя даследаванні раннесярэднявечных беларускіх гарадоў. Працягваюцца раскопкі ў Віцебску (В.Ляўко, Л.Калядзінскі, Т.Бубенька), Навагрудку (Ф.Гурэвіч), Полацку (С.Тарасаў), Бярэсці (П.Лысенка), Мінску (Г.Штыхаў), Гродна (М.Ткачоў, А.Трусаў, А.Краўцэвіч). Адначасова актывізавалася вывучэнне меншых гарадоў - Заслаўля (Ю.Заяц), Клецка (В.Пазднякоў), Браслава, Дрысвятаў (Г.Семянчук), Мазыра (А.Трусаў), Мсціслаўля (Л. Аляксееў, М.Ткачоў, А.Трусаў, А.Мяцельскі). Было распачата грунтоўнае даследаванне раннесярэднявечных гарадоў амаль невядомага рэгіёну Пасожжа: Прапойск, Крычаў, Чачэрск (М.Ткачоў, А.Мяцельскі); Гомель (А.Макушнікаў). Былі выяўлены раннесярэднявечныя культурныя напластаванні ў Магілёве (І.Марзалюк). У гэты час былі надрукаваны спецыяльныя манаграфіі і апрацаванні па гарадской тэматыцы Верхняга Панямоння (Я.Звяруга), Наваградку (Ф.Гурэвіч), Віцебску (В.Ляўко, Т.Бубенька); Воршы (В.Ляўко), Полацку (С.Тарасаў), Заслаўля (Ю.Заяц), Гродна (A.Kраўцэвіч, A.Трусаў, Н.Здановіч, В.Собаль), Miнска (Э.Загарульскі, В.Собаль, П.Русаў, Ю.Заяц); Магілёва (І.Марзалюк), Крычава (А.Мяцельскі), Гомеля (А.Макушнікаў). У 1993 г. у Беларусі была выдадзена грунтоўная энцыклапедыя "Археалогія і нумізматыка", у якой у сціслай форме пададзена інфармацыя пра вынікі археалагічных даследаванняў ў раннесярэднявечных гарадах [4].
IV этап - апошнія 9 год. Гарадская археалогія пераважна займаецца выратавальнымі даследаваннямі ў гістарычных зонах старажытных беларускіх гарадоў (Мінск, Полацк, Гродна, Віцебск, Магілёў, Гомель і інш). Дадзеная сітуацыя звязана ў першую чаргу з актывізацыяй будаўнічых і земляных прац. Трэба адзначыць, што пры гэтым археолагі шырока выкарыстоўваюць досвед і крыніцазнаўчае падмацаванне сваіх папярэднікаў. Адзіным выключэннем неабходна лічыць мэтанакіраваныя даследаванні Дзяніса Дука ў Полацку па пошуку пацверджанняў самых ранніх культурных напластаванняў гэтага гораду. Пэўным падсумаваннем вынікаў амаль стогадовых археалагічных даследаванняў беларускіх гарадоў неабходна лічыць 3 і 4 тамы сінтэтычнай працы "Археалогія Беларусі", выдадзеныя ў 2000 [2] і 2001 [3] гадах.
Вывучэнне сярэднявечных гарадоў Беларусі прынесла значную колькасць навуковай інфармацыі, на падставе якой былі пастаўлены і вырашаліся шматлікія праблемы ўрбаністыкі. У першую чаргу, гэта пытанні археалагічнага пацверджання пачаткаў гарадскіх паселішчаў, вядомых з летапісаў, і пошук шляхоў іх узнікнення. Вызначалася тапаграфічная структура і характарызаваліся асобныя тапаграфічныя часткі гарадскога пункта, асобныя элементы абарончай сістэмы, культавай і свецкай архітэктуры, жылыя і гаспадарчыя будынкі; рэканструіруецца сацыяльны склад і галоўныя заняткі насельніцтва, узровень яго матэрыяльнай і духоўнай культуры, рэлігійныя вераванні, рэгіянальныя і міжнародныя кантакты.
Вынікі шматгадовых даследаванняў беларускіх археолагаў, разам з украінскімі і расійскімі, сталіся значнай часткай у сістэме назапашвання канкрэтных матэрыялаў па гісторыі ранніх гарадоў Усходняй Еўропы. Гэта дазволіла таленавітаму пецярбургскаму археолагу Васілю Булкіну яшчэ 15 год таму прадставіць уступную ўніверсальную археалагічную характарыстыку вядомых старажытных гарадоў (якая раўназначна адносіцца і да старажытных беларускіх гарадоў) як месца працяглага пражывання з пэўнымі вонкавымі (рэшткі фартыфікацый) і ўнутранымі (культурныя напластаванні) адзнакамі [6, с.109-112]:
1. Дзённая паверхня адзінага археалагічнага комплексу адзначаецца спалучэннем умацаваных і адкрытых частак; драўляна-земляныя ўмацаванні, як правіла, ахоплівалі пляцоўку ў 2,5 і больш гектараў, але звычайна меншую, чым неўмацаваная тэрыторыі;
2. Магутнасць культурных напластаванняў (асабліва на ўмацаванай пляцоўцы) складае некалькі метраў, стратыграфічна яны характарызуюцца шматслойнасцю;
3. Па сваёй структуры культурныя напластаванні ўяўляюць з сябе (па-за глебавымі адкладаннямі і рэчамі) сукупнасць рэшткаў жылых, гаспадарчых, вытворчых і культавых пабудоў, асобных збудаванняў і канструкцый (вуліцы, дрэнажныя сістэмы і сметнікі, пахаванні) пераважна драўляныя, зрэдку дрэва-земляныя і каменныя, які размеркаваны ўпарадкавана як планаграфічна, гэтак і стратыграфічна;
4. Культурныя напластаванні маюць даволі значнае напаўненне функцыянальна і тыпалагічна разнастайнымі прадметамі; пры гэтым большую частку ўяўляюць тыповы масавы матэрыял (кераміка, вырабы з чорных і каляровых металаў, косткі і дрэва і г.д.); абавязковай, але колькасна меньшай, часткай рэчавага комплексу з'яўляюцца знаходкі (серыйныя і адзінкавыя) узбраення, элементаў параднага жаночага і мужчынскага касцюмаў, прадметаў ужытковага мастацтва, сталовага шклянога альбо металічнага посуду, пячатак і пломбаў, грашовых знакаў, царкоўнага начыння, помнікаў эпіграфікі і (альбо) прыладаў пісьма, а таксама прадметаў блізкага і далёкага імпарту;
5. Комплекс рэчаў павінен валодаць наступнымі якасцямі: масавы матэрыял звязвае паміж сабою ў вертыкальнай паслядоўнасці культурныя напластаванні; часткова гэты матэрыял, а выключны (індывідуальныя знаходкі) - гарызантальна размяркоўваецца плямамі, канцэнтруючыся ў межах некаторых пабудоў ці іх групаў.
6. Аднак пры сапраўды вялікім даробку беларускіх археолагаў у вывучэнні сярэднявечных гарадоў застаецца пачуццё незавершанасці праекту: пытанняў застаецца больш чым адказаў, увогуле гэтая багатая мазаіка адасобленых кавалачкаў не складваецца ў прыгожы абраз. Галоўныя прычыны бачацца нам ў падпарадкаванні беларускіх навукоўцаў толькі адной марксісцка-пазітывістскай метадалогіі ў пытаннях сярэднявечнай гісторыі, выкарыстоўванні ў сваіх палявых і інтэрпрэтацыйных даследаваннях мадэляў савецкай гістарыяграфіі і археалогіі, распрацаваных у Маскве, Ленінградзе і Кіеве. З другога боку, на падобную скептычную сітуацыю ўплывае адсутнасць самастойнага беларускага дыскурсу гарадской праблематыкі ранняга сярэднявечча. У падобным дыскурсе павінны быць улічаны фізіка-геаграфічны кантэкст, геапалітычныя працэсы, этнакультурная сітуацыя, вонкавыя ўплывы. Невялікі тэкст прысвечаны гарадам ў 1 томе 6-томнай "Гісторыі Беларусі", напісаны Вольгай Ляўко кампілятыўны і не выконвае ўсіх пажаданняў і патрабаванняў [16, с.249-256].
7. Праблема раннесярэднявечных гарадоў Усходняй (і нават Цэнтральнай) Еўропы ускладняецца адсутнасцю да сённяшняга часу канкрэтнай і агульнапрынятай дэфініцыі горада. З-за абмежаванасці месца накірую чытачоў да грунтоўных гістарыяграфічных аналізаў па праблемах старажытных гарадоў Усходняй Еўропы Алега Рапава [17], Аляксандра Кузы [14], Ігара Дубава [9], Ігара Фраянава і Андрэя Дварнічэнкі [21], Пятра Талочкі [20], Эдуарда Мюле [34]. Для параўнання карысным будзе тэкст Славаміра Мазьдзёха пра сітуацыю ў польскай гістарычнай і археалагічнай навуках адносна раннегарадской тэматыцы [33].
8. Вылучаюцца тры галоўныя дэфініцыі "старажытнага рускага гораду", агульнапрынятыя і пануючыя да сённяшняга дня ў савецкай і постсавецкай (асабліва ў беларускай) археалогіі і гісторыі.
9. Горад як адмысловая сацыяльна-эканамічная з'ява феадальнага грамадства, як цэнтр рамяства, гандлю, таварнай вытворчасці і таварнага абарачэння, які адрозніваецца ад іншых відаў паселішчаў і ўмацаванняў;
10. Горад як сталы населены пункт, у якім з вялізнай сельскай акругі-воласці канцэнтравалася, пераапрацоўвалася і пераразмяркоўвалася большая частка створанага там прадукта;
11. Горад як тыповае спалучэнне наступных элементаў: крэпасці, двароў феадалаў, рамеснага пасаду, гандлю, адміністрацыйнага кіравання, цэркваў.
У свой час таксама дырэктыўна былі сфармуляваны (дазволены) тры галоўныя канцэпцыі фармавання гарадоў (на пленумах Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры АН СССР у 1941 і 1950 гг.) [7, с.11-12]: 1) на падставе племянных цэнтраў; 2) "замкавая тэорыя", што большасць рускіх гарадоў вырасла на падставе раннефеадальных крэпасцей-замкаў; 3) кампрамісная, якая прадугледжвае шматлікасць шляхоў горадаўтварэння і адпаведна вялікую колькасць тыпаў старажытных рускіх гарадоў. Да сённяшняга дня ў археалагічнай і часткова гістарычнай літаратуры існуе некалькі пунктаў гледжання на шляхі ўзнікнення старажытных гарадоў Усходняй Еўропы: адныя даследчыкі мяркуюць, што гарады на Русі ўзніклі ў выніку асядання рамеснікаў каля ўмацаваных "замкаў" феадальнай вярхушкі; другія сцвярджаюць, што гарады выраслі з рамесна-гандлёвых паселішчаў дафеадальнай эпохі; трэція лічылі, што гарады ўзнікалі як адміністрацыйныя цэнтры асобных земляў Русі; чацвёртыя выказвалі меркаванні аб узнікненні гарадоў у выніку славянскай каланізацыі і на базе славянскіх племянных цэнтраў; пятыя схільны думаць, што гарады будаваліся пераважна княжацкай адміністрацыяй як адміністрацыйныя, вайсковыя і памежныя пункты.
Менавіта ў межах дадзенай парадыгмы "старажытнага гораду", зразумела, з магчымай інварыянтнасцю, фармаваўся і надалей развіваецца ўласна беларускі погляд на праблемы сярэднявечнай урбанізацыі. Гэты погляд абапіраецца на некалькіх агульных канцэптуальных пазіцыях. Пералічым, на нашу думку, найбольш відавочныя: 1) гарады з'явіліся ў выніку славянскай каланізацыі, а першаасновай гарадоў звычайна станавіліся славянскія ўмацаваныя паселішчы, якія былі цэнтрамі (племяннымі, абшчыннымі) сельскага асяроддзя; 2) прызнанне эвалюцыйнага ланцугу: племянны цэнтр - протагорад/прагорад/эмбрыён горада - горад; 3) вылучэнне сацыяльна-эканамічных умоў - рамяства і гандлю - як першапрычыны ўзнікнення горада, альбо самай яскравай характэрнай рысы існавання гарадскога жыцця. Дазволім сабе падмацаваць дадзеную заўвагу спасылкамі на працы чатырох генерацый беларускіх навукоўцаў - Г.Штыхава [22, c.14, 18] і Э.Загарульскага [12, с.146,150, 160, 170-171], В.Ляўко [16, c.250], А.Краўцэвіча [13, с.85] і С.Тарасава [19, с.346], Дз.Дука [10, с.28,30].
Падобная амаль нязменная сітуацыя не можа не выклікаць сумненняў і пэўнага незадавальнення. А галоўнае, яна не дазваляе прасунуцца наперад у вырашэнні складаных і актуальных праблем раннегарадской гісторыі Беларусі. Археалагічная аргументацыя не адказвае на фундаментальныя пытанні - прычыны узнікнення гарадоў, этапы жыццядзейнасці і іх функцыянальнае прызначэнне.
Апошнім часам ў еўрапейскай археалагічнай, гістарычнай і культурна-антрапалагічнай навуцы прапануецца не канчатковая дэфініцыя, а хутчэй спіс крытэрыяў/характарыстык, якія дазваляюць за горад прыняць нязменную агламерацыю, якая займае вызначаную на падставе права і выразна акрэсленую прастору, якая выконвае разнастайныя цэнтральныя функцыі для навакольнай тэрыторыі і заселена не вяскоўцамі [40, s.130-131]. Пэўныя змены ў бачанні працэсаў узнікнення гарадоў як ў гістарыяграфіі, так і археалогіі, на Захадзе і часткова на Ўсходзе Еўропы пачалі адбывацца каля 20 год таму [35]. У першую чаргу гэта выяўляецца ў паступовым адыходзе ад эвалюцыйных этапаў урбанізацыі кшталту: ад племянных "градаў", праз "протагарады" ці "эмбрыёны" і гарады на лакальным альбо княжацкім праве, да фармальна лакалізаваных гарадоў. У замен больш увагі звяртаецца на значэнне істотных структурных зменаў ў грамадскім і палітычным жыцці ў сярэднявеччы. Маецца на ўвазе, што палітычныя ўлады мэтанакіравана і планава ініцыявалі ўтварэнне ранніх гарадскіх цэнтраў, паходжанне якіх не магчыма вытлумачыць нейкімі натуральнымі вынікамі паступовага росту сацыяльна-эканамічных фактараў [40, s.109].
Прапанаваная навуковая і канцэптуальная альтэрнатыва не адмяняе лінейнага бачання праблемы, тым больш не прэтэндуе на канчатковую дамінацыю. Зразумела, што прасцей канструяваць гіпотэзы, якія абапіраюцца на прынцыпах бесперапыннасці, чым шукаць непаслядоўнасці, высвятленне якіх, як правіла, выклікае вялікія інтэрпрэтацыйныя цяжкасці і разбурае элегантнасць нарацыі. Таму прапануецца пры даследаванні урбаністычных працэсаў у сярэднявеччы на тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы прысвячаць непаслядоўнасцям не менш увагі як да гэтага засяроджваліся на пошуках паслядоўнасцяў. Больш таго, менавіта стабільна лакалізаваныя цэнтры з доўгай гісторыяй найлепей дазваляюць вызначыць творчую ролю "крызісаў", выкліканых аб'ектыўнымі чыннікамі, а таксама правакаваных уладнымі элітамі [23, s.373-396; 40, s.109-110]. Падобны падыход павінен датычыць і беларускіх земляў, бо, як не парадаксальна, насуперак дамінуючаму эвалюцыянізму ў пытаннях інтэрпрэтацый пачаткаў гарадоў у Беларусі, археалагічныя і нешматлікія гістарычныя крыніцы ўказваюць хутчэй на непаслядоўнасць ранняй гісторыі гарадоў - нават калі яны займалі месцы, заселеныя стагоддзямі.
На такую смелую рэфлексію і заклік да дыскусіі падштурхнула нас некалькі незалежных чыннікаў. З аднаго боку, дасягненні культурнай антрапалогіі ў тлумачэннях паўставання і арганізацыі грамадстваў і дзяржаў, а таксама шчыльна звязаныя з імі працэсы ўрбанізацыі [36, s.318-337]. З іншага боку, cвоеасаблівая "рэвалюцыя" ў раннесярэднявечнай археалогіі. Дзякуючы дэндрахраналагічным даследаванням драўляных рэшткаў абарончых валоў гарадзішчаў тыпу Торнаў на тэрыторыі Ніжніх Лужычан (сучасная Нямеччына), якія правёў Ёахім Геннінг, высветлілася, што яны маладзейшыя на 200 год за прынятыя раней даціроўкі, зробленыя на падставе керамікі і іншых побытавых і не толькі прадметаў [27; 28]. На сённяшні дзень няма ніводнай даты з VII ці нават VIII ст. Падобныя даследаванні былі зроблены польскім спецыялістам па дэндрахраналогіі Марэкам Кромцам разам з археолагамі на тэрыторыі Мазоўша, Велькапольскі, Малапольскі і Ніжняга Шлёнску [24; 25; 31]. Там таксама не ўдалася выявіць ўмацаваных паселішчаў раней канца, а хутчэй пачатку Х ст. Дадзеныя факты не дазваляюць сцвярджаць, што славяне будавалі умацаваныя цэнтры-"гроды" ад самага пачатку свайго з'яўлення на польскіх і усходненямецкіх землях. Наўрад ці існавала нейкая своеасаблівасць (да гэтага незаўважаная) урбаністычных працэсаў на беларускіх землях і роля ў іх так званых "славянскіх каланістаў". Дзеля пацвярджэння альбо адмаўлення дадзенай тэзы ў Беларусі неабходна правесці грунтоўнае археалагічнае даследаванне абарончых валаў вядомых гарадзішчаў другой паловы І тыс - пачатку ІІ тыс. н.э. з мэтай выяўлення рэштак драўляных канструкцый з наступным дэндрахраналагічным аналізам.
Паспрабуем прадставіць перыядызацыю грамадска-палітычных працэсаў на беларускіх землях і іх уплыў на горадабудаўніцтва. З пісьмовых крыніц вядома 39 мясцовасцей ІХ - ХІІІ стст. з тэрыторыі Беларусі, з іх 5 не лакалізаваны да сённяшняга дня - Галацічаск, Стрэжаў, Гарадзец, Межымосцьце, Свіслач, не пэўныя звесткі пра Браслаў і Навагрудак у ХІ ст. (табліца1). Умацаваных гарадзішчаў IX - XIII стст. на Беларусі вядома каля 150, якія па-рознаму даследаваліся археалагічна [4]. Менавіта археалагічныя раскопкі дазволілі адшукаць сляды раннесярэднявечных гарадоў у Давыд-Гарадку [29], Дрысвятах [18], пра якія маўчаць летапісы і хронікі. Лаканічнасць узгадак ў гістарычных крыніцах не дазваляе сцвярджаць, што ўсе яны напэўна былі гарадскімі цэнтрамі. Безумоўна, толькі частку з іх неабходна трактаваць як тагачасныя гарады.
Табліца - Населеныя пункты Беларусі IX−XIII стст. па пісьмовых крыніцах
Час | Назва і дата | Колькасць |
ІХ ст. | Полацк (862) | 1 |
Х ст. | Tураў (980); Віцебск (974 (?), 1021); Ізяслаўль (каля 985) | 3 |
ХІ ст. | Бярэсце (1017, 1019); Друцк (1001, 1078); Копысь (1059, 1060); Браслаў (?) (каля 1065); Менск (1067); Орша (1067); Галацічаск* (1071); Лагойск (1078, 1127/1128); Лукомль ( 1078); Пінск (1097). | 10 |
ХІІ ст. | Бaрысаў (1102, 1127); Слуцк (1116); Наваградак (1117 (?), 1119 (?), 1228, 1235); Гародня (1127); Клецк (1127); Стрэжаў* (1127); Мсціслаўль (1135), Прапошаск (1136); Крычаў (1136); Гомель (1142), Рагачоў (1142); Брагін (1147); Мaзыр (1155); Чачэрск (1159); Гарадзец* (1162); Мeжымосць* (1170) | 16 |
ХІІІ ст. | Рэчыца (1213, 1214); Слонім (1252); Ваўкавыск (1252); Здзітаў (1252); Tурэйск (1253); Свіслач* (1256); Капыль (1274); Камянец (1276); Кобрынь (1287) | 9 |
Сённяшні ўзровень нашых ведаў дазваляе нам вылучыць 4 этапы ўрбанізацыі беларускіх земляў у сярэднявеччы. Натуральна, мы ўсведамляем пэўную гіпатэтычнасць нашай пазіцыі і схематычнасць аргументацый. Дадзеная праблема вымагае асобнага манаграфічнага даследавання.
І) На Беларусі пасля працяглага "безгарадзішчанскага" перыяду першыя ўмацаваныя паселішчы з'яўляюцца ў VIII - IX ст. На поўдні найбольш вядомым помнікам з'яўляецца Хатомель, на паўночным захадзе - Свіла І, Гарадзец на Мнюце, на паўночным усходзе - "Гарадзішча Рагвалода" у Полацку, Віцебск, Лукомль, на усходзе - гарадзішчы Кісялі, Чаркасава, Нікадзімава, у цэнтры - Гарадзішча на Менцы, на захадзе - Радагошча. Абмінаючы балючае і важнае пытанне больш дакладнай храналогіі (асабліва атрыманне дэндрадатаў), застаецца праблема іх функцыянальнага прызначэння. Частка з іх магла выконваць функцыю сімвалічна-рэлігійную, бо на іх адсутнічаюць выразныя археалагічныя сляды сталага пражывання значнай папуляцыі. Аналагічныя пункты, лепей даследаваныя, знаходзяцца на тэрыторыі Падляшша - Гацькі і Мазоўша - Шэлігі [30,s.150-154; 38, s.98-102]. Іншыя выконвалі рэпрэзентатыўныя функцыі фармуючыхся палітычных эліт правадырскага ладу. Падобныя вывучаны на тэрыторыі Велькапольскі - Банікова, Брушчэва, Геч, Каліш і інш [32, s.258-261]; і Мазоўша - Насельск, Рацёнж, Воля Шыдлоўска, Завада Ляскороньска [26, s.314-315]. Меншая частка - Полацак, Віцебск -пазней пераўтварыліся ў сярэднявечныя гарады, княжацкія цэнтры, аднак пераважная большасць з іх у выніку працэсаў утварэння дзяржавы і пашырэння феадальных адносінаў перастала існаваць. Яшчэ некалькі слоў адносна Полацка. З'яўленне яго на старонках летапісаў пад умоўнай датай 862 г. у кантэксце з палітычна-адміністрацыйнай дзейнасцю Рурыка, як раз пацвярджае значэнне знешняга (скандынаўскага) ўплыву на лёс умацаванага паселішча на Палаце. Рурык пасылае свайго "мужа" у Полацак у сувязі з дацкімі паходамі па Дзвіне ў сярэдзіне ІХ ст. і магчымым яго захопам [15, с.34-47].
ІІ) Другім храналагічным этапам ў працэсе ўрбанізацыі беларускіх земляў з'яўляецца апошняя чвэрць Х - першая чвэрць ХІ стст. Час уваходжання "княства Рагвалода" ў дзяржаву Уладзіміра Святаславіча (пасля вядомых трагічных для Полацка падзей) і распаўсюджання панавання кіеўскага князя на Палессе, а таксама Пабужжа і часткова Панямоння. Гэта перыяд будавання ўмацаваных "градаў" з ініцыятывы кіеўскага цэнтральнага палітычнага асяродка, які новапабудаваным градам дэлегаваў частку ўладных паўнамоцтваў у рэгіёнах - Полацак, Заслаўль/Ізяслаўль, Тураў, Віцебск, верагодна, Бярэсце.
ІІІ) Наступным этапам горадабудаўніцтва на Беларусі неабходна лічыць доўгі, амаль 250 гадовы перыяд. З узмацненнем палітычнай самастойнасці рускіх княстваў - Полацкага, Кіеўскага, Чарнігаўскага, Наўгародскай зямлі ў другой палове ХІ ст., пазней Смаленскага, Тураўскага, Валынскага ў ХІІ ст. - ініцыятыва будавання "гарадоў" як палітычна-адміністрацыйных, вайсковых, гаспадарчых, у некаторых выпадках культурна-рэлігійных цэнтраў пераходзіць да мясцовых дынастый. ХІ - ХІІ стст. - гэта час татальнай урбанізацыі Беларусі ў раннім сярэднявеччы (26 пунктаў), якая на старонках летапісаў працягвае фіксавацца яшчэ ў ХІІІ ст (9 пунктаў) (гл. Табліцу 1). Дазволім выказаць ўласнае меркаванне па праблеме пачаткаў панёманскіх і пабужскіх гарадоў. З'яўленне Гародні, Ваўкавыска, Слоніма, Наваградка на Панямонні і Драгічына, Мельніка, Бельска, Суража ў Пабужжы трэба аднесці да 40-50 гадоў ХІ ст. Іх з'яўленне - хутчэй за ўсё вынік палітычна-дзяржаўнай дзейнасці Яраслава Уладзіміравіча Кіеўскага і яго нашчадкаў у названых рэгіёнах. Рускія летапісы і польскія хронікі адзначаюць паходы кіеўскага князя на Яцьвягаў (1038 г.), Літву (1040, 1044 гг.), Мазаўшанаў (1041, 1047 гг.), якія дазволілі замацаваць Верхняе Панямонне і Пабужжа за Кіевам [39, s.143-157; 11, с.99-105]
Менавіта "грады", якія паўсталі на беларускіх землях на дадзеным этапе былі ўжо сталымі сядзібамі рэальнай ўлады не прысутнага штодзённа, але заўсёды гатовага да інтэрвенцыі ўладара, які, дарэчы, пастаянна быў у руху . Як палітычна-адміністрацыйныя цэнтры яны вызначалі новую сістэму палітычных адносін і ўплывалі на фармаванне новай структуры грамадскіх адносін. Як сталыя сядзібы лакальных эліт генеравалі эксклюзіўны попыт, які са свайго боку прыцягваў да "градаў" вытворцаў розных спецыялізацый і купцоў. Для апошніх найважнейшым былі гарантаваныя дзяржавай стабільнасць і бяспека. Такім чынам, росквіт гаспадарчай сферы быў не прычынай ўзнікнення гарадскіх пунктаў, а вынікам арганізацыі сіламі цэнтральнай ўлады лакальных асяродкаў палітычнага нагляду. Уласна такія цэнтры палітычнага кіравання дзяржаўнымі тэрыторыямі, са спецыфічнай тапаграфічнай і планіровачнай структурамі, у якіх знаходзяцца сляды далёкасяжнага гандлю і высокаспецыялізаванай прадукцыі, прынята прызнаваць першымі гарадамі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, якая не была ў зоне непасрэдных уплываў рымскай цывілізацыі [40, s.123 - 124]. Набыццё шматфункцыянальнага аблічча гэтымі ўмацаванымі асяродкамі было адным з важнейшых элементаў працэса канчатковага пераафармлення традыцыйных грамадскіх структур у дзяржаўную арганізацыю. Без сумнення, гэтыя раннебеларускія "гарады" былі плацдармамі еўрапейскай цывілізацыі з яе рэлігійнымі, мастацкімі, праўнымі і літаратурнымі традыцыямі. Больш таго, яны з'явіліся ў пэўным сэнсе зонай кантактаў паміж візантыйскай і заходнееўрапейскай культурамі. Палітычныя практыкі, хрысціянізацыя і фіскальныя патрабаванні стваралі ўмовы для развіцця пісьменнасці сярод гарадскога насельніцтва, спрыялі фармаванню новых накірункаў аздаблення і моды.
ІV) З ХІV ст. пачынаецца чарговы перыяд сярэднявечнай "гарадской гісторыі" Беларусі. Ён адбываецца ў межах новай палітычна-дзяржаўнай структуры - Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Гэта тэма асобнага даследавання. Толькі хочацца звярнуць увагу на адзін момант: менавіта пад уплывам "раннебеларускіх урбанізацыйных працэсаў" распачынаецца аналагічны на этнічна літоўскіх землях.
Спіс крыніц і літаратуры
1. Археалогія Беларусі. Паказальнік літаратуры за 1976 - 1990 гг. / Складальнік А.У.Ільюцік. - Мінск, 1997.
2. Археалогія Беларусі: у 4 т. - Мінск, 2000. - Т.3: Сярэдневяковы перыяд (ІХ - ХІІІ стст.) / П.Ф.Лысенка (нав. рэд. тома).
3. Археалогія Беларусі. У 4 т. - Мінск, 2001. - Т.4: Помнікі XIV - XVIII стст. / В.М.Ляўко (гал. рэд. тома).
4. Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / рэдкал.: В.В.Гетаў [і інш.]. - Мінск, 1993.
5. Археология Белоруссии. Библиографический указатель (1932−1975) / составитель Т.Н. Коробушкина. - Мінск, 1988.
6. Булкин, В.А. Археология и вопросы генезиса древнерусского города: трудности и перспективы / В.А. Булкин // Старожитності Русі-Украіни. - Киів, 1994. - С. 108-114.
7. Воронин, Н.Н. К итогам и задачам археологического изучения древнерусского города / Н.Н. Воронин // Краткие сообщения Института Истории Материальной культуры АН СССР. - 1951. - Вып. XLI.
8. Дубінскі, С.А. Бібліографія па археологіі Беларусі і сумежных краін / С.А.Дубінскі. - Мінск, 1933.
9. Дубов, В. Возникновение городов на Руси / И.В. Дубов // Новые источники по истории древней Руси. / И.В. Дубов. - Л., 1990. - С. 6-27.
10. Дук, Дз. Полацк у сістэме станаўлення і развіцця сацыятапаграфічнай структуры старажытнарускіх гарадоў ІХ−ХІІІ стст. / Дз.Дук // Гісторычна-археалагічны зборнік. - Вып. 24. - Мінск, 2008. - С. 27-33.
11. Ермаловіч, Мікола. Старажытная Беларусь. Полацкі і Новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. - Мінск, 1990.
12. Загарульскі, Э.М. Заходняя Русь ІХ−ХІІІ стст.: Вучэбны дапаможнік / Э.М. Загарульскі. - Мінск, 1998
13. Краўцэвіч, А.К. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага / А.К. Краўцэвіч. - Жэшув, 2000.
14. Куза, А.В. Малые города Древней Руси / А.В.Куза. - М., 1989.
15. Латышонак, Алег. Saxo Grammaticus, легендарныя паходы датчанаў па Дзьвіне ў ІХ стагодзьдзі і пачаткі Полацкага княства / А.Латышонак // Нацыянальнасць - Беларус / А.Латышонак. - Вільня-Мінск, 2009. - С. 34-47.
16. Ляўко, В. Гарады / В.Ляўко // Гісторыя Беларусі у 6-ці тамах. Т.1: Старажытная Беларусь. Ад перапачатковага засялення да сярэдзіны ХІІІ ст. - Мінск, 2000. - С. 249-256.
17. Рапов, О.Н. Ещё раз о понятии «русский раннефеодальный город» / О.Н.Рапов // Проблемы отечественной и всеобщей истории. Выпуск 7: Генезис и развитие феодализма в России. Проблемы историографии. - Л., 1983. - С. 51-69.
18. Семенчук, Г.Н. Раннесредневековой археологическій комплекс Дрисвяты / Г.Н.Семенчук // Lietuvos Archeologija. - Tom 21. - Vilnius, 2001. - S. 299-310.
19. Тарасаў, Сяргей. Археалагічнае вывучэнне беларускіх гарадоў. Праблема захавання археалагічнай спадчыны / Сяргей Тарасаў // Wspólnota dziedzictwa kulturowego ziem Białorusi i Polski. − Warszawa 2004. − С. 343−356.
20. Толочко, П.П. Древнерусский феодальный город / П.П.Толочко. - Киев, 1989.
21. Фроянов, И.Я. Города-государства Древней Руси / И.Я. Фроянов, А.Ю. Дворниченко. - Л., 1988.
22. Штыхов, Г.В. Города Полоцкой землі (ІХ - ХІІІ вв.) / Г.В.Штыхов. - Мінск, 1978.
23. Carver, Martin. Town and anti-town in the first millennium Europe / Martin Carver // Archeologia w teorii i praktyce. - Warszawa, 2000. - S. 373-396.
24. Dulinicz, Marek. The first dendrological dating of the strongholds in northern Masovia / Marek Dulinicz // Origins of Central Europe, ed. P.Urbańczyk. - Warszawa, 1997. - S. 137-141.
25. Dulinicz, Marek. Zalażki miast na wczesnośredniowiecznym Mazowszu (X-XII w.) / Marek Dulinicz // Rocznik Mazowiecki. - 2001. - Т.13. - S. 11-24.
26. Dulinicz, Marek. Najstarze grody wczesnośredniowieczne / Marek Dulinicz // Wspólnota dziedzictwa kulturowego ziem Białorusi i Polski. - Warszawa 2004. - S. 305-320.
27. Henning, J. Zur Burgengeschichte im 10. Jahrhundert - Neue archaologische und dendrochronologische Daten zu Anlagen vom Typ Tornow / J. Henning, K.-U. Heussner // Ausgrabungen und Funden. - Tom 37. - Z. 6. - S. 314-324.
28. Henning, J. Neues zum Tornower Typ. Keramische Formen und Formenspektren des Fruhmittelalters im Licht dendrochronologischer Daten zum westslawischen Siedlungsraum / J. Henning // Kraje slowiańskie w wekach średnich. Prowanum i sacrum. / Pod red. H.Kocka-Krenz, W.Łosiński. - Poznań, 1998. - S. 392-408.
29. Jakimowicz, Roman. Dawidgródek / R.Jakimowicz. - Pińsk, 1939.
30. Kobylinski, Z. Early medieval hillforts in Polisz lands in the 6th to the 8th cebturies: Problems of origins, function and spatial organization / Z.Kobylinski // From the Baltic to the Black Sea , ed. D.Austin, L.Alcock. - Boston, 1993. - S. 147-156.
31. Kara, M. Możliwości datowania metodą dendrochronologiczna oraz stan badań dendrochronologicznych wczesnośredniowiecznych grodzisk z terenu Wielkopolski, Dolnego Ślaska i Malopolski / M.Kara, M. Krapiec // Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w ksztaltowaniu się nowej mapy Europy, red. H.Samsonowicz. - Kraków 2000. - S. 303-327.
32. Kurnatowska, Z. Die Burgen und die Ausbildung der Stammesaristokratie bei den urpolnischen Slawen / Z.Kurnatowska // Europas Mitte um 1000, hrsg. / A Wieczorek, H.-M. Hinz. - Stuttgart, 2000. - S. 257-263.
33. Moździoch, S. Problemy badań nad poczatkami miast i wsia wczesniśredniowieczna w Polsce / S. Moździoch // Slavia Antigua. - T. 37. - S. 39-63.
34. Muhle, E. Die stadtischen Handelszentren der nordwestlichen Rus. Anfange und fruhe entwiklung altrussischer Stadte / E. Muhle. - Stuttgart, 1991.
35. The Origins of Towns in Temperate Europe / ed. By P.Urbańczyk. - Warszawa, 1994 / надрукавана як том 32 часопісу "Archaeologia Polona".
36. Posern-Zieliński, A. Poczatki państwa w ujęciu antropologicznym / A. Posern-Zieliński, M. Kairski // Kolory i struktury średniowiecza / pod red. Wojciecha Fałkowskiego. - Warszawa, 2004. - S. 318-337.
37. Siemianczuk, H. Stan badań i możliwości badawcze archeologii przedlokacyjnych i lokacyjnych miast na ziemiach białoruskich / H.Siemianczuk // Procesy lokacyjne miast w Europie Środkowo-Wschodniej / red. Cezary Buśko, Mateusz Goliński, Barbara Krukiewicz. - Wrocław, 2006. - S. 317-326.
38. Szymanski, W. Bietrage zum Problem der Entstehung von Burgen bei den Slawen / W.Szymanski // Archaeologia Polona. - 1983. - T. 21−22. - S. 89-104.
39. Tyszkiewicz, J. Mazowsze północne-wschodnie we wczesnym średniowieczu. Historia pogranicza nad górna Narwia do połowy XIII w. / J.Tyszkiewicz. - Warszawa, 1974.
40. Urbańczyk, P. Trudne poczatki Polski / P. Urbańczyk. - Wrocław, 2009.
Генадзь Семянчук, кандыдат гістарычных навук, дацэнт, дацэнт кафедры археалогіі і этналогіі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы. Сферы навуковых зацікаўленнасцяў - сярэднявечная археалогія, сацыя-палітычная і этнакультурная гісторыя Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ІХ - XVI стст., рэгіянальная гісторыя Гарадзеншчыны. Аўтар больш 120 публікацый, у тым ліку навучальнага дапаможніка "Археалогія Беларусі" (Гродна 1996, 1997; разам з С.Піваварчыкам).
УДК 911.375(476) (ХІХ-пач.ХХ ст.)
Захар Шыбека (Мінск, Беларусь)
ЗАРАДЖЭННЕ БЕЛАРУСКАЙ УРБАНІСТЫКІ: ХІХ - пачатак ХХ стст.
В статье обобщается опыт изучения белорусских городов исследователями ХІХ - начала ХХ вв. Их работа связывается с процессом зарождения и становления исторической урбанистики в Беларуси. Рассматриваются условия, периодизация и результаты генезиса нового направления в гуманитарной науке, состав участников изучения белорусского города, их методики. Отмечается участие в формировании урбанистики литераторов, художников, фотографов.
Вывучэнне гісторыі гарадоў становіцца ўсё больш актуальным у сувязі з пашырэннем гарадскога жыцця. Гэтым займаецца урбаністыка. Існуе некалькі яе вызначэнняў. Урбаністыка - гэта раздзел эканамічнай геаграфіі, у рамках якога даследуецца функцыянаванне і развіццё гарадскіх цэнтраў. Урбаністыка - гэта навука пра гарадское планаванне, горадазнаўства. Урбаністыка - гэта навука, якая вывучае праблемы толькі буйных гарадоў. А часам рэзюміруецца, што урбаністыку ўтварае корпус тэкстаў, прысвечаных урбанізацыі [23].
Урэшце, можна сказаць, што урбаністыка - гэта інтэгральная навука, якая вывучае працэсы урбанізацыі, функцыянаванне гарадоў і жыццядзейнасць гараджан. І ў гэтай інтэгральнай навуцы гістарычная урбаністыка займае пачэснае месца. Вобраз горада ствараецца не толькі сродкамі навукі (гісторыі, этнаграфіі, археалогіі, геаграфіі, эканомікі, культуралогіі), але і сродкамі мастацтва. Таму урбаністыка лучыць навукоўцаў і творцаў. Толькі ў выніку іх супольных намаганняў феномен горада можа быць спасцігнуты і стаць больш зразумелым. Звесткі з іншых раздзелаў урбаністыкі носяць для гісторыка дапаможны характар, аднак ігнараваць іх не варта.
Урбаністыка зарадзілася на Захадзе ў ХІХ ст., калі праходзіла індустрыялізацыя. Тады горад прыцягнуў да сябе ўвагу даследчыкаў сваёй індустрыяльнай спецыфікай і праблемамі гарадскога прамысловага пралетарыяту. Але статус адасобленага навуковага накірунку яна займела толькі ў пачатку ХХ ст., калі большасць насельніцтва заходніх краін перасялілася ў гарады.
З улікам актуальнасці вывучэння праблем сучаснага беларускага горада будзе карысным даследаваць працэс зараджэння урбаністыкі ў Беларусі. Можна меркаваць, што гэта адбывалася якраз у той перыяд, калі Беларусь знаходзілася ў складзе Расійскай імперыі. Папярэднікамі ў задуманай справе з'яўляюцца М.Улашчык, які ў сваёй працы пра археаграфіі і крыніцазнаўству гісторыі Беларусі феадальнага перыяду закранаў гарадскую тэматыку, [1] Г.Каханоўскі, які ў сваёй кнізе пра гістарычнае краязнаўства вельмі ўважліва ставіўся да гарадской тэматыкі беларускіх даследчыкаў першай паловы ХІХ ст. [2], В.Белазаровіч, які мае публікацыю па гістарыяграфіі беларускіх гарадоў [3; 9-16]. Працы гэтых аўтараў, безумоўна, дапамагалі даследаванню, хоць пастаўленыя тут навуковыя задачы ў іх не вырашаліся.
У дадзеным артыкуле аналізуюцца толькі кнігі па гісторыі гарадоў, выдадзеныя ў 1795-1917 гг. Далёка не поўныя звесткі пра іх можна знайсці ў бібліяграфічных даведніках 1976 г. [4] і 1986 г. [5]. Там гаворка ідзе пераважна пра рускамоўныя і беларускамоўныя выданні. Матэрыялы перыядычнага друку мной не бяруцца пад увагу, бо патрабуюць спецыяльнага і вельмі карпатлівага вывучэння. Некаторыя з іх выдаваліся ў выглядзе "оттисков» - невялічкіх кніжак або брашур, і тады яны ўлічваліся сучаснымі бібліёграфамі. Адзначаныя недахопы крыніцазнаўчай базы ўскладняюць, але істотна не шкодзяць таму, каб атрымаць уяўленне аб станаўленні гістарычнай урбаністыкі ў Беларусі.
У вывучэнні беларускіх гарадоў царскага перыяду з усёй відавочнасцю вылучаецца два перыяды. Першы перыяд - ад канца ХVIІІ ст. да 1860-х гг. І другі перыяд - ад 1860-х гг. да 1917 г. Падзелам паміж імі служаць падзеі 1860-х гг.: адмена прыгоннага права, якая змяніла сацыяльна-эканамічнае становішча ў імперыі, паўстанне 1863 г., пасля якога ўзмацнілася русіфікацыя Беларусі, і пачатак чыгуначнага будаўніцтва, якое паўплывала на урбаністычныя працэсы на беларускіх землях.
Існавалі два фактары, што абумовілі рост цікавасці да беларускіх гарадоў у першай палове ХІХ ст.: імкненне царскага ўрада да інкарпарацыі захопленых земляў і рост папулярнасці краязнаўства пад уплывам Захаду, дзе ішло фарміраванне сучасных нацый і нацыянальных дзяржаў. Таму ў вывучэнні гарадоў склалася два накірункі: дзяржаўны і самадзейны - у форме краязнаўчага руху, пазней падтрыманага дзяржавай.
Пасля далучэння Беларусі да Расіі праводзілася генеральнае межаванне захопленых земляў. І тады рускі акадэмік В.Севяргін, які наведаў Беларусь, апублікаваў свае ўражанні пра беларускі край і некаторыя яго гарады (Орша, Мсціслаў, Віцебск) [2; 18]. Ад таго і пачалося дзяржаўнае вывучэнне беларускіх гарадоў. Мяркуючы па бібліяграфічных даведніках, колькасць публікацый пра гісторыю гарадоў з канца 1830-х гг. узрасла, бо цікаваць да Беларусі інспірыравала паўстанне 1830-31 гг. З мэтай гістарычнага абгрунтавання правамернасці далучэння беларускіх земляў да Расіі, створаная ў Вільні Археаграфічныя камісіі выдала ў 1840-х гг. збор старажытных актаў. У той жа час асобнымі кнігамі выйшлі зборы дакументаў пра гарады Віленскай і Мінскай губерняў [5; 208, 520]. Зразумела, што з архіваў публікавалася толькі тое, што адпавядала вялікадзяржаўнай гістарычнай канцэпцыі. Тым не менш, і ў такім выглядзе публікацыі дакументаў спрыялі росту цікавасці да гісторыі мясцовых гарадскіх цэнтраў.
У кожнай губерні звесткі пра гарады збірала царская адміністрацыя. Статыстычныя выданні пра гарадскія паселішчы Расіі, у тым ліку і Беларусі, выходзілі ў 1829, 1834, 1840, 1852, 1859, 1860, 1861, 1863 (двойчы) [4; 29]. Афіцыйныя матэрыялы пра гарады друкаваліся ў "Губернских ведомостях", дзяржаўных газетах, якія выходзілі з 1838 г. Вывучэнне гарадоў беларускіх губерняў вялі афіцэры Генеральнага штаба Расійскай імперыі П.Баброўскі, А.Корева, І.Зелінскі [4; 20, 24, 26].
У 1817 г. у газеце "Dziennik Wileński" выкладчыкі Віленскага універсітэта апублікавалі інструкцыю аб зборы гістарычных звестак у розных паселішчах [2; 24]. Гэта і падштурхнула самадзейнае, краязнаўчае вывучэнне мясцовых гарадоў. Ужо на пачатку ХІХ ст. студэнты Віленскага універсітэта склалі апісанне 80 гарадоў і мястэчак Беларусі і Літвы пад кіраваннем прафесара расійскай славеснасці І. Лабойкі (1786-1861). Ён жа стаў і аўтарам гістарычнай працы "Описание польских и литовских городов" [3; 9]. Гадаванцы універсітэта працягвалі краязнаўчую працу ў розных кутках Беларусі. Так, служачы польскага банка К. Контрым (1772-1836), былы кіраўнік шубраўцаў у Віленскім універсітэце, у сваёй кнізе дарожных нататкаў (Poznań, 1839) апісаў помнікі Брэста, Пінска, Петрыкава, Турава, Давыд-Гарадка. Старажытныя помнікі Гродна вывучаў наглядчык гродзенскага павятовага вучылішча І.Кулакоўскі, прадзед Зоські Верас. [2; 40, 43-44, 102].
У краязнаўчы рух уключалася мясцовая аграрная эліта. А.Плятар (1790-1862) апублікаваў матэрыялы пра Полацк у часопісе "Rubon" (1843) [2; 24]. Памешчыкаў цікавіла гісторыя пераважна мястэчак, дзе месціліся іх двары (рэзідэнцыі). Граф Л.Патоцкі (1799-1864) пакінуў пасля сябе цікавыя ўспаміны пра мястэчкі Свіслач, Дзярэчын і Ружаны. Ён закранае таксама гісторыю г.Нясвіжа, мястэчак Ляхавічы і Зэльву [6]. Не выключана, што падобных успамінаў было і болей, але яны або не захаваліся, або не надрукаваны дагэтуль.
Вялікі ўклад у вывучэнне і папулярызацыю гісторыі мясцовых гарадоў унеслі майстры мастацкага слова. Вядомы пісьменнік і краязнавец Юльян Нямцэвіч (1757-1841) апісаў Брэст, Нясвіж, Мінск, Магілёў, іншыя гарады ў "Зборы гістарычных помнікаў пра даўнюю Польшчу" (Warszawa, 1830), Гродна, Гродна, Наваградак - у кнізе "Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, што адбыліся ад 1811 да 1828 гг." (Warszawa, 1858) [2; 25].
Іосіф-Ігнат Крашэўскі (1812-1889), вядомы літаратар і выдавец часопіса "Athenaeum" ("Атэнэум") марыў пісаць дакументаваныя гістарычныя нарысы губернскіх і павятовых гарадоў. У літаратурна-краязнаўчым нарысе "Пінск і яго ваколіцы" (1837) ён упершыню стварыў сацыяльны партрэт беларускага горада першай паловы ХІХ ст. (Эканоміка, быт гараджан). Пазней нарыс пра Пінск увайшоў у кнігу падарожжаў "Успаміны Палесся, Валыні і Літвы" (Wilno, 1840). Наступная кніга І.Крашэўскага пра горад называлася "Вільня ад яе пачаткаў да 1760 года" (Wilno, 1840). Вядомы пісьменнік быў таксама аўтарам працы "Историческое сведение о городе Брест-Литовском» (1845) [2; 61-64]. Таму ёсць падставы назваць І. Крашэўскага першым свядомым урбаністам у беларускай гістарыяграфіі.
Літаратар, выдавец і гісторык Адам Кіркор (1818-1886) змяшчаў шматлікія краязнаўчыя нарысы гарадоў у перыядычным друку. Ён ствараў іх паводле храналагічнаму прынцыпу. У памятнай кніжцы Віленскай губерні на 1852 г. даследчык надрукаваў папулярны "Нарыс гарадоў Віленскай губерні", які стаў першай рэгіянальнай працай па гісторыі гарадоў. Быў ён пачынальнікам і ў справе выдання дапаможнікаў для турыстаў - "Экскурсіі па Вільні і яе ваколіцах" (Wilno, 1859). Праца змяшчае гісторыка-статыстычны нарыс г. Вільні. У чарговай працы "Археалагічная экскурсія па Віленскай губерні" А.Кіркор цікавіцца гарадзішчамі, прыводзіць звесткі пра Міхалішкі, Свір, Мядзел і іншыя мястэчкі [2; 56-61].
"Народны лірнік" Уладзіслаў Сыракомля (1823-1862), ці па-сапраўднаму Кандратовіча, у паэтычнай форме ён пісаў пра камяніцы і паркі, вуліцы Мінска. Ужо першыя нататкі паэта пра мінулае Нясвіжа (1946) грунтаваліся на першакрыніцах [2; 64]. Аднак найбольш каштоўнымі працамі Ул. Сыракомлі былі "Вандроўкі па маіх былых ваколіцах" (1853) і нарыс "Мінск", надрукаваны ў двух нумарах часопіса "Teka Wileńska" (1857). Першая кніга прысвячалася беларускім мястэчкам: Нясвіж (вельмі грунтоўна), Мір, Стаўбцы, Койданава, Свержань, Любча. Паэт піша пра свае ваколіцы, дзе прайшлі яго дзіцячыя і юнацкія гады. У нарысе пра Мінск аўтар расказвае не толькі пра архітэктуру горада, але і пра мараль мінчукоў, асвету, ахову здароўя. Працягам "Мінска" стала праца "Хроніка горада Мінска". Пра мястэчкі беларускага Прынямоння Ул. Сыракомля расказаў у кнізе "Нёман ад вытокаў да вусця" (Wilno, 1861). Паэт і даследчык паказвае неверагодна вялікае культурнае багацце Панёманскага краю, якое знішчана. Ім прыведзены гістарычныя звесткі пра Пясочнае, Магільна, Свержань, Стоўбцы, Шчорсы, Любча, Масты, Гродна. Пра гістарычнае мінулае Ашмян, Смаргоні, Жупран паэт цікава распавядае ў дарожным дзённіку, які вёў, калі ў 1856 г. ехаў праз Беларусь у Варшаву. Ёсць у Сыракомлі асобныя артыкулы пра Валожын, Пружаны, Слонім, Нясвіжскі замак. Захаваўся ў рукапісе не завершаны артыкул пра Маладзечна [7; 3-10]. Паэт быў упэўнены, "што кожны закуток краю, хоць бы на першы погляд ён і не ўяўляе нічога надзвычайнага, можа стаць прадметам даследаванняў, …што кожны, пільней прыгледзіўшыся да сваёй роднай ваколіцы і гэтак жа апісаўшы яе, здолеў бы дадаць нейкія звесткі да скарбніцы гісторыі" [8; 11-12]. Ул.Сыракомлю можна назваць пачынальнікам своеасаблівай гісторыка-паэтычнай урбаністыкі Беларусі.
У працэс вывучэння гарадоў паступова ўцягваліся навукоўцы. Вядомы археолаг З.Даленга-Хадакоўскі (1784-1825), ці ў сапраўднасці А.Чарноцкі, першым здзейсніў маштабнае навуковае апісанне папярэднікаў гарадскіх паселішчаў - гарадзішчаў (больш за тысячу). Матэрыялы былі часткова апублікаваны (1844). У пасмяротнай публікацыі "Путевые заметки Ходаковского" давалася версія гісторыі старажытных беларускіх гарадоў, і найперш Полацка і Гродна [2; 30, 32, 35].
Т.Нарбут (1784-1864), аўтар дзевяцітомнай "Старажытнай гісторыі літоўскага народа" (1835-1841), апублікаваў шэраг артыкулаў пра Ліду, Вільню, Крэва, Наваградак, Гродна, Індуру і іншыя мястэчкі Беларусі Асаблівую каштоўнасць уяўляюць звесткі пра Ліду. Гэта быў першы нарыс поўнай гісторыі горада, які пабачыў свет у друку. Праўда, гісторыя Ліды падаецца аўтарам як гісторыя замка, княжацкіх родаў, касцёлаў. Такі падыход быў характэрным і для іншых тагачасных даследчыкаў гарадской мінуўшчыны [2; 36-38].
М.Балінскі (1794-1863) стаў вядомым дзякуючы кніжцы "Гісторыя горада Вільні" (Wilno, 1836-1837, T. І-ІІ). Гісторыя гарадоў знайшла адлюстраванне і ў яго супольнай з Т.Ліпінскім працы "Старажытная Польшча" (Warszawa, другая палова 1840-х гг). Там гаворыцца пра Гальшанскі замак, Ліду, Смаргонь, Крэва, Нясвіж. У другім выданні працы (Warszawa, 1885-1886) змешчаны дадатковыя звесткі пра старажытныя збудаванні ў Ляхавічах, Слуцку, Быхаве, Пінску, Заслаўі. Ёсць гістарычныя даведкі пра старажытныя Мінск, Брэст, Іўе, Відзы, Мядзел, Пружаны, Валожын і іншыя гарады Беларусі. Акрамя таго, М. Балінскі напісаў працу пра Крэва і яго замак (Warszawa, 1842-1843) [2; 42-43].
Вядомы гісторык І.Ярашэвіч (1793-1860) правёў краязнаўчае даследаванне Драгічына, вывучаў шэраг іншых гарадоў краю. [2; 42].
У 1855 г. у Санкт-Пецярбургу генерал-маёр Генеральнага штаба М.Без-Карніловіч (1796-1862) надрукаваў першую кнігу, поўнасцю прысвечаную гісторыі беларускіх гарадоў Праўда, пад Беларуссю аўтар разумеў толькі Віцебскую, Магілёўскую і заходнія паветы Смаленскай губерняў. Расійскі генерал, на дзіва, крытычна выкарыстаў самыя разнастайныя крыніцы: працы Карамзіна, Нарбута, апублікаваныя дакументы, гарадскія архівы, мемуары, "Полный сбор законов Российской империи", перыёдыку. Аўтар вызначыў месцазнаходжанне старажытнага Друцка [2; 70], даволі падрабязна расказаў не толькі пра мінулае, але і пра сучасны стан Віцебска і Полацка (эканоміка, сучасны стан помнікаў гісторыі). Аднак даследчык празмерна захапляецца не столькі гарадамі, колькі іх славутымі мясцінамі. Гарадскія паселішчы служаць арэнай гістарычных падзей, пераважна ваенных і звязаных з манаршымі асобамі. Апісанне закранае не ўсе гарадскія паселішчы. На асобныя гарады і мястэчкі прыходзіцца ўсяго некалькі радкоў. Даследаванне ў большасці выпадкаў абмяжоўваецца храналагічным апісаннем гістарычных падзей. Ва ўсякім разе М.Без-Карніловіч быў адным з першым, хто зразумеў важнасць гарадскіх паселішчаў у гістарычным развіцці Беларусі [9].
Археолаг і краязнавец Яўстафій Тышкевіч (1814-1873) прымаў удзел у стварэнні зборніка дакументаў "Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии…" (Минск, 1848). Даследчык стварыў комплексную і грунтоўную да таго часу працу "Апісанне Барысаўскага павету ў адносінах статыстычных, геаграфічных, гістарычных, гаспадарчых, прамыслова-гандлёвых і лекарскіх…" (Wilna, 1847), дзе даецца апісанне Барысава і мястэчак Лагойска, Смалявіч, Зембіна, Плешчаніцы. Сюжэт пра Лагойск у гэтай кнізе належаў яго брату Канстанціну Тышкевічу (1806-1863), які таксама займаўся навуковай дзейнасцю: археалогіяй, гісторыяй. Канстанцін вывучыў замак у Заслаўі (1858 г.), апублікаваў пашыраныя звесткі пра Лагойск (1858 г.), цікавіўся гісторыяй Астрашыцкага Гарадка, іншых населеных пунктаў, рабіў замалёўкі замкаў і гарадзішчаў, ствараў картаграфічныя планы старажытных гарадоў. Выдадзеная пасля смерці аўтара кніга "Вілія і яе берагі" (Drezno, 1871) змяшчае звесткі пра гарадскія паселішчы, што трапляліся на рачным узбярэжжы.
Шмат цікавых матэрыялаў пра гарады Беларусі можна знайсці у працы П.Шпілеўскага (1823-1861) "Падарожжа па Палессю і Беларускім краі" (СПб, 1858). Аўтар прыводзіць гістарычныя звесткі пра Брэст, Кобрын, Клецк, Мінск, Койданава, Стоўбцы, Шчорсы, Заслаўе, Смалявічы, Халопенічы, Ігумен, Лукомль. Вядомы этнограф пісаў нарысы гарадоў на дакументальнай аснове з выкарыстаннем легенд і паданняў, выяўляючы этнаграфічны аспект цікавасці да гарадоў. Сюжэт кнігі будуецца ў форме падарожжа - улюблёным прыёме даследчыкаў краю ХІХ ст. Своеасаблівым працягам "Падарожжа" стала праца "Мазыршчына", надрукаваная ў 1859 г., дзе прыведзены звесткі пра Мазыр і Тураўскі замак [2; 68-69].
У 1820-х гг. у беларускім мастацтве пад уздзеяннем краязнаўчага руху з'яўляецца новы жанр - гарадскі краявід. Родапачынальнікам яго можна лічыць Іосіфа Пешку (1767-1831), прадстаўніка акадэмічнага класіцызму. Ён быў родам з Кракава, але жыў у Вільні, Мінску, Віцебску, іншых беларускіх гарадах. У акварэлях мастака, што захаваліся ў Львове, знайшлі адлюстраванне віды Віцебска (12 работ), Магілёва (3), Гродна (2), Мінска, Нясвіжа, Ліды, Навагрудка, Смалян, Любчы (па 1). Мясцовы мастак Міхал Кулеш (1800-1863) у ходзе падарожжаў маляваў архітэктурныя помнікі Ліды, Наваградка, Пінска [2; 46-47].
Своеасаблівым вынікам вывучэння населеных пунктаў краю стала стварэнне ў 1855 г. Віленскага музея старажытнасцяў. Свае калекцыі ў музей перадалі не толькі браты Тышкевічы, але і Ул.Сыракомля, А.Кіркор, Т.Нарбут, М.Балінскі, І.Кулакоўскі, А.Плятар - усе тыя, хто вывучаў мінулае беларускага горада [10; 285-286].
Такім чынам, у перыяд ад канца ХVІІІ ст. да 1860-х гг. пра гарады Беларусі было напісана немала тэкстаў. Намаганнямі дзяржавы закладвалася статыстычнае апісанне гарадскіх паселішчаў і друкаванне архіўных дакументаў па старажытнай гісторыі гарадоў. У іх вывучэнне ўключыліся значныя інтэлектуальныя сілы. Гэта была пераважна высокаадукаваная шляхта польскай культуры, але беларускага паходжання, якая атрымлівала адукацыю ў Віленскім універсітэце або ў замежжы. Перавага аддавалася апісанню гарадоў блізкаму да літаратурнага жанру: гістарычныя нарысы, падарожныя нататкі, успаміны. Горад успрымаўся як раўназначная з паветам частка рэгіёна. Археолагаў, мастакоў гарадскі цэнтр цікавіў сваімі старажытнасцямі і славутасцямі, этнографаў - побытам гараджан. Даследчыкаў не ўражвалі сучасныя для іх гарадскія паселішчы: яны, у параўнанні з Захадам, заставаліся малалюднымі і драўлянымі. Уражвала мінулае гэтых гарадоў, якое давала надзейны падмурак для будаўніцтва ў краі сучасных нацый і нацыянальных дзяржаў.
З 1860-х гг. сітуацыя з вывучэннем гарадоў Беларусі істотна змянілася. Царскі ўрад браў пад кантроль вывучэнне краю. Інтэлектуалы польскай культуры былі расцярушаны і абмяжоўваліся ў навуковай дзейнасці. Мусілі друкавацца за мяжой. Прэзентаваўся дзяржаўны заказ - даказаць гістарычную і этнічную повязь Беларусі і Расіі. У Вільні пад апекай дзяржавы з 1867 г. з невялікім перапынкам у 1870-х гг. працавала аддзяленне Рускага геаграфічнага таварыства. Працягвалася публікацыя дакументаў даўніны [5; 207-208]. Створаная царскім урадам Віленская камісія "для разбору старажытных актаў" займалася фактычна адборам для публікацыі выгадных для Расіі архіўных крыніц.
Пасля паўстання 1863 г. вывучэнне беларускіх гарадоў праводзілася вяла. Сышлі адметныя постаці. За 1864-1880 гг. пра гарадскія паселішчы Беларусі было выдадзена ўсяго 7 кніг. Рускія даследчыкі цікавіліся беларускімі гарадамі ў сувязі з чыгуначным будаўніцтвам. Пінск уражваў сваімі гандлёвымі абаротамі. Рускі гісторык І.Бяляеў выклаў з пазіцый царскага самаўладдзя гісторыю Полацка як аплоту Паўночна-Заходняй Русі. З мясцовых краязнаўцаў свае працы змаглі надрукаваць мінскі чыноўнік і калекцыянер М.Гаўсман (пра Заслаўе, Тураў), віцебскі чыноўнік А.Семянтоўскі (гарады Віцебскай губерні) і святар Плаўскі (мястэчка Крэва) [5]. У 1870 г. мінскі губернатар паказаў прыклад апісання паветаў губерні (уключна з гарадамі) сіламі павятовых спраўнікаў, якія сабралі звесткі за 1861-1866 гг. [4; 26].
З 1880-х гг. вывучэнне гарадскіх паселішчаў ажывілася. У канцы ХІХ - пачатку ХХ стст. горад хутка рос, набываў індустрыяльныя рысы, а гараджане - небывалы камфорт (электраасвятленне, тэлефон, трамвай, кіно). Толькі за 1895 гг. было выдадзена 8 кніг па гісторыі беларускіх гарадоў [4], [5]. У сувязі з паскарэннем развіцця эканомікі навукоўцаў і дзяржаву пачынае прывабліваць не толькі мінулае, але і сучаснае гарадскіх цэнтраў.
За 1865-1915 гг. Віленскай археаграфічнай камісіяй было выдадзена 39 тамоў. 20 том спецыяльна прысвячаўся гісторыі Вільні. У ліку апублікаваных гістарычных крыніц былі тыя, што сведчылі аб дзейнасці магістратаў беларускіх гарадоў [5; 207-208]. З 1880-х гг. бягучы статыстычны матэрыял і гістарычныя звесткі пра гарадскія паселішчы пачалі рэгулярна друкавацца ў "Памятных книжках" беларускіх губерняў, якія выдаваліся з канца 1850-х гг. і ў "Обзорах" беларускіх губерняў, што выходзілі з 1870-х гг. [11; 110]. Статыстычныя выданні пра гарады Расіі, у тым ліку і Беларусі, выходзілі ў 1889, 1906, 1914 гг. [4; 29].
Па прыкладу Мінскай губерні даследаванні губерні, паветаў і іх гарадскіх цэнтраў правялі магілёўскі губернатар А.Дзембавецкі і віцебскі губернатар В.Далгарукаў [4; 21, 27]. З 1890-х гг. толькі нязначныя гарады вывучаліся ў сувязі з паветамі: (Сененскі - К.Анікіевіч), (Лепельскі - І.Гарбачэўскі) [4], [5].
У пачатку ХХ ст. гісторыяй роднага краю пачалі актыўна цікавіцца грамадскія і царкоўныя арганізацыі. Дзякуючы ім, выйшлі зборы архіўных дакументаў і даследаванняў пад назвай "Минская старина», «Могилeвская старина», «Гродненская старина», "Полоцко-Витебская старина», дзе матэрыялы пра горад змяшчалі мінскі гісторык А.Снітка, славуты этнограф Е.Раманаў і інш. Заахвочваліся даследаванні праваслаўных святыняў у гарадах. Падобныя выданіі сталі традыцыйнымі: Мінск (П.Афонскі), Брэст і Камянец-Літоўск (Л.Паеўскі), Пінск (А.Мілавідаў), Слонім (І.Раманоўскі), Заслаўль і Тураў (А.Слупскі), Слуцк (Ф.Серна-Салаўевіч). [4], [5].
Даследчыкі ўсё актыўней звярталіся да гісторыі асобных гарадоў. Былі надрукаваны кніжкі пра Гродна (Е.Арлоўскі, М.Каяловіч), Лепель (З.Даўгяла), Полацк (І.Далгоў, М.Зарын, А.Морэль), Брэст (Х.Зоненберг, А.Шчэрбіцкі), Веліж (А.Кісялёў), Невель, Себеж, Мінск (К.Плаўскі), Віцебск, Слонім (М.Мілакоўскі, І.Раманоўскі), Рэчыца (І.Рыбцэвіч), Барысаў (Э.Клейн, Зм.Даўгяла, І.Белацэркавец), Відзы (Г.Посох), Гомель (Д.Вінаградаў, Ф.Жудро, І.Сербаў, Зм.Даўгяла), Клімавічы (С.Раслаўцаў), Мсціслаўль (У.Краснянскі), Вілейка (І.Шэлепін), Ваўкавыск (Д.Булгакоўскі), Магілёў (А.Трубніцкі, М.Трубніцкі). Многія з гэтых кніг выдаваліся з дапамогай Паўночна-Заходняга аддзялення Рускага геаграфічнага таварыства ў Вільні. [4], [5]. Гарады разглядаліся як цэнтры рускай культуры, праваслаўнай рэлігіі і неад'емныя аб'екты расійскай гісторыі.
У вывучэнні гісторыі гарадоў намецілася пэўная спецыялізацыя на храналагічных перыядах, важных падзеях. Л.Брыльянтаў пісаў пра Магілёў у 1812 г., Зм.Мілюцін - пра Гродна ў 1794-1796 гг., І.Раманоўскі - пра Слонім у складзе ВКЛ. Асобнай кніжкай выйшла хроніка Магілёва ў 1706-1709 гг. [4], [5].
Аказаўся запатрабаваным досвед Адама Кіркора. У напісаных ім раздзелах "Літоўскае Палессе" і "Беларускае Палессе" для расійскага выдання "Живописная Россия" (СПб.,1882) даследчык адзначае асаблівасць мясцовых гарадзішчаў, якія будаваліся на выспах сярод балот. Асобныя сюжэты ён прысвячае Вільні (нарыс 8), гарадам і паселішчам краю (нарыс 9). Побач з апісаннем гісторыі гарадскіх паселішчаў аўтар звяртае ўвагу на іх знешні выгляд (храмы, умацаванні), прыводзіць цікавыя эпізоды з гарадскога жыцця (напрыклад, знаходка пушак на Траецкай гары Мінска гімназістамі.) [12; 358]. Вядомы гісторык ужо ў 1880-х гадах пачынае заўважаць спецыфіку горада.
Вывучэннем беларускіх гарадоў займаліся даследчыкі польскай культуры. Вядомы этнограф М.Федароўскі (1853-1923) збіраў матэрыялы пра Віцебск, Пружаны, Слонім, Ваўкавыск, Бераставіцу, Свіслач [2; 75]. Артыкулы знакамітага асветніка Аляксандра Ельскага (1834-1916) пра беларускія гарады рэгулярна змяшчаліся ў перыядычным друку ("Kurjer Wileński", "Kraj"). У другой палове ХІХ ст, калі ў Польшчы пачалі друкавацца шматтомныя энцыклапедыі "Геаграфічны слоўнік Польскага каралеўства і іншых славянскіх краёў" і "Вялікая ўсеагульная ілюстраваная энцыклапедыя", Аляксандр Ельскі, быў запрошаны да супрацоўніцтва. Ён напісаў і апублікаваў у гэтых энцыклапедыях каля 10 тысяч артыкулаў. У большасці - гэта сціплыя, энцыклапедычныя даведкі пра гарады і мястэчкі Беларусі. Але ёсць сярод іх і даволі грунтоўныя, сапраўдныя навуковыя даследаванні (Мінск, Пінск). Горад упершыню стаў аб'ектам энцыклапедычнага вывучэння [13; 5-16]. Аляксандра Ельскага можна па праву назваць адным з заснавальнікаў гістарычнай урбаністыкі Беларусі.
Некаторыя матэрыялы пра гарады Беларусі надрукаваў зяць А.Ельскага - З.Глогер, аўтар чатырохтомнай "Старапольскай ілюстраванай энцыклапедыі"[13; 7]. Навуковае апісанне беларускіх гарадоў прысутнічае ў "Яўрэйскай энцыклапедыі", энцыклапедыі А. і І. Гранат, энцыклапедыі Ф.Бракгаўза і І.Эфрона, якія выдаваліся ў Пецярбургу.
Вывучэнне гарадоў праводзілі мясцовыя даследчыкі, ангажаваныя ў рускую культуру і меўшыя дзяржаўную падтрымку. Асабліва вызначыўся этнограф Мікалай Нікіфароўскі (1845-1910). Ён прысвяціў свайму роднаму гораду Віцебску цэлае манаграфічнае даследаванне - "Странички из недавней истории города Витебска…" (Віцебск, 1899). Аўтар абапіраецца на разнастайныя крыніцы і ўласныя ўражанні. Гэта кніга - пра сучасны яму горад, пра горад ХІХ ст. Вядомага этнографа ўжо хвалявала праблема: як з карысцю для сябе "вызваліцца ад будзённага становішча ў ролі зубца, вінціка ці другой часткі машыны, якая завецца гарадскім жыццём" [14; 68]. М.Нікіфароўскі выступае заснавальнікам апісання гарадскога побыту. Яго кніга поўнасцю прысвечана спецыфіцы гарадскога жыцця. Таму М.Нікіфароўскі побач з А.Ельскім па праву дзеліць лаўры родапачынальніка гістарычнай урбаністыкі Беларусі.
Вядомы гісторык з Віцебска А.Сапуноў (1851-1924) у сваёй кнізе "Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд" (1893) апісаў гарады і мястэчкі Падзвіння. Асобнай кніжкай ён выдаў матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў (уключна з гарадамі), мястэчка Усвята. А.Сапуноў прымаў удзел у выданні зборніка дакументаў "Віцебская даўніна", дзе ў 1-м томе (1883) змясціў крыніцы па гісторыі Віцебска, Полацка, Браслава, Лепеля, Чашнік і інш.[1; 230-239].
Гарадская праблемы станавіліся аб'ектам навуковых дыскусій. Павышаную цікавасць выклікала гісторыя самакіравання беларускіх гарадоў. Яе закраналі ў працах прадстаўнікі кіеўскай гістарычнай школы. М.Уладзімірскі-Буданаў і Ф.Леантовіч, у прыватнасці, імкнуліся даказаць негатыўны ўплыў на развіццё гарадоў ВКЛ магдэбургскага права. Прыкладна такога ж меркавання прытрымліваўся і знакаміты ўкраінскі гісторык А. Грушэўскі ў працы "Города Великого княжества Литовского в XIV-XVI вв.: Старина и борьба за старину" (Кіеў, 1918) [3; 10]. Звесткі пра беларускія гарады Тураў, Гарадок, Пінск можна знайсці і ў папярэдняй працы ўкраінскага гісторыка "Пинское Полесье. Исторический очерк" (Ч. 2. Киев, 1903) [4; 83]. Віцебскі гісторык Уладзімір Стукаліч, аўтар шэрагу артыкулаў па гісторыі беларускіх гарадоў і кнігі "Белоруссия и Литва. Очерк из истории городов в Белоруссии." (Віцебск, 1891, перавыданне 1893 і 1894 гг.), [15] не толькі падзяляў негатыўны погляд на магдэбургскае права, але яшчэ і абвінавачваў у заняпадзе гарадоў ВКЛ яўрэяў. Вельмі абгрунтаваным і аб'ектыўным даследаваннем гарадскога жыцця стала кніга выкладчыка Кіеўскага універсітэта Ф. Кліменкі "Западнорусские цехи ХVI-XVIII вв."
У расійскай гістарыяграфіі да ліку першых вядомых даследчыкаў спецыфікі расійскіх гарадоў належалі К. І. Арсенцьеў і В. П. Сяменаў-Цянь-Шанскі. Яны першымі звярнулі ўвагу на тое, што ў канцы ХІХ ст. стаў вельмі заўважным разрыў паміж афіцыйным статусам расійскіх гарадоў і іх рэальным значэннем: існавалі гарады толькі па назве і сельскія паселішчы, якія заслугоўвалі статуса горада[1; 10-11]. Цікава, што на гэту праблему беларускі літаратар Аляксандр Пчолка звярнуў увагу ў 1905 г., хоць і на дэлітанскім узроўні [16]. А земскі начальнік фон Бер выдаў асобную брашуру пра неабходнасць утварэння Баранавіцкага павета з цэнтрам у Баранавічах, які даўно перарос з мястэчка ў сапраўдны горад [17].
Новы струмень у вывучэнне мясцовых гарадоў унеслі недзяржаўныя газеты, часопісы, альманахі ("Северо-Западный календарь", "Могилев за 1912 год»), колькасць якіх асабліва ўзрасла пасля рэвалюцыі 1905 г. [22]. У перыядычным друку актыўна абмяркоўваліся спецыфічна гарадскія справы: дзейнасць гарадскіх упраў, праблемы гарадскога побыту, культурнае жыццё. З'яўляліся кнігі, дзе рабілася спроба вырашэння гэтых праблем на навуковай аснове, з улікам вопыту Захаду (аўтары В.Арсеннеў, Д.Бохан, П.Грацыянаў, І.Захаровіч, К.Канановіч, А.Паўлоўскі, Я.Сладкапеўцаў) [4], [5].
Бягучай сітуацыяй у гарадах пачынаюць цікавіцца камерсанты. І.Бомштэйн выдаў у 1889 г. у Мінску "Справочную книгу и спутник по Минской губернии", дзе змясціў спіс домаўладальнікаў Мінска. З таго часу бярэ пачатак традыцыя выдання шляхаводаў па гарадах Беларусі, у якіх часам змяшчаліся планы гарадской забудовы. Такія выданні з'явіліся ў Вільні (А.Вінаградаў), Віцебску, Бабруйску, Гомелі, Магілёве, Брэсце (Я.Хмелеўскі), Полацку. У буйнейшых гарадах яны выдаваліся больш-менш перыядычна [4], [5].
Цікавасць да мястэчак, якія ўсё больш станавіліся яўрэйскімі, у афіцыйных выдавецтвах выяўлялася слаба (Е.Арлоўскі, В.Арсеннеў, М.Анцэў) [4], [5]. Затое гэтыя паселішчы былі любімай тэмай для яўрэйскіх даследчыкаў і літаратараў. Грунтоўную працу пра Краснаполле напісаў Л.Рахлін [18]. Матэрыялы пра мястэчкі і гарады Беларусі рэгулярна друкаваліся ў яўрэйскім нацыянальным друку, у тым ліку і на рускай мове (часопісы "Восход", "Хроника Восхода", "Рассвет", газета "Недельная Хроника Восхода" і інш.).
Пра тое, якое адлюстраванне знайшоў горад у беларускай літаратуры пісаў А.Луцкевіч ў артыкуле "Вільня ў беларускай літаратуры" [19; 176-185]. Толькі гэты найбольш буйны і славуты горад у краі асабліва прывабліваў беларускіх пісьменнікаў і паэтаў. Новая беларуская літаратура была вясковай. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, хоць і з'яўляўся гараджанінам, але толькі ў двух творах даволі павярхоўна распавядаў пра Мінск ("Вечарніцы") і Магілёў ("Гапон"). Альгерд Абуховіч пакінуў у сваіх мемуарах мімалётны вобраз Мінска. А Францішак Багушэвіч дык адносіўся да горада не толькі непрыхільна, але нават варожа. Цётка дала шэраг вершаў пра рэвалюцыйныя падзеі 1905 г. у горадзе. Першым красу ў горадзе ўбачыў Максім Багдановіч. Ён рос і сталеў у Ніжнім Ноўгарадзе, Яраслаўлі, але толькі Вільня натхніла яго на стварэння паэтычнага вобразу горада. Паэта вабіла Вільня мінулага ("Пагоня" і інш.). Вільні мінулага прысвяціў свой адзіны верш Янка Купала ("Замкавая гара"). Якуб Колас глядзеў на Вільню вачыма селяніна і захапляўся яе знешнім хараством і незразумелым жыццём (паэма "Новая зямля"). І толькі драматург Ф.Аляхновіч адносіўся да горада як гараджанін, калі ў сваіх драматычных творах апісваў побыт сучасных яму мяшчан. Але і ён не ідэалізаваў гарадское жыццё [19]. Ды і ўвогуле, у тагачаснай беларускай літаратуры не змадэляваўся ідэальны беларускі горад. Ён заставаўся для беларускіх песняроў чужым. Горад супрацьпастаўляўся ідэалізаванай вёсцы. Але, што важна, на думку А.Луцкевіча, складаваўся вобраз Вільні як асяродка беларускага самасцвярджэння, цэнтра беларускага руху. Змітрок Бядуля, таксама звязваў горад з мінуўшчынай, але бачыў і сучасную ролю Вільні - "святое месца" [19]. Ды і сам А.Луцкевіч абагаўляў Вільню, бачыў у ёй сталіцу будучай беларускай дзяржавы.
Аўтарам шматлікіх малюнкаў пра архітэктурныя помнікі беларускіх гарадскіх паселішчаў (Мінска, Свіслачы, Гродна, Асвеі, Крэва, Наваградка, Магілёва, Гомеля, Міра, Нясвіжа, Ліды і інш) з'яўляецца Напалеон Орда (1807-1883) [2; 46-47]. Гарадская тэматыка шырока адлюстравана ў творах віцебскага мастака Іеговы Пэна, мінскага мастака Якава Кругера і сусветнавядомага мастака Марка Шагала. Урбаністыка - гэта і адлюстраванне вобраза горада сродкамі фатаграфіі, якая пашыралася ў Беларусі з 1860-х гг. Гэтым займаліся віленскія фатографы Ю.Чаховіч (1819-1888), аўтар першага альбома пра горад ("Виды Вильны»), С.Флёры (1858-1915), Т.Хоцька (1840-1908) і інш. Фотамайстэрні працавалі ў Мінску, Слуцку, Гомелі, Барысаве і іншых гарадах Беларусі. Сярод гараджан карысталіся папулярнасцю паштоўкі з відамі гарадоў [20; 171-174]. Адным з самых знакамітых майстроў фатаграфіі лічыцца Ян Булгак (1876-1950). Маэстра цікавілі краявіды Наваградка, Свіцязі, Міра, Нясвіжа, Крэва, Тракая, Вілейкі. Але больш за ўсё ён здымаў Вільню, дзе жыў з 1912 г. і займаў пасаду гарадскога фатографа. За чатыры гады Я.Булгак зрабіў звыш 800 здымкаў горада [21; 402-412].
З 1890-х гадоў сталі публікавацца фотаальбомы не толькі Вільні, але і Мінска, гарадоў Віцебскай губерні з чорна-белымі выявамі гарадскіх славутасцяў [5; 329, 422, 524 ]. Выдадзены ў 1911 г. альбом "Старое Вильно» меў подпісы на рускай, польскай, літоўскай і беларускай мовах. Гэта была, бадай што, адзіная кніга пра гарады з выкарыстаннем беларускай мовы [5; 524].
Такім чынам, вывучэнне гарадоў у канцы ХІХ - пачатку ХХ стст. пашырылася, стала больш разнастайным і грунтоўным. Узрасла колькасць даследчыкаў. Па-першае, былі навукоўцы (этнографы, гісторыкі, музеязнаўцы, археалогіі) рускай, польскай і яўрэйскай культуры. Многія іх кнігі ствараліся на добрай дакументальнай аснове. Асобныя выданні прысвячаліся падрабязнаму вывучэнню пэўных перыядаў у гісторыі гарадскіх паселішчаў. Простае апісанне гарадоў у форме нататкаў з падарожжа, літаратурных нарысаў практычна знікла. Па-другое, заставаліся аматары-краязнаўцы з рускіх чыноўнікаў, мясцовых настаўнікаў і святароў сялянскай генерацыі, для якіх горад быў па-ранейшаму прыцягальным сваімі славутасцямі і як месца, дзе разгортваліся слаўныя гістарычныя падзеі. Іх кнігі былі найбольш ангажаванымі ў ідэалогію расійскага самаўладдзя. Па-трэцяе, з'явіліся аўтары, якія выдавалі кнігі, якія вызначаліся прагматызмам, сувяззю з сучаснасцю. Побач з гісторыяй вялікае месца адводзілася сацыяльна-эканамічным сюжэтам, практычным звесткам, важным для прадпрымальніцтва. Усё больш практычны змест набывалі і афіцыйныя статыстычныя выданні пра гарады.
А ў цэлым, як і на Захадзе, у ХІХ - пачатку ХХ стст. адбываўся генезіс беларускай гістарычнай урбаністыкі. Былі дасягнуты пэўныя вынікі. Асобныя гарады вывучаліся спецыяльна. Паднімаліся праблемы спецыфікі горада і гарадскога жыцця. Вядомымі "урбаністамі" сталі І.Крашэўскі, Ул.Сыракомля, М.Без-Карніловіч, А.Кіркор, А.Ельскі, М.Нікіфароўскі. На працягу знаходжання Беларусі ў складзе Расіі быў створаны значны комплекс урбаністычных тэкстаў, вартасць і інфарматыўнасць якога мы яшчэ як след не ацанілі. Далейшага вывучэння заслугоўваюць звесткі пра гарады, змешчаныя ў перыядычным друку і ў публікацыях на польскай і яўрэйскай мовах. Сродкамі шматнацыянальнага мастацтва быў створаны вобраз беларускага горада раннеіндустрыяльнай эпохі. Асабліва каштоўную інфармацыю пра мясцовыя гарадскія цэнтры пакінулі фатографы.
Тым не менш, горад не стаў аб'ектам навуковага вывучэння ў якасці адметнай гістарычнай з'явы, як горад-завод. Гістарычная урбаністыка толькі зараджалася ва ўлонні краязнаўчага руху. Працэс фарміравання яе, у адрозненне ад Захаду, у пачатку ХХ ст. не завяршыўся. Адносна слабая індустрыялізацыя і мадэрнізацыя Расійскай імперыі не спрыяла таму. Інтэлектуальныя сілы Беларускага краю былі надзвычай разрозненымі. Гарады вывучаліся па-руску, па-польску, па-яўрэйску. А па-беларуску такое вывучэнне практычна і не пачалося. Праўда, асобныя рускамоўныя аўтары, такія як М.Доўнар-Запольскі, выступалі носьбітамі беларускай ідэі. Гарадскія паселішчы аказаліся фактычна па-за беларускай літаратурай і мастацтвам, а таму беларускія творцы не змаглі аказаць на фарміраванне гістарычнай урбаністыкі істотнага ўплыву. Паўстаўшая урбаністыка яшчэ не паспела стварыць беларускага ідэальнага горада.
Спіс крыніц і літаратуры
1. Улащик, Н.Н. Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода / Н.Н.Улащик. - М., 1973.
2. Каханоўскі, Г.А. Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі ў ХVI-XIX стст. / Г.А.Каханоўскі. - Мінск, 1984.
3. Белозорович, В.А. Урбанизация в Беларуси в освещении отечественной и российской историографии (ХІХ-ХХ вв.) / В.А.Белазаровіч // Гарады Беларусі ў кантэксце палітыкі, эканомікі, культуры: зборнік навуковых артыкулаў. - Гродна, 2007.
4. Дооктябрьская книга на русском языке о Белоруссии (1768-1917 гг.). Библиографический указатель. - Минск, 1976.
5. Кнігі Беларусі 1517-1917: Зводны каталог. - Мінск, 1986.
6. Патоцкі, Леан. Успаміны пра тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Леан Патоцкі. - Мінск, 1997.
7. Цвірка, Кастусь. Лірнік беларускай зямлі / Кастусь Цвірка // Сыракомля Уладзіслаў. Выбраныя творы. - Мінск, 2006.
8. Сыракомля, Уладзіслаў. Вандроўкі па маіх былых ваколіцах. Успаміны, даследаванні гісторыі і звычаяў / Уладзіслаў Сыракомля. - Мінск, 1991.
9. Без-Корнилович, М.О. Исторические сведения о примечательнейшихъ местах в Белоруссии с присовокуплением и других сведений к ней же относящихся / М.О.Без-Корнилович. - Минск, 1995 (Факсимильнае выданне).
10.Каханоўскі, Г.А. Віленскі музей старажытнасцей / Г.А.Каханоўскі // Энцыклапедыя гісторыя Беларусі. Т. 2. - Мінск, 1994.
11.Шибеко, З.В. "Обзоры" губерний как вид публикации статистических материалов по истории Белоруссии (1875-1914 гг.) / З.В.Шибеко // История книги, источниковедкние и библиотечное дело (сборник научных статей). - Минск, 1984.
12.Живописная Россия. Т.3, ч.1-2 / пад рэдакцыяй П.П.Сямёнава. - Минск, 1993. Факсімільнае выданне.
13.Уладзімір Казбярук, Кастусь Цвірка. Энцыклапедыст з Замосця //Аляксандр Ельскі. Выбранае. - Мінск, 2004.
14.Никифоровский, Н.Я. Странички из недавней старины города Витебска: воспоминания сторожила / Н.Я.Никифоровский. - Минск, 1995.
15.Падліпскі, А. Летапісец Віцебшчыны / А.Падліпскі. - Мінск, 1993.
16.Пщёлко, Аляксандр. Город и деревня / Аляксандр Пщёлко. - Витебск, 1905.
17.Фон Бер, Ф.Э. Об образовании Барановичского уезда. Записка земского нач. 8-го участка Новогруд. уезда барона Ф.Э. фон Бера. - Минск,1913.
18.Рохлин, Л.А. Местечко Краснополье Могилёвской губернии / Л.А.Рохлин // ЕКО. Статистико-экономические очерки и исследования. Вып. ІV. - СПб.,1909.
19.Вільня ў беларускай літаратуры //Луцкевіч Антон. Выбраныя творы: праблемы культуры, літаратуры і мастацтва / уклад. А. Сідарэвіч. - Мінск, 2006.
20.Харэўскі, Сяргей. Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі / Сяргей Харэўскі. - Вільня, 2007.
21.Кухарская, Іаланта. Ян Булгак. Жыццё і творчасць / Іаланта Кухарская //Булгак Ян. Край дзіцячых гадоў. Успаміны. - Мінск, 2004.
22.Перыядычны друк Беларусі 1816-1916 гг. Бібліяграфічны ўказальнік. - Мінск, 1960.
23. http://ru.wikipedia.org/wiki/; http://urbanpedia.ru/content/bligcategory/3/38/
Захар Шыбека (1948 г.н.), доктар гістарычных навук, прафесар, працуе ў Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце і Еўрапейскім гуманітарным універсітэце. Аўтар кніг "Минск в конце ХІХ - начале ХХ в.: Очерк социально-экономического развития" (1985), "Гарады Беларусі (60-я гады ХІХ - пачатак ХХ стагоддзяў)" (1997), "Нарыс гісторыі Беларусі. 1795-2002" (2003), "Мінск сто гадоў таму" (2007), "Гарадская цывілізацыя: Беларусь і свет" (2009).
УДК 911.375 (ХІХ - нач. ХХ в.)
Андрей Киштымов (Минск, Беларусь)
ГОРОДСКАЯ СТАТИСТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ ХІХ − НАЧАЛА ХХ ВВ.
Статья содержит краткий очерк становления и развития городской статистики в Российской империи ХІХ - начала ХХ в. Предложена классификация статистических источников по истории городов по их содержанию и происхождению. Обращено внимание на взаимосвязь процессов урбанизации и их фиксации в статистических данных.
Комплекс материалов городской статистики Российской империи ХІХ - начала ХХ в. представляет довольно пеструю по характеру и структуре группу исторических источников [1]. К нему применимы, пожалуй, все традиционные для исторической науки методы классификации. И, в-первую очередь - классификация по формальным признакам, включая анализ происхождения и содержательную сторону. Мы также будем придерживаться этих принципов, однако обратим внимание и на динамику городской статистики, изменение количества и качества публикаций по этой тематике, а также на те решения, которые задавали и регулировали эту, образно говоря, статистику городской статистики. Такой подход позволяет наглядно показать взаимосвязь задач, стоявших перед статистикой, и процессов урбанизации.
Отметим, что в поле нашего зрения попали в основном опубликованные статистические данные. Не меньшую ценность, безусловно, представляет и массив статистических документов, хранящийся в архивах. Однако мы оставляем их, так сказать, за кадром не только в силу их многочисленности. Дело в том, что начало ХІХ в. совпало со временем появления массовых печатных статистических материалов. Это перевело их в сферу публичности и доступности. Теперь не только мир влиял на статистику, но и статистика, фиксируя действительность и задавая ей определенные параметры, стала влиять на мир.
Другой стороной этого процесса стало появление официальных, а затем и неофициальных, статистических учреждений. Причем вопросы городской статистики сразу стали одним из приоритетных направлений их деятельности. На ХІХ в. приходится и рождение статистики как науки. Это был тот фон, на котором развивалась городская статистика ХІХ - начала ХХ в.
Бюрократизация государственного управления потребовала составления полных списков населенных мест Империи. Итогами этой работы стало издание довольно многочисленных справочников, в том числе посвященных и чисто городской статистике [2]. Завершили первый полувековой период существования государственных статистических учреждений работы по статистике городов, опубликованные в двух фундаментальных изданиях: двухтомном сборнике «Общественное устройство и хозяйство городов» (1859 г.) и многотомном «Городские поселения в России» (начатом в 1859 г. и законченным уже в пореформенные годы).
Вслед за созданием центральных статистических учреждений (20 марта 1811 г. образовано Статистическое отделение при Министерстве полиции, 12 мая 1823 г. Статистическое отделение вошло в состав Департамента исполнительной полиции Министерства внутренних дел, в 1834 году в Совете Министерства внутренних дел учреждается особое Статистическое отделение, 22 декабря 1852 года по Высочайшему повелению взамен существующих в Министерстве внутренних дел Временного Люстрационного комитета и Статистического отделения Совета был учрежден Статистический комитет под непосредственным ведением и руководством Министра внутренних дел, 4 марта 1858 года Статистический комитет был реорганизован в Центральный статистический комитет) их отделения появились на региональном уровне. В 1835 г. были созданы Статистические губернские комитеты. Их председателем был губернатор, что недвусмысленно подчеркивало их статус, а в состав входил городской голова губернского центра, что символизировало значение статистических данных о городской жизни.
Безусловно, главной задачей Статистических губернских комитетов был сбор и обобщение информации подаваемой "на верх", генерал-губернаторам и в Петербург. В том числе и составление губернаторских Отчетов и Обзоров (с 1878 г. известны их печатные экземпляры), куда входили данные и по городам. На развитие местной статистики особое влияние оказало издание Статистическими губернскими комитетами погубернских Памятных книжек [3]. Они начали издаваться с 1845 г. в Виленской губ., а затем в Могилевской (с 1853 г.), Гродненской и Минской губ. с 1860 г. и с 1861 г. в Витебской губ. Отметим, что в Неофициальной части Памятных книжек нередко появлялись статистико-экономические очерки и первые истории белорусских городов.
Хорошо известны отечественным историкам военно-статистические описания губерний, появившиеся в 1848-1864 гг.
Важнейшим историческим источником являются данные переписи населения Российской Империи 1897 г. Ей предшествовал длительный период подготовки, частью которого стало проведение 98 местных переписей населения в городах с 1862 по 1897 гг.
Начиная со второй половины ХІХ в. статистическая литература стала обращать самое пристальное внимание на состояние городского хозяйства [4]. Конечно, это было отражением соответствующих процессов урбанизации. Данные о наличии водопровода, мощеных улиц, уличных фонарей, городских боен и канализации, состояние городского общественного транспорта (извозчиков, конки, городских и пригородных железных дорог, трамвая), почтовых отделений, телеграфа и телефона, числа гостиниц и меблированных комнат получили постоянную прописку на страницах статистических изданий. На рубеже ХІХ-ХХ вв. появились лучшие образцы городских статистических справочников, которые стали впечатляющим итогом и вершиной развития городской статистики почти за сто лет [5].
Сравнительно рано статистики обратили внимание на уровень доходов городских бюджетов [6]. Этот интеграционный показатель позволяет довольно точно ранжировать города по их реальному влиянию на развитие экономики и проследить ее динамику.
Естественно, что исследователь городской истории не может пройти мимо торговой, промышленной, а, со второй половины ХІХ в., и железнодорожной статистики. Поток таких статистических публикаций, как официальных, так и неофициальных, всероссийских и региональных, общеэкономического свойства и ведомственных неуклонно возрастал в течении всего периода.
Статистические материалы о городах содержатся не только на страницах специальных статистических изданий. Например, в данный период появились и имели достаточно широкое распространение комплексные издания справочного характера - тематические словари, в первую очередь географического характера, и полноценные многотомные энциклопедии. Конечно, авторы соответствующих статей широко использовали уже опубликованные статистические материалы, но наряду с этим на страницах данных изданий, особенно первой половины ХІХ в., можно найти оригинальные материалы, не включенные в статистические сборники. Данное замечание справедливо и для первых научных работ по статистике, появившихся на рубеже XVIII - ХІХ вв. Например, трудов Е. Зябловского, К.Ф. Германа - организатора и первого начальника Статистического отделения Министерства полиции (1811-1835 гг.), К.И. Арсеньева - управляющего Статистическим комитетом Министерства внутренних дел в 1835-1853 гг. [7].
Для конца XVIII - первой половины XIX в. характерен и такой вид экономико-географических описаний, как "путешествия" или "путевые записки" ученых и исследователей, как отечественных, так и зарубежных. Останавливаясь в городах они давали их довольно подробное описание, включавшее доступные им статистические данные. В качестве хорошего примера можно указать на выдержавшее не так давно два переиздания "Путешествие по Полесью и белорусскому краю" Павла Шпилевского.
Логическим продолжением этой литературы во второй половине XIX в. - начале ХХ в. стали такие издания как "Живописная Россия" (1882), "Россия. полное географическое описание нашего отечества" (1905), "Европейская Россия. Иллюстрированный географический сборник" (1914). Однако их авторы практически целиком опирались на данные специальной статистической литературы.
Частная инициатива привела к появлению таких изданий, как городские путеводители. Несколько таких путеводителей имели Бобруйск, Брест, Витебск, Гомель, Минск, Могилев, Полоцк.
В силу весьма позднего и частичного введения земских учреждений в белорусских губерниях земская статистика не получила у нас такого широкого распространения, как в центральных российских губерниях. Между тем, в ряде случаев земские статистики шли дальше официальной статистики и обращали внимание на забытые или упущенные ей проблемы.
К сожалению, не имела у нас большого распространения и статистическая деятельность городских дум. Однако в крупнейших городах Российской империи такая практика была представлена весьма широко. Как знаковый символ отметим, что М.В.Довнар-Запольский, будучи избранным гласным Киевской городской думы, стал инициатором создания Статистического бюро при Киевской городской управе [8]. Муниципальные образования белорусских городов специальных статистических органов не создавали. Однако, конечно, они вели статистический учет. Частично такие данные нашли свое отражение в печатных отчетах городских управ и публикациях городских бюджетов [9].
В заключении попробуем ответить на вопрос: "Насколько верно зеркало городской статистики отражало процессы урбанизации ХІХ - начала ХХ в.?" Судя по тому, какие кардинальные изменения пережили в этот период как города, так и статистика - как практика и как наука, ответ должен звучать положительно. Более того. По своей полноте, разнообразию и тематическому охвату городской статистика этого периода вполне может посоперничать, а, возможно, и поспорить с современной. Наши историки белорусского города далеко не в полной мере использовали ее потенциал.
Очевидно и другое. Редкая историческая работа у нас, не говоря уже о диссертационных исследованиях, обходится без указания, что ее автор использовал статистические методы и статистические материалы. Однако при этом мы не имеем не только полноценной истории отечественной городской статистики, но и вообще истории статистики Беларуси. Пока же, согласно официальной точке зрения, история белорусской статистики берет свое начало только в ХХ в. Раздел "Исторические даты развития белорусской государственной статистики" на сайте Национального (!) статистического комитета Республики Беларусь открывает запись "1918 г. Декретом СНК РСФСР от 3 сентября 1918г. губернские статистические отделы преобразованы в губернские статистические бюро". Как будто не было ни "пописов" войска Великого Княжества Литовского, ни инвентарей имений в Речи Посполитой, ни губернских статистических описаний. Когда появится полная история отечественной статистики, как это будет сделано - то ли в рамках развития исторической информатики, которая пока тоже делает у нас первые шаги, то ли в порядке исторической помощи коллегам по статистическому цеху - покажет будущее.
Список источников и литературы
1. Лучшим историческим и библиографическим справочником по статистическим публикациям Российской империи и СССР является: Энциклопедия статистических публикаций. X - XX вв. (Древняя Русь, Российская империя, Союз Советских Социалистических Республик, Российская Федерация) / В.М. Симчера [и др.]. - Москва: Финансы и статистика, 2001.
2. Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год - СПб., 1829; Обозрение состояния городов Российской империи в 1833 году - СПб., 1834; Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи - СПб., 1840; Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи по сведениям на 1.V.1847 года - СПб., 1852; Городские поселения в Российской империи - СПб., 1860-1866. - Т. 17.
3. Полный свод таких изданий см.: Памятные книжки губерний и областей Российской империи (1836-1917) - СПб.: РНБ, 1994.
4. Общественное устройство и хозяйство городов - СПб., 1859. - Т. 1-2; Экономическое состояние городских поселений Европейской России в 1861-1862 гг. - СПб., 1863.
5. Сборник сведений о настоящем состоянии городского хозяйства в главнейших городах России / Сост. П. Алабин, П. Коновалов. - Самара, 1889; Города России в 1904 году - СПб., 1906; Города России в 1910 году - СПб., 1914.
6. См.: Тенгоборский, Л.В. О производительных силах России / Л.В. Тенгоборский. - М., 1854. - Ч. 1.
7. Зябловский, Е. Землеописание Российской империи для всех состояний / Е. Зябловский. - СПб., 1810; Герман К.Ф. Статистические исследования относительно Российской империи / К.Ф. Герман. - СПб., 1819; Арсеньев, К.И. Начертание статистики Российского государства / К.И. Арсеньев. - СПб, 1818-1819. Ч. 1-2; Он же. Статистические очерки России. - СПб., 1848.
8. Довнар-Запольский, М.В. Записка об учреждении Статистического бюро при Киевской городской управе / М.В Довнар-Запольский. - Киев, 1902; Лебедєва В. М.В. Довнар-Запольський - депутат Київської місьскої думи // Студії з архівної справи та документознавства - 2007. - Т.15, - Київ, 2007. - С.172 - 176.
9. Например, по Минску см.: Отчет минской городской управы о движении городских сумм, займов, запасного и специального капиталов с 1 января 1890 г. по 1 января 1898 г. - Минск, 1899; Краткий очерк финансового положения г. Минска по сравнению 1890 г. с 1900 г. - Минск, 1901; Сведения о деятельности минской городской управы состава 1909-1913 гг. за 1909 г. - Минск, 1910; Краткий очерк деятельности минского городского управления с 1909 по 1913 г. - Минск, 1913.
Андрей Леонидович Киштымов, историк, кандидат исторических наук. Действительный член Румянцевского общества друзей Российской государственной библиотеки, член Белорусского исторического общества. Участник Международных экспедиций "Богун-2002", "Шелковый путь-2003", "Янтарный путь 2004-2005", "Большой Неман-2006", "Десна-2008". Заслуженный деятель туризма Украины. С 1979 г. по 2005 г. работал в Институте истории НАН Беларуси, в настоящее время является доцентом ЧУО "Институт парламентаризма и предпринимательства" (Минск). Занимается вопросами геополитики, истории этнического самосознания, конфессиональной истории, истории науки и техники, социально-экономической истории, истории предпринимательства Беларуси и проблемами историографии. Автор более 200 публикаций по вышеназванной тематике в научных изданиях Беларуси, Германии, США, Польши, Чехии, России, Украины, Литвы, Эстонии, Киргизии. Один из авторов «Handbuch der Geschichte Weissrusslands» (Gottingen, 2001) и тома 4 «Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII - пачатак ХХ ст.)» (Мн.: Экаперспектыва, 2005) в 6-ти томной «Гісторыi Беларусі».
УДК 94(476.6):930.2
Юры Гардзееў (Кракаў, Польшча)
ГІСТОРЫЯ ГАРОДНІ XVI − XVIIІ стст.: ПІСЬМОВЫЯ КРЫНІЦЫ І НАКІРУНКІ ДАСЛЕДАВАННЯЎ
Статья посвящена вопросам состояния сохранности первоисточников (магистратских книг и городских привилеев) по истории Городни в XVI - XVIIІ вв., а также определению направлений городских исследований.
Мэтай дадзенага артыкулу з'яўляецца не падсумаванне актуальнага стану гістарыяграфіі па гісторыі Гародні, што, натуральна, не прадстаўляецца магчымым. Галоўным чынам увага будзе звернутая на пытанні захаванасці пісьмовай, крыніцазнаўчай базы па гісторыі горада ў перыяд Новага часу і вызначэння накірункаў даследаванняў у гэтай галіне.
Пісьмовы перыяд гісторыі Гародні пачынаецца пасля атрымання магдэбургскага права ў 1496 г. у выніку юрыдычнага афармлення гарадской абшчыны. Актавыя матэрыялы гарадской канцылярыі захаваліся часткова. Самая даўняя захаваная актавая кніга гарадзенскага магістрата датуецца 1638 - 1644 г. Кнігі гарадзенскага магістрата за 1638 - 1644, 1659 - 1676, 1689 - 1691, 1712 - 1795 гг. у дадзены момант захоўваюцца ў Мінску, у зборах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі [2].
З дадзенага матэрыялу можна зрабіць выснову, што найбольш даўнія кнігі магістрата, якія датуюцца канцом XV ст. - 30-мі гадамі XVII ст., а гэтак жа з 1645 - 1658 гг. бясследна зніклі. Можна меркаваць, што гэта адбылося недзе ў 1659 - 1660 гг., калі Гародня была захоплена маскоўскімі войскамі. Зрэшты, факт вывазу дакументаў гарадской канцылярыі быў адзначаны тагачасным гарадзенскім бурмістрам Янам Адамовічам. Таму пытанне, ці зніклыя матэрыялы былі знішчаны, ці ў дадзены момант яшчэ захоўваюцца ў сховішчах расійскіх архіваў, застаецца па-ранейшаму адкрытым?
Па гэтай прычыне, належыць прызнаць, што адсутнасць згаданых крыніц у беларуcкіх архівах ды недастаковая вывучанасць праблематыкі змушае даследчыка да гіпатэтычных дапушчэнняў. Напрыклад, нельга выключыць магчымасці, што знікненне кніг магістрата канца XVII - пачатку XVIIІ стст. магло мець пэўную сувязь з абвастрэннем барацьбы расійскіх і шведскіх войск у 1707 - 1708 гг. У якасці ўскоснага доказу гэтага меркавання можна прывесці факт знішчэння актавых кніг гродскага суда Гарадзенскага павета падчас разрабавання горада войскамі Пятра І, а таксама іх барацьбы са шведамі на вуліцах горада ў лютым 1708 г. [7, 425- 426; 16, 34; 14, 33].
Да найбольш каштоўных гарадзенскіх крыніц трэба аднесці арыгінальныя гарадскія прывілеі. Першы з іх - лакацыйны - быў выстаўлены вялікім князем Аляксандрам Ягайлавічам у 1496 г. Агульным чынам Гародня атрымала каля 40 такіх актаў. Мова прывілеяў - лацінская, старабеларуская, польская.
У 30-я гады ХІХ ст. расійскія ўлады правялі рэвізію архіўных фондаў гарадзенскага магістрата, пасля чаго ў 1838 г. вывезлі большую іх частку у Санкт-Пецярбургскую Археаграфічную камісію [3, 295- 295 адв; 19, 425, 427- 429, 431, 438, 446, 454- 455, 461, 480- 481]. Аналіз далейшых падзей сведчыць аб тым, што гэта было зроблена ў мэтах іх навуковага даследавання. У 1846 г. два прывілея, якія датаваліся 16 ліпеня 1502 rг. і 11 мая 1506 г., былі апублікаваны згаданай установай [6, 346- 347, 374]. Адзначым пры гэтым, што з таго часу каштоўным дакументам не было наканавана вярнуцца. Зрэшты, такая магчымасць ніколі ўсур'ёз не разважалася.
Урэшце рэшт у 1869 г. у Вільню былі высланы яшчэ два прывілеі 1717 г. і 1744 г. [29, 53]. У 1874 г. свет пабачыў 7-ы том Актаў Віленскай Археаграфічнай Камісіі, у якім было змешчана 34 прывілеі, у тым іх пераклады на польскую мову лацінскіх і старабеларускіх прывілеяў [7, 59- 111].
У дадзены момант старадаўнія гарадзенскія прывілеі захоўваюцца ў фондах архіва Інстытута гісторыі Акадэміі навук Расіі ў Санкт-Пецярбурзе і Аддзеле рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы [1]. Як дагэтуль іх вывучэнне практычна не трапіла ў поле зацікаўлення беларускіх гісторыкаў, хаця патрэба грунтоўнага навуковага даследавання і публікацыі арыгіналаў не выклікае аніякага сумнення [26; 28; 22; 15].
Сціслы пераказ гісторыі асноўных комплексаў пісьмовых крыніц падказвае далейшыя даследчыя напрамкі: ад вывучэння дзейнасці канцылярыі магістрата як установы, захаванай спадчыны гарадзенскіх пісараў, г.зн. дакументальнага фонду, да палеаграфічна-дыпламатычнага аспекту іх дзейнасці.
Акрамя таго вывучэння патрабуюць іншыя тэматычныя блокі. Вось некалькі прыкладаў. Не выклікае сумнення, што праблематыка эвалюцыі эканамічнага развіцця Гародні у перыяд Новага часу вылучаецца эпізадычнасцю і статычнасцю.
Тым часам грунтоўнага разбору чакае ўсебаковая рэканструкцыя эвалюцыі гарадскога рамяства і яго арганізацыі, г.зн. цэхаў. Калі разглядаць праблему ў сукупнасці і дынаміцы, то нельга пазбегнуць высвятлення цэлага комплексу пытанняў. Напрыклад, які ўплыў на структуру гарадскога рамяства аказвалі знешнія фактары правядзення соймаў у Гародні, ваенныя падзеі ці нават еўрапейская эканамічная кан'юнктура? Ці згаданыя вышэй фактары з'яўляліся прычынай пашырэння попыту на вырабы адпаведных рамесных прафесій ці паслаблення пакупніцкай здольнасці жыхароў горада?
Сярод безлічы пытанняў, якія пакуль што не маюць адказу, насоўваюцца наступныя: наколькі гарадское рамяство задавольвала патрэбы мясцовага рынку і якім чынам насычэнне мясцовага рынку імпартнымі таварамі мела ўплыў на фарміраванне структуры мясцовага рамяства?
Цікавай ілюстрацыяй можа паслужыць вызначэнне сувязі паміж магчымасцю развіцця мясцовага суконнага, ткацкага рамяства Гародні і ўвозам праз гарадзенскую мытню еўрапейскіх ткацкіх вырабаў? Як вядома, ткацкія цэхі існавалі ў Капылі, Слуцку, Слоніме, Міры. У некаторых публікацыях можна сустрэць звесткі пра існаванне падобнай рамеснай арганізацыі і ў Гародні, хаця гэта не адпавядае рэчаіснасці. Паводле аналізу Зіновія Капыскага, у 1605 г. праз гарадзенскую мытню было правезена каля 45 найменняў суконных матэрыялаў і тканін [17, 224- 225]. Адзначым пры тым, што дакументы XVI ст. змяшчаюць звесткі пра гарадзенскіх пастрыгачоў, якія займаліся менавіта апрацоўкай імпартнага сукна [7, 77; 8, 27, 37, 58]. Сувязь паміж ўвозімымі таварамі з-за мяжы і з'яўленнем на гарадзенскім рамесным рынку пастрыгачоў падаецца лагічнай і відавочнай.
Урэшце, хацелася б атрымаць адказ на пытанне, якой была роля гарадскога рамяства ў экспарце, на якіх рынках з'яўляліся гарадзенскія тавары [18, 141- 183; 27, 21- 33]. Не выклікае сумнення, што гэту задачу цяжка ўявіць без разгляду рэгіянальнага гандлёвага абмену - кантактаў гараджан з мястэчкамі, вёскамі ды фальваркамі.
Нельга абыйсці ўвагай праблематыку ліхвярства, цэн на гарадскім рынку, структуры даходаў і выдаткаў магістрата [23; 25]. Да канца недаследаванымі застаюцца пытанні развіцця камунальнай гаспадаркі ці гарадскога будаўніцтва, з якім было непасрэдна звязана праблема іпатэчнага крэдыту і дынаміка абароту нерухомай маёмасцю.
Можна меркаваць, што пасля вывучэння вышэйзгаданых аспектаў гарадской гісторыі прадстаўляецца магчымым глыбокі аналіз прафесійнай структуры Гародні, тэндэнцый развіцця гарадской гаспадаркі і яе спецыфікі.
Нельга не заўважыць, што падрабязнага асвятлення дачакалася праблематыка шляхецкіх і кляштарных юрыдык Гародні. Трэба аднак падкрэсліць, што Пшэмыслаў Баравік, які прысвяціў ёй вялізную манаграфію, засцерагае, што ягонае даследаванне не закранае пытання ўплыву юрыдык на сацыяльную і эканамічную структуру Гародні [24, 10]. Сапраўды, нельга не пагадзіцца з гэтымі высновамі, улічваючы факт наяўнасці шматлікіх рукапісных комплексаў Радзівілаў, Тызенгаўзаў, Масальскіх, Агінскіх, Шаняўскіх ды Сапегаў у варшаўскіх, мінскіх ды віленскіх архіўных і бібліятэчных сховішчах [4; 5]. Акрамя таго характар ускосных крыніц маюць кнігі гродскага суда Гарадзенскага павета, якія змяшчаюць нешматлікі, але ўсё ж такі істотны матэрыял для гістарычных ці мастацтвазнаўчых даследаванняў. Сказанае тычыцца, напрыклад, інвентароў магнацкіх юрыдык і іх забудовы.
Такім чынам, можна даследаваць шматлікія аспекты праблематыкі юрыдык. Да іх ліку адносяцца мастацтвазнаўчыя пытанні іх эвалюцыі, адміністацыйна-судовае ўладкаванне і юрыдычны статус іх насельніцтва. Урэшце да групы слаба вывучаных належыць пытанне гаспадарчага развіцця юрыдык.
У гістарычнай навуцы бытуе думка пра тое, што ролю істотнага штуршка ў развіцці юрыдык адыгралі соймы, што абумовіла ўзрост попыту на мясцовыя будаўнічыя прафесіі. З іншага боку, як сведчыць аналіз даступных публікацый гарадзенскі прафесійны ранак не заўсёды быў у стане справіцца з запатрабаваннямі заказчыка ці проста не адпавядаў іх спадзяванням. На карысць такога дапушчэння паказваюць факты частага запрашэння магнатамі не замежных архітэктараў, але ў першую чаргу высокакваліфікаваных рамеснікаў, якіх проста не хапала на гарадзенскі рынку.
На грунтоўную ўвагу заслугоўваюць пытанні гісторыі адміністарцыйна-судовай сістэмы ды прававой культуры навачаснай Гародні, эвалюцыі органаў гарадскога самакiравання - рады і лавы - іх дзейнасць, прынцыпы іх выбарнасці, юрыдычных норм, што рэгулявалі гарадское жыццё, прававога становішча розных груп гарадскога насельніцтва. Да гэтага тэматычнага блоку набліжана праблематыка гарадской геральдыкі і сфрагістыкі, якую, без сумнення, можна палічыць адной з найбольш падрабязна асветленых праблем [30].
Нямала таямніц тоіць мінулае гарадскога соцыума [12, 251- 279], якое таксама заслугоўвае на рознабаковы разбор. Акрамя згаданых вышэй першакрыніц вылучаюцца і іншыя. Яшчэ адзін важны комплекс крыніц - гэта метрыкі фарнага і францішканскага касцёлаў XVIIІ ст., якія складаліся на лацінскай мове [3]. Гэтыя матэрыялы ствараюць падставы для азнаямлення з пытаннямі гістарычнай дэмаграфіі горада, прынамсі, яго каталіцкай часткі. Яны дазваляюць правесці аналіз пытанняў дынамікі нараджальнасці і смяротнасці, працягласці жыцця, накірункаў міграцый, генеалогіі мяшчанскіх радоў.
Чэрпаць звесткі па гісторыі горада можна не толькі з пісьмовых крыніц. У апошнія гады актыўна вядуцца даследаванні такіх сведкаў мінуўшчыны як інскрыпцыі ў касцёлах Гародні. Можна меркаваць, што пэўным падсумаваннем з'яўляецца факт абароны бакалаўрскай працы Кацярынай Дзянісавай (ЕГУ 2009 г.) на тэму Інскрыпцыі ў касцёлах Гародні [9, 10, 11, 13; 20; 21].
Істотным недахопам у галіне гарадскіх даследаванняў з'яўляецца адсутнасць біяграфічнага слоўніка жыхароў навачаснай Гародні, у тым спісаў магістрацкіх ўраднікаў. Вычарпальнага асвятлення патрабуюць таксама анамастычныя (тапанімічна-антрапанімічныя) даследаванні гісторыі навачаснай Гародні.
Дзеля паўнаты агляду немагчыма абмінуць увагай яшчэ адзін істотны комплекс крыніц, які прыкметна дапаўняе і ажыўляе вывучэнне матэрыяльнай культуры навачаснай Гародні. Гаворка ідзе пра археалагічныя знаходкі. Але тут апошняя слова пакінем археолагам.
Спіс крыніц і літаратуры
1. Аддзел рукапісаў бібліятэкі Акадэміі навук Літвы, F 1-314. - F 1-334.
2. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. - Ф. 1761. - Воп. 1. - Спр. 1-19; Ф. 1800. - Воп. 1. - Спр. 1.
3. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Гродне. - Ф. 1. - Воп. 19. - Спр. 1142. - Арк. 295-295 адв; Ф. 257, 259.
4. Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве, Архіў Радзівілаў, Аддз. XVIII 303, 305-309, 311-314, 318, 323-325, 333; Архіў Тызенгаўзаў, Аддз. B 46/138, 2/15, D-5/XX, D 2/15 D25/39.
5. Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў, Старажытныя акты. - Ф. 11, 110, 459, 598, 604, 694, 1029, 1177, 1274, 1275, 1280, 1282, 1285, 1292.
6. Акты Западной России, т. 1, Санкт-Петербург 1846, с. 346-347, 374.
7. Акты Виленской Археографической Комиссии, т. VII, с. 59-111 77 425-426.
8. Писцовая книга Гродненской экономии, т. II, Вильно 1882. − С. 27, 37, 58.
9. Амелька, С. Геральдычныя, генеалагічныя і эпіграфічныя крыніцы Беларусі: Горадня (працяг) / С.Амелька // Герольд-Litherland. − 2001. − № 2. − С. 78.
10. Амелька, С. Геральдычныя, генеалагічныя і эпіграфічныя крыніцы Беларусі: Горадня (працяг) / С.Амелька // Герольд-Litherland. − 2001. − № 3-4. − С. 120-121.
11. Амелька, С. Геральдычныя, генеалагічныя і эпіграфічныя крыніцы Беларусі: Горадня / С.Амелька // Герольд-Litherland. − 2002. − № 3-4 (7-8). − С. 191.
12. Гардзееў, Ю. Магдэбургская Гародня (сацыяльная тапаграфія і маёмасныя адносіны ў 16-18 стст.) / Ю.Гардзееў. − Гародня - Wrocław, 2008. − С. 251-279.
13. Гардзееў, Ю. Матэрыялы да генеалогіі і эпіграфікі ў гарадзенскім фарным касцёле / Ю.Гардзееў // Герольд-Litherland. − 2004. − № 1-2 (13-14). − С. 27-29.
14. Данскіх, С. Гродна ў гады паўночнай вайны (1700 - 1721) / С.Данских // Гарадзенскія запісы, вып. 2. − Гродна, 1996. − С. 33.
15. Капраль, М. Економічні привілеї міста Львова XV-XVIII ст.: привілеї та статути ремісничих цехів і купецьких корпорацій / М.Карпаль. − Львів, 2007.
16. Квитницкая, Е. Планировка Гродно в XVI-XVIII вв. / Е.Квитницкая // Архитектурное наследство. - 1964. - № 17. - С. 34.
17. Копысский, З. Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI-XVII вв.) / З.Копысский. − Минск, 1966. − С. 224-225.
18. Копысский, З. Из истории торговых связей городов Белорусси с городами Польши (конец XVI - первая половина XVII в.) / З.Копысский // Исторические записки. − М., 1962. − № 72. − С. 141-183;
19. Курдюмов, М. Описание актов, хранящихся в Императорской Археографической комиссии / М.Курдюмов // Летопись занятий Императорской Археографической комиссии за 1904 г., вып. 17. − Санкт-Петербург, 1907. − С. 425, 427-429, 431, 438, 446, 454-455, 461, 480-481.
20. Паўлоўская, Г. Лацінскія пахавальныя інскрыпцыі XVIІ ст. у Бернардынскім касцёле ў Горадні / Г.Паўлоўская // Павятовая шляхта ВКЛ: гісторыя, геральдыка, генеалогія, культура (XVI-XVIII ст.): матэрыялы навуковай канферэнцыі. − Горадня, 18 лютага 2005 г.; Горадня, 2006. − С. 37-44
21. Паўлоўская, Г. Новая наратыўная крыніца па гісторыі кляштара бернардзінцаў у Гародні / Г.Паўлоўская // Беларускі археаграфічны штогоднік, Вып. 9. − Мінск, 2008. − С. 248-288.
22. Привілеї міста Львова (XIV - XVIII ст.) / Упорядкував М. Капраль. − Львів, 1998.
23. Borowik, Р. Gospodarka finansowa miasta Grodna w II połowie XVIII wieku / P. Borowik // Małe miasta. Gospodarka . Acta Collegii Suprasliensis, t. IX.
24. Borowik, Р. Jurydyki miasta Grodna w XV-XVIII wieku, Acta Collegii Suprasliensis, t. 7, 2005. − S. 10.
25. Borowik, Р. Źródła do budżetu miasta stołecznego Jego Królewskiej Mości Grodna w II połowie XVII i w XVIII wieku / P. Borowik // Repatriacje i migracje ludności pogranicza w XX wieku. Stan badań oraz źródła do dziejów pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego, t. III. − Białystok, 2004.
26. P. Dubiński, Zbiór praw y przywilejów miastu stołecznemu W X L Wilnowi nadanych, Wilno 1788. − Kraków, 1885.
27. Z. Guldon, J. Wijaczka, Związki handlowe ziem litewskich i białoruskich z Królewcem w świetle rejestrów celny komory grodzieńskiej z lat 1600 i 1605, "Komunikaty Warmińsko-Mazurskie", nr 1. − Olsztyn, 1993. − S. 21-33.
28. Maisel, W. Przywileje miasta Poznania XIII-XVIII wieku / W. Maisel. − Poznań, 1994.
29. Mienicki, R. Archiwum Akt Dawnych w Wilnie w okresie od 1795 do 1922 roku / R. Mienicki. − Warszawa, 1923. − S. 53.
30. Rimša, E. Lietyvos Didžiosios Kunigaikštystės miestų antspaudai, Vilnius 1999; тойжа, Pieczęcie miast Wielkiego Księstwa Litewskiego / E. Rimša. − Warszawa, 2007. − S. 400-429.
Юры Гардзееў, доктар гісторыі, ад'юнкт Інстытута Расіі і Усходняй Еўропы Ягелонскага універсітэта (Кракаў, Польшча). Аўтар каля 80 публікацый, у тым ліку: Cmentarz farny w Grodnie. 1792-1939, Kraków 1999 (у сааўтарстве з Яцкам Розмусам), Socjotopografia Grodna w XVIII w., Toruń 2002, Магдэбургская Гародня (сацыяльная тапаграфія і маёмасныя адносіны ў 16-18 ст.), Гародня - Wrocław 2008, Антоні Тызенгаўз, Мінск 2008.
УДК 94(476.6):930.2
Татьяна Афанасьева (Гродно, Беларусь)
ИСТОЧНИКИ ПО ИСТОРИИ ГОРОДОВ ГРОДНЕНСКОЙ ГУБЕРНИИ В ФОНДАХ НАЦИОНАЛЬНОГО ИСТОРИЧЕСКОГО АРХИВА БЕЛАРУСИ В г. ГРОДНО
(XIX - НАЧАЛО XX вв.)
Статья посвящена обзору источников по истории городов Гродненской губернии (XIX - начало ХХ вв.), хранящихся в фондах Национального исторического архива Беларуси в г. Гродно.
Национальный исторический архив Беларуси в г. Гродно является крупнейшим хранилищем документов по истории Гродненской губернии за период XIX - начала XX в. В архиве на учете 1279 фондов и более 411 тысяч единиц хранения, многие из которые являются ценными источниками по изучению истории городов Гродненской губернии.
Документальные материалы фонда Канцелярия гродненского губернатора (Ф.1, 35 описей, единый географический указатель, каждая опись фонда имеет предметно-тематический указатель) представляют собой многостороннюю характеристику исторического развития Гродненской губернии, не исключая политической, социально-экономической и культурной жизни городов губернии. Каждая опись фонда делится на разделы. В третьем разделе «Материалы о развитии капитализма в промышленности, торговле и сельском хозяйстве» помещены архивные документы о строительстве и ремонте заводов, фабрик, мостов и железных дорог, взыскании промышленных налогов, ведомости о городских доходах, количестве промышленных предприятий и др. В седьмом разделе «Материалы по вопросам цензуры, печати, подписки на газеты, журналы, книги» содержатся документальные данные о разрешении на открытие библиотек, книжных магазинов и др. Десятый раздел обозначен, как «Материалы по вопросам быта». В нем содержатся архивные документы по народному образованию, здравоохранению, благоустройству городов и др. Одиннадцатый раздел «Материалы по вопросам религии» включает дела о строительстве и ремонте зданий религиозных учреждений. Среди документальных материалов фонда имеется историческая справка о городах Гродненской губернии, составленная неизвестным автором в 1891 г. В ней говорится, что первое упоминание о г. Бресте встречается в 1095 г., Слониме - в 1040 г., Гродно - в 1127 г. (ф. 1, оп. 18, д. 40, лл. 14-15). Имеются описание гербов Волковыска, Гродно, Пружан, Слонима, составленное в 1891 г. (ф.1, оп. 18, д. 78, лл. 9, 14, 16-19); списки привилеев, данных польскими и литовскими князьями Бресту, Гродно, Лиде и Слониму, которые были составлены при разборе архивов городовых магистратов в 1832 - 1838 гг. (ф.1, оп. 2, д. 1410, лл.11-31; оп. 4, д.11, лл. 6-8; оп.19, д.1142, лл. 39, 70, 71, 81); протокол Гродненской губернской строительной комиссии за 1838 г. с описанием Старого и Нового замков в Гродно (ф.1, оп. 19, д. 1494, лл. 41-42); рапорты лидского городничего и земского исправника гродненскому губернатору от 9 марта 1827 г. и 20 декабря 1837 г. с описанием древнего замка в Лиде, построенного в 1323 г. князем Гедимином (ф.1, оп. 2, д. 525, лл. 34-35; оп.19, д.1494, лл.19-20); рапорты новогрудского городничего гродненскому губернатору от 16 сентября 1840 г. и слонимского городничего от 11 января 1838 г. с описанием древних памятников в Новогрудке и Слониме (ф.1, оп.19, д.1494, лл. 27-28, 53-57). Имеется также комплекс документов по вопросам благоустройства городов - озеленения, мощения улиц, строительства и ремонта мостов, городских зданий, устройства водопроводов, отпуска средств на благоустройство городов и др. Например, переписка гродненского губернатора с МВД, виленским военным губернатором, Гродненской казенной палатой об ассигновании денег на устройство бульвара и городского публичного сада в Бресте в 1847 - 1859 гг. (ф.1, оп. 5, д. 673, лл. 1-93); журналы заседаний Гродненской городской думы от 7 июня 1888 г. и комиссии по рассмотрению вопросов о благоустройстве города за 1903 г. о мощении улиц и состоянии тротуаров, мостовых в г. Гродно (ф.1, оп.17, д.1641, лл.1-6); планы ратуши, сметы расходов на ремонт городской ратуши в Новогрудке в 1821 г. (ф.1, оп.1, д. 2283); представление гродненского губернатора министру внутренних дел от 14 февраля 1876 г. об открытии водопровода в г. Гродно (ф.1, оп.15, д. 974, л.1); проект правил пользования водопроводом в г. Гродно от 10 марта 1881 г. (ф.1, оп.16, д.1266, лл. 4-9). Сведения о строительстве каменных зданий и частных дворов в Бресте имеются в отчете гродненского губернатора за 1842 г. (ф.1, оп. 20, д. 459, л. 215). В 1829 г. в городах Гродненской губернии состоялось 15 ярмарок, в городах губернии торговлей занималось 122 купца. Эти сведения имеются в ведомости о состоянии торговли в губернии за 1829 г. (ф.1, оп. 3, д. 422, л.139). Подобные сведения по городам губернии имеются в ведомостях городничих и полицмейстеров за 1829 - 1862 гг. (ф.1, оп.1, д.1250; оп. 6, д.129; оп. 20, д. 6, 234, 1457; оп. 23, д. 159). В ведомостях полицмейстеров также имеются сведения о количестве картофеля, хлеба, льна, пеньки, леса и др. вывезенных на продажу из Бреста и Волковыска за 1847 - 1849 гг. (ф.1, оп.13, д. 528, лл. 41, 59, 69, 88). Имеются статистические ведомости полицмейстеров о количестве населения по вероисповеданиям в Бресте, Волковыске, Гродно, Слониме за 1840 - 1872 гг. (ф.1, оп. 20, д. 225, лл.156-163, 400-402; оп. 23, д.159, лл. 334, 338, 339; оп. 27, д. 1981, лл. 521-523, 546); по принадлежности к полу в Бресте, Волковыске, Гродно, Кобрине, Лиде, Новогрудке, Пружанах, Слониме за 1823 - 1876 гг. (ф. 1, оп. 2, д. 61; оп.18, д. 1019; оп.19, д.1299, 1300).
В документальных материалах фонда Гродненское губернское правление (ф. 2, 39 описей, единый предметно-тематический указатель) имеются ведомости о количестве фабрик, заводов, речном судоходстве, дела и переписка о городских доходах и расходах, благоустройстве городов, содержании дорог, мостов, строительстве и ремонте церквей, костелов, синагог, больниц, казенных домов, учебных заведений, учреждений здравоохранения. Более полные сведения о документах по развитию промышленности и торговли содержатся в описях 11, 18, 21, 23, 27, 33, 34. Дела о благоустройстве, доходах и расходах городов наиболее полно отражены в описях 31 и 34. В опись 38 включены протоколы заседаний губернских правлений, в которых отражается жизнедеятельность городов губернии. Например, переписка Гродненского губернского правления с Брестским городовым магистратом за 1850 - 1858 гг. о проведении уличного освещения в г. Брест (ф. 2, оп. 34, д. 2092, лл.1-298); дело об оценке земли мещанина Лейпунского, отчужденной для расширения Школьного переулка в г. Гродно в 1905 - 1914 гг. (ф. 2, оп.19, д. 2848, лл.1-82); статистические сведения о сумме недоимок с недвижимых имуществ городского населения губернии за 1886 г. (ф. 2, оп.19, д. 606, л. 3); дело об открытии ярмарок в Пружанах и Слониме в 1902 - 1914 гг. (ф. 2, оп. 33, д. 3181, лл. 1-16; д.3294, лл.1-14).
В документальных материалах фонда Строительного отделения Гродненского губернского правления (ф.8, 5 описей, каждая опись имеет предметно-тематические и географические указатели) содержатся сметы и планы строительства и ремонта промышленных предприятий, театров, церквей, лечебных учреждений, городских зданий, частных домов и др. Например, справка гродненского губернатора за 1828 г., в которой имеется описание древнего каменного замка в Новогрудке (ф.8, оп.1, д. 63, лл. 6-8); топографические описания Гродно, Кобрина и Слонима, составленные при перепланировании этих городов в 1857 -1876 гг., сведения о расположении городов, количестве жителей, санитарном состоянии, расположении и названии улиц (ф. 8, оп.1, д.1263, лл.130-134, 284-287, 421); дела и протокол заседания строительного отделения Гродненского губернского правления за 1857 -1899 гг. о перепланировке Гродно и уездных городов губернии (в делах имеются планы, топографические описания городов и др.) (ф. 8, оп.1, д.1263; оп. 2, д.1220, 1290); проект главных передач и электролиний в г. Брест и план местности для постройки электростанции по ул. Рыбацкой в том же городе за 1902 г. (ф. 8, оп. 4, д. 247, л.10).
Документальные материалы фонда Гродненского губернского статистического комитета комитета (ф.14, 3 описи, предметно-тематический и географический указатели) представляют собой статистические сведения (ведомости, списки) по широкому кругу вопросов, касающихся промышленности, торговли, просвещения, народонаселения, памятников истории и культуры. Характер документов чаще всего сугубо статистический, иногда - описательный. Например, статистическое описание Новогрудока за 1835 г. (ф.14, оп.1, д. 639, лл. 61-75); отчет гродненского губернатора о благоустройстве городов, строительстве мостов, переправ за 1877 г. (ф.14, оп.1, д. 427, лл. 40-42). На основании материалов этого фонда издавались «Памятные книжки Гродненской губернии»; «Обзоры Гродненской губернии», которые также являются источниками по истории городов Гродненской губернии.
Определенный научный интерес представляют документальные материалы фонда Гродненского губернского по городским делам присутствия (ф.17), документы которого отражают вопросы благоустройства городов: устройство водопровода (1891, 1898 гг.), электрического освещения (1891, 1913 гг.), телеграфа (1913 г.), строительство постоянного моста через р.Неман (1902 г.); материалы о преобразовании местечка Кринки в город (1902 г.); расходы и доходы городов губернии; взыскание с жителей городов недоимок, различных сборов и др.
Источниками по истории городов губернии являются документы таких фондообразователей как городские думы, управы, городовые магистраты, податные инспектора, гимназии, Управление Гродненского почтово-телеграфного округа, Гродненская губернская казенная палата, Гродненское губернское казначейство, Гродненский губернский распорядительный комитет, Гродненское губернское раскладочное по промысловому налогу присутствие, Гродненское отделение Государственного банка, Врачебное отделение Гродненского губернского правления и др.
Документы архивных фондов по истории городов Гродненской губернии используются при реставрации жилых и промышленных зданий, при подготовке публикаций по истории городов Беларуси, кандидатских и докторских, курсовых и дипломных работ преподавателями, студентами высших учебных заведений Беларуси, Польши, России. Архивом для более плодотворного поиска источников по этой теме проводится выявление документов как целевое, так и попутное. Все выявленные материалы включаются в систематический каталог архива.
Афанасьева Татьяна Юрьевна, историк, архивист. Директор ГУ "НИАБ в г. Гродно". Закончила в 1985 году исторический факультет Гродненского государственного университета им. Я.Купалы. Является одним из авторов сборников "Витебщина архивная; история, фонды, персоналии (середина ХIХ - ХХ вв.)" (2002), "Гродненская губерния в законодательных актах Российской имеперии (1801 - 1913)" (2004), "Повстанческое движение в Гродненской губернии. 1863 - 1864 гг." (2006), "Гродненские губернаторы. 1801 - 1917 гг." (2007). Имеет более 70 публикаций. Награждена почетным знаком "Ганаровы архівіст Беларусі".
2. СЕКЦЫЙНЫЯ ПАСЯДЖЭННІ
2.1. ГАРАДЫ БЕЛАРУСІ АД СТАРАЖЫТНАСЦІ ДА КАНЦА XVIІІ ст.
УДК 902:94(476)
Аляксандар Краўцэвіч (Гродна - Беласток)
АРХЕАЛОГІЯ Ў ВЫВУЧЭННІ СТАРАЖЫТНЫХ УСХОДНЕСЛАВЯНСКІХ ГАРАДОЎ
(на прыкладзе Беларусі)
В статье обобщается опыт археологических исследований белорусских городов ХІХ - ХХ вв. Показывается, что наиболее интенсивные исследования приходятся на 70 - 80-е гг. ХХ в., в результате которых разработана археологическая дефиниция города (отличия его от сельского поселения); выявлены некоторые особенности материальной культуры средневековых белорусских городов (напр., концентрация шахматных фигурок); исследован генезис многих из них. Автор определяет причины сегодняшнего кризисного положения белорусской городской археологии.
Гарадскія паселішчы на землях усходніх славян з'явіліся ў перыяд развітага сярэднявечча. У беларускай гістарыяграфіі пішацца пра эвалюцыю некаторых вясковых паселішчаў у гарадскія ў перыяд XI - XII ст. Спецыфіка Беларусі, гэтаксама як і іншых краінаў Усходняй Еўропы - выкарыстанне археалагічных крытэрыяў для адрознення гарадоў ад вясковых паселішчаў (пра гэта гаворка далей). Паводле даных археолагаў, у перыяд XI - XIII ст. ў Беларусі было каля 35 гарадоў [1; 80].
Пачаткі археалагічных даследаванняў на тэрыторыі Беларусі сягаюць XVIII - першых гадоў XIX ст. Іх арганізатарамі былі, галоўным чынам, прадстаўнікі мясцовай арыстакратыі, якія дзейнічалі пад уплывам тагачаснай моды на калекцыяніраванне старажытных рэчаў. Адным са спосабаў здабывання экспанатаў для прыватных калекцый былі аматарскія раскопкі на навакольных археалагічных помніках. Тыя першыя энтузіясты цікавіліся ў першую чаргу месцамі пахаванняў старажытных людзей (курганамі, г.зв. каменнымі магіламі) і гарадзішчамі. Гэтыя аб'екты вымяраліся, апісваліся. Часамі раскопваліся.
Першыя занатаваныя археалагічныя даследаванні горада (без правядзення раскопак) адносяцца да 40-х гадоў XVIII ст. Яны датычылі Барысаглебскай (Каложскай) царквы ХІІ ст. у Гародні. Іх аўтар архімандрыт гарадзенскага уніяцкага Каложскага манастыра Ігнат Кульчынскі даволі дакладна датаваў царкву "на год каля 1200" (сучасныя даследчыкі датуюць яе 80-мі гадамі XII ст. Сваю выснову святар вывеў на аснове вывучэння матэрыялу, з якога збудаваная царква, менавіта спецыфічнай вузкай цэглы-плінфы, якая, на думку Кульчынскага, "падобная да кафедральнай полацкай царквы" [2; 14].
Першыя археалагічныя раскопкі на тэрыторыі беларускага горада (таксама датычылі архітэктурных помнікаў) былі праведзеныя каля 1790 г. у Полацку архімандрытам мясцовага уніяцкага Барысаглебскага манастыра Ёілам Шулакевічам. На тэрыторыі кляштара пад час будаўнічых прац былі адкрытыя фрагменты двух мураваных цэркваў XII ст. і выкананы схематычны план адной з іх. Паводле інфармацыі аднаго з падарожнікаў, абат Шулакевіч "выкапаў з-пад зямлі царкву" і паказваў яе публіцы [3; 102].
У дзейнасці першых беларускіх археолагаў-навукоўцаў братоў Канстанціна ( 1806 - 1868) і Яўстаха (1814 - 1873) Тышкевічаў гарадская тэматыка не займала шмат месца. Аднак, у планах іх даследаванняў апынуліся таксама сярэднявечныя цэрквы ў Гародні, Наваградку, Супраслі і замак у Заслаўі пад Менскам. Да развіцця археалогіі ў краіне моцна прычынілася дзейнасць закладзенага Тышкевічамі Віленскага музею старажытнасцяў і Археалагічный камісіі пры тым музеі (1855 г.) На жаль, пасля амаль дзесяці гадоў дзейнасці гэтыя установы былі ліквідаваныя (у 1865 г.) расейскімі ўладамі пасля паразы антырасейскага паўстання 1863 - 1864 г.
Даклад, прысвечаны архітэктуры Полацка і Віцебска XI - XIII ст., быў прачытаны на IX археалагічным з'ездзе ў 1893 г. у Вільні. Аўтар рэферату А.Паўлінаў упершыню выканаў падрабязныя абмеры і апісанні цэркваў XI - XII ст. (у тым ліку найстарэйшай у краіне мураванай святыні - Полацкай Сафіі) і прыйшоў да высновы пра падабенства полацкіх ды віцебскіх храмаў да кіеўскай архітэктурнай школы X - XII ст. [4; 1-18]. Праца Паўлінава запачаткавала вывучэнне старажытнай архітэктуры Полацкай зямлі.
Першыя зафіксаваныя даследаванні культурнага слою беларускага сярэднявечнага гораду былі звязаныя з варварскім знішчэннем Замкавай гары ў Віцебску ў 1897 г. У тым месцы знаходзілася племянное гарадзішча IX ст., якое дало пачатак гораду. Раскопкі ў 1896 г. адкрылі фрагменты мураваных будынкаў са сходамі і падлогу, выкладзеную камянямі і керамічнымі пліткамі. Рэчы, знойдзеныя пры даследаваннях і будаўнічых работах, трапілі ў Віцебскі музей [2; 143-144].
Ажыўленне археалагічнай дзейнасці ў Беларусі назіралася на мяжы XIX i XX ст. У гарадах па-ранейшаму у першую чаргу вывучаліся архітэктурныя помнікі. У 1909 і 1913 г. гісторык архітэктуры Р.Пакрышкін правёў раскопкі Полацкай Сафіі і прылеглага да храму культурнага слою. Акрамя вынікаў архітэктурных даследаванняў аўтар зрабіў першае апісанне культурнага слою сярэднявечнага беларускага гораду. У першым дзесяцігоддзі XX ст. Пакрышкін праводзіў таксама даследаванні Барысаглебскай царквы ў Гародні [5; 26].
У 1913 г. К.Шэроцкі правёў назіранні над землянымі працамі на месцы сярэднявечнага замку Полацка. У справаздачах аўтара апынуліся апісанні драўляных канструкцый і шматлікіх артэфактаў XI - XVII ст., у тым ліку вырабаў са шкла XII - XIII ст. і кафлі XVI - XVII ст. з выявай дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага - Пагоні [2; 166].
Камісія Менскага царкоўна-археалагічнага камітэту ў 1911 г. правяла даследаванні аднаго са старэйшых гарадоў краіны Турава. Невялікія раскопы - даследаваўся сярэднявечны саркафаг з каменных плітаў, былі дапоўненыя дэталёвым планам гарадзішча (дзядзінца) і гарадскіх пасадаў X - XIII ст. [6; 256].
Пасля першай усясветнай вайны Беларусь была падзеленая паміж Польшчай і бальшавіцкай Расеяй. У БССР галоўным цэнтрам археалагічных даследаванняў быў Інстытут Беларускай Культуры ў Менску, створаны ў 1922 г. (пазней уключаны ў Акадэмію Навук БССР). Супрацоўнік інстытуту выбітны археолаг Аляксандар Ляўданскі ў 1925 г. правёў невялікія раскопкі ў Заслаўі, у 1928 г. - у Полацку і Оршы; даследаваў таксама помнікі архітэктуры ў Віцебску. Ягоныя высновы пра паходжанне названых гарадоў пазней былі пацверджаныя [1; 84]. Да сённяшняга дня захавалі навуковую вартасць працы па віцебскай і полацкай архітэктуры XI - XII ст. аўтарства Міколы Шчакаціхіна і Івана Хозерава [7].
У 1931 г. распачаліся земляныя работы на Старым замку ў Гародні (тады тэрыторыя Польшчы) - цэнтры (дзядзінцы) сярэднявечнага гораду. У ходзе выбаркі зямлі для падсыпкі падмытага Нёманам схілу Старога замку было знойдзена некалькі мураваных будынкаў з вузкай цэглы-плінфы. Кіраўніцтва над працамі прыняў дырэктар Гарадзенскага музею Юзаф Ядкоўскі, які ў 1931 - 1932 г. адкрыў г.зв. Ніжнюю царкву XII ст. і мураваны княскі палац з таго самага перыяду. З 1937 па 1939 г. раскопкі працягваў З.Дурчэўскі [8]. Высветлілася, што знойдзеная царква XII ст. (ацалелі сцены на вышыню да 4 м) вельмі падобная (паводле плану, будаўнічай тэхнікі) да недалёкай Барысаглебскай (Каложскай) царквы. Апошняя па прычыне значных адрозненняў ад іншых тагачасных храмаў Кіеўскай Русі (спецыфічная кампазіцыя, багаты знешні дэкор, тэхніка і тэхналогія будаўніцтва) доўгі час лічылася нейкай недарэчнасцю, магчыма, імітацыяй старажытных храмаў, зробленай у XV - XVI ст. Пасля раскопак Ю.Ядкоўскага з'явіліся падставы для высновы пра існаванне мясцовай школы мураванай архітэктуры XII ст. (пазней археолагі адкрылі падмуркі яшчэ некалькіх помнікаў гэтай школы ў Гародні - цэрквы Прачысценскую - Ігар Чарняўскі, 1980 г., Уваскрасенскую - 1987 г., Аляксандар Краўцэвіч і ў Ваўкавыску - 1956 г., Генадзь Пех [9]). Аднак самым важным вынікам раскопак было канчатковае вырашэнне лакалізацыі горада Гародні XII ст., вядомага з кіеўскага летапісу. Ад XIX ст. працягвалася дыскусія пра месцазнаходжанне летапіснага Горадня, акрамя сучаснай Гародні яго шукалі ў мястэчку Гародля на Палессі. Археалагічныя раскопкі даказалі, што горад ад самага пачатку знаходзіўся над Нёманам і ўжо ў XI - XII ст. быў вялікім і багатым усходнеславянскім паселішчам.
Польскія рэстаўратары архітэктуры ў міжваенны перыяд правялі архітэктурна-археалагічныя даследаванні і кансервацыю замкаў XIV - XVI ст. ў Наваградку і Крэве [10].
Беларускі археалагічны асяродак у Менску ў міжваенны перыяд лічыўся адным з найлепшых у СССР. Аднак усе яго выбітныя прадстаўнікі страцілі жыцці падчас сталінскіх рэпрэсій. Пасля вайны беларуская археалогія зноў пачыналася ад самага пачатку. На месца расстраляных археолагаў прыйшлі іншыя, часам выпадковыя, людзі, кваліфікацыя якіх не заўсёды была на добрым узроўні. Толькі да пачатку 60-х гадоў выраслі новыя добра падрыхтаваныя кадры.
Пасля другой усясветнай вайны і да канца XX ст. археалагічныя даследаванні беларускіх гарадоў праводзіліся больш-менш сістэмна. Акрамя беларускіх археолагаў буйныя раскопкі праводзілі экспедыцыі з галоўных навуковых асяродкаў Савецкага Саюза - Масквы і Пецярбургу (Ленінграда), менавіта з Інстытуту Археалогіі АН СССР (з Масквы і філіі ў Ленінградзе) і Маскоўскага і Ленінградскага універсітэтаў. Сабраныя калекцыі з тых раскопак вывозіліся ў Маскву і Ленінград.
Вынікам інтэнсіўных палявых даследаванняў былі сотні публікацый, у тым ліку дзесяткі манаграфій, напісаных археолагамі. Прывяду толькі самыя значныя выданні. Па выніках археалагічных даследаванняў самага старажытнага беларускага гораду Полацка і Віцебска і іншых гарадоў Полацкай зямлі (сучаснай паўночнай і цэнтральнай Беларусі) апублікаваныя манаграфіі Георгія Штыхава, Леаніда Аляксеява (Масква), Сяргея Тарасава, Тацяны Бубенькі, Эдуарда Загарульскага, Юрыя Зайца [11].
Гарады Палесся шмат гадоў даследаваў Пётр Лысенка [12]. У гарадах басейна Нёмана працавалі Яраслаў Звяруга, Фрыда Гурэвіч (Ленінград), Мікалай Варонін (Масква) [13]. Археалагічныя помнікі XI - XII ст. даследавалі вядомыя расейскія археолагі архітэктуры Мікалай Варонін, Міхал Каргер, Павал Рапапорт і беларускі археолаг Алег Трусаў [14].
Спецыфікай нашага рэгіёну Еўропы з'яўляецца вельмі абмежаваная колькасць пісьмовых крыніцаў з перыяду сярэднявечча. Амаль усе яны наратыўныя - летапісы і хронікі. Ва усходнеславянскіх дзяржавах яшчэ ў XIII - XIV ст. не існаваў звычай складанне пісьмовых актаў. У Вялікім Княстве Літоўскім, галоўнай часткай якога была Беларусь, пісаныя юрыдычныя акты ў большай колькасці з'яўляюцца толькі пад канец XV ст. Не захаваліся таксама ўласна беларускія летапісы XI - XIII ст., менавіта полацкі і наваградскі. Інфармацыя пра гарады Беларусі, змешчаная ў летапісах суседніх краінаў, вельмі фрагментарная і толькі ў выключных выпадках змяшчае якія-небудзь дэталі. Па гэтай прычыне роля археалогіі ў даследаванні мінулага беларускіх гарадоў аказалася выключна важнай. У прыватнасці, археалагічныя даследаванні дазволілі ўдакладніць час узнікнення паасобных гарадскіх паселішчаў. Напрыклад, першая ўзгадка ў пісьмовых крыніцах пра гарады басейна Нёмана - Наваградак, Слонім, Ваўкавыск і інш. адносіцца да XIII ст., аднак археолагі вызначылі іх пачаткі на канец X ст.
Характэрнай рысай пасляваеннай беларускай гарадской археалогіі была адсутнасць тэарэтычных і сінтэтычных працаў. Беларускія археолагі пераважна здабывалі артэфакты і праводзілі іх першапачатковы аналіз - класіфікацыю і рабілі пачатковыя высновы (класіфікацыя сабраных калекцый, пра час узнікнення паселішча, яго тапаграфію і да т.п.). Беларуская гарадская археалогія па сутнасці была дастаўцам эмпірычнага матэрыялу для прадстаўнікоў галоўных навуковых асяродкаў у Маскве і Пецярбурзе (дзе працавалі таксама беларусы).
Расейскія археолагі апрацавалі археалагічна-тапаграфічныя крытэрыі дэфініцыі усходнеславянскага сярэднявечнага гораду. Прыкметы ранняга рускага гораду (IX - першая палова X ст.): 1. умацаванае паселішча, большае за іншыя ў наваколлі, складалася з двух частак - дзядзінцу (град) і вакольнага гораду (рамесна-гандлёвы пасад). Вакольны горад пачаткова мог быць неўмацаваным; 2. выкананне адміністрацыйнай функцыі (палітычнай і вайсковай); 3. Галоўны занятак жыхароў - рамяство і гандаль [15].
Вядомы беларускі археолаг Георгі Штыхаў мадыфікаваў гэтую дэфініцыю адносна беларускіх гарадоў. Для адрознення горада ад вёскі ён прапанаваў наступныя прыкметы: выкананне праз паселішча (вядомае з летапісаў) функцыі цэнтру пэўнай ваколіцы; наяўнасць сістэмы дзядзінец - пасад (рамесна-гандлёвае паселішча), у якім паверхня пасаду павінна быць большая чым памеры дзядзінца; рамесна-гандлёвыя заняткі значнай часткі жыхароў [1; 85]. Фактычна, гэтыя дзве функцыя амаль ідэнтычныя. Часам бывае цяжка вызначыць памеры сярэднявечнага пасаду, асабліва ў горадзе, які сёння актыўна функцыянуе. У працэсе даследаванняў практычнай прыкметай гораду для археолагаў з'яўляецца наяўнасць у культурным слоі значнай колькасці фрагментаў шкляных бранзалетаў.
Археолагам удалося выявіць некаторыя спецыфічныя рысы матэрыяльнай культуры беларускіх гарадоў, напрыклад, найбольшая канцэнтрацыя ў параўнанні з іншымі ўсходнеславянскімі землямі шахматных фігурак [16; 70, 118]. Важнай асаблівасцю культурнага слою беларускіх гарадоў з'яўляецца выдатныя кансервацыйныя ўласцівасці культурных слаёў сярэднявечча. Амаль ва ўсіх гарадах, галоўным чынам, на дзядзінцы ці вакольным горадзе археолагі адкрылі шматметровыя слаі XI - XVI ст. драўляных канструкцый (будынкаў і вулічных насцілаў), сабралі агромністую калекцыю рамесных вырабаў з арганічных матэрыялаў (косці, скуры, дрэва) і насенне розных раслін. На такіх аб'ектах культурны слой дзеліцца на будаўнічыя ўзроўні - ярусы - комплексы сінхронных драўляных канструкцый. Добрыя вынікі давалі датаванні будаўнічых ярусаў (і ўсіх знойдзеных на іх рэчаў) з дапамогай дэндрахраналагічнага метаду, які дазваляе вызначыць год, у які дрэва было спілаванае ці ссечанае. У Берасце створаны ўнікальны археалагічны музей "Старажытнае Берасце". Над фрагментам адкапанага драўлянага гораду XIII ст. (зрубы будынкаў захаваліся на вышыню да 12 вянцоў) быў збудаваны павільён, у якім змешчаная таксама экспазіцыя здабытых археолагамі артэфактаў.
У выніку шматгадовых даследаванняў археолагам удалося высветліць генезіс беларускіх гарадоў (паходзяць галоўным чынам ад абарончых паселішчаў славянаў ад часу іх рассялення па тэрыторыі Беларусі ў VIII - IX ст.) і агульны характар гарадской матэрыяльнай культуры XI - XIII ст. Таксама вывучаныя этапы тапаграфічнага развіцця паасобных гарадоў, мясцовыя архітэктурныя школы XI - XII ст., вызначаная прыблізная колькасць жыхароў. Самы вялікі горад Полацак налічваў каля 7 тыс. жыхароў, у іншых жыло ад некалькіх сотняў да некалькіх тысяч чалавек [17; 171]. Галоўная выснова - матэрыяльная культура беларускіх гарадоў была вельмі блізкай да гарадоў іншых усходнеславянскіх земляў і развівалася пад выразным уплывам візантыйскай культуры.
Да 70-х гадоў XX ст. археолагаў, якія вялі раскопкі ў гарадах, не цікавілі "познія" культурныя слаі, менавіта з XV - XVII ст. Вывучаліся амаль выключна наслаенні з ранейшых часоў - X - XIV ст. Верхнія (часамі шматметровыя) напластаванні часта выдаляліся з дапамогай бульдозера. Пакідаліся толькі "познія" архітэктурныя помнікі.
З паловы 70-х гадоў на Беларусі пачаліся спецыяльныя археалагічныя даследаванні перыяду XV - XVIII ст., у першую чаргу ў гарадах і мястэчках. Археалогія позняга сярэднявечча і новага часу актыўна развівалася на Беларусі ў 80-я гады і акрамя чыста навуковых задач выконвала грамадскую функцыю, менавіта абвяргала стэрэатып савецкай гістарыяграфіі пра шматвяковае культурнае адзінства Беларусі з Расеяй. Здабытыя археолагамі ў беларускіх гарадах артэфакты выразна сведчылі, што побытавая матэрыяльная культура Беларусі ў XIV - XVIII ст. моцна адрознівалася ад Маскоўскай Русі, але была вельмі падобнай да краінаў Сярэдне-Усходняй Еўропы. У часы СССР пра гэта нельга было казаць і пісаць адкрыта, таму беларускія археолагі пачалі публікацыю шматлікіх атрыбутаў матэрыяльнай культуры, адначасова паказваючы іх аналогіі ў іншых еўрапейскіх краінах. Найбольш красамоўным у гэтым сэнсе былі публікацыі матэрыялаў з даследаванняў архітэктурных помнікаў, распачатыя кніжкай Міхала Ткачова "Замкі Беларусі" ў 1977 г. [18] Публікацыі вынікаў археалагічных даследаванняў замкаў, палацаў, касцёлаў, цэркваў (у тым ліку іх рэканструкцыі) сведчылі, што гэта помнікі еўрапейскай архітэктуры (гатычныя, рэнесансавыя, барочныя) і маюць мала агульнага з архітэктурай Маскоўскай дзяржавы.
У 80-я гады XX ст. ужо цэлая група археолагаў займалася перыядам XIV - XVII ст. - праводзіла палявыя даследаванні, бараніла дысертацыі, публікавала кнігі [19]. Актыўныя археалагічныя даследаванні, найперш гарадоў, дазволілі рэканструяваць працэс змены цывілізацыйнай арыентацыі Беларусі з візантыйскага гістарычна-культурнага арэалу на заходнееўрапейскі. Гэты працэс распачаўся ў XIII ст. і ягонай першай заўважальнай праявай было з'яўленне на захадзе краіны гатычных абарончых вежаў г.зв. валынскага тыпу ў Берасці, Гародні, Наваградку, Камянцу (Белая Вежа, ад якой паходзіць назва Белавежскай пушчы). Потым з'явіліся новыя еўрапейскія катэгорыі матэрыяльнай культуры: кафля, гатычная цэгла, дахоўка, розныя віды ўзбраення і г.д. Ад канца XIV ст. пачала змяняцца тапаграфічная структура беларускіх гарадоў (з'явіўся новы цэнтр - гандлёвая плошча з ратушай). Адначасова пераймаліся еўрапейскія ўзоры арганізацыі грамадскага жыцця (магдэбургскае права, новы адміністрацыйны падзел і г.д.) і ідэалогія (каталіцызм як упрывілеяваная канфесія ў Вялікім Княстве Літоўскім ад 1387 г.). Археалогія дапамагла знайсці несумненныя доказы прыналежнасці Беларусі да кола краінаў Сярэдне-Усходняй Еўропы, пачынаючы ад XIII ст.
Археалагічныя даследаванні паказалі, што гарады Беларусі перажылі агульнаеўрапейскі крызіс XIV ст. Прыблізна ад сярэдзіны XIV ст. значна зменшылася тэрыторыя гарадоў, адбываўся рэгрэс матэрыяльнай культуры, сур'ёзна пагоршылася якасць рамесных вырабаў. Крызіс быў пераадолены толькі ў другой палове XV ст. - зноў пачала разрастацца гарадская тэрыторыя, з'явіліся новыя катэгорыі матэрыяльнай культуры, распачалося актыўнае замкавае і палацавае будаўніцтва.
Пасля 1990 г. (атрыманне Беларуссю незалежнасці) для археалагічнай навукі надышоў нялёгкі час. Недакончаная грамадская і гаспадарчая трансфармацыя, перманентны эканамічны крызіс выклікалі сур'ёзнае абмежаванне ў фінансаванні навукі, у тым ліку археалагічных даследаванняў.
Па прычыне недахопу фінансавых сродкаў і агульнага крызісу археалагічнай навукі (найбольш відочная ягоная праява - скарачэнне кадраў) сёння праводзяцца амаль выключна выратавальныя раскопкі, фінансаваныя праз будаўнічых інвестараў. Сур'ёзнай праблемай з'яўляецца парушэнне мясцовымі ўладамі заканадаўства ў справе аховы гістарычных і археалагічных помнікаў.
На жаль, сённяшняя ўлада на Беларусі лічыць ўпарадкаванне гістарычных гарадоў сродкам прапаганды паспяховасці свайго кіраўніцтва. Г.зв. "рэканструкцыі" гістарычных цэнтраў гарадоў часта праводзяцца без кансультацыі з гісторыкамі і археолагамі і маюць мэтай здабыванне хуткіх візуальных эфектаў. Таму замест аднаўлення бурацца старыя будынкі, у ахоўных археалагічных зонах праводзяцца земляныя работы без археолагаў, або толькі з іх намінальным удзелам. У Менску былі выкінутыя на сметнік (і потым не знойдзеныя) шматтысячныя калекцыі з раскопак гораду, якія збіраліся на працягу апошніх некалькі дзесяткаў гадоў.
Найбольш красамоўным выпадкам з'яўляецца "рэканструкцыя" гістарычнага цэнтру Гародні (вясна 2006 г.), дзе ў ходзе перапланіроўкі галоўнай плошчы (сфармавалася ў XIV - XV ст.) было знішчана каля 3000 квадратных метраў культурнага слою XIII - XVIII ст. Пратэсты гісторыкаў і мясцовай інтэлігенцыі былі безвыніковымі.
На сённяшні дзень можна канстатаваць крызіс беларускай гарадской археалогіі, які выяўляецца ў адыходзе ад сістэмнасці ў арганізацыі даследаванняў, зніжэнні актыўнасці навуковай працы і змяншэнні колькасці публікацый. Аднак галоўная праблема - ратаванне аб'екту даследаванняў - сярэднявечных культурных наслаенняў, якія нішчацца ў працэсе "рэканструкцый" гістарычных цэнтраў гарадоў Беларусі.
Спіс крыніц і літаратуры
1. Белорусская археология: Достижения археологов за годы Советской власти. − Минск: Наука и техника, 1987. − С. 80.
2. Алексеев, Л.В. Археология и краеведение Беларуси XVI в. - 30-е годы XX в. / Л.В.Алексеев. − Минск, Беларуская навука, 1996. − С. 14.
3. Воронин, Н.Н. К истории полоцкого зодчества XII в., "Краткие сообщения Института археологии Академии Наук СССР" / Н.Н.Воронин. − Москва, 1962. − Вып. 87. − С. 102.
4. Павлинов, А.М. Древние храмы Витебска и Полоцка, Труды IX археологического съезда / А.М.Павлинов. − Москва, 1895. − Т. 1. − С. 1-18.
5. Трусов, О.А. Памятники монументального зодчества Белоруссии XI - XVII вв.: Архитект.-археологический анализ / О.А.Трусов. − Минск: Наука и техника, 1988. − С. 26.
6. Описание поездки в Пинск членами комитета в августе 1909 г. // Минская старина. − Т. 2. − С. 256.
7. Шчакаціхін, М. Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва, Менск 1928 (новае выданне / М.Шчакаціхін. − Мінск: Навука і тэхніка, 1993; Хозеров, И. Белорусское и смоленское зодчество XI - XIII вв. / И.Хозеров. − Минск: Навука і тэхніка, 1994.
8. Jodkowski, J. Grodno wczesnośredniowieczne w światle prac wykopaliskowych, dokonanych na Królewskim Zamku Starym w Grodnie w latach 1932 i 1933 // Przęgląd historyczno-wojskowy. − Warszawa, 1934. − T. 7. − Z.1. − S. 99 - 115; Durczewski Z. Stary zamek w Grodnie w świetle wykopalisk, dokonanych w latach 1937 - 1938. − Grodno, 1939.
9. Чернявский, И. Пречистенская церковь 12 в. в Гродно [в:] Древнерусское государство и славяне / И.Чернявский. − Минск, 1983. − С. 119-121; Краўцэвіч, А. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV - XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой / А.Краўцэвіч. − Мінск: Навука і тэхніка, 1991; Зверуго, Я. Древний Волковыск (X - XIV вв.) / Я.Зверуго. − Минск, 1975.
10. Lorenz, S. Konserwacja ruin zamków w wileńszczyźnie i nowogrodczyźnie, "Ochrona zabytków sztuki". − Warszawa, 1930/1931. − Z. 1-4. − S. 161-179.
11. Алексеев, Л. Полоцкая земля (очерки истории северной Белоруссии) в IX - XIII вв. / Л.Алексеев. − Москва: Наука, 1966; Алексеев, Л. Смоленская земля в IX - XIII вв. / Л.Алексеев // Очерки истории Смоленщины и Восточной Белоруссии. − Москва: Наука, 1980; Штыхов, Г. Древний Полоцк (IX - XIII вв.) / Г.Штыхов. − Минск: Наука и техника, 1975; Штыхов, Г. Города Полоцкой земли (IX - XIII вв.) / Г.Штыхов. − Минск: Наука и техника, 1978; Загорульский, Э. Возникновение Минска / Э.Загорульский. − Минск: Издат-во БГУ, 1982; Заяц, Ю. Заславль в эпоху феодализма / Ю.Заяц. − Минск: Наука и техника, 1995; Бубенько, Т. Средневековый Витебск. Посад - Нижний замок (X - первая половина XIV вв.) / Т.Бубенько. − Витебск: Издат-во ВГУ, 2004.
12. Лысенко, П. Города Туровской земли / П.Лысенко. − Минск: Наука и техника, 1974; Лысенко, П. Берестье / П.Лысенко. − Минск: Наука и техника, 1985; Лысенко, П. Древний Пинск. XI - XIII вв. / П.Лысенко. − Минск: БелАДИ, 1997.
13. Воронин, Н. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932 - 1949 гг.) / Н.Воронин. − Москва: Издат-во Академии Наук СССР, 1954; Гуревич, Ф. Древний Новогрудок / Ф.Гуревич. − Ленинград: Наука, 1981; Гурэвіч, Ф. Летапісны Новгородок (Старажытнарускі Наваградак) / Ф.Гурэвіч. − Санкт-Пецярбург, Агенство "РДК-принт", 2003; Зверуго, Я. Древний Волковыск (X-XIV вв.) / Я.Зверуго. − Минск, 1975.
14. Каргер, М. Новый памятник зодчества XII в в Турове / М.Каргер // Краткие сообщения Института археологии АН СССР. − Вып. 100, 1965; Каргер, М. К вопросу о памятниках зодчества XII в. в Волковыске [в:] Славяне и Русь / М.Каргер. − Москва, 1968; Каргер, М. Раскопки церкви Бориса и Глеба в Новогрудке / М.Каргер // Краткие сообщения Института археологии АН СССР. − Вып. 150, 1963; Раппопорт, П. Русская архитектура X-XIII вв. / П.Раппопорт. − Ленинград: Наука, 1982. − С. 81-104; Трусов, О.А. Памятники монументального зодчества Белоруссии XI - XVII вв.: Архитект.-археологический анализ / О.А.Трусов. − Минск: Наука и техника, 1988; Трусов, О.А. Манументальнае дойлідства Беларусі XI - VIII стст. Гісторыя будаўнічай тэхнікі / О.А.Трусов. − Мінск: ТАА "Лекцыя", 2001.
15. Седов, В. Начало городов на Руси [в:] Труды V международного конгресса славянской археологии / В.Седов. − Т. 1. − Вып. 1. − Москва, 1987. − С. 12-31.
16. Линднер, И. Шахматы на Руси / И.Линдер. − Москва: Наука, 1975.
17. Археалогія Беларусі, т. 3. Сярэдневяковы перыяд (IX - XIII стст.). − Мінск: Беларуская навука, 2000.
18. Ткачоў, М. Замкі Беларусі (XIII - XVII ст.) / М.Ткачоў. − Мінск: Полымя, 1977.
19. Левко, О. Витебск XIV - XVIII вв.: (Стратиграфия, хронология, социал.-ист. топография и технология пр-в) / О.Левко. − Минск: Наука и техника, 1984; Краўцэвіч, А. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV - XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой / А.Кращцэвич. − Мінск: Навука і тэхніка, 1991; Краўцэвіч, А. Стары Мір, Навука і тэхніка / А.Краўцэвіч, Г.Якшук. − Мінск, 1993; Трусаў, А. Стары замак у Гродне XI-XVIII стст. / А.Трусаў, В.Собаль, Н.Задновіч. − Мінск: Навука і тэхніка, 1993; Здановіч, Н. Беларуская паліваная кераміка XI-XVIII стст. / Н.Здановіч, А.Трусаў. − Мінск: Навука і тэхніка, 1993; Здановіч, Н. Матэрыяльная культура Міра і Мірскага замка / Н.Здановіч, А.Краўцэвіч, А.Трусаў. − Мінск: Навука і тэхніка, 1994; Ганецкая, І. Маёліка на Беларусі ў XI - XVIII стст. / І.Ганецкая. − Мінск: Навука і тэхніка, 1995; Марзалюк, І. Магілёў у XII - XVIII стст. Людзі і рэчы / І.Марзалюк. − Мінск: Веды, 1998; Тарасаў, С. Полацк IX - XVII стст.:гісторыя і тапаграфія / С.Тарасаў. − Мінск: Беларуская навука, 2001; Мяцельскі, А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. Нарыс горада ад старажыт. часоў да канца XVIII ст. / А.Мяцельскі. − Мінск: Беларуская навука, 2003.
Краўцэвіч Аляксандар Канстанцінавіч, доктар гістарычных навук, рэдактар часопіса "Гістарычны Альманах". Даследуе гісторыю ВКЛ. Асноўныя працы: "Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV - XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой" (Мінск, 1991), "Стары Мір" (сааўтар Якшук Г.М., Мінск, 1993), "Матэрыяльная культура Міра і Мірскага замка" (сааўтары Здановіч Н.І., Трусаў А.А., Мінск, 1994), "Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага" (Мінск, 1998), "Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага" (2-е выданне, Жэшаў, 2000), "Powstanie Wielkiego Księstwa Litewskiego" (Беласток, 2003), "Міндаўг-Mindauh: Пачатак гаспадарства: нарыс" (Мінск, 2005).
УДК: [904:711.424+94] (476.1-21) «08/12»
Леонид Колединский (Минск, Беларусь)
АРХЕОЛОГИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ О РАННЕМ, ДОЛЕТОПИСНОМ ПЕРИОДЕ ИСТОРИИ КОПЫЛЯ (ІХ - ХІІІ вв.)
*
Статья посвящена одному из древних городов Беларуси - Копылю, расположенному в 120 км к юго-западу от Минска. В письменных источниках Копыль впервые упоминается в 1274 году. Археологические материалы, полученные во время раскопок автором статьи, свидетельствуют о зарождении города уже в ІХ - Х вв., позволяют выделить два этапа в долетописный период его истории: раннегородской, Х - ХІ вв., и развитого города, ХІІ - ХІІІ вв. В статье рассматриваются топография памятника, его оборонительные сооружения, торговые связи с Византией, Скандинавией, Южнорусскими землями. Делается вывод, что Копыль в ХІІ - ХІІІ вв. можно отнести к «городам средней руки», таким как Слуцк, Клецк и другие.
Под ранним, долетописным периодом истории Копыля мы понимаем тот период его истории, который приходится на период его зарождения как города, т.е. ІХ-Х вв. и до его первого упоминания в летописях в 1274 г.
Археологические источники, проливающие свет на освещение этого периода были добыты во время наших археологических исследований на памятниках археологии в Копыле и его округе. Центральное и главное место в этой группе памятников занимает копыльское городище, известное у местного населения под названием «Замковая гора». Городище расположено на ледниковым останце, в центре современного Копыля, возвышающегося над долиной р. Каменки - притока р. Мажи на 14-15 м. Относительно правильная, эллипсовидная в плане форма городища предполагает допустить мысль об искусственной подправке ледникового останца. Городище имеет высокие и крутые склоны, крутизна которых составляет от 35 о до 60-70 о. Площадка городища чашевидной формы, плавно понижающаяся к центру и слегка наклоненная к западу, площадью 0,3-0,35 га, плотно задернована. По счастливой случайности, техногенные и урбанизационные процессы последних десятилетий обошли стороной этот памятник [3], посему он неплохо сохранился до наших дней. Лишь его западный склон, обращенный к р. Каменке был немного подрезан в 1925 г., когда бралась земля для дамбы, по которой ныне проходит главная магистраль Копыля - ул. Партизанская (ил. 1).
С восточной стороны городище полукольцом охватывает поселение: посад - окольный город площадью приблизительно в 1,5-2 га, отделяясь от городища рвом. Еще далее на восток от этого поселения располагается городской некрополь, насчитывающий 18 курганных насыпей, которых в прежние времена было куда больше. Следы поселения ХІ-ХІІІ вв. можно проследить и на противоположном от городища берегу р. Каменки, где на склонах второй надпойменной террасы в обнажениях культурного слоя иногда встречается керамика этого времени. В ближайшей округе Копыля сохранились курганы: два из них в 1 км на север от городища, на правобережье р. Каменки, в урочище Грабовый гай, десятка полтора курганов есть на выезде из города по дороге на д. Грозово, около двух десятков курганов было и на выезде из Копыля в д. Якубовичи (ил. 2).
В научный оборот копыльское городище вошло в 70-е гг. ХІХ в. [28, 486]. В 1912 г. его осматривал И. Сербов. Сведения о Замковой горе и легенды, связанные с ней, оставили на страницах периодики прошлого века Ф.М. Чернышевич, С.А. Петрович и др. Вошли эти сведения и в Опросные листы Наркомпроса БССР.
В 1961 г. копыльское городище обследовал П.Ф. Лысенко. Им высказана мысль о «существовании здесь поселения древнерусского времени» [12, 173-174] [4]. В 1979 и 1985 г. памятник обследовал М.Ф. Гурин. Ему принадлежит суждение, что городище это позднее, XVI-XVIII вв. Раннее поселение, под названием Копыль, по мысли автора, следует искать у д. Старый Копыль, расположенной в 5 км на север от современного Копыля [5, 183] [5]. Раскопочных работ эти исследователи на городище не проводили. Небольшие раскопки и наблюдения за земляными работами проводились на городском некрополе и на территории местечка Копыль, расположенного на правобережье р. Каменки. Так, в середине прошлого века курганы раскапывались местным учителем Б.К. Богдановичем, а в 1961 г. - В.В. Седовым. Найдены лепная и гончарная керамика (один сосуд Х в. целой формы), пастовая бусина, шиферное пряслице и металлическое изделие неопределимого назначения. Обряд погребений - кремация и ингумация [5, 60, 18: 19]. Подъемные материалы из строительных котлованов с правобережья р. Каменки и разрушаемых сельхозработами курганов рассматривали на страницах местной периодики В.М. Малюкевич и А.К. Кравцевич [15; 16; 1].
Планомерные и широкомасштабные раскопки проведены автором данной публикации в 1996-1999, 2005 и 2007 гг. Объектами изучения были площадка, вал и ров городища, площадка, вал и ров окольного города, курганы в Копыле и его округе. Вскрытая раскопками площадь составляет 675 кв.м при средней мощности слоя 1 м. Курганов раскопано четыре. Кроме того фиксировались обнажения культурного слоя и на правобережье р. Каменки - местечка Копыль. Коллекция индивидуальных находок насчитывает 1042 единицы, из коих Х-ХІІІ вв. около половины. Результаты наших раскопок озвучены на научных конференциях, отражены в десятках научных и научно-популярных публикациях, выставлены в экспозиции или хранятся в фондах Копыльского краеведческого музея. Общий объем отчетов о полевых работах в Копыле составляет более 40 авторских листов.
Материалы археологических исследований позволили в общих чертах реконструировать исторический путь развития Копыля на протяжении его четырехсотлетнего периода, т.е. от Х и до XIV в.
1-й этап, ІХ-ХІ вв. догородской и раннегородской. На этом этапе, возможно уже в конце ІХ в. на территорию будущего Копыля проникают носители культуры Лука-Райковецкая. В курганах с трупосожжением, на окольном городе и во рву, опоясывающего городище, встречается лепная гладкостенная керамика, у которой венчик плавно отогнут наружу, иногда имеет с внешней стороны небольшое утолщение. Эту керамику, по-видимому, можно отнести к ІХ в. На стенках раннегончарной керамики - Х в., иногда встречается декор в виде ленты с елочным орнаментом, под которым находятся четырехрядные волнистые линии, образующие восьмерку. Аналогичный этому орнамент встречался на керамике Х в. с поселения Менка [26, 26: 9]. Среди керамического материала этой поры встречена довольно редкая находка - днище глиняной сковороды, внутренняя поверхность которого покрыта рифлением. Аналогичная ей находка тоже известна на поселении Менка, где она относится к Х в. [26, 67, 26: 6]. Из датирующих находок Х-ХІ вв. отметим находки железных подковообразных фибул. Они встречены на замчище, окольном городе и в курганах. В Новгороде такие фибулы датируются Х-ХІ вв. [9, 106]. Встречены такие фибулы и в соседнем для Копыля памятнике - Клецке [20, 23-27]. Кроме того, на посаде, в культурном слое под валом и на городище найдены стеклянные желтые и синие бусы: ребристая, дисковидная, полосатая, лимонка - многочастная пронизка, полихромная, которые имеют широкую датировку от Х до ХІІІ в. [6]
Керамика ХІ в. тонкостенная, с характерным для этого времени наружным выступом (манжетом, карнизиком) по внешнему краю венчика или немного ниже. Декор ее прост - рифления по плечикам сосуда частыми или редкими линиями. В большом количестве она выявлена на посаде в 2007 г. при расчистке жилища, где на площади менее чем 8 кв.м ее было собрано 758 фрагментов, из которых венчиков - 52. Встречается она и в насыпи курганов городского некрополя. На городище ее почти не найдено. На южнорусских памятниках керамика такого облика датируется Х - началом ХІ в. На памятниках Беларуси ее относят к ХІ в. [13, 326, 231: 3а, 3в; 27, 14; 23, 48-60; 4, 76; 14, табл. 16].
Подссумируем данные этих источников. В конце ІХ - начале Х в. пришлое население - дреговичи заняли территорию сопредельную с городищем, которое в раннем железном веке занимали носители культуры штрихованной керамики: на городище найдены фрагменты посуды этого времени и глиняные пряслица. Именно на этой территории, а не на городище, прослеживается слой Х-ХІ вв. толщиной до 40-50 см. К Х-ХІ вв. относятся большинство курганов городского некрополя с обрядом кремация. Инвентарь погребений крайне беден: фрагменты посуды, немногочисленные ординарные украшения - подвески, фибулы. Городище в ІХ-Х вв. скорее всего использовалось как святилище - капище. Культурный слой этого времени на нем отсутствует, а материал этого периода редок. Вероятнее всего, функциональное предназначение этого памятника в ІХ-Х вв. и явилось причиной образования урбатопонима Копыль от капища, копище, копь. В пользу нашей гипотезы могут свидетельствовать легендарные предания (сокрытое чародейкой в недрах Замковой горы озера) и памятник природы - крыничка, ключ которой бьет из-под Замковой горы, почитаемой местным населением [7, 268-269].
По-видимому, где-то в конце Х - начале ХІ в. на копыльском городище обосновывается детинец раннефеодального Копыля, где мог проживать князь, либо его наместник. В этот же период, здесь, судя по находкам скандинавского происхождения, могла проживать и небольшая группа варягов (дружинники или купцы - ?). Чем представлены эти находки?
Каменная шашка полусферической формы высотой 12 мм и диаметром в основании 19 мм. Аналогичные ей предметы известны по раскопкам в Скандинавии, встречаются на памятниках Древней Руси [11, 85-102].
Накладка на кожаную основу оголовья коня - медная пластина размерами 47Х14 мм, толщиной 2 мм, плавно заостренная к низу. Лицевая поверхность ее орнаментирована в стиле Борре: рельефное изображение геометрических фигур в сочетании с изображением головы зверя в нижней части пластины, расположенной в горизонтальной проекции [24, 154]. Поверхность орнамента была покрыта позолотой, в качестве амальголизатора применена ртуть [7]. Подобные этому наконечники известны в курганах Швеции и Норвегии [17, 49-57], встречаются на памятниках Древней Руси, например в Гнездове и Белоозеро [18, 60].
Часть ребра (шириной более 3 см, сохранившегося на длину до 15 см) животного, на котором вырезано стилизованное изображение воина. Размеры рисунка 57Х13-20 мм. Вооружение воина составляют шлем норманнского типа и щит миндалевидной формы. Последний был на вооружении в странах Западной Европы в ХІ в. [22, 142, 3: 1]. Эту находку можно поставить в один ряд с артефактами из раскопок городища Масковичи, где костей с изображениями людей, бытовых сцен и с надписями - рунами выявлено более сотни [2, 185-216; 3, 79-82, рис. 36, 38]. По-видимому, к предметам скандинавского происхождения можно отнести и лодочную (корабельную?) заклёпку длиной 62 мм, найденную во рву детинца (ил. 3).
Артефакты скандинавского происхождения с копыльского городища, по-видимому, можно было бы рассматривать сквозь призму торговых контактов в Припятско-Неманском междуречье Х-ХІ вв. и в купе с находками из клада, выявленного в 1959 г. у д. Дегтяны Копыльского р-на [21, 311-327]. Но это уже вопрос отдельной темы.
2-й этап, ХІІ-ХІІІ вв., можно назвать периодом развитого города. Происходят качественные изменения в топоструктуре Копыля. Вокруг посада возводятся укрепления - вал и ров. Посад приобретает статус окольного города.
Ров окольного города был вырыт на глубину до 3 м и на ширину около 11 м. Форма рва треугольная со скругленным дном. Уклон стен 32-37 о, угол дна рва - 102 о. Оборонительный вал окольного города шириной 14 м сохранился на высоту 2,5 м. Общая длина препятствия (расстояние от гребня вала по его склону до дна рва) составляла 7,5-8 м. Насыпь вала перекрыла напластования Х-ХІ вв. В самой насыпе выявлена керамика ХІІ-ХІІІ вв. По-видимому, оборонительные сооружения вокруг посада возникли в начале ХІІ в.
Оборонительный вал детинца шириной 16-18 м сохранился на высоту 2,5-3 м. Периметр его по гребню 280 м. Вал неоднократно ремонтировался - в профиле видны подсыпки. Ров детинца шириной 20 м достигал глубины 3 м. Форма рва треугольная, с неправильными боковыми гранями и с подкругленным дном. Ров, скорее всего, был сухим. Стоявшая во рву вода - свидетельством тому осадочные породы на материке, по заключению специалистов из Института геохимии и геофизики была явлением сезонным. Общая длина препятствия для детинца составляла 21 м. С учетом высоты частокола она могла быть 23-24 м.
Культурный слой ХІІ-ХІІІ вв. на площадке детинца имеет толщину от 30 до 50 см и выделяется более темным окрасом в общей стратиграфии памятника. Напластования этого времени на окольном городе под насыпью вала и на отдалении от городища в 40 м к югу, где нами в 2007 г. был заложен раскоп [6, 246-256] не выявлены. Возможно, поселение этого времени следует искать поближе к детинцу. В тоже время, нашими наблюдениями и моих коллег отмечаются находки керамики ХІІ-ХІІІ вв. (а возможно и более раннего времени) на противоположном от городища берегу р. Каменки на второй надпойменной террасе, что допускает предполагать (до проведения раскопок) наличие здесь предградья.
Материальная культура Копыля этого периода однотипна абсолютному большинству древнерусских городских памятников. Материалы раскопок представляют весь (или почти весь) спектр виталитивной культуры населения, украшений и предметов вооружения, представляют данные о хозяйстве: ремесле, земледелии, животноводства, промыслах, торговле. Последнюю презентуют находки, происхождение которых - Византия, Средняя Азия, Южнорусские земли, Западная Европа. Среди находок отметим лишь эксклюзивные: золотая подвеска от головного убора (?), серебряный нательный крестик, латунный перстень со щитком, где помещено изображение кринов, обоймица на кожаные ножны сабли, навершие шлема, наконечник копья ланцетовидного типа, писало, цельностальной хирургический нож, пчелиные соты (ил. 3).
К сожалению, очень мало материала о домостроительстве Копыля этой поры. Но некоторые находки проливают свет и на эту сторону жизни его населения. Собрано более двух десятков кусков глиняной обмазки стен, на боковых гранях которых отчетливо видны остатки древесины. Это позволяет видеть дома того времени срубными, наземными жилищами, пазы стен которых промазывались глиной. Подобное явление отмечалось нами и на Верхнем замке Витебска, известно и по другим памятникам.
В целом, Копыль ХІІ-ХІІІ вв. можно охарактеризовать как «город средней руки», таких как например Слуцк и Клецк [8, 134-139; 19] с развитой системой хозяйства, устойчивыми торговыми связями, развитой топоструктурой, где помимо детинца, окольного города, некрополя и сельской округи, возможно было еще и предградье. В 1274 г. Копыль попадет на страницы Галицко-Волынской летописи. Следующая запись о нем появится лишь спустя 120 лет. Начнется новый этап его истории - частновладельческого замка Великого княжества Литовского, с весьма интересными находками из слоя XIV-XVIII вв., с яркими, порой драматическими, страницами его прошлого. Но эта тема уже отдельного доклада.
* Ілюстрацыі да артыкулу Л.Калядзінскага змешчаныя ў Дадатку 1.
Список источников и литературы
1. Гурыновіч, У. Гістарычным знаходкам сем стагоддзяў / У.Гурыновіч // Слава працы. - 1986. - 29 сакавіка.
2. Дучиц, Л.В. Надписи и знаки на костях с городища Масковичи (северо-западная Белоруссия) / Л.В. Дучиц, Е.А. Мельникова // Древнейшие государства на территории СССР (1980 г.). - М., 1981. - С. 185-216.
3. Дучыц, Л.У. Браслаўскае Паазер'е ў ІХ - XIV стст.: Гісторыка-археалагічны нарыс / Л.У. Дучыц. - Мінск: Навука і тэхніка, 1991. - 120 с., іл.
4. Заяц, Ю.А. Заславль в эпоху феодализма / Ю.А. Заяц. - Минск: Навука і тэхніка, 1995. - 207 с., ил.
5. Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласть / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; рэдкал.: С.В. Марцэлеў (гал. рэд.) [і інш.]. - Мінск: БелСЭ, 1987. - Кн. 1. - 308 с., іл.
6. Калядзінскі, Л.У. Капыль - 2007: вынікі палявых даследаванняў / Л.У. Калядзінскі // ГАЗ. - Мінск: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2009. - № 24. - С. 246-256.
7. Калядзінскі, Л.У. Пра паходжанне назвы Капыль / Л.У. Калядзінскі // МАБ. - Мінск: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2001. - № 3. - С. 268-269.
8. Колединский, Л.В. Городище средневекового Слуцка (предварительные итоги исследований 1985-1986 гг.) / Л.В. Колединский // ГАЗ. - Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 1994. - № 4. - С. 134-139.
9. Колчин, Б.А. Железообрабатывающее ремесло Новгорода Великого / Б.А. Колчин // МИА. - 1959. - № 65. - С. 7-120.
10. Колчин, Б.А. Хронология новгородских древностей / Б.А. Колчин // Новгородский сборник 50 лет раскопок Новгорода. - М.: Наука, 1982. - С. 156-177.
11. Корзухина, Г.Ф. Из истории игр на Руси / Г.Ф. Корзухина // СА. - 1963. - № 4. - С. 85-102.
12. Лысенко, П.Ф. Города Туровской земли / П.Ф. Лысенко. - Минск: Наука и техника, 1974. - 200 с.
13. Лысенко, П.Ф. Берестье / П.Ф. Лысенко. - Минск: Наука и техника, 1985. - 399 с.
14. Малевская, М.В. Керамика западнорусских городов в Х - ХІІІ вв. / М.В. Малевская // Труды ИИМК РАН. - СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского института истории материальной культуры РАН «Нестор-История», 2005. - Т. 7. - 160 с., ил.
15. Малюковіч, Ул. Курганы і Капыль / Ул. Малюковіч // Слава працы. - 1982. - 9 верас.
16. Малюковіч, Ул. Пазнейшая кераміка Капыля / Ул. Малюковіч // Слава працы. - 1979. - 18 верас.
17. Мурашева, В.В. Древнерусские ременные украшения (Х-ХІІІ вв.) / В.В. Мурашева. - М., 2000.
18. Новиков, В.В. Уздечный набор из раскопок С.И. Сергеева в Гнёздово / В.В. Новиков // РА. - 2009. - № 2. - С. 57-67.
19. Пазднякоў, В.С. Клецк Х-XVIII стст.: матэрыяльная і духоўная культура беларускага феадальнага горада / В.С. Пазднякоў. - Мінск: БелНДІДАС, 2008. - 287 с.
20. Пазднякоў, В. Фібулы са старажытнага Клецка / В. Пазднякоў, Т. Бубенька // З глыбі вякоў: Наш край. Гістарычна-культуралагічны зборнік. - Мінск: Беларуская навука, 1997. - Вып. 2. - С. 23-27.
21. Перхавко, В.Б. Западнославянские украшения из Дегтянского клада / В.Б.перхавко // Slovenská archeológia. XXXIII-2. - Bratislava: Vydavatel'stvo slovenskej akadèmie vied, 1985. - C. 311-327.
22. Плавінскі, М.А. Засцерагальнае ўзбраенне ІХ-ХІІІ ст. на тэрыторыі Беларусі / М.А. Плавінскі // ГАЗ. - Мінск: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2001. - № 16. - С. 138-150.
23. Поздняков, В.С. Развитие керамики древнерусского Клецка (Х - ХІІІ вв.) / В.С. Поздняков // Древнерусская керамика. - М.: Ин-т археологии РАН, 1992. - С. 48-60.
24. Роэсдаль, Э. Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Э. Роэсдаль. - СПб., 2001. - 271 с.
25. Седов, В.В. Раскопки курганов в Верхнем Поднепровье / В.В. Седов // КСИА. - 1972. - Вып. 129. - С. 54-60.
26. Штыхов, Г.В. Города Полоцкой земли (ІХ - ХІІІ вв.) / Г.В. Штыхов. - Минск: Наука и техника, 1978. - 160 с., ил.
27. Штыхов, Г.В. Раннекруговая керамика Полоцкой земли Х - ХІ вв. в сравнительном изучении / Г.В. Штыхов // Проблемы изучения древнерусской керамики. Тезисы докладов конференции. - М.: Ин-т археологии АН СССР, 1989. - С. 14.
28. Jun ze Śliwina (A. Kirkor). Zarysy gubernij połnocno i południowozachodnich // Opiekun Domowy. - Warszawa, 1875.
Колединский Леонид Владимирович, (1952 г.р., г.Минск), кандидат исторических наук (1991), доцент(1995). Окончил Белорусский государственный университет (1977). С 1974 по 1995 гг. работал в Институте истории НАН Беларуси. С 1995 г. - в Белорусском государственном педагогическом университете им. М.Танка. Проводил археологические исследования в Витебске, Слуцке, Копыле. Изучает материальную культуру средневековых городов Беларуси. Автор более 400 научных и научно-популярных публикаций по археологии и истории Беларуси.
УДК [947.6 + 947.43] "12/16"
Алег Дзярновіч (Мінск, Беларусь)
ПЯЦЬ СТАГОДДЗЯЎ ЗНОСІН: СПЕЦЫФІКА КОРПУСУ КРЫНІЦ ПА ГІСТОРЫІ АДНОСІН ВІЦЕБСКА І РЫГІ Ў XIII − XVII стст.
Анализируется степень сохранности архивных материалов по истории отношений Витебска и Риги в XIII - XVII вв. Сделан вывод о том, что лучше уцелели эти материалы среди документов бывшего архивного комплекса Moscowitica-Ruthenica Рижского магистрата (теперь хранится в Государственном историческом архиве Латвии). Приведена архивная история комплекса.
Адносіны Віцебска з Рыгай - гэта значная частка гісторыі самога Віцебска, яго гаспадаркі і культуры. Але зносіны Віцебска і Рыгі - гэта таксама частка адносін Беларускага Падзвіння з Балтыкай і ўсяго Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянтамі ды Ганзай. Між тым, на ўзроўні забеспячэння крыніцамі тут узнікаюць праблемы. Cтаражытная віцебская гарадская дакументацыя XIII - XVI стст. не захавалася. Віцебск атрымаў магдэбургскае права досыць позна. Паводле ўласнай просьбы мяшчан, перададзенай праз ваяводу Мікалая Сапегу, кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза 17 сакавіка 1597 г. надаў Віцебску Магдэбургскае права [8, 108, 192-200]. Фонд Віцебскага магістрата перыяду ВКЛ, які ў наш час захоўваюцца ў Нацыянальным Гістарычным Архіве Беларусі пад № 1805, раней у вопісах меў храналогію якраз з улікам даты надання магдэбургіі: 1597-1773 гг. [12, 11]. Ужо ў апошнім даведніку храналогія фонда скарэктавана: 1740-1764 гг. [11, 17]. Пэўнае дачыненне да гарадскога жыцця могуць мець справы судоў Гродскага і Замкавага, але для Віцебска яны захаваліся толькі за перыяд 1712 - 1770 гг. (фонд № 1709) [11, 19]. Праўда, адзін дакумент, прысвечаны «рыжскай» тэматыцы, удалося адшукаць у фондзе Віцебскага земскага суда - гэта «Судовы вырак па скарзе пана Лаўрына Румянчэўскага на пана Мікіту Пыпку за продаж у Рызе на сваю карысць ванчосаў і клепак, абяцаных яму нябожчыкам панам Васілём Румянчэўскім у якасці аплаты грашовага доўгу», які быў актыкаваны 28 мая 1598 г. [9, 201 адв. -202 адв.].
Але сапраўды сітуацыя змяняецца, калі мы возьмем да ўвагі рыжскія архіваліі, а менавіта матэрыялы, вядомыя пад агульнай назвай, як архіўная калекцыя «Moscowitica-Ruthenica». У XIV-XV стст. Рыга была фактычнаю галавою лівонскіх гарадоў, а Рыжская гарадская рада кіравала Полацкімі і Наўгародскімі канторамі нямецкіх купцоў і зносінамі з іншымі ганзейскімі гарадамі. Таму ў Рыжскім магістрацкім архіве адклалася вялікая колькасць знешнепалітычных дакументаў, у тым ліку полацкіх і віцебскіх.
Дакладны час узнікнення архіва Рыжскага магістрата невядомы. Мяркуецца, што фармаванне архіва распачалося хутка пасля ўтварэння магістрату горада Рыгі і ягонай канцылярыі (каля 1226 г.) [7, 49]. Спачатку справаводства знаходзілася ў кампетэнцыі гарадскога натарыуса (гарадскога пісара); завяршэнне працэсу фармавання сталай канцылярыі магістрата адбылося ў XIV ст. [6, 23-24]. Але самі сховішчы дакументаў Рыжскага магістрата сталі называцца «архівам» толькі з 1598 года.
У 1282 г. Рыга далучылася да гандлёвага і палітычнага саюзу паўночна-нямецкіх гарадоў - Ганзы, - і з гэтага моманту важнай функцыяй Рыжскага магістрата стала падтрыманне гаспадарчых і палітычных сувязей з Руссю (у шырокім разуменні, але найперш з Падзвінскімі землямі ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага). Дакументы па гэтых зносінах першапачаткова адкладаліся ў розных структурных частках архіва. Найбольш важныя дакументы (пергаміны арыгіналаў дагавораў) захоўваліся ў спецыяльным памяшканні скарбу Рыжскага магістарта - Kämmerei. Менавіта гэтая частка архіва пазней, у XVII-XVIII ст., стала вядомаю як Унутраны архіў (Inneres Ratsarchiv). Актуальная справаводчая дакументацыя магістрата захоўвалася непасрэдна ў канцылярыі, у тым ліку перапіска Рыгі з гарадамі ВКЛ, асобныя дагаворы (арыгіналы і копіі), пасланні Вялікіх князёў Літоўскіх і іх намеснікаў, копіі найважнейшых дакументаў, што захоўваліся ва Ўнутраным архіве. У другой палове XVIII ст. гэтая частка архіва стала называцца Знешнім архівам (Ausseres Ratsarchiv) [6, 61]. Гістарычна ў Знешнім архіве ўтварыўся аўтаномны аддзел Moscowitica - Ruthenica, назва якога ўпершыню зафіксавана ў вопісе, складзеным у XVII ст. [19; 20; 7, 49].
У 1882 г. матэрыялы Знешняга архіву Рыжскага магістрата былі ўлучаныя ў наваствораны Рыжскі Гарадскі Гістарычны Архіў, які існаваў як самастойная гарадская ўстанова. Гістарычныя назвы аддзелаў архіва былі захаваныя. Ужо пасля ліквідацыі Рыжскага магістрата, у 1890 г. у склад Рыжскага Гарадскога Гістарычнага Архіва ўлады перадалі і матэрыялы Унутранага архіва. Пад час Першай Сусветнай вайны ў верасні-кастрычніку 1915 г. найбольш каштоўныя дакументы комплексу Moscowitica - Ruthenica (128 дакументаў ХІІІ-XVIII ст.) былі вывезеныя (эвакуяваныя) з Рыгі ў Петраград, дзе захоўваліся ў Рукапісным аддзеле Бібліятэкі Акадэміі Навук. Гэтыя дакументы вярнуліся ў Рыгу ў 1927 г. [1, 8]. Таксама матэрыялы комплексу вывозіліся нямецкімі акупацыйнымі ўладамі ў 1944 г. у Чэхію, адкуль яны былі вернутыя ў 1945 г.
У 1919 г. у незалежнай Латвійскай Рэспубліцы быў заснаваны Дзяржаўны Архіў Латвіі. У 1962 г. на базе Дзяржаўнага Архіва Латвіі ў складзе Архіўнага ўпраўлення пры Савеце Міністраў Латвійскай ССР быў утвораны Цэнтральны Дзяржаўны Гістарычны Архіў Латвійскай ССР (ад 1991 г. - Дзяржаўны Гістарычны Архіў Латвіі / Latvijas Valsts Vēstures Arhīvs, далей - LVVA). У тым жа 1962 г. у Цэнтральны Архіў былі перададзеныя калекцыі скасаванага Рыжскага Гарадскога Гістарычнага Архіва. Пры гэтым, як вынікае з параўнаўчага аналізу, была захаваная ўнутраная структура архіву Рыжскага магістрата [13, 24]. Былы Ўнутраны архіў Рыжскага магістрата складае Фонд 8 (1.446 справаў за перыяд 1220-1878 гг.) [15], Знешні архіў Рыжскага магістрата - Фонд 673 (4.059 спраў за 1220 - 1867 гг.) [21]. Але комплекс Moscowitica - Ruthenica як самастойнае структурнае падраздзяленне і адзінка ўліку дакументаў больш не існуе.
Трэба падкрэсліць, што частка дакументаў па зносінах Рыгі, Лівоніі і Ганзы з беларускімі землямі і ВКЛ захоўвалася ва Ўнутраным архіве і ў комплекс Moscowitica - Ruthenica не ўваходзіла. Апошнім часам пашыраецца меркаванне, што збор Moscowitica - Ruthenica варта разглядаць не толькі як некалі аўтаномны аддзел былога Знешняга архіва, але і шырэй - як гістарычны комплекс дакументаў, аб'яднаных тэматычна [7, 50]. У такім разе ў рэканструкцыі комплексу неабходна грунтавацца на дакументах, што цяпер складаюць два фонды - № 673 і № 8. Апроч таго, асобныя дакументы комплексу могуць быць выяўленыя і ў іншых фондах LVVA, куды яны маглі патрапіць выпадкова. Да прыкладу, матэрыялы па зносінах Полацка і Пскова з Рыгай знаходзяцца ў фондзе "Калегія ландратаў Ліфляндыі" [18].
Найбольш шматлікія ў Знешнім архіве Рыжскага магістрата матэрыялы XV ст. Уяўляецца, што гэта звязана не толькі з павелічэннем знешнегандлёвых і знешнепалітычных кантактаў, але таксама з рэарганізацыяй архіўнай справы ў самой Рызе. Ужо ў XVI ст. былі складзеныя першыя вопісы дакументаў Унутранага архіву (1507 г.) [16], а таксама матэрыялаў, якія пазней утварылі аддзел Moscowitica - Ruthenica Знешняга архіву (1599 г.) [17]. Параўнаўшы вопіс 1599 г. з пазнейшымі апісаннямі XVIII ст. [22], Г.Л.Харашкевіч прыйшла да высновы, што на працягу трох стагоддзяў гэты аддзел не панёс значных стратаў [10, 8]. У пэўным сэнсе матэрыялам комплексу Moscowitica - Ruthenica пашэнціла - стратаў сярод іх практычна не было. Да прыкладу, калі ў 1674 г. у выніку пажару ў Рыжскай ратушы згарэлі амаль усе сярэднявечныя дакументы, дакументы комплексу Moscowitica - Ruthenica не пацярпелі [14, 258; 7, 50].
З канца XVI - пачатку XVII ст. дакументы Унутранага архіва захоўваліся ў спецыяльных скрынях (capsula), а ў 1766 г. былі вырабленыя бляшаныя скрыні і для матэрыялаў Знешняга архіва. Адпаведным чынам і сістэма ўліку гэтых матэрыялаў мела сваю спецыфіку: для Ўнутранага архіву - capsula A, B, C; для Знешняга архіву - Kasten Nr. 18, 19, 20. Пасля няўдалай перашыфроўкі дакументаў былога Знешняга архіва ў канцы 50-х гадоў ХХ ст. (як Фонду 2) архівісты вярнуліся да ранейшай сістэмы ўліку дакументаў па скрынях [7, 50].
Распавядаючы пра гісторыю рыжскіх архіўных збораў, якія ў сваім сістэматызаваным выглядзе існуюць хутка ўжо амаль сем стагоддзяў, варта яшчэ акцэнтаваць увагу на паходжанні асобных складовых частак аддзелу Moscowitica - Ruthenica. Латвійскі даследчык Аляксандр Іваноў (Даўгаўпілскі Універсітэт) надае тут асаблівае значэнне рэестру Знешняга архіва, складзенаму ў XVII ст. протанатарыусам канцылярыі магістрата Ёганам Флінтам [7, 51; 6, 27]. У гэтым рэестры матэрыялы па адносінах з беларускімі і расійскімі землямі сканцэнтраваныя ў двух аддзелах - Ruthenica і Moscowitica [LVVA. Ф. 673. Воп. 1. Спр. 1482, 1483], у кожным з якіх вылучаныя групы дакументаў паводле відавога і тэматычнага прынцыпаў. У аддзеле Ruthenica былі прадстаўленыя наступныя групы: "старажытныя дагаворы" (з Полацкам, Смаленскам, Віцебскам, Вялікімі князямі Літоўскімі, пацвярджальныя акты ад 1229 па 1478 гг.), дакументы пра купцоў (1283-1636 гг.), пра вагавыя меры (1538-1614 гг.), прывілеі Полацку (1510-1606 гг.), дакументы пра полацкі (і віцебскі) гандаль (1403-1615 гг.) і гандаль праз Полацк (Via Polocen), скаргі купцоў (1412-1614 гг.) і г. д. У аддзеле Moscowitica вылучаныя групы дакументаў па гандлю з Псковам і Ноўгарадам, а таксама па зносінах з Масквою. Такім чынам, да аддзелу Ruthenica былі аднесеныя старажытнейшыя рускія акты ХІІІ-XIV ст., а таксама дакументы па зносінах з беларускімі гарадамі ВКЛ. У аддзеле Moscowitica сканцэнтраваліся матэрыялы пра адносіны Рыгі і Лівоніі з Ноўгарадам, Псковам і Расійскай дзяржавай. Адпаведна іншай з'яўляецца храналогія названага аддзела - большасць дакументаў тут адносілася да перыяду XVI ст. - 30-х гадоў XVII ст. Але ўжо ў XVII ст. аддзелы Ruthenica і Moscowitica практычна зліваюцца ў адзін і вопісы ды рэестры XVIII ст. іх болей не падзяляюць.
Трэба адзначыць, што ў комплексе Moscowitica- Ruthenica пераважаюць уваходныя дакументы. Як правіла, гэта арыгіналы. Але захаваліся таксама і сучасныя арыгіналам копіі найважнейшых актаў, вырабленыя ў канцылярыі Рыжскага магістрата. Некаторыя старарускія і старабеларускія акты былі перакладзеныя на нямецкую ці лацінскую мовы. Зыходныя дакументы прадстаўленыя канцэптамі (праектамі) ці запісамі пра адпраўку.
У сучасны момант аўтарам публікацыі рэалізуецца архівістычна-археаграфічная праграма па выяўленні віцебскіх матэрыялаў у архіўным комплексе Ruthenica і іх публікацыі [3; 4]. Найбольш старажытныя, XIII - XIV стст., матэрыялы гэтага з гэтага комплексу ўжо былі апублікаваныя. Плануецца новае выданне гэтых дакументаў, але ў дадзены момант асноўная ўвага звернутая на падрыхтоўку да выдання дакументаў XV - XVII стст., якія не былі раней апублікаваныя [2; 5].
Такім чынам, практычна ўсе вядомыя матэрыялы па гісторыі зносін Віцебска і Рыгі на працягу XIII-XVII стст. захаваліся менавіта сярод рыжскіх архівалій, вывучэнне і выданне якіх мае несумненны пазнавальна-эўрыстычны рэсурс для вывучэння гісторыі Віцебска і іншых падзвінскіх гарадоў Беларусі.
Спіс крыніц і літаратуры
1. Боголюбова, Н.Д. О древнерусских памятниках XIII - XIV вв. Рижского городского архива / Н.Д.Боголюбова, Л.И.Таубенберг // Учёные записки Латвийского государственного университета им. П.Стучки. - Т. 36. - Филологические науки. Сборник кафедры русского языка. - Вып. 6. - Рига, 1960. - С. 7-22.
2. Віцебска-Рыжскія акты XIII-XVII ст.: Дагаворы і службовая карэспандэнцыя паміж органамі кіравання горада Віцебска і ганзейскага горада Рыгі (з былога комплекса Ruthenica Дзяржаўнага Гістарычнага Архіва Латвіі) / Падрыхтаваў Алег Дзярновіч; НАН Беларусі, Інстытут гісторыі. - Вып. І: Дакументы гаспадарча-гандлёвыя, XV-XVI ст. - Мінск: ATHENAEUM, 2005. - 88 с.
3. Дернович, О.И. MOSCOWITICA-RUTHENICA: Рижский архивный комплекс по истории Восточной и Центральной Европы XIII-XVII вв. / О.И.Дернович // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы. - Вып. 1. - Минск: Изд. центр БГУ, 2008. - С. 20-26.
4. Дзярновіч, А.І. Архіўны комплекс MOSCOWITICA-RUTHENICA (Дзяржаўны Гістарычны Архіў Латвіі) і яго важнасць для вывучэння гісторыі Беларусі / А.І.Дзярновіч // Сучасныя праблемы дакументазнаўства, архівазнаўства і археаграфіі: матэрыялы навук.-практ. канф., прысвеч. 85-годдзю Дзярж. архіўн. службы і 80-годдзю Нац. архіва Рэсп. Беларусь. (Мінск, 12 красавіка 2007 г.) / складальнікі В.С.Пазднякоў, П.П.Журкевіч. - Мінск: БелНДІДАС, 2007. - С. 168-174.
5. Дзярновіч, А.І. «Тубылец віцебскі»: новы дакумент з былога архіўнага комплекса MOSCOWITICA-RUTHENICA (Дзяржаўнага Гістарычнага Архіва Латвіі) / А. І. Дзярновіч // Беларускі археаграфічны штогоднік. - Вып. 8. - Мінск: БелНДІДАС, 2007. - С. 199-206.
6. Енш, Г. Из истории архивного дела в Латвии / Г.Енш. - Рига: Авотс, 1981. - 212 с.
7. Иванов, А.С. «Moscowitica-Ruthenica» в Латвийском Государственном Историческом архиве: история формирования комплекса, состав и введение в научный оборот / А. С. Иванов // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. - 2004. - № 3. - С. 47-54.
8. Макараў, М.Д. Ад пасада да магдэбургіі: прававое становішча насельніцтва местаў Беларускага Падзвіння ў XIV - першай палове XVII ст. / М.Д.Макараў. - Мінск: Энцыклапедыкс, 2008. - 248 с.
9. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. - Ф. 1751. - Воп. 1. - Спр. 3. Віцебскі земскі суд.
10. Полоцкие грамоты XIII - начала XVI вв. / сост. А.Л.Хорошкевич. - М.: Институт истории СССР АН СССР, 1977. - [Вып. I]. - 228 с.
11. Фонды Национального исторического архива Беларуси: справочник / сост. Г.Е.Акулович [и др.]. - Минск: БелНИИДАД, 2006. - 304 с.
12. Центральный государственный исторический архив БССР в Минске. Путеводитель / Глав. архивное управление при СМ БССР. - Минск: Полымя, 1974. - 336 с.
13. Центральный государственный исторический архив Латвийской ССР. Краткий справочник / Архивное управление при Совете Министров Латвийской ССР. - Рига:, 1980. - Ч. 1 (1220-1918). - 172 с.
14. Feuereisen, A. Über das baltische Archivwesen / A. Feuereisen // Arbeiten des Ersten Baltischen Historikertages zu Riga 1908. - Riga: Löffler, 1909. - S. 250-260.
15. Latvijas Valsts Vēstures Arhīvs / Дзяржаўны Гістарычны Архіў Латвіі (далей - LVVA). - Фонд 8. (Унутраны архіў Рыжскага магістрата, 1220-1878 гг.).
16. LVVA. - Ф. 8. - Воп. 1. - Спр. 59 (Register der Privilegien der Stadt Riga auf Befehl des Raths im J. 1507 angefertiegt).
17. LVVA. - Фонд 73. - Воп. 4. - Спр. 258 (Verzeichnis vom Jahr 1599 über die im Rigaschen Archiv vorhandeden, auf den russische Verkehr und den Nowgorden Hof bezüglichen aelteren Dokumente").
18. LVVA. - Фонд 214. - Воп. 6. - Спр. 114-116 (Калегія ландратаў Ліфляндыі).
19. LVVA. - Фонд 673. - Воп. 1. - Спр. 1482 (Капсула IV, 1228-1615, Ruthenica).
20. LVVA. - Фонд 673. - Воп. 1. - Спр. 1483 (Капсула М ІІІ, Moscowitica).
21. LVVA. - Фонд 673. - Воп. 4 (Знешні архіў Рыжскага магістрата, 1229-1708).
22. Verzeichnis der in dem Rigischen inneren Raths-Archiv bewahrten alteren Urkunden / [J. C. Berens]. - Beilage zu: Blatt zur Chronik von Riga mit angezeigten Urkunden. An den Grafen von Falckenstein. - Riga, 1780. - XVII, [20] p.
Дзярновіч Алег Іванавіч, кандыдат гістарычных навук, старшы навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі НАН Беларусі; дацэнт кафедры археалогіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін Магілёўскага дзяржаўнага універсітэта імя А.Куляшова. Галоўны рэдактар навуковага альманаха "METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага".
УДК 94(476). 044
Ольга Проценко (Гродно, Беларусь)
БЕЛОРУССКИЕ ГОРОДА В ОПИСАНИИ ЕВРОПЕЙСКИХ ПУТЕШЕСТВЕННИКОВ И ДИПЛОМАТОВ ХVI в.
В XVI в. через территорию современной Беларуси проезжают различные европейские миссии. В статье характеризуются представления европейцев-путешественников о белорусских землях и белорусских городах.
До ХV - ХVI вв., времени образования централизованного Русского государства, средневековая западная литература не имела сколько-нибудь ясного и цельного представления о восточно-славянских территориях. ХV - ХVI века - переломный этап в истории Европы. В это время менялась политическая карта материка, обострялась борьба государств за политическое лидерство. Русское государство в этот период приобретало новые очертания и новую силу. Если в предшествующий период Москва главным образом поддерживала дипломатические связи лишь с русскими землями: Новгородом, Псковом, а также с Великим княжеством Литовским и ордынскими ханствами, то в ХV и, особенно в ХVI в., в Россию, стремясь установить или возобновить с ней дипломатические и торговые отношения, все чаще начинают спешить различные европейские миссии. Запад искал контактов с Россией в связи с такими крупными явлениями как перемещение торговых путей и поиск новых рынков, противоборство Империи и папства, поиск новых и сильных союзников в борьбе с турками и пр.
Иностранцев: дипломатов, купцов и просто путешественников, отправлявшихся в восточно-славянские земли, интересовало на посещаемых территориях буквально все. Полученные в ходе поездок сведения они фиксировали в своих дневниках, путевых заметках, которые, после издания их на родине авторов, становились там широко известными. Поскольку, направляясь в «Московию», иностранцы проезжали и по белорусским землям, их путевые наблюдения, хотя зачастую односторонние и субъективные, весьма ценны для исследователей в Беларуси, и в первую очередь потому, что путешествующие с большой тщательностью фиксировали в своих сочинениях встречавшиеся им по пути населенные пункты.
В ХVI в. одно из первых описаний белорусских земель оставил Матвей Меховский (1457-1523), человек эпохи Возрождения: врач, географ, историк, польский хронист, автор «Трактата о двух Сарматиях» [ 1 ], опубликованного в 1517 г. Труд Меховского стал началом создания географии Восточной Европы. Матвей Меховский выделяет две Сарматии: одну, находящуюся в Европе, и другую - в Азии. В состав Сарматии европейской он включает территории, заселенные русинами, литовцами, москалями и другими народами, соседствующими с ними. В Сарматии азиатской, по Меховскому, проживали многочисленные племена татар. При этом Меховский вообще не видел собственными глазами описываемых им земель. Известия о белорусских землях, о Московском государстве Матвей Меховский получил от пленных, взятых в сражении под Оршей (1514) и привезенных затем в Краков.
Около 1590 г. Михалоном Литвиным было написано сочинение «О нравах татар, литовцев и московитян» [ 2 ]. Политический деятель середины ХУ1 в. Михалон Литвин занимался изучением истории Литвы и вручил свою рукопись великому князю Сигизмунду II Августу. От его книги сохранились лишь фрагменты, которые были опубликованы в Базеле в 1615 г. По одной из версий под именем Литвина скрывался Михаил Тишкевич, литовский шляхтич, в тридцатых годах ХVI в. посланный в Крым с дипломатическим поручением.
Наиболее крупной фигурой по сравнению с предшествующими путешественниками, писавшими о белорусских землях в ХVI в., был опытный австрийский дипломат Сигизмунд Герберштейн (1486-1566), более полувека находившийся на службе Габсбургского дома. Представители последнего, заинтересованные в упрочении связей с Русью, дважды - в 1517 и 1526 годах направляли туда Герберштейна в качестве посредника на переговорах великого князя Василия III с послами великого князя литовского и короля польского Сигизмунда I. Западные государи были заинтригованы упорно распространяемой русскими дипломатами молвой о Руси как последнем и незыблемом оплоте истинного христианства. Результатом двух поездок Герберштейна в Россию явились его «Записки о Московии». Как сообщал сам автор, в книге помещены не только описания «Русии», но и ее соседей, в частности, Великого княжества Литовского, в которое наряду с Литвой входили и белорусские земли. Его интересует не только политическая история Восточной Европы, но и экономика государств, которые он посещает, занятия населения и внешний вид городов, пути сообщения, в основном речные, быт и нравы и многое другое.
Термина «Белая Русь» Герберштейн не употребляет, называя все эти земли Литвой: «Ближе всего к Московии Литва. Я имею в виду здесь не одну (собственно литовскую) область, но и прилегающие к ней страны, которые разумеются под общим именем Литвы» [3, 185]. Одновременно территорию нынешней Беларуси Герберштейн именует «Руссия»: «Руссией владеют ныне три государя; большая ее часть принадлежит великому князю московскому, вторым является великий князь литовский, третьим - король польский, сейчас владеющий как Польшей, так и Литвой [3, 59].
Согласно сведениям зарубежных путешественников многие белорусские города располагались на естественных транспортных артериях - реках: «… Двина омывает Витебск и Полоцк» [3, 145]. Некоторые реки Герберштейн именует античными названиями: Борисфен - Днепр, Кронон - Неман и т.д. «Мозырь на р. Припять… от Мозыря же до Бобруйска тридцать миль. Поднимаясь далее через двадцать пять миль, прибудем в Могилев, на шесть миль от которого отстоит Орша. Названные города по Борисфену, расположенные все на его западном берегу, подвластны королю польскому… Город Борисов отстоит на двадцать две мили от Орши… Кронон течет мимо Гродно» [3; 189-187].
Описывая маршрут своего второго посольства (1526 г.), пролегавший также через белорусские земли, Герберштейн дает краткое описание некоторых встречавшихся ему городов: «…Брест … большой город с крепостью на реке Буге, в который впадает Муховец, Каменец, городок с каменной башней в деревянном замке… Новый Двор, Порозово, Волковыск … во все путешествие у нас не было гостиницы удобней здешней… Мосты, городок, расположенный на реке Неман; название свое он получил от моста, проложенного через Неман… Щучин … Василишки … Радунь … Зельва … Слоним …, а рядом мы видели Новогрудок, построенный великим Витовтом. Замок - пуст Кайданов, Минск, городок, отстоящий от Волковыска на тридцать пять миль; кроме того, начиная отсюда все реки впадают в Днепр, тогда как другие, проеханные нами, текут в Неман … По тамошним масштабам это большой город и замок …» [3; 2543 - 255]. Михалон Литвин также обращает внимание на то, что белорусские города расположены на крупных реках и это весьма способствует развитию в них торговли. Он говорит о том, что Борисфен связывает белорусские города Дубравно, Оршу, Могилев, Быхов, Рогачев, Речицу с Киевом и Причерноморьем [2; 50-51]. Реки были также и естественными рубежами. Многие иностранцы подчеркивали стратегическую выгоду расположения городов на реках. «Под самой крепостью Оршей, - отмечал Герберштейн, - протекал Днепр» [3; 18].
Интересные сведения по истории Беларуси сообщает Рейнгольд Гейденштейн. Его «Записки о Московской войне» посвящены событиям Ливонской войны. В сочинении освещается ее последний, третий, в целом удачный для Польши период - от вступления на польский престол Стефана Батория до подписания Ям-Запольского перемирия (1582). Значительное внимание уделено событиям на Полотчине. «Записки о Московской войне» были изданы в Кракове в 1584 г., когда Гейде6нштейн еще не имел той известности, какую он получил позднее.
Полагают, что Гейденштейн родился в 1556 г. По материнской линии он состоял в родстве с чисто польскими фамилиями. С самого раннего детства его воспитывали в строгом католическом духе. Гейденштейн получил блестящее по тем временам образование в Германии, Франции, Италии. По завершении учебы он поступил на службу к герцогу прусскому, у которого непродолжительное время пробыл в качестве секретаря. Неизвестно, как и почему, но Гейденштейн обратил на себя внимание знаменитого и образованного польского государственного деятеля Яна Замойского, который порекомендовал его Стефану Баторию. С 1582 г. по 1612 г. Гейденштейн состоял в штате у польских королей на должности секретаря. Это позволило ему много времени уделять историческим изысканиям, написав среди прочего и труд о «московской» (Ливонской) войне, в которой сам автор не принимал участия. В 1576 г. закончился период безвластия в Речи Посполитой: на королевский престол был избран Стефан Баторий. С этих событий Генденштейн и начинает свое повествование.
Прежде чем изложить план Батория по осаде Полоцка, Гейденштейн довольно подробно описывает город: «Полоцк состоял из двух крепостей, или замков … и из города Заполотья… Средняя крепость (или Верхний замок) … с юга … граничит с рекою Двиной, с севера и востока - с рекою Полотой и городом Заполотьем, с запада с крепостью Стрелецкою. Холм, на котором возвышается Верхний замок, со всех сторон обрывист и окружен повсюду весьма высоким валом и большими глубокими рвами … стены же и башни ее очень тверды и состоят из нескольких связанных между собой рядов из весьма крепкого дуба. Стрелецкая крепость, расположенная на меньшей возвышенности по направлению к западу, на холме, немного покатом с востока, соединялась коротким мостом с более высокой крепостью, так что образовался … трехугольник, одну сторону которого защищала Двина, другую … река Полота, а третью - рвы и башни [4; 54-55]. Полоцк, важнейший культурный, торговый и стратегический центр в белорусских землях, Матвей Меховский еще в 1517 г. характеризовал как «замок и большой город» [1; 108].
Рассказывая о ходе осады Полоцка, Гейденштейн высоко оценивает мужество и героизм защитников крепости, в том числе и местного населения. Он пишет, что ни дряхлые старики, ни женщины, ни даже дети не уклонялись от работ по восстановлению крепостных сооружений. Они подвергались постоянной опасности, принося своим защитникам в большом количестве воду и другие средства для тушения пламени. «Когда затем со всех сторон против крепости и ее башен направлены были выстрелы наших орудий, то произошло нечто, достойное удивления: многие решались спускаться на канатах за стены и лили воду, подаваемую им другими, свешиваясь с более высокого места, для того, чтобы потушить огонь, приближавшийся извне … всегда находились люди, подражавшие доблести предшественников в презрении смерти» [4; 60-61].
Вскоре при осаде Полоцка выявился еще целый ряд проблем. Одна из них - испорченные сильными дождями дороги, что делало невозможным подвоз необходимого для ведения войны. В течение почти трех недель полоцкий гарнизон и местное население вели героическую оборону. И только 30 августа 1678 г. крепость была сдана врагу. Богатства Полоцка, о которых так мечтали воины Батория, оказались мифическими. Найденная добыча, по словам Генденштейна, оказалась гораздо меньше, чем можно было ожидать. Ожидание богатой добычи было связано, по-видимому, с тем, что Полоцк был крупным торговым центром. Генденштейн пишет: «благосостояние Полоцка, благодаря выгодам от реки Двины, до того увеличилось, что богатством он превзошел столицу Литвы Вильну» [4; 50].
Автор не принимал непосредственного участия в войне, поэтому он ссылается только на документы и на сообщения свидетелей. Гейденштейн старался правдиво передать события, потому что, по его же словам, ошибки и вымысел противоречили бы знаниям очевидцев, участников войны. «Записки» являются для историков воистину бесценным источником по истории Ливонской войны, хотя, конечно, и требуют к себе критического отношения.
Папский посол иезуит Антонио Поссевино (1533-1611) приезжал в Россию в качестве посредника между Россией и Речью Посполитой для подготовки условий перемирия в Ливонской войне. Антонио Поссевино родился в Мантуе, в семье золотых дел мастера, духовное образование получил в Риме. В 1559 г. Поссевино вступает в орден иезуитов, а через десять лет, в 1569 г., приняв последний, четвертый обет ордена, вступает в Высший класс Общества Иисуса. С 1578 г. начинается его дипломатическая деятельность. Он официально назначается «апостольским легатом и викарием всех северных стран», включая Литву и Россию. При этом ему дается инструкция разузнать о положении дел в «Московии». Перед началом своей миссии Поссевино знакомится с доступными ему материалами о России, в том числе и с книгами Герберштейна.
В июне 1581 г. Поссевино прибывает в Вильно к польскому королю. Баторий сначала с неудовольствием принял посредничество иезуита, считая, что переговоры дадут «передышку московиту». Но Поссевино убедил Батория в том, что, заключив мир с Иваном IV, Баторий подготовит почву для объединения восточной церкви и будет способствовать распространению католичества в северных и восточных областях. Затем Поссевино встречается с Иваном IV и развивает бурную деятельность, председательствуя на встречах послов, обмениваясь письмами с русским царем, польским и шведским королями и пр. Не забывает он и о главной цели своей миссии - привлечь Ивана IV к антиосманской лиге и этим приблизить его к папскому двору, а затем постепенно обратить русского царя в католичество и подготовить почву для полного окатоличивания России. Результатом поездки Пассевино стали трактаты «Московия», «Ливония», записка о Московском посольстве и пр.
В отличие от многих авторов Поссевино выделяет белорусские земли на этнической карте Восточной Европы, называя их Белой Русью: «Дисна - крепость в Белой Руси» [5; 191]; «Белая Русь… которая принадлежала королю польскому» [5; 213]. Впрочем, иногда он говорит об этих территориях просто как о Руси: «Русь, находящаяся под властью польского народа» или «королевская Русь» [5; 39].
Все свои путевые впечатления папский посол излагает сквозь призму взглядов, направленных на окатоличивание православного (в том числе белорусского) населения. В соответствии с планами идеологического воздействия Пассевино советует как можно скорее принимать практические меры, в частности, основать иезуитские коллегии в Вильно или Полоцке: «… меньше трудностей для дела могли бы доставить семинарии прежде всего в Вильне или Полоцке» [5; 37]. Он отмечает многоконфессиональность населения: в «…Витебске … русские, лютеране, кальвинисты и католики совершают службы, каждый по своему обычаю» [5; 204]. Вероятно, в связи с планируемым окатоличиванием населения, Поссевино говорит о типографиях. Интересно, что кроме известной типографии князей Острожских, он упоминает также типографию в Слуцке [5; 39], что представляет собой уникальное известие, так как в других источниках нет упоминаний о Слуцкой типографии.
Знакомые ему города на белорусских землях Поссевино характеризует прежде всего как крепости. Вот что он отмечает в Полоцке: «… из бревен большая башня … которая несмотря на ожесточенный обстрел польскими ядрами почти не покосилась» [5; 45]. Или: «Дисна - крепость … отстроенная после падения Полоцка … у рек Двины и Десны» [5; 191]. Или: Витебск - «Крепость, расположенная на Двине … к ней примыкает город» [5; 204].
Почти два десятилетия - с 1573 по 1591 г. - находился в России по делам коммерческой и дипломатической службы Джером Горсей - типичный представитель английских деловых кругов ХVI столетия. Он оставил три самостоятельных сочинения о России и несколько писем о «русских делах», где сообщает важные сведения о политическом развитии русского государства в период царствования Ивана IV, Федора Ивановича и Бориса Годунова, торговле, внешней политике и пр. О жизни Джерома Горсея известно немного. Нет даже точных сведений о точной датировке его рождения и смерти. Происходил он из старинного дорсетширского рода. Семья была известна при дворе королевы Елизаветы.
О положении на белорусских землях Горсей сообщает немногое. Его многочисленные вояжи из Англии в Россию проходили по другим территориям. Однако известно, что в 1590 г. Горсей под чужим именем пробирается через польские земли в Смоленск, проезжая по белорусским землям.
Славянский язык Горсей считает «самым обильным и изящным языком в мире» и утверждает, что «С небольшими сокращениями и изменениями в произношении он близок польскому, литовскому и … языку всех соседних земель» [6; 50]. Совершенно очевидно, что речь идет о языке, которым пользуются на белорусских территориях. Как и Поссевино, Горсей выделяет Белую Русь как отдельную землю, причем весьма процветающую: «Белая Русь и Литва - земли с богатыми торговыми городами, изобилующими многими товарами: льном, пенькой, салом, ножами, зерном и множеством скота» [6; 51]. Об активной внешней торговле белорусских городов упоминал в свое время и Герберштейн, отмечая, что в Гданьск и Голландию население поставляет «мед, воск, поташ, смолу, лес для постройки судов, а также хлеб» [3; 187]. Горсей, вслед за Генденштейном говорит и об огромных богатствах Полоцка [6; 51].
Наряду с упоминанием уже сложившихся городов, путешественники были свидетелями рождения новых поселений. Герберштейн, например, видел «Шерешево, недавно выстроенный город в большом лесу» [3; 243]. Гейденштейн писал о возведении новых крепостей в Подвиньи: Дисны, Лепеля, Чашников [4; 50-52]. В конце же ХVI в. белорусские земли виделись английскому послу Горсею «страной со значительными городами» [6; 3]. По рассказам иностранцев самым распространенным строительным материалом в Белой Руси была древесина, однако в культовом и оборонном (замковом) зодчестве широкое распространение получил камень. Герберштейн, упоминая о Каменце, говорит о городе с «каменной башней в деревянном замке» [3; 243].
Многие иностранцы обратили внимание на сформировавшуюся структуру городов с двумя центрами - замком и собственно городом (посадом). Матвей Меховский писал о «замке и большом городе Полоцке» (1; 108). Герберштейн сообщал о «крепости с городом Гродно» [3; 221]. В таком же облике увидел Витебск Поссевино [5; 204].
В 1588 г. Россию посетил посланник королевы Елизаветы к русскому царю Федору Ивановичу Джильс Флетчер (1548-1611), оставивший краткие известия о белорусских землях в своем сочинении «О государстве русском», опубликованном в 1591 г. Английский дипломат и путешественник Флетчер в 1588-89 гг. был в России по делам английской торговой кампании и, в какой-то мере, являлся коллегой Джерома Горсея. Будучи знаком с Горсеем Флетчер узнал от него множество сведений, которые позднее использовал в своем трактате о России. Как и его предшественники, Флетчер пишет о Полоцке. Его, как негоцианта интересует то, что Полоцк имеет сухопутное сообщение и торговые связи со Смоленском [7; 14]. Собственно белорусские земли Флетчер называет Литвой и также, как и Герберштейн, считает, что границей между Московией и Литвой был Днепр [7; 9]. Белую же Сарматию или Русь он видит в районе Подвинья [7; 8], однако включает в нее наряду с собственно белорусским Подвиньем также области «к северу и со стороны Ливонии», считая главным городом Новгород Великий [7; 5].
Обращаясь к сочинениям иностранцев, проезжавших через белорусские земли в рассматриваемый нами период, следует учитывать то обстоятельство, что авторы многое перенимали друг от друга, повторяя чужие наблюдения и тиражируя чужие ошибки. К тому же, используемая в большинстве повествований традиционная дневниковая форма изложения, обуславливает и главный недостаток сочинений - краткость, схематичность, поверхностность описания. Далеко не всегда иностранные авторы, писавшие о Белой Руси, имели ясное представление о ее территории, Зачастую произвольно определяли рубежи белорусских земель, принадлежность их к тому или иному государству, подменяя порой даже название этнографической Беларуси понятиями «Польша», «Литва», «Руссия». Нельзя однако идентифицировать восприятие людей ХУ1 в. и нынешних. Тогда европейцы мало знали о землях на Востоке и каждую новую информацию принимали с интересом. Противоречивые представления иностранцев о месте Беларуси на карте Восточной Европы обуславливались так же сложной судьбой белорусских земель, оказавшихся в рассматриваемый период в составе разных государств - Литвы, Польши, России с территориями которых и отождествлялись земли Белой Руси. Зарубежные авторы в большинстве своем ориентировались на государственные границы, а не этнические рубежи между землями различных народностей. Несмотря на это изучение известий зарубежных авторов рассматриваемого периода о регионе имеет большое значение не только в силу содержащейся в них информации, но и потому, что показывает процесс формирования в европейских странах представлений о Беларуси.
Список источников и литературы
1. Меховский, М. Трактат о двух Сарматиях / М.Меховский. - М.-Л., 1936.
2. Литвин, М. О нравах татар, литовцев и московитян / М.Литвин // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. 1. - СПб., 1890.
3. Герберштейн, С. Записки о Московии / С.Герберштейн. - М., 1988.
4. Гейденштейн, Р. Записки о Московской войне (1578 - 1852) / Р.Гейденштейн. - СПб., 1889.
5. Поссевино, А. Исторические сочинения о России ХVI в. / А.Поссевино. - М., 1983.
6. Горсей, Д. Записки о России. ХVІ - начало ХVП в. / Д.Горсей. - М., 1990.
7. Флетчер, Д. О государстве русском / Д.Флетчер. - СПб., 1905.
Проценко Ольга Элиазаровна, кандидат исторических наук, доцент, доцент кафедры истории славянских государств Гродненского государственного университета имени Я.Купалы. Сфера научных интересов - проблемы истории и культуры западного региона Российской империи в ХІХ в.
УДК 94(476.6):930.2
Альбіна Семянчук (Гродна, Беларусь)
ГАРАДСКІЯ ХРОНІКІ І ЛЕТАПІСЫ БЕЛАРУСІ І ІХ КРЫНІЦАЗНАЎЧАЯ ВАРТАСЦЬ
Статья посвящена некоторым аспектам источниковедческого и историографического изучения так называемых городских летописей (хроник), которые создавались на территории ВКЛ в ХVІІ - ХVІІІ вв. Показано, что появление этого жанра исторической литературы на белорусских землях хронологически совпадает с возникновением аналогичных памятников на украинских землях Короны Польской, а также немецкоязычных городских историй на Шленску. Источниками информации для авторов хроник были местные архивы, устная традиция, а также сообщения польских хронистов - М.Стрейковского, М. и Е.Бельских, М.Кромера, П.Песецкого и др. Особенностью городских хроник является некритическое отношение их авторов к источникам, тенденция к их сокращению. Однако после тщательного источниковедческого анализа они могут служить для исторических реконструкций. С другой стороны, городские хроники демонстрируют уровень историографии ВКЛ ХVІІ - ХVІІІ вв.
Да так званых гарадскіх хронік і летапісаў беларускі даследчык М.М.Улашчык залічваў магілёўскую хроніку Т.Р.Сурты і Трубніцкіх, "Запіскі" ігумена Арэста, віцебскі летапіс Панцырнага і Аверкі, а таксама слуцкія летапісы і хронікі [1, с.173-237]. Невядома, па якой прычыне ў раздзел аб гарадскіх хроніках сваёй кнігі "Введение в изучение белорусско-литовского летописания" ён не ўключыў Баркулабаўскі летапіс [2, с.174-192], які тыпалагічна не адрозніваецца ад названых раней. Вышэй узгаданыя хронікі і летапісы паўставалі позна, у ХVІІ - ХVІІІ стст. Аўтарамі іх звычайна былі мяшчане адпаведных гарадоў. Так, магілёўскую гісторыю пачаў вывучаць Трафім Раманавіч Сурта, пасля працягвалі яе чатыры пакаленні роду Трубніцкіх, аб чым сведчыць назва: Kroynika. Ta хięga jm pana Alexandra Trubnickiego, spisana przez Jerzego Trubnickiego, reięta kancelariy mieskiey Mohilewskiey, w roku 1747 mca jula 30 dnia z roznych dzieiopiscow, częscio z swoiej pamięci w potomne czasy na pamięc co działo się w mieście Mohilewe y po roznych miastach, jakie jnkursiy, woyny i insze rzeczy. To wszystko niekłamliwie pisano, ale jak sama rzecz była. To przyszłemu wiekowi do wiadomości podano roku 1747 [3, с.239-282].
Археаграфічнае апісанне названых помнікаў зрабіў М.М.Улашчык у 32 і 35 тамах Полного собрания русских летописей. Магілёўская хроніка Сурты і Трубніцкіх налічвае 215 лістоў і знаходзіцца ў Расійскай Нацыянальнай Бібліятэцы ў Пецярбургу (Польск. F.IV.273). Зборнік, які прынята называць "Запіскі" ігумена Арэста, налічвае амаль тысячу старонак і знаходзіцца ў Рукапісным аддзеле Бібліятэкі Акадэміі Навук Літвы ў Вільне (F.19.323). Віцебскі летапіс Панцырнага і Аверкі, значна меншы па памерах (39 лістоў), знаходзіцца ў Аддзеле рукапісаў Расійскай Нацыянальнай Бібліятэкі ў Пецярбургу (Q.IV.105). Баркулабаўскі летапіс захоўваецца ў Аддзеле рукапісаў Дзяржаўнага гістарычнага музея ў Маскве (Синодальное собрание, № 790) і займае 137-174-ю старонкі рукапіснага зборніка, напісанага пераважна на старабеларускай мове. Нарэшце хроніка, назва якой гучыць як Z dyariusza miasta Słucka, змешчана ў Тэках Адама Нарушэвіча ў Бібліятэцы князёў Чартарыскіх у Кракаве (№ 148, л.529-534). М.М.Улашчык не слушна, на наш погляд, аб'ядноўвае з Дыярыюшам Слуцкі летапіс пачатку ХVІ ст., бо тыпалагічна яны належаць да розных эпох і да рознага тыпу гістарычнага пісьменства. Аб гэтых адрозненнях варта сказаць больш падрабязна.
Асноўнае адрозненне ранейшых хронік і летапісаў ад пазнейшых, якія паўставалі ў ХVІІ ст. палягае на тым, што крыніцамі так званых беларуска-літоўскіх летапісаў ХV - ХVІ стст. (тэрмін належыць М.М.Улашчыку) служылі ранейшыя летапісы і рукапісныя творы старажытнарускага паходжання з тэрыторыі ВКЛ, а крыніцамі для стварэння т.зв. гарадскіх летапісаў былі пераважна творы польскіх храністаў - Стрыйкоўскага, Бельскіх, Кромэра, Пясэцкага і г.д., а таксама мясцовыя архівы і вусная традыцыя. Іншымі словамі, для польскіх хронік крыніцамі былі раннія летапісы, а для летапісаў ХVІІ ст. - польскія хронікі. Як ні дзіўна, але летапісная традыцыя працягвалася на беларускіх і украінскіх землях да ХVІІІ ст. На Ўкраіне ў сярэдзіне ХVІІ ст. былі створаныя арыгінальны Густынскі летапіс (1620-я гг.), т.зв. Украінскі хранограф 1646 г.; на беларускіх землях ВКЛ - Хроніка Літоўская і Жмойтская. У іх аснове таксама ляжаць не толькі старажытнарускія рукапісныя крыніцы, але і друкаваныя польскія хронікі ХVІ ст.
Тыя наратыўныя крыніцы, якія мы называем гарадскімі хронікамі, ствараліся ў ХVІІ - ХVІІІ стст. не толькі ў Беларусі. Мясцовыя хронікі сталі папулярнымі ў ХVІІ ст. па ўсёй Еўропе. Так, львоўская хроніка Юзафа Барталамея Зімаровіча (1597 - 1677) пісалася ў 1634 - 1667 г. [4]. Львоў як значны цэнтр культуры і асветы Рэчы Паспалітай меў шматлікіх іншых гісторыкаў [5, с.90-91]. Значны тагачасны культурны цэнтр Рэчы Паспалітай - Замосце - меў сваіх гісторыкаў - Базыля Рудоміча (каля 1620-1672) і Яна Гольюша (1634-1694) [5, с. 91-92]. Зрэшты, многія іншыя ўкраінскія гарады мелі ўласных "летапісцаў" (Кіеў, Астрог, Пераяслаўль).
На беларускіх землях найбольш пашчасціла Магілёву. Той факт, што ў асноўных гарадскіх летапісах (Сурты і Трубніцкіх, Запісках ігумена Арэста, ў рэшце рэшт, Баркулабаўскім) апісваюцца падзеі, звязаныя з гэтым горадам, сведчыць аб яго выключным значэнні ў ХVІІ ст. у маштабах не толькі ВКЛ, але Рэчы Паспалітай у цэлым. Як ужо адзначалася, агульным для ўсіх гарадскіх хронік з'яўляецца тое, аўтары пісалі іх як "з сваёй памяці", так і "з розных дзеяпісцаў", не заўсёды падаючы крыніцу інфармацыі. Агульную прычыну напісання гарадскіх хронік, думаю, выказаў Аляксандр Трубніцкі, які наракаў, што А.Гвагнін за мала прысвяціў увагі Магілёву. Падобная ж "няўвага" знакамітых польскіх храністаў да Віцебска прымусіла ўзяцца за пяро Панцырнага і Аверку. У магілёўскай, і ў віцебскай хроніках можна знайсці спасылкі на Аляксандра Гвагніна, Мацея Стрыйкоўскага, Марціна Кромэра, Паўла Пясэцкага і іншых польскіх храністаў. Аднак спасылкі патрабуюць абавязковай пераправеркі. Напрыклад, ўрывак з віцебскай хронікі за 1660 г. дае ўяўленне аб спосабе нарацыі яе аўтараў: Przez zmarzło Wisłe tatarży z wodzem Magaiom y Celebuło, wpadszy do Sendomierża 40 zabili dominikanow z Sadockim, prżeorem. Roku 1660. Tego ż roku woł sie urodził o dwu głowach, o siedmiu nogach. W Szlonsku zas tego ż roku miedzy Odro y Nisso rżekami krwawy deszcz padał. Piszo dzieiopisowie Kromer, Bielskі [2, с. 202]. Блытаная інфармацыя аб нападзе татараў на Сандамір і забіцці манахаў-дамініканаў узята аўтарам невядома з якой крыніцы. Звестка пра вала з дзвюма галавамі і сям'ю нагамі, змешчаная тут жа, мае цалкам сярэднявечны характар, таксама як і наступная пра крывавы дождж на Шлёнску. А спроба надаць гэтай інфармацыі праўдападобны выгляд, спаслаўшыся на Кромэра і Бельскага, толькі заблытвала чытача, паколькі абодва гэтыя аўтары памерлі яшчэ ў апошняй чвэрці ХVІ ст., а іх творы не перавыдаваліся да другой паловы ХVІІІ ст. Калі ж абстрагавацца ад адназначна казачнай інфармацыі і пераправерыць спасылкі на шматлікіх польскіх храністаў, застануцца звесткі мясцовага паходжання, якія ўяўляюць для нас каштоўную, часта адзіную інфармацыю аб штодзённым жыцці Віцебска, Магілёва альбо Баркулабава і ваколіц.
Памылкай было б лічыць, што аўтары хронік кіраваліся ідэямі мясцовага сепаратызму альбо лакальнага патрыятызму. Польская мова і агульны кантэкст, у якім прадстаўлены падзеі рэгіянальнай гісторыі (ўся Рэч Паспалітая) не пакідаюць сумненняў, што аўтары імкнуцца ўтрываліць гісторыю роднага горада і яго ваколіц у агульнадзяржаўнай гістарыяграфіі Рэчы Паспалітай. Напрыклад, віцебская хроніка пачынаецца дзвюма найважнейшымі падзеямі: заснаваннем Віцебска княгіняй Вольгай і хрышчэннем у Гнезне польскага князя Мечыслава [2, с.193]. Трэба адзначыць, што тэндэнцыя стварэння лакальных гісторый была характэрна не толькі для Рэчы Паспалітай, але для Цэнтральна-Усходняй Еўропы ў цэлым. Вядома, у нас яна мела свае асаблівасці, сярод якіх можна адзначыць пэўны прымітывізм рэляцый, схільнасць для сярэднявечных форм, напрыклыд, гістарычнага анекдоту. У той жа час, скажам, ва Ўроцлаве падобны жанр гістарычнага пісьменства меў больш дасканалы характар, ім займаліся людзі, адукацыя якіх дазваляла выходзіць на больш высокую ступень навуковага аб'ектывізму. Маецца на ўвазе дзейнасць Самуэля Бэньяміна Клосэ (1730 - 1798), які напісаў шматтамовую працу Von Breslau. Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen [6]. Да канца жыцця ён заставаўся верным лакальнай гісторыі, што, дарэчы, было характэрна для тагачаснай нямецкай гістарыяграфіі. Абмежаванне Клосэ да пазнання мінулага свайго гораду і сваёй радзімы ў вузкім сэнсе слова вынікала з дэфініцыі істоты гістарычных даследаванняў. У яго перакананні, такія даследаванні павінны базавацца на як мага шырэйшай крыніцавай базе, якую кожны гісторык павінен самастойна прааналізаваць ад падстаў і пашыраць дагэтуль невядомымі альбо невыкарыстанымі дакументамі [6, с.292].
Калі прасачыць эвалюцыю магілёўскага летапісання, то стане зразумела, што да падобнай метадалогіі бліжэй не Сурта ці Трубніцкія, а ігумен Арэст (Ануфры Костка, ? - каля 1854 г.), духоўная асоба, які атрымаў адукацыю ў езуіцкіх вучэльнях і пакінуў 1000-старонную гісторыю Магілёва і ваколіц. Ягоная праца, на жаль, дагэтуль цалкам не апублікаваная [1, с.203-218]. Як нам падаецца, калі былі прадпрынятыя спробы яе публікацыі ў Археаграфічным зборніку дакументаў за 1867 і 1871 гг. [7], менавіта езуіцкая адукацыя і факт падтрымкі ім Напалеона ў вайне 1812 г. паслужылі перашкодай поўнага выдання ягоных Запісак. Для даследчыка важней за ўсё праца з арыгіналам, таму на сённяшні дзень адна з актуальных задач беларускага крыніцазнаўства - апублікаваць каласальны твор ігумена Арэста ў поўным аб'ёме. Храніст карыстаўся рознымі крыніцамі (пераважна хронікай Сурты і Трубніцкіх), аднак, далёка не заўсёды паведамляе якімі. У гэтым ён застаецца больш падобным да гістарыёграфаў ранейшых перыядаў, чым да С.Б.Клосэ ці сучасных яму выдатных гісторыкаў Ю.Нямцэвіча, А.Нарушэвіча, І.Даніловіча, І.Анацэвіча, Ю.Ярашэвіча. З Клосэ яго збліжае тэматыка даследаванняў, а менавіта рэгіянальная гісторыя, якой ён заставаўся верным усё жыццё. Па падліках даследчыкаў, толькі 5% працы Клосэ - гэта ягоныя ўласныя тэксты, астатнія - разнастайныя нататкі гістарычнага характару, запазычаныя з іншых крыніц [6, с. 294]. Падобным чынам выглядаюць і Запіскі ігумена Арэста.
Летапісы Магілёва і Віцебска адпавядаюць крытэрыям гістарычных даследаванняў, якія рабіліся ў Цэнтральна-Усходняй Еўропы, у тым ліку на нямецкіх землях. Так, у першым жа абзацы магілёўскай хронікі Трубніцкі дэкларуе свае "метадалагічныя" прынцыпы: як пчала збірае мёд з розных кветак, так і аўтар піша (1) з розных крыніц, годных даверу, а (2) часткова з уласнай памяці апошніх дзесяцігоддзяў, (3) згодна ўласнай канцэпцыі, нават калі яна каму-небудзь не падабаецца. Мэта: (1) каб тое, што напісана, з памяці не выйшла, (2) каб на будучыя часы прыдалася. Згодна названым прынцыпам, можна вылучыць звесткі, перапісаныя з арыгінальных рукапісаў з архіваў і прыватных збораў. Напрыклад, паведамленні аб бунтах у Магілёве ўзяты з "дэкрэту пад датай 1610-га году месяца юля 23-га дня ў актах магілёўскай майдэбурыі" [2, с. 240]. Храністаў вельмі цікавілі разнастайныя выпадкі, падзеі, якім яны самі былі сведкамі; а таксама гістарычныя асобы і іх лёс. Спектр праблем, якія яны разглядалі ў сваіх творах, вельмі шырокі. Тут мы знаходзім нататкі і выпіскі аб коштах тавараў, звычаях, эпідэміях, злоўжываннях і злачынствах. Гэта значыць гарадскія хронікі з'яўляюцца выдатнай крыніцай да папулярнай сёння гісторыі штодзённасці, а таксама гістарычнай псіхалогіі і антрапалогіі. Храналагічна інфармацыя ў гарадскіх хроніках тычыцца розных эпох, часам нават ХІІ - ХІІІ стст., але больш даставернай з'яўляецца інфармацыя ХVІІ - ХVІІІ стст. Напрыклад, калі С.Б.Клосэ мог знайсці ў гарадскіх кнігах Уроцлава інфармацыю з ХІІ - ХІІІ ст., то Трубніцкія альбо Панцырны і Аверка не мелі падобных крыніц інфармацыі для Магілёва і Віцебска. Таму яны запазычвалі звесткі з летапісаў (часцей з пасярэдніцтвам Стрыйкоўскага). Найбольш арыгінальная і разнастайная інфармацыя пачынаецца з канца ХVІ ст., бо ў гэты перыяд пачалі дзейнічаць канцылярыі магістратаў, рэгулярна паўставалі дакументы, да якіх аўтары маглі звярнуцца ў пошуках праўдзівай гісторыі сваіх гарадоў. Акрамя таго, памяць трох бліжэйшых пакаленняў (прыблізна 70 год) здольна ўтрымаць даставерную інфармацыю, таму ўспаміны саміх храністаў і іх продкаў таксама заслугоўваюць даверу. Інфармацыя, якая была важная для іх не заўсёды цікавіць сучаснага чалавека, альбо з нейкіх іншых меркаванняў яны не лічылі патрэбным занадта многа пісаць аб асобных падзеях, якія мелі працяг і значэнне ў наступныя эпохі. Aб такой падзеі, як паўстанне Вашчылы (1740 - 1744), Трубніцкі амаль не гаворыць, ўзгадвае толькі аб пахаванні правадыра ў Старадубе. У той жа час усе аўтары гарадскіх хронік у адзін голас сцвярджаюць, што казацкія войны канца ХVІ - першай паловы ХVІІ ст. наносілі вялікую шкоду беларускім гарадам.
На жаль, далёка не ўсе буйныя гарады Вялікага Княства Літоўскага мелі сваіх летапісцаў і дачакаліся асобнага летапісу. З тых гарадскіх хронік, якія захаваліся, найбольш каштоўнай крыніцай інфармацыі, бясспрэчна, з'яўляецца магілёўская хроніка Сурты і Трубніцкіх, а таксама створаныя на яе падставе Запіскі ігумена Арэста. Відаць, гэты факт прычыніўся да таго, што ў больш познія часы менавіта Магілёў апынуўся ў цэнтры ўвагі даследчыкаў беларускага гораду (З.Капыскі, І.Марзалюк, А.Грыцкевіч і інш.). Аднак гарадскія хронікі яшчэ далёка не вычарпаныя як гістарычныя крыніцы. На жаль, усе гарадскія хронікі Беларусі знаходзяцца па-за яе межамі, што ўскладняе правядзенне нават знешняй крытыкі крыніцы. Надзённай патрэбай з'яўляецца ўзнаўленне археаграфічнага даследавання ўсіх вядомых спісаў з мэтай выдання найбольш грунтоўных з іх. Пасля дакладнай унутранай крытыкі гэтыя крыніцы можна выкарыстоўваць для рэканструкцый лакальных падзей, гісторыі штодзённасці, ментальнасці і гістарычна-геаграфічных гарызонтаў жыхароў беларускага гораду ў ХVІІ - ХVІІІ стст.
Спіс крыніц і літаратуры
1. Улащик, Н.Н. Введение в изучение белорусско-литовского летописания / Н.Н.Улащик - М., 1985
2. Полное собрание русских летописей. Т.32. Хроники: Литовская и жмойтская, и Быховца. Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного. - М., 1975.
3. Полное собрание русских летописей. Т.35. Летописи белорусско-литовские. - М., 1980.
4. Zimorowicz, J.B. Pisma do dziejów Lwowa odnoszace się / J.B. Zimorowicz. Wyd. K.J.Heck. - Lwów, 1899.
5. Вирський Д. Околиця Ренесансу: річпосполитська історіографія Украіни (ХVІ - середина ХVІІ ст.) / Д.Вирьский. - Киів, 2007.
6. Harc L. Jaka wartośc zródłowa maja XVIII-wieczne rękopisy Samuela Beniamina Klosego?/ L.Harc // Ad fontes. O naturze żródła historycznego. Pod.red. S.Rosika i P.Wiszewskiego. - Wrocław 2004. - S. 291-300.
7. Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. - Т.ІІ. - Вильна, 1867,
8. Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. - Т. V. - Вильна, 1871.
Альбіна Семянчук, кандыдат гістарычных навук (1997), дацэнт (2008), дацэнт кафедры беларускай культуры і рэгіянальнага турызму Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы. Сферы навуковых зацікаўленнасцяў - гістарыяграфія і крыніцазнаўства Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, летапісанне і хранікарства ХІІІ - ХVІІІ стст., сярэднявечная і новачасная культура Усходняй Еўропы. Аўтар больш 70 публікацый, у тым ліку вучэбнага дапаможніка "Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі" (Гродна, 2000).
УДК 9(476)
Юлія Блажэвіч (Гродна, Беларусь)
АДЛЮСТРАВАННЕ ПОБЫТУ ЖЫХАРОЎ ВІЦЕБСКА НА СТАРОНКАХ ВІЦЕБСКАГА ЛЕТАПІСУ
В статье рассматривается «Витебская летопись Панцирного и Аверки», которая является ценным источником по истории города Витебска. Освещаются те составляющие городской жизни второй половины XVI - начала XVII вв., которые были наиболее важными для авторов летописи: экономическая, религиозная, общественно-политическая; а также повседневный быт горожан.
Ва ўсёй шматвяковай гісторыі беларускага народа бадай найбольш цяжкімі і складанымі былі XVII - XVIII стст. Але ні адзін перыяд беларускага пісьменства, на думку В. Чамярыцкага, не можа пахваліцца такім багаццем і разнастайнасцю твораў гістарычнай прозы, як дадзены перыяд - эпоха барока. Асаблівасці жыцця беларускага народа гэтага часу абумовілі характар яго духоўнага развіцця, паспрыялі зменам у духоўных запатрабаваннях грамадства, светапоглядзе людзей, шмат у чым сталі іншымі ідэалы і жыццёвыя прынцыпы, маральныя нормы і эстэтычныя густы розных сацыяльных груп [5, c. 112]. Калі адны складалі мемуары, другія - хранографы, то трэція старанна занатоўвалі цікавыя падзеі, што датычылі блізкай ці далёкай мінуўшчыны свайго роднага горада ці краю. Таму здабыткі менавіта мясцовага летапісання з'яўляюцца бадай самымі значнымі і важкімі [1, c. 19]. Калі аўтары агульнадзяржаўных летапісаў, росквіт якіх прыпадае на XV - XVI стст., падзеі адлюстроўвалі, гледзячы на іх як бы здалёк, з высокіх грамадска-палітычных пазіцый, з агульна-дзяржаўных інтарэсаў, то аўтары ж мясцовых летапісаў самі знаходзіліся ў гушчы апісваемых імі падзей, блізка да людзей, якія жылі побач, да іх побыту. Гэта ўсё паўплывала на асаблівы і выключны характар такога феномену, як мясцовае летапісанне.
Мясцовыя летапісы - гэта творы, якія напісаны ў далёкім ад пануючых колаў асяроддзі. Яны праз прызму мясцовых падзей і інтарэсаў перадаюць падзеі еўрапейскага і сусветнага характару. Нягледзячы на правінцыйны іх характар, летапісы напісаны былі зусім не правінцыйна абмежаванымі і абыякавымі людзьмі, а людзьмі адукаванымі для свайго часу, якія імкнуліся адлюстраваць гісторыю свайго горада, ці яе частку. Такім творам з'яўляецца і Віцебскі летапіс [4, c. 230].
Нягледзячы на старажытнасць горада Віцебска і на тое, што ён працяглы час быў сталіцаю ўдзельнага княства, ніякіх прыкметаў вядзення летапісання да другой паловы XVII ст. не адзначалася. Толькі кароткія запісы Чарноўскіх, якія былі ўключаны ў Віцебскі летапіс, магчыма, былі зроблены ў першай палове XVII ст. Летапіс жа Панцырнага і Аверкі складаўся прыкладна з сярэдзіны XVII ст. і быў завершаны ў 1768 г. [4, c. 218].
Калі ацэньваць Віцебскі летапіс наогул ці параўноўваць яго з Магілёўскай хронікай, дык ён шмат у чым кампілятыўны, па форме нястройны і месцамі нелагічны. Разгорнутыя сюжэтныя апавяданні аб гістарычных падзеях адсутнічаюць, увесь матэрыял пададзены вельмі суха, з'яўляецца неапрацаваным і нелітаратурным. Але летапіс змяшчае тую ўнікальную інфармацыю, якой няма ні ў Магілёўскай хроніцы, ні ў іншых пісьмовых крыніцах XVII - XVIII стст. У першую чаргу - гэта звесткі з гісторыі самога горада ў дадзены час: сацыяльнага, гаспадарчага, рэлігійнага і паўсядзённага жыцця гараджан.
У цэнтры ўвагі аўтараў - мяшчан Панцырнага і Аверкі - знаходзіцца Віцебск. Хаця нямала звестак аўтар змяшчае аб тых падзеях, якія адбыліся далёка ад гэтага горада. Напрыклад аб тым, што папскі пасад быў перанесены з Рыма ў Авіньон, пра Калумба, пра Марціна Лютара, які "ўзяў новую веру". Але з 1562 года матэрыял летапісу ў асноўным прысвечаны падзеям Віцебска. Так, пад гэтым годам упамінаецца прыход у віцебскі край казака Шухалея, які "многа ліхога зрабіў для Польшчы і Белай Русі" [3, c. 194]. Віцебск і яго жыхары неаднойчы пакутавалі ад нашэсцяў казакоў, аб чым аўтар упамінае і пад 1602 годам: "У год 1602. Казакі з атаманам Дубінам за здраду віцебскіх мяшчан Віцебск выбілі". Аднак за жыхароў Віцебска ўступіўся кароль, і пад 1604 годам мы чытаем: "Акаваных Дубіну, атамана, і дванаццаць старшых прывялі да караля, а потым на Заручаўскіх Валатоўках трох з іх пасадзілі на палю жыўцом" [3, c. 194].
Не былі адлюстраваны ў іншых крыніцах і выступленні віцеблян у 1614 годзе ў Глазовічах, калі іх атрад быў пабіты "маскоўцамі". Але ў 1636 годзе віцеблянам удалося ўзяць рэванш: "У Кашэвічах віцебляне на чале з Клачкоўскім разбілі чатыры тысячы маскоўцаў, за гэта ім вернуты ўсе вольнасці і магдэбургія" [3, c. 195], якія былі адабраны ў горада ў 1623 годзе за забойства Язафата Кунцэвіча.
Віцебскі летапіс дапамагае лепш зразумець і агульную атмасферу эпохі барока, поўную рэзкіх кантрастаў і няўстойлівасці, скрытай і адкрытай сацыяльнай і рэлігійнай барацьбы і напружанасці. Так, пад 1700 годам змешчаны запіс аб тым, як жыхары Віцебска разбіраліся з яўрэямі, хаця за што, не сказана, але за нешта сур'ёзнае, бо ваявода вельмі жорстка хацеў іх пакараць: "Ваявода пан Крышпін хацеў двух яўрэяў павесіць, а ўсіх астатніх, аж да апошняга ў горадзе і на прадмесцях, загадаў мяшчанам пасекчы". На гэта мяшчане не згадзіліся, бо яўрэі былі вінаватыя ваяводзе вялікія грошы [3, c. 197].
Шмат увагі ў тым месцы летапіса, дзе размова ідзе менавіта пра Віцебск, удзелена Паўночнай вайне. Але падрабязна апісаны не самі ваенныя дзеянні, а менавіта тое, як вайна паўплывала на жыццё гараджан, яго эканамічнае становішча. У 1701 годзе гаворыцца аб тых эканамічных санкцыях, якія прадпрыняў кароль Аўгуст ІІ у адносінах да віцяблян. Спачатку гаворыцца аб тым, як камісар караля прыехаў у горад для спагнання даўгоў, якія меў горад перад Рыгай. Наступны запіс, датаваны маем гэтага ж года паведамляецца аб тым, што гэты ж камісар прыехаў другі раз, ужо з войскам, і знаходзіўся ў горадзе 14 дзён. Пры апісанні гэтых падзей аўтар адыходзіць ад характэрнага для яго сухога выкладу і так адлюстроўвае тое, што адбылося: "Вялікая была ад іх гораду шкода, жывадзёрства і свавольства. Многа выбраў даўгоў па віцебскіх купцах, што былі вінаватыя" [3, c. 197]. З-за гэтага кароль надаў гораду прывілеі, вызваліў яго ад усіх подацей, "даў свабоду гадоў на сем, каб нічога не плаціў у скарб яго каралеўскай міласці".
Даволі часта сустракаюцца звесткі аб тым, колькі жыхары Віцебска плацілі розных пабораў і паставак на карысць войскам Вялікага княства Літоўскага, а таксама і рускім. Гэта пры тым, што кароль Аўгуст ІІ вызваліў гараджан ад усіх подацей. Так за 1707 год сустракаецца 5 запісаў, якія гэта пацвярджаюць: "У чэрвені 40 казакоў узялі па паўтары бочкі жытняй мукі з дыма, а дзе выходзіла, то і больш", " Валахі гетмана Рыгора Агінскага прыбылі ў Віцебск. Узялі з горада 60 тысяч злотых гатовымі грашыма, а з архіепіскапскіх маёнткаў - 1120", "Прыслалі загад з Полацка, каб з кожнага дыма далі па паўтары бочкі жытняй мукі. Мусілі даць і адвезлі да Полацка", "Прыслалі з Менска загад, каб па Люблінскім тарыфе далі коней, з трох дымоў. Горад і мяшчане мусілі даць і адвезці да Менска, а шляхта і ваявода не далі нічога" і г. д. [3, c. 199].
Акрамя звестак пра падзеі, што адлюстроўваюць сацыяльныя, эканамічныя падзеі горада, Віцебскі летапіс адлюстроўвае тыповыя рысы тагачаснага чалавека, эмацыянальнага і рэлігійнага, але забабоннага і легкавернага. Аб гэтым сведчыць вялікая колькасць звестак, якія прысвечаны рэлігійнаму жыццю горада: змена епіскапаў, пабудова новых цэркваў, аздабленне старых. Вельмі кранула аўтара тое, што ў 1636 годзе новы мітрапаліт усёй Русі Сялява, які прыехаў на віцебскае епіскапства і загадаў пазнімаць з усіх цэркваў званы і пераплавіць іх у адзін і павесіць у Саборнай царкве. Напэўна, жыхары Віцебска аб гэтым доўга помнілі і абураліся, бо ў 1684 годзе "ягамосць, віцебскі падкаморнік Адам Кісель за свой кошт пераплавіў сялявінскі звон, які быў адліты з трох брацкіх званоў" [3, c. 195].
Вельмі часта аўтар успамінае пра пажары ў цэрквах. Увогуле пажары вельмі частая з'ява для тагачасных гарадоў. За стагоддзе ўзгадваецца восем буйных пажараў, калі гарэлі цэрквы, замкі, жылыя кварталы. У 1629 годзе згарэла Саборная царква, пад час чаго "згінула незлічоная колькасць сабранага скарбу: золата, серабра, жэмчугу і другіх каштоўнасцей". А ў 1680 годзе быў вельмі вялікі пажар "выгараў Віцебск, сам горад, чатыры царквы, ратуша і храмы" [3, c. 196].
Шмат звестак пра паводкі, буры, моцныя маразы. Асабліва шмат было іх з 1667 па 1700 гады. Усё гэта спрыяла на матэрыяльнае становішча гараджан. У 1686 годзе "была ў Віцебску ў Дзвіне вельмі вялікая вада, многа шкоды нарабіла віцеблянам, дамоў сто заліла і знесла". У 1695 годзе былі моцныя маразы, а ў 1696 годзе вялікая дарагавізна на збожжа, бочка жыта каштавала ў Віцебску па два талеры бітыя. Цяжкім быў і 1696 год, бо не было саннай дарогі, Дзвіна не замярзала цэлы год, не было ніякіх тавараў, бо ў мінулым годзе мароз пабіў усё збожжа [3, c. 196].
Адлюстраваннем таго, што тагачасныя гараджане былі вельмі баязлівымі перад сіламі прыроды, сведчыць наяўнасць у тэксце летапіса ўпамінанняў аб каметах і іншых небывалых рэчах, якія яны тлумачылі як папярэднікі новых няшчасцяў. У 1704 годзе, 26 сакавіка "былі бачны тры сонцы, тое, што было з правага боку, хутка знікла, а другое пазней". У ліпені з'явілася камета, якая "спачатку рухалася, а потым вісела ў небе" [3, c. 198].
У канцы твора аўтар пералічвае членаў магістрата, уключаючы войта, лентвойта, бурмістраў, райцаў і лаўнікаў, выбраных у 1657 годзе. А таксама спіс тых даўгоў, якія горад быў вінаваты; спіс ваявод, пачынаючы з 1516 года. Такая дакладная праца можа сведчыць аб вялікай ролі гарадскіх улад і аб іх аўтарытэце ў гараджан [3, c. 203 - 205].
Усе вышэй пералічаныя падзеі, звесткі былі значнымі для складальніка летапісу, бо яны адбываліся ў яго на вачах ці запісаны людзьмі, што жылі ў гэтым горадзе. Таму для даследавання гісторыі гарадоў Беларусі мясцовыя летапісы з'яўляюцца каштоўнай крыніцай. Але, на жаль, яны часта ігнаруюцца даследчыкамі і не выкарыстоўваюцца імі ў поўнай меры для адлюстравання гісторыі таго ці іншага горада, у якім вялося летапісанне. Тым не менш, менавіта дзякуючы мясцовым летапісам, мы можам меркаваць аб тым, што было важным для тагачаснага гараджаніна, што складала яго паўсядзённы побыт, як гістарычныя падзеі дзяржаўнага і сусветнага маштабу адбіваліся на жыцці простага чалавека, на фарміраванні яго светапогляду.
Спіс крыніц і літаратуры
1. Беларускія летапісы і хронікі: Пер. са старажытнаруск., старабел. і польск. / уклад. У. Арлова. - Мінск: Беларускі кнігазбор, 1997. - 432 с.
2. Майхровіч, С.К. Нарыс гісторыі старажытнай беларускай літаратуры XIV - XVIII ст. / С. К. Майхровіч. - Мінск: Выш. школа, 1980. - 254 с.
3. Полное собрание русских летописей. - Т. 32 (Белорусско-литовские летописи). - М., 1975.
4. Улащик, Н.Н. Полное собрание русских летописей / Н.Н. Улащик. - М.: Наука, 1985. - 261 с.
5. Чамярыцкі, В.А. Мясцовае летапісанне Беларусі XVII - XVIII стст. / В.А.Чамярыцкі // Весці АН БССР (серыя грамадскіх навук), 1979. - С. 112 - 120.
Юлія Блажэвіч, магістрантка Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Я.Купалы. Даследуе тэму "Мясцовае летапісанне як этап развіцця гістарычнай думкі на Беларусі" (навуковы кіраўнік - кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры гісторыі Беларусі В.А. Белазаровіч).
УДК 930.2:94(476.6):272 - 546.2
Ганна Паўлоўская (Гродна, Беларусь)
ЗА КЛЯШТАРНЫМ МУРОМ. ХРОНІКІ ГАРАДЗЕНСКІХ МАНАСТЫРОЎ У ДАСЛЕДАВАННІ ГОРАДА
(ДРУГАЯ ПАЛОВА XVII - XVIII стст.)
Монастырские хроники - тексты, которые описывали историю и повседневную жизнь монастырей, - создавались в большинстве монастырей Речи Посполитой в XVII - XVIII вв. В связи с общей включенностью духовенства в общественную, политическую, культурную жизнь городов и государства хроники являются исключительно важным источником для изучения истории городов и Великого Княжества, почти неиспользованным в белорусской историографии. Через описание тематики хроник делается попытка довести информативную насыщенность и важность хроник как исторического источника для привлечения к нему внимания белорусских исследователей.
У пераважнай большасці кляштараў Вялікага Княства Літоўскага ствараліся хронікі - кнігі, у якіх адзначаліся падзеі, важныя для гісторыі кляштараў. Рукапісы складаліся на працягу доўгага часу многімі пакаленнямі манахаў. Акрамя здарэнняў, якія адбываліся ўнутры кляштараў, у іх апісваюцца факты і ідэі, звязаныя з горадам, дзяржавай, штодзённым жыццём, якое ішло за мурамі манастыра. Многія хронікі захаваліся да нашых дзён у ордэнскіх ці дзяржаўных архівах, аднак застаюцца па-за ўвагай гісторыкаў. На прыкладзе вядомых тэкстаў гарадзенскіх кляштарных хронік мы бы хацелі паказаць важнасць іх як крыніц для даследавання гісторыі гарадоў.
Самыя хронікі акрэсліваюць мэту свайго стварэння як апісанне заснавання рэзідэнцыі, адзначэнне ўсіх дабрачынцаў [1, л. 28], занатаванне "розных гісторый <...>, вартых ведання" ( <...> novellas seu historias <...> scitu dignas [1, л. 112v]). Такім чынам, мэтай было захаванне гісторыі кляштараў: ад іх пачаткаў да «сённяшняга дня», які змяняўся з цягам часу. Дадзеныя хронік маглі выкарыстоўвацца манастыром для складання справаздач, як матэрыял для будучых гістарычных прац, для абароны ўласных інтарэсаў пры з'яўленні спрэчных пытанняў. Таксама тэксты спрыялі фармаванню тоеснасці манахаў кляштара.
Адзінай агульнапрынятай формы хронік не існавала, яны маглі мець летапісны (гадавы) ці дзённікавы (падзённы) характар, маглі апісваць бягучыя падзеі (у сінхраніі) ці быць у рознай ступені рэтраспектыўнымі [8], маглі змяшчаць разгорнутыя вытрымкі з дакументаў ці іншых тэкстаў ці мець толькі сціслыя кароткія паведамленні.
Вядзенне хронік было часта абавязковым для кляштараў [2, с. XVI], што акрэслівалася пастановамі капітулаў.
Да гэтага часу кляштарныя хронікі Рэчы Паспалітай выкарыстоўваліся ў даследаваннях гісторыі манастыроў (напрыклад, [3; 4; 5; 6]). У вельмі абмежаванай ступені яны былі ўжываныя ў "свецкай" гісторыі: перад усім гісторыкамі мастацтва (напрыклад, [7]) ці адукацыі (напрыклад, [8]).
У сувязі са спецыфікай беларускай гістарыяграфіі савецкага перыяду, для якой гісторыя царквы выходзіла па-за сферу інтарэсаў, а каталіцкая царква разумелася як агрэсар [9], кляштарныя хронікі не выкарыстоўваліся ў гістарычнай навуцы БССР увогуле. Наступствам такога стаўлення з'яўляецца абмежаванае выкарыстанне хронік у сучаснай гістарыяграфіі.
Дадатковай праблемай для выкарыстання гэтых тэкстаў з'яўляецца факт, што хронікі каталіцкіх манастыроў ствараліся пераважна на лацінскай мове, вывучэнне якой у Беларускай ССР было абмежаваным [9].
Беларускім гісторыкам, якая абапірала сваё даследаванне на кляштарных (езуіцкіх) крыніцах, з'яўляецца Т. Блінова [8]. Некаторыя з гарадзенскіх хронік часткова выкарыстоўваліся ў працах па гісторыі маёмаснага стану горада [11; 12; 13], гісторыі мастацтва [7; 14].
Такім чынам, узровень выкарыстання манастырскіх хронік у сучаснай гістарычнай навуцы вельмі малы. На прыкладзе гарадзенскіх хронік паспрабуем давесці іх значнасць як гістарычных крыніц: паказаць разнастайнасць зместу хронік і важнасць змяшчаных у іх звестак для вывучэння розных аспектаў гісторыі горада.
Хронікі ці гісторыі ствараліся ва ўсіх каталіцкіх і уніяцкіх манастырах Гародні XVII - XVIII стст. Намі для дэталёвага аналізу былі абраныя некаторыя з гэтых хронік. Крытэрыямі выбаркі сталі:
- сінхроннасць ці нядоўгая часавая перспектыва ў апісанні падзей (мы аналізавалі ўласна хронікі (падзённыя ці гадавыя), а не гісторыі, якія ствараліся значна пазней апісваемых здарэнняў і з'яўляліся самыя вынікам даследчай працы манахаў-гісторыкаў [10]),
- заснаванасць на дакументах ці фактах і іх апісаннях, а не іншых гістарычных апрацаваннях (такім чынам, не разглядаліся хронікі, якія былі напісаныя на падставе іншых (аналізаваных) хронік [11]),
- перадача гісторыі ордэна як асноўная мэта стварэння хронікі [12].
У выніку для даследавання быў вылучаны комплекс шасці хронік, ствараемых у чатырох гарадзенскіх манастырах: кармелітаў босых [1], бернардзінцаў [20; 21; 22; 23], бернардзінак [20] і езуітаў [24].
У якасці хронікі езуітаў разглядаюцца справаздачы братоў у цэнтр ордэна ў Рыме: такая субстытуцыя магчымая з-за падобнасці зместу, летапіснага характару справаздач, падобнага характару аўтарства (аўтарам была прызначаная асоба з ліку манахаў, якая мела адпаведную адукацыю і высокую пазіцыю ў кляштары). Езуіцкія справаздачы маглі быць падставай для пісання асобнай ўнутранай хронікі кляштара, аднак для гарадзенскага манастыра такая хроніка не выяўлена.
Усе аналізаваныя хронікі не былі выдадзены друкам. Арыгіналы рукапісаў знаходзяцца ў кляштарных і дзяржаўных архівах Літвы, Польшчы, Італіі [13].
Тэкст напісаны пераважна на лацінскай мове (першая частка Хатняй гісторыі бернардзінцаў [22] у значнай меры польскамоўная).
Большая частка тэкстаў ананімныя. Аўтарскай з'яўляецца Храналогія Т. Дыганя (1588 - каля 1681) [20], прапаведніка, кусташа, спаведніка, гвардыяна розных кляштараў (у тым ліку гарадзенскага) літоўскай правінцыі бернардзінскага ордэна [25; 26; 27, т. 2, с. 71]. Паслядоўна пазначаюцца імёны манахаў, якія вядуць хроніку кармелітаў босых - прапаведнікаў, прыёраў кляштараў (гл. [28]). Можна меркаваць, што аўтарамі ўсіх хронік былі манахі, якія займалі высокую пазіцыю ў кляштары (пар. [8, с. 18; 29, с. і]), што сведчыць пра кампетэнтнасць аўтараў і ўплывала на смеласць у выказванні меркаванняў.
Хронікі з'яўляюцца крыніцамі высокай ступені даставернасці. Тэксты пісаліся для ўнутранага адрасата, што змяншае магчымую ступень свядомай маніпуляцыі фактамі. Аўтары звяртаюць увагу на падкрэсленне праўдзівасці прыводзімых звесткаў: часта яны падаюць спасылку на крыніцу інфармацыі (напрыклад, [1, л. 17v, 28v, 63, 84v, 87v; 22, л. 20, 49-50, 63-63v; 23, л. 79, 85v]), перадача няпэўных звесткаў паслядоўна адзначаецца (напрыклад, [1, л. 113, 113v; 22, л. 2v; 23, л. 81; 24, 43, л. 111]).
Пры параўнанні інфармацый хронік з іншымі крыніцамі не было выяўлена скажэнняў фактаў. Можна меркаваць, што аўтары імкнуліся да аб'ектывізму ў перадачы інфармацый. З іншага боку, належнасць аўтара і адрасатаў да адной групы пакідае месца для больш вольнага выражэння агульнапрынятых стэрэатыпаў, меркаванняў групы. З гэтага пункту гледжання хронікі з'яўляюцца добрым матэрыялам для даследавання ментальнасці духавенства Рэчы Паспалітай XVII - XVIII стст.
Тэматыка паведамленняў хронік вельмі разнастайная. Насычанасць свецкімі інфармацыямі сведчыць пра заангажаванасць манахаў і манастыроў у гарадское і дзяржаўнае жыццё, вынікае з існавання ўнутры гарадскіх супольнасцей: нават хронікі, скіраваныя на апісанне ўнутранага жыцця кляштараў [20; 21], змяшчаюць шмат звестак, важных для свецкай гісторыі. Найбольш звесткаў секулярнага характару прыводзіць Хроніка кармелітаў босых [1], становячыся падобнай да шляхецкай silva rerum [14] - рукапіснага збору занатовак, цытатаў, копій літаратурных тэкстаў, аповедаў, гісторый, які вёўся ў сармацкіх сем'ях на працягу пакаленняў. Таксама і ў хроніцы кармелітаў змяшчаюцца вытрымкі з газет з навінамі з усяго свету, прыводзяцца вершы, памфлеты, карысныя парады, нават форма запісаў хронікі адрозніваецца ад іншых.
Грамадска-палітычныя падзеі, якія апісваюцца ў хроніках, часамі былі звязаныя з дзейнасцю манастыроў непасрэдна: напрыклад, кляштары былі ўключаныя ў судовыя працэсы [20, с. 323-327], праводзяць набажэнствы на пачатак трыбуналаў, соймаў, соймікаў і г. д. [22, 23, passim], прымаюць у сваіх сценах высокапастаўленых ураднікаў [22, 23, passim; 24, 42, л. 15v; 24, 48, л. 54-54v]. Але ў хроніках таксама змяшчаецца мноства інфармацый пра падзеі выключна свецкія, якія не тычыліся непасрэдна кляштараў (напрыклад, апісанні аглядаў войскаў, праводзімых за горадам [22, л. 4, 10; 23, л. 16v]), ці нават не тычыліся Рэчы Паспалітай (напрыклад, апісанне канстытуцыі, прынятай у Францыі [23, л. 79], ці шматлікія навіны з усяго свету, змяшчаемыя ў хроніцы кармелітаў [1, passim]). Гэта сведчыць пра тое, што кляштары не толькі рэагавалі на падзеі, якія ангажавалі іх непасрэдна, але і сачылі за грамадска-палітычнай сітуацыяй у Рэчы Паспалітай і свеце.
Е. Клачкоўскі падкрэслівае агульную ўключанасць манаскіх ордэнаў у грамадска-палітычнае жыццё Рэчы Паспалітай [30, с. 621, 633, 646], нераздзельнасць ў прынцыпе грамадскай сферы ад духоўнай. Трэба памятаць, што сама ўлада біскупа ў Рэчы Паспалітай была ўладай палітычнай - сенатарскай - і біскуп прызначаўся ў дзяржаве каралём, атрымліваючы толькі зацвярджэнне і асвячэнне ад папскага прастола [31, с. 108-111]. Кожны сойм, соймік, трыбунал і г. д. пачынаўся і скончваўся ўрачыстай службай Божай, дзе гучала пропаведзь адпаведнай тэматыкі [22, 23, passim]. Падчас канвакацыйнага сойма 1764 г. з загаду віленскага біскупа адбываліся гарадскія працэсіі за мір у Бацькаўшчыне [22, л. 3]. Прыняцце Канстытуцыі 3 мая святкуецца ва ўсіх касцёлах [23, л. 63-63v, 76], у хроніцы цытуецца поўны тэкст прамовы Марціна Пачобута-Адляніцкага, якая гучала ў гадавіну канстытуцыі ў Віленскай акадэміі [23, л. 77v-78v].
У хроніках ёсць прыклады і няўдзелу свецкіх уладаў у прызначаных адмыслова для іх набажэнствах. Так, хроніка кармелітаў распавядае, што на ўрачыстую службу з нагоды заканчэння Галоўнага Трыбунала ВКЛ маршалак і суддзі "ob certas sibique notas occupationes <...> non adfuere ecclesiae" (з пэўных, вядомых толькі ім прычын, <...> не прыйшлі ў царкву [1, л. 113]) . У аўтарскім каментары адчуваецца асуджэнне такой пазіцыі.
Хронікі апісваюць асаблівую ўключанасць духоўных у грамадскае жыццё ў час палітычных крызісаў. Падчас войнаў праводзяцца набажэнствы ўдзячнасці за перамогу ці просьбы аб дапамозе [22, 23, passim]. Хронікі дакладна адзначаюць праходжанне войнаў і ўваходы варожых ці літоўскіх войскаў у горад [22, 23, passim], апісваюцца наступствы войнаў у горадзе [24, 49, л. 31v-34; 24, 50, л. 101v; 24, 51, л. 213-213v], прыводзяцца чуткі адносна таго, куды пайшлі войскі далей [22, л. 2v] ці як ідуць ваенныя дзеянні ў іншых мясцінах [1, л. 113, 113v].
Падзеі пачатку 1790-х гг., напярэдадні другога падзелу Рэчы Паспалітай, дакладна адзначаюцца на старонках Хатняй гісторыі бернардзінцаў. У кантэксце некаторых падзей дзеючай адзінкай выступае сам горад (магістрат), напрыклад, пры здачы горада варожым войскам [23, л. 80v], адрачэнні ад Канстытуцыі 3 мая [23, л. 80v-81], якая раней была прынятая тым жа магістратам [23, л. 76]. Іншай сацыяльнай групай, якая называецца як удзельнік гэтых падзей, з'яўляюцца габрэі [23, л. 80v]. Апісанні гэтых падзей разбудаваныя, аўтар выражае ўласнае стаўленне да рашэнняў горада ці дзяржавы, цытуе тэксты прамоваў, публіцыстычных твораў. Агульна тэксты хронік у моманты крызісаў эмацыйна-афарбаваныя, метафарычныя, выяўляюць стаўленне аўтараў да апісваемых падзей.
Тэкст хронік сведчыць пра тое, што манахі не з'яўляліся пасіўным сацыяльным элементам і не дзейнічалі толькі ў духоўнай сферы, а займалі актыўную грамадзянскую пазіцыю, мелі выдзеленую сферу ўплыву: праз пропаведзі, набажэнствы, асабістыя кантакты з ураднікамі і масамі грамадства. Важна памятаць пра тое, што доступ духавенства да прадстаўнікоў розных станаў быў часта большым, чым магнатаў ці палітычных груповак [30, с. 633].
Уключанасць кляштараў у гарадское жыццё дае разнастайны матэрыял да вывучэння ўзаемаадносінаў паміж горадам і манастырамі. На падставе дадзеных па іншым мясцовасцям вядома, што гэтыя адносіны не былі простымі і адназначнымі. З аднаго боку кляштары мелі высокі аўтарытэт у гарадах Рэчы Паспалітай, з іншага ж "захаваліся незлічоныя скаргі і нараканні мяшчан на кляштары і ордэны, якія ўсё ў большай ступені супернічалі, падобна габрэйскім кагалам, са старымі гарадскімі гмінамі ў сферы эканомікі" [30, с. 625]. Найбольш супярэчнасцяў выклікаў статус юрыдык, які мелі манастырскія землі. На ўзроўні сойма Рэчы Паспалітай прымаліся пастановы, якія абмяжоўвалі магчымасць перадачы зямель кляштарам: у 1635 г. прымаецца амартызацыйны закон, які забараняў перадачу касцёлам нерухомасці, за выключэннем стварэння фундацыі de nova radice ("ад падстаў") [32, с. 405-406].
Хронікі ўсіх кляштараў (за выключэннем гісторый езуітаў) вельмі падрабязна занатоўваюць звесткі па дараванні зямель і фундацыям ([1, л. 1, 3v-26v; 20, c. 315-327, 333-337; 21, л. 1-6]). У заснаванне ўсіх мужчынскіх манастыроў былі заангажаваныя прадстаўнікі гарадскіх уладаў: старасты ў выпадку кармелітаў босых і езуітаў, райца - бернардзінцаў. Выразна бачна, што манахі разумелі важнасць добрых адносінаў з уладамі на лакальным узроўні, захоўвалі дакументальныя пацверджанні наданняў на выпадак мажлівых спрэчак. Спрэчкі сапраўды мелі месца: найбольш важныя працэсы паміж горадам і манастырамі (у справе юрыдык) адбыліся ў другой палове XVIII ст. з ініцыятывы гарадскіх ўладаў (гл. [21, л. 36 - 65; 12, c. 103; 13, c. 41, 200 - 208]).
Хронікі адлюстроўваюць звязанасць гарадскога насельніцтва з жыццём кляштараў. Мяшчане стваралі брацтвы ў розных кляштарных касцёлах, актыўна ўдзельнічалі ў рэлігійных святах [1, 22, 23, passim], былі хаваныя ў тых жа касцёлах [1, 22, 23, passim], - у гэтым праяўляецца аўтарытэт кляштараў у горадзе.
Адначасова, манахі, хоць апекуюцца душамі гараджанаў, аднак не атаясамліваюць сябе з імі, што асабліва бачна ў крызісныя перыяды (напрыклад, у час захопу горада маскоўскім войскам у 1659 г. [24, 40, л. 290]). Прыналежнасць да вялікіх міжнацыянальных супольнасцяў, практыка служэння ў розных манастырскіх дамах, напэўна, уплывала на стварэнне больш выразнай манаскай, чым лакальнай, тоеснасці. У хроніцы кармелітаў выразна бачны клопат за іншыя манаскія рэзідэнцыі Вялікага Княства: пералічваюцца навіны з гэтых дамоў, падаюцца звесткі пра хваробы ці смерці асобных братоў [1, passim].
Спецыфіка крыніц - падзённых занатовак аб навакольных падзеях - дае шырокае поле для даследавання гісторыі штодзённага жыцця горада. Тэматыка падобных запісаў вельмі разнастайная. Тут прыводзяцца апісанні дзіўных, кур'ёзных здарэнняў: напрыклад, аптэкарскі служка памірае ад атручання выпарэннямі аднаго з лекаў у красавіку 1788 г. [1, л. 114] ці выпадак бацьказабойства з ініцыятывы маці [1, л. 115-115v], ці знаходжанне ў лесе каля Гародні двух «феральных людзей» - хлопчыкаў, якія раслі сярод мядзведзяў [21, л. 11v].
Даюцца звесткі па пажарах, якія часта нішчылі горад (напрыклад, [1, л. 47-47v, 108v, 113v, 119; 22, л. 13, 30v; 23, 41, л. 83-83v]). Звычайна пазначаецца адкуль пачаўся пажар, якую частку горада знішчыў, якія страты прынёс. Часамі апісваецца, які быў механізм тушэння пажараў: напрыклад, сіламі горада [23, л. 30v] ці пры дапамозе войска, якое было ў той час у ім [23, 50, л. 90].
Прыводзяцца дадзеныя пра голад, спёку ці мароз, апісваецца ўспрыняцце катаклізмаў гараджанамі, прыгадваюцца падобныя падзеі ў мінулым (напрыклад, [1, л. 29, 32v; 24, 40, л. 290; 24, 43, л. 111; 24, 47, л. 114v]).
Апісваюцца таксама эпідэміі ў горадзе, наваколлі і іншых гарадах Рэчы Паспалітай, якія краналі людзей (напрыклад, [1, л. 37, 114, 121; 24, 46, л. 37]) ці жывёл (напрыклад, [24, 49, л. 31; 24, 50, л. 102]). Часамі падаюцца спосабы прыгатавання лекаў ад пэўных хворасцяў [1, л. 65v], адзначаюцца як рэагаваў горад на сітуацыю эпідэміі.
Як з нагоды апісання бедстваў, так і іншых здарэнняў у хроніках адзначаюцца гукі, якія гучаць у горадзе: званы ў знак жалобы [22, л. 1v], пачатку сойміка [23, л. 71], супрацьпажарная трывога [23, л. 30v], залпы гарматаў у гонар розных урачыстасцяў [22, 23, passim].
Пры апісанні рэлігійных працэсій (пахавальных ці святочных) адзначаюцца маршруты, па якіх яны адбываліся [22, л. 10v, 27, 74], дзе мела месца сустрэча ці развітанне з высокапастаўленымі асобамі, калі тыя прыязджалі ў горад [23, л. 11]. Адзначаюцца месцы грамадскай улады: месцы правядзення соймікаў [22, 23, passim], месцы суду і выканання прысудаў [1, л. 41-41v, 47v-48; 22, л. 5; 23, л. 44, 54; 24, 50, л. 102]. Пры апісанні пажараў, працэсій, здарэнняў аўтарамі выдзяляюцца пэўныя кропкі ў горадзе, якія былі ключавымі з іх пункту гледжання - гэтыя факты могуць быць прадметам асобнага аналізу для выдзялення ключавых кропак, шляхоў, вузлоў у Гародні XVII-XVIII стст.
У хроніках дакладна адзначаюцца этапы будовы і аднаўленняў цэркваў і кляштараў ([1, л. 27, 28v-29, 30, 38v, 41v-42]). Езуіцкія гісторыі асобна адзначаюць працы па добраўпарадкаванню вуліц: брукоўку пляцаў унутры кляштарных сценаў і перад царквой ([24, 48, л. 56-56v; 24, 49, л. 31v; 24, 51, 271v]), аднаўленне і завешванне ратушнага гадзінніка на вежы касцёла ў 1725, пазнейшыя яго рамонты ў 1738, 1743 гг. ([24, 48, л. 52v-53; 24, 49, л. 171; 24, 50, л. 19v]).
Спосабы апісання розных асобаў у хронікаў выяўляе стаўленне аўтараў да прадстаўнікоў розных народаў ці сацыяльных груп. Аналіз падобных апісанняў, параўнанне з распаўсюджанымі ў той час стэрэатыпамі дазваляе вывучаць падобнасць светаўспрыняцця духавенства і іншых слаёў грамадства Рэчы Паспалітай пэўнага перыяду, змены ў ментальнасці на працягу стагоддзяў.
Асобна трэба выдзеліць апісанне жыцця горада ў час святаў. Тут у хроніках адлюстроўваюцца як рэлігійныя, так і свецкія ўрачыстасці, адзначаецца, як упрыгожваўся горад, якія знакамітасці ўдзельнічалі ў іх, які сцэнарый святаў быў звычайным [22, 23, passim]. Часамі святкаванне апісваецца вельмі падрабязна, з адзначэннем асаблівасцей удзелу розных грамадскіх груп. Напрыклад, пры апісанні ўрачыстасці каранацыі Станіслава Аўгуста пазначаецца, як была ўпрыгожана ратуша, касцёлы, колькі прагучала залпаў з гарматаў, дзе адбыліся ўрачыстыя пропаведзі, колькі свечак асвятляла "танцы" ў габрэйскай сінагозе [22, л. 4v].
Такім чынам, дадзеныя хронікі з'яўляюцца выдатнай крыніцай для даследавання гісторыі штодзённасці, культуры Гародні XVII-XVIII стст. і лакальнай гісторыі. У адрозненне ад падарожных занатовак ці дзённікаў, вядомых гістарыяграфіі, хронікі ствараліся самымі жыхарамі горада, пісаліся як у крытычныя ці ўрачыстыя, так і звычайныя часы, складаліся на працягу паўтараста год. Таму, на наш погляд, гэта адна з найлепшых крыніц для падобнага даследавання.
Асобную тэматычную групу прадстаўляюць копіі прававых дакументаў: фундацый, дарэнняў, прывілеяў. Гэта найбольш тычыцца бернардзінскай хронікі Т. Дыганя [20] і рукапісу Польскай акадэміі навук [21], які змяшчае тэксты судовых пастаноў XVIII ст.
У хроніках таксама цытуюцца папскія булы ці ордэнскія пастановы [1, л. 59-59v, 85-85v, 87v-91; 23, с. 49-50, 60], прамовы [23, л. 77v-78v], вершы [1, л. 72v, 77, 83, 105v; 23, л. 77, 79v, 80], памфлеты [1, л. 93v, 94, 94v - 95; 23, л. 72v], публіцыстычныя артыкулы [22, л. 20]. Гэта надае крыніцам характар silvae rerum, звязваючы кляштарную культуру з агульнашляхецкай сармацкай.
Прыведзеныя тэмы - толькі замалёўка пэўнай праблематыкі, якая раскрываецца ў хроніках. Тэксты нясуць значна больш інфармацыі адносна розных аспектаў жыцця горада, якое часта немагчыма раздзяліць на царкоўную і свецкую сферы.
Мноства звестак, якія прыводзяцца ў хроніках, змяшчаюць важныя інфармацыі па спрэчных ці нераспрацаваных у гістарыяграфіі пытаннях, іншыя пацвярджаюць ці абвяргаюць вядомыя пастулаты. Тэматычная разнастайнасць тэкстаў здзіўляе. Некаторыя тэмы закранутыя ў хроніках толькі ўскосна, але для даследчыкаў пэўнай праблематыкі нават згадкі пра нейкія факты могуць мець вялікае значэнне. Дакладнасць, падрабязнасць, насычанасць дробнымі інфармацыямі тэкстаў хронік узвышае іх інфарматыўную вартасць.
Пастаянства вядзення хронік, аднаўленне пасля перапынкаў, цытаванне ранейшых, часта незахаваных, крыніцаў з'яўляецца рысай агульнай для хронік усіх ордэнаў.
Асаблівую значнасць гэтым тэкстам надае іх паўсюднасць: яны складаліся ў пераважнай большасці кляштараў Рэчы Паспалітай, значыць існавала па некалькі хронік для ўсіх гарадоў і мястэчкаў Вялікага Княства, многія з якіх павінны захавацца ў дзяржаўных ці кляштарных архівах да нашых дзён.
З-за таго, што хронікі часамі адсылаліся ў архівы Правінцыі ёсць шанцы знайсці тэксты, створаныя да 1650 г., як гэта мела месца з гарадзенскімі бернардзінскімі хронікамі.
Акрамя самыя хронікі як літаратурныя тэксты могуць быць прадметам аналіза для гісторыкаў ментальнасці, антраполагаў для вывучэння ментальных схемаў і стэрэатыпаў іх аўтараў.
Такім чынам, важнасць хронік у іх інфармацыйнай насычанасці, высокай ступені даставернасці, паўсюднасці бытавання. Хронікі з'яўляюцца важнай крыніцай як для вывучэння гісторыі гарадоў, так і ментальнасці аўтараў - прадстаўнікоў духавенства Рэчы Паспалітай. Стварэнне тэкстаў на працягу доўгага ўрыўку часу дазваляе бачыць зрухі ў успрыняцці пэўных падзей, дынаміку развіцця нейкіх уяўленняў. Комплекснае вывучэнне кляштарных хронік можа даць шмат новага матэрыялу для вывучэння гісторыі канкрэтных гарадоў і іх жыхароў.
Спіс крыніц і літаратуры
1. Хроніка кляштара Кармелітаў Босых у Гародні // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Віленскага універсітэта. - Фонд 3. - Спр. 2337. - 122 л.
2. Kroniki Bernardynów poznańskich / oprac. przez S. B. Tomczaka i J.Wiesiołowskiego. - Poznań: Wydawnictwo miejskie, 2002. - XXIII, [1], 452, [4] s.: ill.
3. Załęski, St. Jezuici w Polsce / St. Załęski. - T. IV, cz. III: Kolegia i domy założone w drugiej dobie rządów Zygmunta III i zarządów Władysława IV 1608 - 1648. - Kraków, 1905. - v, [2], 1025 - 1480 s.
4. Golichowski, N. Przed nową epoką. Materiały do historii oo. bernardynów w Polsce / N. Golichowski. - Kraków: Redakcja "Głosu św. Antoniego z Padwy", 1899. - 424 s.
5. Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych / red. ks. H. Eug. Wyczawskiego. - Kalwaria Zebrzydowska: Wydawnictwo Bernardynów "Calvarium", 1985. - 681 s.
6. Kachel, J. Bernardyni 1453-2003: kapłani i bracia zakonni prowincji polskich oraz kustodii św. Michała na Ukrainie: wydanie jubileuszowe / J. Kachel. - Warta: Klasztor Ojców Bernardynów w Warcie, 2004. - 6 cz.
7. Paszenda, J. Budowle jezuickie w Polsce XVI - XVIII w. / J. Paszenda. - T. 2. - Kraków: Wydawnictwo WAM, 2000. - 437 s.
8. Блинова, Т.Б. Иезуиты в Беларуси (Их роль в организации образования и просвещения) / Т.Б. Блинова. - Гродно: ГрГУ, 2002. - 425 с.
9. Мараш, Я.Н. Очерки истории экспансии католической церкви в Белоруссии XVIII века / Я.Н. Мараш. - Мінск: Вышэйшая школа, 1974. - 287, [1] с.
10. Фролов, Э.Д. Русская наука об античности: Историографические очерки / Э.Д.Фролов. - СПб: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 1999. - 544 с.
11. Гардзееў, Ю. Магдэбургская Гародня (сацыяльная тапаграфія і маёмасныя адносіны ў 16-18 ст.). - Гародня-Вроцлаў: Друкарня навуковая ПАН ім. С. Кульчынскага, 2008. - 383 с.
12. Gordziejew, J. Socjotopografia Grodna w XVIII wieku / J. Gordziejew. - Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002. - 341 s., tab.
13. Borowik, Prz. Jurydyki miasta Grodna w XV - XVIII wieku. Stanowy podział nieruchomości / Prz. Borowik. - Supraśl: Collegium Suprasliense, 2005. - 412 s.
14. Kuty, D.J. Etapy budowy pobernardyńskiego kościoła w Grodnie / D.J. Kuty // Sztuka ziem wschodnich Rzeczypospolitej XVI - XVIII w. / red. J. Lileyko // Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2000. - S. 393-436.
15. Niedzielski, A. Żywoty Braci Polaków Zakonu Pustelników S. Ojca Augustyna / A.Niedzielski // Архіў сталічнага горада Варшавы. - Архіў сталічнага горада Варшавы. - Збор рукапісаў. - Т. 3, 238. - S. 16-17.
16. Kulczynski, I. Inwentarz klasztoru bazylianskiego w Grodnie na Kołoży <...> / I.Kulczynski // Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. В 14 т. - Т. 9. - Вильно, 1870. - С. 412-454.
17. Conventus Grodnensis // Descriptiones nonnulorum monasteriorum Ordinis Minorum Observantum. // Архіў правінцыі бернардзінцаў у Кракаве (APBKr). - Фонд M. - Спр. 26. - С. 26-27, 55-56.
18. Planta conventus Grodnensis ad sanctam crucem inventam // Vinea electa <...> ex Minore Polonia <...> in novam S. Casimiri Provinciam erecta 1469-1772. // Архіў правінцыі бернардзінцаў у Кракаве. - Фонд L. - Спр. 15. - С. 93-107.
19. Dzieje kapitularne zakonnic świętej matki Brygitty konwentu grodzieńskiego / Oprac. M. Borkowska, K. Obremski. - Toruń, 2001. - 206, [1] s., ill.
20. Digon, Th. Conventus et guardianatus Grodnensis sub titulo s. Crucis inventionis // Chronologia Ordinis Fratrum Minorum de Observantia provinciae Minoris Poloniae et Magni Ducatis Lithuaniae / Th. Digon // Архіў правінцыі бернардзінцаў у Кракаве (APBKr). - Фонд M. - Спр. 25. - С. 315-332.
21. Kronika zakonu bernardynów grodzieńskich z lat 1677-1783 // Аддзел рукапісаў Навуковай бібліятэкі Польскай акадэміі ўменняў і Польскай акадэміі навук у Кракаве. - Спр. 369. - 257 л.
22. Historia domowa klasztoru Grodzieńskiego XX Bernardynów <...> od roku 1763 D. 2 Lipca zaczęta. - Księga I: 1763-1775. // Аддзел рукапісаў Нацыянальнай бібліятэкі РП. - Фонд, BOZ. - Спр. 1798. - Л. 86.
23. Historia domowa klasztoru Grodzieńskiego XX Bernardynów <...> od roku 1776 d. 1 Stycznia zaczęta. - Księga II: 1776-1792. // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Віленскага універсітэта. - Фонд 4. - Спр. А-391. - 85 л.
24. Анналы і гісторыі езуітаў // Рымскі архіў Таварыства Ісуса. - Фонд Lithuanica.
25. Kantak, K. Dygoń Tomasz // Polski słownik biograficzny. - T. 6. - Kraków: PAU, 1948. - S. 53.
26. Wyczawski, H.Eug. Dygoń Tomasz // Słownik polskich pisarzy franciszkańskich / pod red. H.Eug. Wyczawskiego. - Warszawa: Archiwum Prowincji OO. Bernardynów, 1981. - S. 121.
27. Kachel, J. Bernardyni 1453-2003: kapłani i bracia zakonni prowincji polskich oraz kustodii św. Michała na Ukrainie: wydanie jubileuszowe / J. Kachel. - Warta: Klasztor Ojców Bernardynów w Warcie, 2004. - 6 cz.
28. Паўлоўская, Г. Хроніка кляштара кармелітаў босых гаспадарскага места Гародні як silva rerum conventus grodnensis / Г. Паўлоўская // Веснiк Гродзенскага дзяржаунага унiверсiтэта iмя Янкi Купалы. - Серыя 1: Гiсторыя, фiласофiя, палiталогiя, сацыялогiя. - №1 (76), 2009. - Гродна, 2009. - С. 35-40.
29. Kronika Jezuitów poznańskich (młodsza). - T. 1: 1570-1653. / Opr. przez L. Grzebienia, J. Wiesiołowskiego. - Poznań: Wydawnictwo miejskie, 2004. - X, [2], 552 s.
30. Kłoczowski, J. Zakony męskie w Polsce w XVI-XVIII wieku / J. Kłoczowski // Kościół w Polsce. - T. 2: Wieki XVI-XVIII / W. Müller [et al.]. - Kraków: Znak, 1969. - S. 485 - 730.
31. Müller, W. Diecezje w okresie potrydneckim / W. Müller // Kościół w Polsce. - T. 2: Wieki XVI - XVIII / W. Müller [et al.]. - Kraków: Znak, 1969. - S. 57 - 258.
32. Volumina legum: przedruk zbioru praw staraniem XX. Pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, wydanego: 9 T. - Petersburg, 1859-1860; Kraków, 1889. - T. 3: ab anno 1609 ad annum 1640 acta Reipublicae continens. - 1859. - 472, XV s., err.
Паўлоўская Ганна Генрыхаўна, выпускніца аспірантуры Інстытута гісторыі Акадэміі навук Беларусі, аддзелу гісторыі Беларусі сярэднявечча і пачатку Новага часу. Навуковы кіраўнік - доктар гіст. навук Г.Я. Галенчанка. Даследуе тэму: "Гарадзенскія кляштарныя хронікі як крыніца для вывучэння гісторыі горада (другая палова XVII - XVIII стст.)"
УДК 929.6: 947.6
Аляксей Шаланда (Мінск, Беларусь)
КРЫНІЦЫ ПА ГЕРАЛЬДЫЦЫ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ Ў ФОНДАХ ГАРАДЗЕНСКАГА ГІСТОРЫКА-АРХЕАЛАГІЧНАГА МУЗЕЯ
*
В статье сообщается о геральдическо-сфрагистических материалах Гродненского историко-археологического музея, которые касаются таких городов ВКЛ, как Перевалка, Новый Двор, Городня, Крынки, Пружаны, Порозово и Сувалки. Некоторые из них являются малоизвестными и неизвестными для специалистов, их изучение позволит уточнить и дополнить выводы исследователей городской геральдики ВКЛ и Беларуси.
Сярод багатых калекцый старажытнасцяў, якія захоўваюцца ў фондах Гарадзенскага гісторыка-археалагічнага музея (ГДГАМ), важнае значэнне маюць рэдкія сфрагістычныя помнікі, звязаныя з гарадской геральдыкай Беларусі і Літвы. Вялікая заслуга ў іх захаванні належыць першаму дырэктару музея Юзафу Ядкоўскаму (1920-1936 г.), які сам сур'ёзна цікавіўся гербамі магдэбургскіх гарадоў ВКЛ, прысвяціўшы адную са сваіх прац гербу Горадні [1].
Увесь комплекс сабраных ім крыніц можна падзяліць на дзве групы: выяўленчыя і пісьмовыя. Да першых адносяцца выявы гербаў гарадоў ВКЛ на малюнках, гравюрах і пячатках, як на штэмпелях, так і на іх адбітках на розным матэрыяле. Да другой групы адносяцца апісанні гарадскіх гербаў у прывілеях на Магдэбургскае права гарадам ВКЛ. У сваю чаргу згаданыя крыніцы захаваліся як у арыгінале, так і копіях, зробленых Ю. Ядкоўскім, магчыма, для музейнай экспазіцыі. Ты не менш, навуковая вартасць апошніх таксама вялікая, бо копіі рабіліся з арыгіналаў, лёс якіх сёння невядомы.
Да найбольш каштоўных помнікаў па геральдыцы гарадоў ВКЛ, што захоўваюцца ў ГДГАМ, адносіцца аўтэнтычны прывілей на Магдэбурскае права мястэчку Перавалка ў Гарадзенскім павеце ад 24 лютага 1792 г., з апісаннем і каляровым малюнкам герба: " herb taki nadajemy, jaki się tu odmalowany widzieć daje, to jest świętego Michała".
№ 1: Герб Перавалкаў з прывілея на Магдэбургскае права, 1792 г.
Месца захавання: Стары замак, экспазіцыя, зала № 2, стэнд " Магдэбургскае права", № 3, Кніга паступлення (КП) б/н, арк. 3.
Апісанне: каляровы малюнак, захаванасць добрая, 1792 г.
Герб: у круглым полі ружова-залатога колеру Арханёл Міхаіл у зброі і чырвоным плашчы з залатым круглым шчытом у левай руцэ і чырвоным прамяністым мячом - у правай топча нагамі чорнага чорта, які ляжыць і гарыць у чырвоным полымі.
Друк: публікуецца ўпершыню. Ранейшыя публікацыі герба Перавалкаў Анатолем Цітовым і літоўскім геральдыстам Эдмундасам Рымшай рабіліся імі на падставе іншых крыніц [2, c.221; 3, р.75, № 28; 4, s.836; 8, с.172].
Да рэдкіх аўтэнтычных помнікаў сфрагістыкі адносіцца штэмпель або матрыца пячаткі магдэбургскага мястэчка Новы Двор у Ваўкавыскім павеце, якая датуецца 1792 г. Як пісаў Ю. Ядкоўскі, у гарадзенскі музей пячатку Новага Двара (" tłok pieczętny owalny ") перадаў у 1923 г. наваградскі староста Юзаф Елінэк [5, s. 31].
№ 2: Штэмпель пячаткі з гербавай выявай Новага Двара, 1792 г.
Месца захавання: фонды, калекцыя штэмпеляў пячатак, КП № 24335.
Апісанне: пячатка-штэмпель, форма авальная, 46×52 мм, медная, з драўлянай ручкай 60 мм, захаванасць добрая, маюцца нязначныя вокіслы медзі, 1792 г.
Герб: у цэнтры ў полі пячаткі стаіць збройны Арханёл Міхаіл, які правай рукой абапіраецца на меч, у левай трымае вагі, пад нагамі ў яго ляжыць пераможаны д'ябал (чорт).
Надпіс: у атоку пячаткі, на польскай і лацінскай мове, падзелены лінейнымі абадкамі на дзве часткі: "+ PIECZĘC · SĄDU · ORDYNAR[Y]INEGO · PRIMAE · INSTANTIAE · MIASTA · R[ZECZY]P[OSPOLI]TT[EY]." і ніжэй - працяг: "+ NOWY · DWOR · w · P[OWIECIE] · W[OŁKOWYSKIM] · DO · WYDZIALU · GROD[ZIEŃSKIEGO]: NALEZAC[EGO]: R[OKU]: 1792". Па краю пячаткі лінейны абадок.
Друк: [2, с. 274; 4, s. 751; 6, с. 34-35; 7, с. 219-220]. А.Цітоў памыліў ваўкавыскі Новы Двор з Новым Дваром у Гарадзенскім павеце, не звярнуўшы ўвагі на тое, што іх гербавыя выявы значна адрозніваліся. Э. Рымша не ведаючы нашых ранейшых публікацый, дзе дакладна ідэнтыфікуецца пададзеная вышэй пячатка, меў сумневы наконт наяўнасці Магдэбургскага права ў ваўкавыскага Новага Двара [4, s. 750]. Сёння ўсе сумненні можна ўжо адкінуць [7, с. 220].
Найбольш шматлікую групу сфрагістычна-геральдычных крыніц у ГДГАМ складаюць адбіткі гарадскіх пячатак на дакументах, якія выходзілі з канцылярый магдэбургскіх гарадоў. Так, у калекцыі рукапісаў захаваўся самы старажытны з вядомых сёння даследчыкам выпіс з кніг лаўнічых магдэбургскай Горадні, які датуецца 1575 г. (дзень " feria sexta pridiae festi Sanctae Heduijs"). Каштоўнасць яго ў тым, што ён быў замацаваны гарадзенскай лаўнічай пячаткай, якая была выраблена, як вынікае з легенды ў 1565 г.
№ 3: Гербавая лаўнічая пячатка Горадні, 1575 г.
Месца захавання: фонды, калекцыя рукапісаў, КП б/н, арк.2 адв.
Апісанне: адбітак пячаткі, прамакутная кустодзея, Ø 32 мм, захаванасць добрая.
Герб: у цэнтры пячаткі на картушы праз плецяную гародню, абвітую лісцямі, пераскоквае алень з крыжам паміж рагамі, картуш увеньчаны ліліяй.
Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове: "* SCABIИОROM 1565 * GRODEИ [SIG]ILLVM".
Друк: [1, s.37; 2, с.149; 4, s.424; 8, с.96; 9, с.203, № VІІ/1].
Сярод рукапісаў захоўваюцца таксама два выпісы з кніг гайнага суду магдэбургскага мястэчка Крынкі Гарадзенскага павета, з адбіткамі адной і той жа пячаткі. Толькі адзін з дакументаў датуецца 1573 г. (дзень - пятніца па Святой Агнешцы), а другі - 8 чэрвеня 1640 г. Падобная з'ява сведчыць, што штэмпель пячаткі ў жыхароў Крынак выкарыстоўваўся даволі працяглы час.
№ 4: Гарадская гербавая пячатка Крынак, 1573 г.
Месца захавання: фонды, калекцыя рукапісаў, КП № 15129, арк.1.
Апісанне: адбітак пячаткі, прамакутная кустодзея, Ø 27 мм, захаванасць добрая, 1573 г.
Герб: у цэнтры пячаткі на картушы выява ўзнятага льва.
Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове "* SI[GIL]LVM * CI[V]ITATIS * KRINENSIS * INR[I]"
Друк: [10, s. 249; 11, с. 10]. Дзіўна, што Э.Рымша не заўважыў легенду ў атоку пячаткі, хаця і ведаў нашу публікацыю [4, s. 576].
№ 5: Гарадская гербавая пячатка Крынак, 1640 г.
Месца захавання: фонды, калекцыя рукапісаў, КП № 9216, арк.1 адв.
Апісанне: адбітак пячаткі, выразаная ў аркушы кустодзея, Ø 27 мм, захаванасць кепская, 1640 г.
Герб: у цэнтры пячаткі на картушы зацертая выява ўзнятага льва.
Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове, чытаецца часткова "* SI[GIL]LVM [CIVITATIS] [KRIN]ENSIS * INR[І]".
Друк: [2, с.177; 4, s.575]. Калі А.Цітоў ведаў толькі неякасны адбітак пячаткі Крынак на дакуменце з 1640 г. і на яе падставе зрабіў памылковую рэканструкцыю крынкаўскага гарадскога герба, то Э. Рымша ведаў і пячатку з акта 1573 г., але чамусьці не звярнуў на яе ніякай увагі. Таму яшчэ раз выпраўляем тут памылку, якую ён паўтарыў услед за А.Цітовым - леў у гербе Крынак стаіць на дзвух задніх лапах, а не на чатырох [4, s. 576].
№ 6: Гарадская гербавая пячатка Пружанаў, 1734 г.
Вельмі важным для вывучэння гарадскога герба Пружанаў (Берасцейскі павет) з'яўляецца "Выпіс з кнігі Магдэбургскага места ЯКМ Пружанскага " ад 10 ліпеня 1734 г. з прыкладзенай да яго гербавай пячаткай:
Месца захавання: фонды, калекцыя рукапісаў, КП № 8605, арк. 1 адв.
Апісанне: адбітак пячаткі, прамакутная кустодзея, Ø 27 мм, захаванасць добрая, 1734 г.
Герб: у цэнтры пячаткі на тарчы звіты вуж у трохпялёсткавай кароне, з пашчы якога выходзіць палова дзіцяці.
Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове: "٭ SIGIL[LVM] ٭ CIVITATIS ٭ PRVZANENSIS"
Друк: [12, с. 36]. Важнасць гэтага адбітку пячаткі заключаецца ў тым, што ён дазваляе сцьвярджаць наяўнасць на галаве вужа такога элемента, як карона, бо апошняя не была відочная ні А.Цітову, ні Э.Рымшы [2, с. 71; 4, s. 829; 8, с. 170; 9, с. 226, № ХХVІІ/1].
Унікальнай у фондах ГДГАМ з'яўляецца калекцыя адбіткаў пячатак, якую зрабіў у свой час у Маскве ў былым Румянцаўскім музеі Ю.Ядкоўскі. Унікальнасць яе ў тым, што адбіткі рабіліся ім матрыцамі пячатак, месца захоўвання якіх сёння невядомае. Асабліва пашанцавала ў гэтым сэнсе гербавай пячатцы магістрата Крынак, якая датуецца 1791 г. Яна захавалася ў адбітку на сургучы і ў адлітай з гіпсу форме:
№ 7: Гербавая пячатка магістрата Крынак, 1791 г.
Месца захавання: фонды, калекцыя адбіткаў пячатак, КП № 8241.
Апісанне: адбітак пячаткі на чырвоным сургучы, 45×50 мм, захаванасць добрая, 1791 г.
Герб: у цэнтры пячаткі на нямецкай тарчы выява ўзнятага на заднія лапы льва, які ідзе па зямлі, над тарчай тры каласы з лісцем, вакол тарчы вянок.
Надпіс: у атоку пячаткі, на польскай мове, у два радкі: "+ PIECZEC . MAGISTRATU . MIASTA . KRYNEK . DOWYDZIALU // + GRODZIENSKIEGO . NALEZĄCEGO . ROKU . 1791".
Друк: [2, с.270; 4, s.576; 11, с.10-11]. Э.Рымша выправіў у нашай публікацыі памылку ў легендзе - вярнуў на месца прапушчанае намі слова "MIASTA" [4, s.577].
Да рэдкіх помнікаў гарадской геральдыкі і сфрагістыкі ВКЛ адносіцца і адбітак гербавай пячаткі магдэбургскага мястэчка Поразава Ваўкавыскага павета, якая датуецца 1720 г. Ю. Ядкоўскі зрабіў яго аўтэнтычным штэмпелем, які без сумнення трымаў у сваіх руках. Дзе ён захоўваецца сёння і ці захаваўся навогул - невядома.
№ 8: Гарадская гербавая пячатка Поразава, 1720 г.
Месца захавання: фонды, калекцыя адбіткаў пячатак, КП № 2442.
Апісанне: адбітак пячаткі на чырвоным сургучы, Ø 42 мм, захаванасць добрая, 1720 г.
Герб: у цэнтры поля пячаткі выява Панны Марыі, з малым Ісусам на руках справа, стаіць на месяцы, які скіраваны рагамі дагары, Ісус трымае ў правай руцэ кулю з крыжам, над галовамі Марыі і Ісуса - німбы.
Надпіс: у атоку пячаткі, на польскай і лацінскай мовах: "+ PIECZENC MIASTA · POROZOWA · ANNO · 1720"
Друк: [2, с. 219; 4, s. 823; 7, с. 219; 13, с. 38]. Э. Рымша са спасылкай на А. Цітова меў некаторыя сумненні, што да месца захавання адбітка згаданай пячаткі [4, s. 824].
18 снежня 1924 г. дырэктар гарадзенскага музея Ю. Ядкоўскі атрымаў ад невядомага адрасата ліст, дзе да паперкі былі прыціснуты на чырвоным сургучы дзве пячаткі магдэбургскага мястэчка Сувалкі Гарадзенскага павета:
№ 9: Гарадская пячатка Сувалкаў, ХVІІІ ст.
Месца захавання: фонды, калекцыя адбіткаў пячатак, КП б/н.
Апісанне: адбітак пячаткі на чырвоным сургучы, Ø 48 мм, захаванасць добрая, ХVІІІ ст.
Герб: у цэнтры поля пячаткі тры пагоркі з вузкімі ўваходамі (пячоры), з верхняга выходзіць доўгі просты крыж, які праходзіць праз карону, па баках справа стаіць Святы Рамуальд і абапіраецца на кій, злева - Святы Рох з ляскай і сабакай каля ног.
Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове, у два радкі: "+ HOC SIGILLUM DATUM EST CIVITATI SUWALKIA TRIBUS MON // TIBUS WIGRB[E]NSIBUS".
Друк: [2, с. 239; 4, s. 892]. Э. Рымша датаваў падобны адбітак 1761 г. і лічыў, што вядома толькі адная сувалкаўская пячатка за ХVІІІ ст. [4, s. 892]. Але да паперкі, атрыманай па пошце Ю.Ядкоўскім, была прыціснута яшчэ адная пячатка:
№ 10: Пячатка магістрата Сувалкаў, ХVІІІ ст.
Месца захавання: фонды, калекцыя адбіткаў пячатак, КП б/н.
Апісанне: адбітак пячаткі на чырвоным сургучы, Ø 38 мм, захаванасць добрая, ХVІІІ ст.
Герб: у цэнтры поля пячаткі дзве аркі, на іх - куля (храм?), з якой выходзіць доўгі просты крыж і праходзіць праз карону, па баках справа стаіць Святы Рамуальд і абапіраецца на кій, злева - Святы Рох з ляскай і сабакай каля ног.
Надпіс: у атоку пячаткі, на польскай мове, у два радкі: "MAGISTRAT MIASTA SUWALK".
Друк: публікуецца ўпершыню. Ні А. Цітоў, ні Э. Рымша яе не ведалі. Што да даціроўкі магістрацкай пячаткі Сувалкаў, то мяркуючы па мове, яна магла ўжывацца ў канцы ХVІІІ ст. - 1792-1795 г.
Такім чынам, геральдычна-сфрагістычныя помнікі, якія захоўваюцца ў фондах ГДГАМ дазваляюць значна ўдакладніць і дапоўніць высновы даследчыкаў гарадской геральдыкі Беларусі. Некаторыя з іх з'яўляюцца малавядомымі і нават невядомымі для спецыялістаў. Увядзенне іх у навуковы абарот не толькі больш глыбока пазнаёміць нас з такой з'явай, як гербы магдэбургскіх гарадоў ВКЛ, але і дазволіць зрабіць больш якаснай працу па адраджэнні і стварэнні гербоў сучасных населеных пунктаў Беларусі, Польшчы і Літвы.
* Ілюстрацыі да артыкулу А.Шаланды змешчаныя ў Дадатку 2
Спіс крыніц і літаратуры
1. Jodkowski, J. Pieczęcie miejskie grodzieńskie z XVI wieku / J. Jodkowski // Muzeum w Grodnie. Sprawozdanie z czynności za rok 1923. - Grodno, 1923. - S. 35-40.
2. Цітоў, А. Геральдыка Беларускіх местаў / А.Цітоў. - Мінск: Полымя, 1998. - 287 с.
3. Lietuvos Metrika (1791-1792) = Lithuanian Metrica = Metryka Litewska. - Vilnius, 2005.- Kn. 556/35. - 199 s.
4. Rimša, E. Pieczęcie miast Wielkiego Księstwa Litewskiego / E. Rimša. - Warszawa, 2007. - 1259 s.
5. Jodkowski, J. Muzeum w Grodnie. Sprawozdanie z czynności za rok 1923 / J.Jodkowski. - Grodno, 1924. - 58 s.
6. Шаланда, А. Герб мястэчка Новы Двор у Ваўкавыскім павеце / А.Шаланда // Герольд Litherland. - Горадня, 2004. - № 1-2. - С. 34-36.
7. Шаланда, А. Гербы гарадоў і мястэчак Ваўкавыскага павета ВКЛ у ХVІ-ХVІІІ стагоддзях / А.Шаланда // Архіварыус. - Мінск: НГАБ, 2007.- Вып. 5.- С. 215-222.
8. Цітоў, А. Гарадская геральдыка Беларусі / А.Цітоў. - Мінск: Полымя, 1989. - 207 с.
9. Цітоў, А. Пячаткі старажытнай Беларусі: Нарысы сфрагістыкі / А.Цітоў. - Мінск: Полымя, 1993. - 239 с.
10. Семянчук, Г. Рэц. на: Анатоль Цітоў, Геральдыка беларускіх местаў (ХVІ-пачатак ХХ ст.) / Г.Семянчук, А.Шаланда. − Мінск, 1998, сс. 287 // BZH. - Białystok, 1999. - Nr 11. - S. 245-249.
11.Шаланда, А. Места Крынкі і яго герб у ХVІ-ХVІІІ ст. / А.Шаланда // Герольд Litherland. - Горадня, 2002. - № 1-2. - С. 6-11.
12.Міронава, В. Да пытання аб колерах герба Пружанаў / В.Міронава // Герольд Litherland. - Горадня, 2004. - № 1-2. - С. 36-38.
13. Цітоў, А. Поразава - места Магдэбургскае / А.Цітоў // Беларуская мінуўшчына. - 1995. - № 1. - С. 38-39.
Шаланда Аляксей Іванавіч, беларускі гісторык і геральдыст, кандыдат гістарычных навук (2000 г.), рэдактар і выдавец навуковага геральдычнага часопісу " Герольд Litherland" (2001-2006 гг.), старшы навуковы супрацоўнік Аддзела гісторыі Беларусі Сярэдніх вякоў і пачатку Новага часу Інстытута гісторыі НАН Беларусі (2008-2009 гг.). Аўтар звыш 80 артыкулаў па геральдыцы і генеалогіі ВКЛ і Беларусі.
УДК 94(476)+94(474/476) ВКЛ
Віталь Галубовіч (Гродна, Беларусь)
КНІГІ ЗАПІСАЎ МЕТРЫКІ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА ЗА ЧАС ПРАЎЛЕННЯ УЛАДЗІСЛАВА IV ВАЗЫ ЯК КРЫНІЦА ПА ГІСТОРЫІ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ
Статья посвящена изучению источников по истории белорусских городов, хранящихся в книгах записей Метрики ВКЛ за время правления Владислава IV Вазы. Дается классификация источников, изучаются их информационные возможности для исследования белорусских городов во второй четверти XVII в.
Дакументы па гісторыі гарадоў Беларусі з'яўляюцца, бадай, адной з самых вывучаных і ўведзеных у навуковае абарачэнне частак кніг Метрыкі ВКЛ увогуле і кніг запісаў за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы ў прыватнасці. Аднак, не гледзячы на наяўныя спробы выкарыстання дакументаў у навуковых даследаваннях [6, 9], уяўленне ў нашай навуцы пра інфармацыйны патэнцыял кніг запісаў застаецца надалей вельмі агульным. Для падрыхтоўкі дадзенага артыкула былі прааналізаваныя кнігі запісаў №№ 106-122, якія храналагічна адпавядаюць 1633 - 1648 гг. Выбарка дакументаў адпавядае сучасным межам Беларусі.
На прыкладзе кніг запісаў за перыяд праўлення Уладзіслава Вазы можна заўважыць, на колькі каштоўнымі з'яўляюцца матэрыялы Метрыкі XVII ст., нават улічваючы той факт, што дастаткова шмат дакументаў было апублікавана ў ХІХ - ХХ стст. у "Историко-юридических материалах" па магістрацкіх кнігах і ў "Беларускім архіве" па сапраўдных кнігах запісаў [25, c. 170-203, 255-259].
Копіі дакументаў, якія адносяцца да гарадоў, што захаваліся ў кнігах запісаў за адзначаны перыяд, можна падзяліць наступным чынам. Першую групу дакументаў складаюць канфірмацыі і арыгінальныя прывілеі на магдэбургскае права. Другую групу складаюць дакументы, якія закранаюць розныя агульныя аспекты гарадской эканомікі: вольнасці ад падаткаў, прывілеі на кірмашы, брукаванне і г. д. Па-трэцяе, вылучаецца група прывілеяў на цэхі ў беларускіх гарадах і матэрыялы блізкія да іх тэматычна. Чацвертую групу дакументаў складаюць намінацыі на ўрады ў беларускіх гарадах. У асобную групу можна вылучыць такія каралеўскія распараджэнні як лібертацыі, кадукі, жалезныя лісты.
Матэрыялы кніг запісаў Метрыкі ВКЛ за адзначаны перыяд утрымліваюць копіі дакументаў, якія асвятляюць розныя аспекты гісторыі пераважна найбольш значных і эканамічна развітых каралеўскіх гарадоў Беларусі, што характэрна і для кніг запісаў Метрыкі першай чвэрці XVII ст. [5, c. 118]. Шэраг беларускіх гарадоў прадстаўлены ў кнігах запісаў толькі некалькімі дакументамі (Рэчыца, Бабруйск і г.д.), а пра некаторыя з іх, як, напрыклад, Браслаў, знайсці нават адзінага дакумента за першую палову XVII ст. не ўдалося.
Найбольш колькасна прадстаўлены ў кнігах запісаў дакументы, якія маюць дачыненне да Магілёва, што ў цэлым апраўдваецца той велізарнай роляй, якую гэты горад адыгрываў у XVII ст. у эканоміцы Падняпроўя і ВКЛ увогуле, аб'ёмам падаткавых збораў дзяржавы з гэтага горада [27, s. 512]. Магілёўскі "пласт" кніг запісаў Метрыкі дастаткова значны і прадстаўлены за першую палову XVII ст. больш чым паўсотняй копій, што вельмі многа ў параўнанні з іншымі гарадамі [4, c. 64].
Пэўную частку матэрыялаў кніг запісаў традыцыйна складалі копіі прывілеяў і канфірмацый на магдэбургскае права беларускім гарадам і мястэчкам, а таксама на іншыя вольнасці. Не з'яўляюцца выключэннем у гэтым сэнсе і кнігі запісаў Метрыкі за 1633 − 1648 гг. Падаўляючая большасць прывілеяў на магдэбургскае права і іншыя вольнасці, якія захаваліся ў кнігах запісаў, з'яўляюцца канфірмацыямі раней атрыманых правоў. Кожны новаабраны манарх у Рэчы Паспалітай павінен быў пацвярджаць прывілеі сваіх папярэднікаў, што адпаведным чынам дакументавалася ў канцылярыях ВКЛ. Пасля каранацыі Уладзіслава IV Вазы мяшчане каралеўскіх местаў на працягу 1633 − 1634 гг. атрымлівалі адпаведныя канфірмацыйныя прывілеі. Канфірмацыі за 1633 г. беларускім гарадам на правы і вольнасці былі кампактна скапіраваны ў кнігу запісаў № 106. Так, канфірмацыі 19.ІІ.1633 г. атрымалі Мінск [11, аа. 73 адв. -75 адв.] і Брэст [11, аа. 79-80 адв.], 25.ІІ.1633 г. Лагішын [11, аа. 107-109], 8.ІІІ.1633 г. Магілёў [11, аа. 148 адв. -153 адв.] і Наваградак [11, аа. 155 адв. -159 адв.], 11.ІІІ.1633 г. Полацк [11, аа. 170-177 адв.], 23.V.1633 г. Адэльск [11, аа. 318-321], 30.V.1633 г. Ваўкавыск [11, аа. 350-351 адв.], 6.VI.1633 г. (рэнавацыя) Ліпнішкі [11, аа. 383-384 адв.], 11.VI.1633 г. Гродна [11, аа. 398-404 адв.], 5.ІІІ.1633 г. Пінск, пры гэтым у дакуменце спецыяльна агаворвалася, што пінскія мяшчане атрымлівалі некаторыя дадатковыя вольнасці [11, аа. 617адв.-619адв.]. Акрамя гэтага былі пацверджаны 27.VII.1633 г. правы мядзельскім мяшчанам [11, аа. 609 адв. -611 адв.]. У большасці сваёй канфірмацыі Уладзіслава IV Вазы магдэбургскім местам вядомыя беларускім даследчыкам [26]. Аднак ёсць і выключэнні. Так, напрыклад, не дачакалася сваёй публікацыі канфірмацыя Полацку на магдэбургскае права выдадзеная ў 1633 г., дарэчы, самая аб'ёмная сярод ўсіх скапіраваных у Метрыку прывілеяў такога кшталту.
У іншых кнігах запісаў захаваліся таксама копіі арыгінальных наданняў Уладзіслава IV Вазы магдэбургскага права шэрагу беларускіх гарадоў: 20.ІІІ.1633 г. Крычаву [13, аа. 150-151 адв.], 12.VIII.1634 г. Чавусам [14, аа. 145-146 адв.], 16.VIII.1634 г. Мсціславу [14, аа. 153-154], 7.VII.1642 г. Дзівіну [14, аа. 284-285 адв.]. У сувязі з прывілеям Крычаву неабходна заўважыць, што ў ім былі зафіксаваны асноўныя элементы гарадскога герба, што з'яўляецца рэдкасцю для Метрыкі ўвогуле [23, c. 26]. Цікава, што такая неардынарная падзея, як наданне магдэбургскага права не знайшла адлюстравання ў артыкуле, прысвечаным Дзівіну ў Энцыклапедыі гісторыі Беларусі [22, c. 229].
Знайшоў адлюстраванне ў кнігах запісаў і працэс вяртання Віцебску магдэбургскага права, які пачаўся з "рэстытуцыі" некаторых прывіле