Вярнуцца: Соркіна Іна

Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі Historiography and sources on the history of cities and urbanization in Belarus


Дадана: 17-02-2010,
Крыніца: Гродна, 2009.

Спампаваць




Зборнік навуковых артыкулаў


Рэдакцыйная калегія:

Іван Крэнь, кандыдат гістарычных навук, прафесар

Іна Соркіна, кандыдат гістарычных навук, дацэнт

Генадзь Хацкевіч, доктар эканамічных навук, прафесар, прарэктар па навуковай рабоце і інавацыях ГрДУ імя Я.Купалы

Вячаслаў Даніловіч, кандыдат гістарычных навук, дацэнт, намеснік дырэктара па навуцы Інстытута гісторыі НАН Беларусі

Захар Шыбека, доктар гістарычных навук, прафесар

Сяргей Піваварчык, кандыдат гістарычных навук, дацэнт

Віктар Белазаровіч, кандыдат гістарычных навук, дацэнт

Аляксей Загідулін, кандыдат гістарычных навук

Марына Ступакевіч, кандыдат гістарычных навук

Рэцэнзенты:

Юры Гардзееў, доктар гісторыі, ад'юнкт Інстытута Расіі і Усходняй Еўропы Ягелонскага універсітэта (г.Кракаў)

Андрэй Кіштымаў, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Інстытута прадпрымальніцтва і парламентарызму (г.Мінск)


Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў / ГрДУ імя Я.Купалы; рэдкал.: В.В.Даніловіч, І.П.Крэнь, І.В.Соркіна, Г.А.Хацкевіч, (адк. рэдактары) [і інш.]. - Гродна: ГрДУ, 2009. - 493 c.



ЗМЕСТ


ПРАДМОВА 3

ПРЫВІТАЛЬНАЕ СЛОВА 5

Крэнь Іван 5

Касцюк Міхаіл 7


1. ПЛЕНАРНАЕ ПАСЯДЖЭННЕ 10

Семянчук Генадзь ГЕНЕЗІС БЕЛАРУСКІХ ГАРАДОЎ У РАННІМ СЯРЭДНЯВЕЧЧЫ (ІХ - ХІІІ стст.) 10

Шыбека Захар ЗАРАДЖЭННЕ БЕЛАРУСКАЙ УРБАНІСТЫКІ: ХІХ - пачатак ХХ стст. 23

Киштымов Андрей Городская статистика Российской империи ХІХ − начала ХХ вв. 37

Гардзееў Юры ГІСТОРЫЯ ГАРОДНІ XVI − XVIIІ стст.: ПІСЬМОВЫЯ КРЫНІЦЫ І НАКІРУНКІ ДАСЛЕДАВАННЯЎ 43

Афанасьева Татьяна ИСТОЧНИКИ ПО ИСТОРИИ ГОРОДОВ ГРОДНЕНСКОЙ ГУБЕРНИИ В ФОНДАХ НАЦИОНАЛЬНОГО ИСТОРИЧЕСКОГО АРХИВА БЕЛАРУСИ В г. ГРОДНО (XIX - НАЧАЛО XX вв.) 48


2. СЕКЦЫЙНЫЯ ПАСЯДЖЭННІ. 53

2.1. ГАРАДЫ БЕЛАРУСІ АД СТАРАЖЫТНАСЦІ ДА КАНЦА XVIІІ ст. 53

Краўцэвіч Аляксандар АРХЕАЛОГІЯ Ў ВЫВУЧЭННІ СТАРАЖЫТНЫХ УСХОДНЕСЛАВЯНСКІХ ГАРАДОЎ (на прыкладзе Беларусі) 53

Колединский Леонид АРХЕОЛОГИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ О РАННЕМ, ДОЛЕТОПИСНОМ ПЕРИОДЕ ИСТОРИИ КОПЫЛЯ (ІХ - ХІІІ вв.) 63

Дзярновіч Алег ПЯЦЬ СТАГОДДЗЯЎ ЗНОСІН: СПЕЦЫФІКА КОРПУСУ КРЫНІЦ ПА ГІСТОРЫІ АДНОСІН ВІЦЕБСКА І РЫГІ Ў XIII − XVII стст. 71

Проценко Ольга БЕЛОРУССКИЕ ГОРОДА В ОПИСАНИИ ЕВРОПЕЙСКИХ ПУТЕШЕСТВЕННИКОВ И ДИПЛОМАТОВ ХVI в. 76

Семянчук Альбіна ГАРАДСКІЯ ХРОНІКІ І ЛЕТАПІСЫ БЕЛАРУСІ І ІХ КРЫНІЦАЗНАЎЧАЯ ВАРТАСЦЬ 85

Блажэвіч Юлія АДЛЮСТРАВАННЕ ПОБЫТУ ЖЫХАРОЎ ВІЦЕБСКА НА СТАРОНКАХ ВІЦЕБСКАГА ЛЕТАПІСУ 90

Паўлоўская Ганна ЗА КЛЯШТАРНЫМ МУРОМ. ХРОНІКІ ГАРАДЗЕНСКІХ МАНАСТЫРОЎ У ДАСЛЕДАВАННІ ГОРАДА (ДРУГАЯ ПАЛОВА XVII - XVIII стст.) 95

Шаланда Аляксей КРЫНІЦЫ ПА ГЕРАЛЬДЫЦЫ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ Ў ФОНДАХ ГАРАДЗЕНСКАГА ГІСТОРЫКА- АРХЕАЛАГІЧНАГА МУЗЕЯ 105

Галубовіч Віталь КНІГІ ЗАПІСАЎ МЕТРЫКІ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА ЗА ЧАС ПРАЎЛЕННЯ УЛАДЗІСЛАВА IV ВАЗЫ ЯК КРЫНІЦА ПА ГІСТОРЫІ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ 111

Зиневич Наталья ИНСТИТУТ ЦЫГАНСКИХ КОРОЛЕЙ В РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ (источники и историография) 126

Czyżewski Przemysław ZALUDNIENIE MIAST POWIATU GRODZIEŃSKIEGO W ŚWIETLE PODYMNEGO I PIERWSZEGO POLSKIEGO SPISU LUDNOŚCI Z 1789 r. 138

Каляга Алег ПЕРСПЕКТЫВЫ ВЫВУЧЭННЯ КРЫНІЦ ПА ЭКАНАМІЧНАЙ ГІСТОРЫІ ФЕАДАЛЬНЫХ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ (на прыкладзе фонду князёў Радзівілаў) 156

Мароз Мікалай НЕКАТОРЫЯ ПЫТАННI ТАПАГРАФII КАПЫЛЯ Ў XVII − XVIII стст. (паводле пісьмовых крыніц) 158

Стрэнкоўскі Сяргей ГАРАДСКОЕ САМАКІРАВАННЕ БЕЛАРУСІ КАНЦА XIV - XVIII стст. У ПРАЦАХ СУЧАСНЫХ АЙЧЫННЫХ ГІСТОРЫКАЎ ПРАВА 166

Макараў Максім АСНОЎНЫЯ ВЫНІКІ ВЫВУЧЭННЯ ОРГАНАЎ САМАКІРАВАННЯ МАГДЭБУРГСКАГА ПОЛАЦКА 175

Врублеўскі Юрый БЕЛАРУСКАЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ ГІСТОРЫІ ФЕАДАЛЬНЫХ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ: ТЭАРЭТЫЧНЫ АСПЕКТ 183

Салей Сяргей ГРАВЮРА АДЭЛЬГАЎЗЭРА/ЦЮНДТА "VERA DESIGNATIO URBIS IN LITTAVIA GRODNAE" ЯК КРЫНІЦА ПА ГІСТОРЫІ ГАРОДНІ: СУЧАСНЫ СТАН І ПЕРСПЕКТЫВЫ ВЫВУЧЭННЯ 189

Лапеха Ігар ЛАКАЛІЗАЦЫЯ АРХІТЭКТУРНЫХ ДАМІНАНТ ГРОДНА XVI ст. ПАВОДЛЕ МАЛЮНКАЎ ГАНСА АДЭЛЬГАЎЗЕРА І ТАМАША МАКОЎСКАГА 195

Кітурка Ірына НАКІРУНКІ ДАСЛЕДАВАННЯ ГІСТОРЫІ ГАРАДНІЦЫ ДРУГОЙ ПАЛОВЫ ХVІІІ ст.: КРЫНІЦАЗНАЎЧЫ АСПЕКТ 202

Лаўрэш Леанід ГАРАДЖАНІН ЭПОХІ АСВЕТНІЦТВА (Францішак Нарвойш) 208

Гагуа Руслан РУКОПИСЬ МОШИНСКОГО КАК ИСТОЧНИК ПО ИСТОРИИ ПИНСКА В XVII ВЕКЕ 214


2.2. ГАРАДЫ І УРБАНІЗАЦЫЯ БЕЛАРУСІ Ў КАНЦЫ XVIІІ - ПАЧАТКУ ХХ стст. 219

Куль-Сяльверстава Святлана УРБАНІЗАЦЫЯ ЯК ФАКТАР ФАРМАВАННЯ КУЛЬТУРНАГА ЖЫЦЦЯ БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯЎ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XVIII - ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ стст.: СПРОБА ПАСТАНОЎКІ ПРАБЛЕМЫ 219

Каганович Альберт ОБЗОР ИСТОРИОГРАФИИ ИССЛЕДОВАНИЯ ЕВРЕЙСКОЙ ГОРОДСКОЙ КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСИ 226

Соболевская Ольга ЕВРЕИ В ГОРОДАХ БЕЛОРУССКОЙ ЧАСТИ ЧЕРТЫ ОСЕДЛОСТИ КОНЦА XVIII - НАЧАЛА ХХ ВЕКА В РУССКОЯЗЫЧНОМ ДИСКУРСЕ 235

Кузнецова Татьяна БЕЛОРУССКИЙ ГОРОД В МЕМУАРАХ С.М. ДУБНОВА 242

Соркіна Іна ВЫНІКІ І НАКІРУНКІ ДАСЛЕДАВАННЯЎ ГІСТОРЫІ МЯСТЭЧАК БЕЛАРУСІ Ў ЧАСЫ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ (канец XVIII - пачатак ХХ ст.) 250

Віталь Карнялюк ДА ПРАБЛЕМЫ ДАСЛЕДАВАННЯ ГІСТАРЫЧНАЙ ДЭМАГРАФІІ МЯСТЭЧАК БЕЛАРУСІ (1772 − 1939 гг.) 256

Мелешко Елена ИСТОРИЯ И СТАТИСТИКА ГОРОДОВ ГРОДНЕНСКОЙ ГУБЕРНИИ В РАБОТАХ ПАВЛА БОБРОВСКОГО 262

Марозава Святлана ДЭУНІЗАЦЫЯ: ВІЛЕЙСКІ ЭКСЦЭС 1834 - 1835 гг. (паводле крыніц) 269

Ступакевич Марина РАЗВИТИЕ ОБРАЗОВАНИЯ В ГРОДНЕНСКОЙ ГУБЕРНИИ В XIX - НАЧАЛЕ XX вв.: ИСТОРИОГРАФИЯ И ИСТОЧНИКИ 275

Грабянчук Ігар КРЫНІЦЫ ПА ГІСТОРЫІ ПЕРШЫХ ПУБЛІЧНЫХ МУЗЕЯЎ ГІСТОРЫКА-КРАЯЗНАЎЧАГА ПРОФІЛЮ Ў ГАРАДАХ БЕЛАРУСІ (другая палова ХІХ ст. - 1917 гг.) 285

Яшчанка Аксана МАТЭРЫЯЛЫ МЯСЦОВАГА ПЕРЫЯДЫЧНАГА ДРУКУ ЯК КРЫНІЦА ДЛЯ ВЫВУЧЭННЯ ГІСТОРЫКА-КУЛЬТУРНАГА РАЗВІЦЦЯ ГОМЕЛЯ НАПЯРЭДАДНІ І Ў ПЕРЫЯД ПЕРШАЙ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ 290

Пташек Майя СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ДЕРЕВЯННОЙ АРХИТЕКТУРЫ КУРОРТНЫХ ГОРОДОВ ЛИТВЫ СЕРЕДИНЫ XIX - НАЧАЛА XX ВЕКА 296

Піваварчык Сяргей ФАРТЫФІКАЦЫЯ ГРОДНА Ў ХІХ - пачатку ХХ ст. 303

Моторова Надежда ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ ОРГАНОВ ГОРОДСКОГО САМОУПРАВЛЕНИЯ БЕЛАРУСИ В СОЦИАЛЬНОЙ СФЕРЕ (1875 - 1914 гг.): ОБЗОР ИСТОЧНИКОВ 312

Рогач Людміла ГАРАДСКАЯ КАРЧМА НА БЕЛАРУСІ (XVI - ПАЧАТАК ХХ стст.): КРЫНІЦЫ І ГІСТАРЫЯГРАФІЯ 317

Грузицкий Юрий ГОРОДСКИЕ ОБЩЕСТВЕННЫЕ БАНКИ БЕЛАРУСИ (историография проблемы) 324

Алексашина Галина РАБОЧИЕ И СЛУЖАЩИЕ ГОРОДОВ БЕЛАРУСИ НА РУБЕЖЕ XIX - ХХ вв. (историография проблемы) 329

Воронич Татьяна ГУБЕРНСКИЙ ГОРОД ВИТЕБСК НА РУБЕЖЕ XIX - XX вв.: ИСТОРИОГРАФИЯ И ИСТОЧНИКИ 335

Тахіян Таццяна КРЫНІЦЫ ПА ПРАБЛЕМЕ САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАГА РАЗВІЦЦЯ МЯСТЭЧКА ЦЕЛЯХАНЫ Ў КАНЦЫ ХVIII - ПАЧАТКУ ХХ стст. 342


2.3. ГАРАДЫ І УРБАНІЗАЦЫЯ БЕЛАРУСІ Ў ХХ - ПАЧАТКУ ХХІ стст. 348

Донских Сергей НОМАДОЛОГИЯ ГОРОДСКОГО ПРОСТРАНСТВА: ЖИЗНЕННЫЙ МИР ГОРОЖАНИНА В КОНТЕКСТЕ ПОСТМОДЕРНИСТСКОГО ПРОЕКТА 348

Мазько Эдуард СТЭРЭАТЫП ГОРАДА І МЯСТЭЧКА Ў БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ ХІХ - ПАЧАТКУ ХХ СТАГОДДЗЯЎ: КРЫНІЦАЗНАЎЧЫ І ЗМЕСТАВЫ АСПЕКТ 354

Смалянчук Аляксандр, Нікжэнтайціс Альвідас ВІЛЬНЯ ЯК МЕСЦА ПАМЯЦІ МНОГІХ НАРОДАЎ (разважанні з нагоды даследчага праекту) 363

Гайба Мікалай ГІСТАРЫЧНЫЯ МОГІЛКІ БЕЛАРУСІ: ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І ВОПЫТ ДАСЛЕДАВАННЯ ТЭМЫ 367

Загідулін Аляксей ГАРАДСКАЯ КУЛЬТУРА ЗАХОДНЯЙ БЕЛАРУСІ (1921 - 1939 гг.) У АЙЧЫННАЙ ГІСТАРЫЯГРАФІІ 373

Карапузова Анна ДОКУМЕНТЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО АРХИВА БРЕСТСКОЙ ОБЛАСТИ КАК ИСТОЧНИК ПО ИСТОРИИ ОРГАНОВ САМОУПРАВЛЕНИЯ г. БРЕСТА В 1919 − 1939 гг. 379

Пашкович Елена СОЦИАЛЬНАЯ РАБОТА ВЛАСТЕЙ г. БРЕСТА В 1919-1939 гг. ПО МАТЕРИАЛАМ ГОСУДАРСТВЕННОГО АРХИВА БРЕСТСКОЙ ОБЛАСТИ 385

Папко Вольга АДЛЮСТРАВАННЕ ПАЎСЮДЗЁННАГА ЖЫЦЦЯ ПАВЯТОВАГА ГОРАДА ПРУЖАНЫ Ў 1921 − 1939 гг. У ДАКУМЕНТАХ ДЗЯРЖАЎНАГА АРХІВА БРЭСЦКАЙ ВОБЛАСЦІ 391

Вашкевіч Андрэй, Чарнякевіч Андрэй ГРОДНА, ЯКОГА НЕ БЫЛО: ЗАХОДНЕБЕЛАРУСКІ ГОРАД, ЯК АБ'ЕКТ ГІСТОРЫЯПІСАННЯ.. 397

Раманава Ірына, Махоўская Ірына ШТОДЗЁННАЯ ГІСТОРЫЯ МЯСТЭЧКА МІР ПАВОДЛЕ ВУСНАГІСТАРЫЧНЫХ КРЫНІЦ 405

Вайцешчык Ганна ПРАБЛЕМЫ РАЗВІЦЦЯ МЯСТЭЧАК ЗАХОДНЯЙ БЕЛАРУСІ 1920 - 1930-х гг. У АЙЧЫННАЙ ГІСТАРЫЯГРАФІІ 412

Замойский Андрей СОВЕТИЗАЦИЯ МЕСТЕЧЕК СОВЕТСКОЙ БЕЛОРУССИИ В МЕЖВОЕННЫЙ ПЕРИОД: ИСТОРИОГРАФИЯ ПРОБЛЕМЫ 417

Старовойтов Михаил УРБАНИЗАЦИЯ БЕЛОРУССКО-РОССИЙСКО-УКРАИНСКОГО ПОГРАНИЧЬЯ В 1920−1930-е ГОДЫ (историография и источники проблемы) 423

Полетаева Наталья ИСТОЧНИКИ ПО ИСТОРИИ ТОВАРНЫХ БИРЖ БЕЛАРУСИ В ГОДЫ НЭПА В ФОНДАХ НАЦИОНАЛЬНОГО АРХИВА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 432

Тимофеев Ростислав УПРАВЛЕНИЕ РАЗВИТИЕМ ГОРОДСКОГО ТРАНСПОРТА БССР В 1944 - 1991 гг. В ПРИЗМЕ ДОСТУПНЫХ ИСТОЧНИКОВ.. 438

Белазаровіч Віктар ВЫВУЧЭННЕ ГІСТОРЫІ ГАРАДОЎ У БЕЛАРУСКАЙ ГІСТАРЫЯГРАФІІ ДРУГОЙ ПАЛОВЫ ХХ - ПАЧАТКА ХХІ стст. 444

Крэнь Іван ДАСЛЕДАВАННІ ПА ГІСТОРЫІ ГАРАДОЎ НА КАФЕДРЫ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ ГРОДЗЕНСКАГА ДЗЯРЖАЎНАГА УНІВЕРСІТЭТА ІМЯ ЯНКІ КУПАЛЫ 449

Мінаева Наталля ДЗЕЙНАСЦЬ ДАБРАЧЫННЫХ ГРАМАДСКІХ АРГАНІЗАЦЫЙ У ГАРАДАХ БЕЛАРУСІ У 1991 - 2001 гг. (крыніцы) 456

Макрушыч Алена ГАРАДСКОЕ НАСЕЛЬНІЦТВА ЗАХОДНЯГА РЭГІЁНУ БЕЛАРУСІ ПАВОДЛЕ МАТЭРЫЯЛАЎ ПЕРАПІСАЎ 1989 І 1999 гг. 461

Дорняк Иосиф РОЛЬ ГОРОДОВ В РАЗВИТИИ БЕЛОРУССКО-ПОЛЬСКИХ РЕГИОНАЛЬНЫХ СВЯЗЕЙ В 1991 - 2004 гг.: ИСТОРИОГРАФИЯ И ИСТОЧНИКИ 467

ЗМЕСТ 474

ДАДАТКІ 481



ПРАДМОВА

Аднаўленне (79KB) Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі.аб'ектыўнай гістарычнай панарамы гарадскога жыцця Беларусі належыць да ліку адной з актуальных і важных задач айчыннай гістарычнай навукі. Гістарычная урбаністыка ў Беларусі знаходзіцца ў стадыі станаўлення. Адным з яе асяродкаў з'яўляецца кафедра гісторыі Беларусі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы, што звязана з распрацоўкай навуковага праекту "Працэсы урбанізацыі ў заходнім рэгіёне Беларусі ў ХІХ - ХХ стагоддзях" (у рамках Дзяржаўнай комплекснай праграмы навуковых даследаванняў «Гісторыя беларускай нацыі, дзяржаўнасці і культуры» на 2006 - 2010 гг.).

Узнікла неабходнасць падсумавання досведу вывучэння гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі, вызначэння праблемаў і перспектываў далейшых даследаванняў, наладжвання кантактаў паміж айчыннымі і замежнымі гісторыкамі-урбаністамі. З гэтай мэтаю 25 - 26 верасня 2009 г. адбылася міжнародная канферэнцыя "Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі", якая была арганізаваная кафедрай гісторыі Беларусі сумесна з Інстытутам гісторыі НАН Беларусі. У арганізацыйны камітэт уваходзіў і доктар гісторыі з Ягелонскага універсітэту (Кракаў, Польшча) Юры Гардзееў.

На канферэнцыі навукоўцамі некалькіх краінаў былі абмеркаваныя праблемы метадалогіі даследаванняў; ахарактарызаваны актуальны стан гістарыяграфіі і крыніцазнаўчай базы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі; вызначаны накірункі даследаванняў. Канферэнцыя сабрала значныя навуковыя сілы: ад магістра да акадэміка (Міхаіл Касцюк). У ёй прынялі ўдзел шэраг дактароў навук, прафесараў (Захар Шыбека, Юзаф Марошак, Наталля Палетаева, Святлана Марозава і інш.), мноства кандыдатаў навук, дацэнтаў, а таксама магістры, магістранты і аспіранты. На аснове матэрыялаў дадзенай канферэнцыі і складзены гэты зборнік.

Сярод аўтараў зборніка вядомыя і маладыя даследчыкі з Беларусі (Гродна, Мінск, Брэст, Віцебск, Гомель, Навагрудак, Пінск, Бабруйск, Ліда), Польшчы (Беласток, Кракаў), Літвы (Вільня), Украіны (Кіеў), Латвіі (Даўгаўпілс), Канады (Вініпег). Гісторыкі, археолагі, культуролагі, мастацтвазнаўцы, краязнаўцы асвятляюць гістарыяграфічныя і крыніцазнаўчыя аспекты гісторыі гарадоў Беларусі ў сярэднявеччы, новы і навейшы час, паказваюць накірункі і шляхі урбаністычных даследаванняў.

Выказваем удзячнасць усім, хто прыняў удзел у канферэнцыі "Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі", даслаў свае тэксты для дадзенага зборніка. Вялікі дзякуй за рэцэнзаванне і дапамогу ў рэдагаванні матэрыялаў Юры Гардзееву і Андрэю Кіштымаву. Амаль усе аўтары (за рэдкім выключэннем) дапрацавалі свае артыкулы з улікам заўвагаў і рэкамендацый рэцэнзентаў. Дзякуем усім за плённае супрацоўніцтва і спадзяёмся на яго працяг у будучым.

Выданне гэтага зборніка здзейснена пры фінансавай падтрымцы Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў

Рэдкалегія



ПРЫВІТАЛЬНАЕ СЛОВА

Іван Крэнь

кандыдат гістарычных навук, прафесар, заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь

Вельмі шаноўны прэзідыум! Шаноўныя калегі-навукоўцы! Паважаныя прысутныя!

Дазвольце мне сардэчна прывітаць усіх Вас ад імя арганізацыйнага камітэта, падзякаваць кожнага з Вас персанальна за прыезд у нашу Гародню - старажытны ўсходнеславянскі горад на тэрыторыі Белай Русі, у Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы, на факультэт гісторыі і сацыялогіі для ўдзелу ў міжнароднай навуковай канферэнцыі "Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі". Цешу сябе надзеяй, што наша канферэнцыя прысвечана актуальнай праблеме, і што Вы гэтую думку падзяляеце і падтрымліваеце.

Канферэнцыя арганізавана творчым калектывам кафедры гісторыі Беларусі, які пад маім кіраўніцтвам распрацоўвае з 2006 года праект "Працэсы ўрбанізацыі ў заходнім рэгіёне Беларусі ў ХІХ - ХХ стагоддзях". Практычна ўсю арганізацыйную працу па падрыхтоўцы сённяшняй канферэнцыі ўзяла на сябе кандыдат гістарычных навук, дацэнт Іна Валер'еўна Соркіна. Хачу нагадаць прысутным, што ў рамках выканання гэтага праекту мы сёння праводзім ужо чацвёртую навуковую канферэнцыю. Першая з іх адбылася 3 лістапада 2006 г. і прысвячалася абмеркаванню пытанняў развіцця гарадоў у кантэксце палітыкі, эканомікі і культуры Беларусі. Дзве канферэнцыі былі праведзены ў 2008 годзе і былі прымеркаваныя да юбілейных дат: 880-годдзя горада Гродна (10 - 11 красавіка) і 685-годдзя з дня заснавання горада Ліда (3 катрычніка). Матэрыялы ўсіх узгаданых канферэнцый выдадзены асобнымі навуковымі зборнікамі. Мы, арганізатары канферэнцыі, будзем імкнуцца да таго, каб і матэрыялы нашай сённяшняй канферэнцыі пабачылі свет да канца бягучага каляндарнага года. Фінансавую падтрымку для гэтага мы атрымалі ад Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў.

Апошнім часам навуковыя канферэнцыі мы імкнёмся праводзіць сумесна з Інстытутам гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі на чале з доктарам гістарычных навук, прафесарам Аляксандрам Аляксандравічам Каваленем. І сённяшняя наша канферэнцыя не з'яўляецца выключэннем, а прысутнасць на ёй акадэміка Міхаіла Паўлавіча Касцюка, дарэчы, былога выпускніка гістарычнага факультэта Гродзенскага педінстытута імя Янкі Купалы, ды і другіх навукоўцаў са сталіцы - яскравае таму сведчанне. І апошняе, аб чым я з вялікай прыемнасцю паведамляю прысутным, што прывітаць удзельнікаў канферэнцыі прышлі прарэктар па навуковай рабоце і інавацыях ГрДУ імя Я.Купалы, доктар эканамічных навук, прафесар Генадзь Аляксеевіч Хацкевіч, намеснік дэкана факультэта гісторыі і сацыялогіі па навуковай рабоце, кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры Аляксей Мікалаевіч Загідулін. Выказаў такое жаданне і акадэмік Міхаіл Паўлавіч Касцюк, выступленне якога практычна і адкрые разгляд дакладаў, якія вынесены на пленарнае пасяджэнне нашай канферэнцыі.



Міхаіл Касцюк

акадэмік НАН Рэспублікі Беларусь, доктар гістарычных навук, прафесар

Паважаныя ўдзельнікі

Міжнароднай навуковай канферэнцыі!

Па даручэнню дырэкцыі Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі сардэчна вітаю гаспадароў, арганізатараў канферэнцыі, гасцей. Я рады сустрэчы з вамі. Пахвальная ініцыятыва дэканата і кафедр факультэта гісторыі і сацыялогіі, падтрыманая рэктаратам Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы, аб правядзенні канферэнцыі па такой складанай і разгалінаванай тэматыцы.

На самой справе, выбраная тэма з'яўляецца шырокай і шматпланавай. Як бачна, яна складаецца фактычна з трох частках, кожная з якіх уяўляе сабою асобны навуковы напрамак. Да таго ж храналагічна тэма ахоплівае многія перыяды з гісторыі беларускага народа. Таму навуковыя даклады і дыскусіі, як можна меркаваць па праграме, ахопяць многія важныя этапы з запланаваных напрамкаў канферэнцыі.

Думаецца, што выбіраючы дадзеную тэматыку арганізатары зыходзілі, канешне, з той спецыфікі, якую мае гісторыя гарадоў. А гэтая спецыфіка адметная і своеасаблівая. Яна ўключае і вынікі археалагічных даследаванняў, якія вяліся на гарадскіх замчышчах і на прылягаючых тэрыторыях. Тэматыка канферэнцыі ахоплівае як гэтыя, старажытныя гарады на тэрыторыі Беларусі, так і тыя, якія ўзніклі не так шмат стагоддзяў і нават дзесяцігоддзяў таму назад.

Важна ў межах тэматыкі канферэнцыі прасачыць спосабы папаўнення гарадоў жыхарамі. Акрамя натуральнага прыросту для гарадскіх паселішчаў фактычна заўсёды быў характэрны прыток жыхароў з ваколіц, у першую чаргу сельскіх. Як бачна з праграмы, у пэўнай ступені будзе адлюстравана і спецыфіка пражывання ў гарадах. Важным напрамкам з'яўляецца паказ асаблівасцей развіцця саміх гарадоў, іх забудовы, фарміраванне аблічча, радыяльны ці іншы характар планіроўкі і гэтак далей.

Што датычыць гістарыяграфіі гарадоў, то на ўсіх этапах развіцця гістарычнай навукі гэтаму навуковаму накірунку заўсёды надавалася пэўнае значэнне. Многія даследчыкі зрабілі свой унёсак у вывучэнне гарадоў. Найбольш адметным прымяняльна для многіх гарадоў Беларусі ён характэрны для даследаванняў З.Ю. Капыскага, Я.М. Карпачова, С.А. Шчарбакова. Плённа працягваюць распрацоўку гарадской тэматыкі Г.В. Штыхаў, А.П. Грыцкевіч, З.В. Шыбека, А.Л. Кіштымаў, іншыя даследчыкі.

Нямала зроблена і для вывучэння гісторыі старажытнай Гародні. Тут у першую чаргу неабходна адзначыць навукова-даследчую працу Я.Н. Мараша, Б.М. Фіха, а таксама І.П. Крэня, А.К. Краўцэвіча, Г.М. Семянчука і іншых даследчыкаў. Таму не выпадкова, што правядзенне Міжнароднай навуковай канферэнцыі з такой тэматыкай адбываецца менавіта ў Гродна. Для гэтага ёсць усе падставы.

Натуральна, што ў працэсе навукова-даследчай працы пэўным чынам папаўняюцца і крыніцы па гісторыі гарадоў. Гэта характэрна як для археалагічных эпох, так і непасрэдна пісьмовай гісторыі. Папаўненне археалагічным, а таксама дакументальным матэрыялам гісторыі гарадскіх паселішчаў і гарадоў - натуральны і фактычна бясконцы працэс. Без яго не можа быць і развіцця саміх даследаванняў.

Адна з праяў навейшага вопыту апошняга часу - стварэнне новай гісторыі Мінска. Мне давялося ажыццяўляць навуковае кіраўніцтва аўтарскім калектывам па напісанню дадзенай працы. Задача заключалася ў тым, каб стварыць новае даследаванне, таму што ранейшыя выданні 1957 і 1967 гадоў цяпер, натуральна, зусім не задавальняюць. Патрэбна была якасна новая кніга па гісторыі сталіцы Рэспублікі Беларусь. І яна створана.

Пры гэтым аўтарскі калектыў зыходзіў з таго, каб прывесці новыя сюжэты з багатай гісторыі Мінска. Думаецца, што гэта ў прынцыпе ўдалося. У прыватнасці, у новым даследаванні адлюстраваны працэс рэалізацыі палітыкі правячых колаў Расійскай імперыі па развіццю Мінска ў ХІХ - пачатку ХХ стагоддзяў з тым разлікам, каб супрацьпаставіць яго этнаграфічнай сталіцы беларускіх зямель - Вільні.

Можна таксама адзначыць і сюжэт з не такой далёкай гісторыі горада, калі пасля Вялікай Айчыннай і Другой сусветнай войнаў у сувязі з рэпарацыямі з Германіі іх кошт, як паказваюць архіўныя дакументы, залічваўся ў кантрольныя лічбы чацвёртага пяцігадовага плану па Беларускай ССР і ў першую чаргу па гораду Мінску. У кнізе ёсць таксама нямала іншых назіранняў. Такім чынам, новая гісторыя Мінска ўяўляе сабою даследаванне, якое адметна папоўніла гістарыяграфію беларускіх гарадоў.

Але ў нас тут маюцца і значныя рэзервы. Я маю на ўвазе тую тэматыку, якая патрабуе распрацоўкі. Ёсць падставы і неабходнасць ствараць абагульняючую калектыўную працу па гісторыі ўвядзення і рэалізацыі Магдэбургскага права ў гарадах Беларусі. Магчымы таксама даследаванні па гарадскіх прывілеях, па спецыфіцы штодзённага гарадскога жыцця ў яго эвалюцыі. Добра было б адлюстраваць гісторыю гарадоў Беларусі як цэнтраў культурнага і рэлігійнага жыцця, а таксама распрацаваць некаторыя іншыя тэмы.

Акрамя гэтага, думаецца, наспела пытанне аб напісанні новай гісторыі Гродна. Тут ёсць нямала недастаткова ці нават зусім слаба адлюстраваных сюжэтаў. У прыватнасці, калі горад у часы праўлення ў Рэчы Паспалітай Стэфана Баторыя ў ходзе Лівонскай вайны каля дзесяці гадоў фактычна з'яўляўся сталіцай аб'яднанай дзяржавы. У гісторыі горада ёсць і іншыя старонкі, якія патрабуюць адпаведнай ўвагі даследчыкаў.

Як вядома, непасрэдна да гісторыі гарадоў прымыкаюць урбанізацыйныя працэсы. У апошні час увага да іх значна вырасла, асабліва ў нашых суседзяў. У прыватнасці, расійскі даследчык А.С. Сеняўскі ў выдадзенай нядаўна кнізе "Урбанизация России в ХХ веке. Роль в историческом процессе" сцвярджае: "Главное, что произошло с Россией в ХХ в. - не крах империи, не революция 1917 г., не многочисленные, потрясавшие страну войны, не становление и крушение советского "тоталитарного" общества. Все эти важные события и явления - лишь вехи на едином тернистом пути России в ХХ в. - пути к городскому обществу".

Тут, канешне, відавочная абсалютызацыя гэтага працэсу. Тым не менш, ён надзвычай важны і шматпланавы, з даўняй гісторыяй. Дастаткова сказаць, што калі ў 1800 г. на Зямлі ўдзельная вага гарадскога насельніцтва раўнялася толькі 3 % ад яго агульнай колькасці, то ў 1978 г. - 39 %. У наступны час гэты паказчык няўхільна павялічваўся і працягвае ўзрастаць.

Зразумела, што ў гістарыяграфічных працах, якія закранаюць урбанізацыйныя працэсы, гэтая з'ява разглядаецца па двух асноўных напрамках - канцэнтрацыя ў гарадах людскіх рэсурсаў, эканамічнага і культурна-духоўнага патэнцыялу, а таксама, з другога боку, як зробленыя дасягненні ў гарадскіх умовах затым засвойваюцца ўсім грамадствам, у тым ліку сельскім.

Даводзіцца канстатаваць, што ўрбанізацыйныя працэсы адлюстраваны ў беларускай гістарыяграфіі фрагментарна. Гэта характэрна для розных этапаў развіцця. Да стварэння абагульняючых даследаванняў мы яшчэ нават не падыйшлі. Канешне, гэта напрамак, які патрабуе працы са шматлікімі крыніцамі. Да таго ж яны пераважна разрозненыя. Але такая задача перад беларускімі гісторыкамі чым далей тым болей будзе паўставаць.

Жадаю ўдзельнікам нашай сумеснай Міжнароднай навуковай канферэнцыі поспехаў, а таксама добрага плёну ў далейшым супрацоўніцтве Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі і факультэта гісторыі і сацыялогіі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы.



1. ПЛЕНАРНАЕ ПАСЯДЖЭННЕ


УДК 94(476)

Генадзь Семянчук (Гродна, Беларусь)
ГЕНЕЗІС БЕЛАРУСКІХ ГАРАДОЎ У РАННІМ СЯРЭДНЯВЕЧЧЫ (ІХ - ХІІІ стст.)


Статья посвящена анализу достижений белорусской археологической науки по вопросам образования раннесредневековых городов. Подвергается критике предшествующий марксистско-эволюционный подход к процессам урбанизации. На основе новых достижений культурной антропологии, европейской историографии и археологии (особенно результаты дендрохронологии оборонных систем городищ Восточной Германии, Великопольши, Малопольши и Мазовии) предлагается новый взгляд на проблему образования городов. Имеется в виду, что города являются результатом целенаправленной и плановой инициативы политических властей, а не влияний неизвестных объективных социально-экономических факторов. Выделяются 4 этапа городообразования на белорусских землях: 1) ІХ - третья четверть Х вв.; 2) последняя четверть Х - первая четверть ХІ вв.; 3) середина ХІ - ХІІІ вв.; 4) вторая половина XIV - XVI вв.

Гарадская тэматыка, не гледзячы на багаты вопыт шматгадовага вывучэння, надалей застаецца прывабнай і актуальнай. У розных краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы паўсталі бібліятэкі урбаністычнай праблематыкі: генезісу, прасторавай структуры, функцыянавання, штодзённай культуры насельніцтва гарадоў. Аналіз разнастайных поглядаў і версій у гэтай галіне з'яўляецца задачай гістарыяграфічных даследаванняў.

Праблема раннесярэднявечных гарадоў на тэрыторыі Заходняй і Цэнтральна-Усходняй Еўропы адносіцца да найбольш актыўна дыскутаваных у медыявістыцы апошніх 60 - 70 гадоў. Крыху ў баку апынуліся беларускія даследчыкі. Па-за знакамітымі дыскусіямі "Загарульскі contra Штыхаў" аб пачатках сучаснага Мінска ды "Калядзінскі contra Ляўко з Бубенькай" аб пачатках Віцебска мала прыгадваецца на Беларусі сапраўдных абмеркаванняў, альтэрнатыўных прапаноў і арыгінальных рашэнняў. Пры гэтым беларускія археолагі зрабілі вельмі шмат у вывучэнні вядомых з летапісаў і хронік населеных пунктаў.

Археалагічнае вывучэнне гарадоў Беларусі распачалося ў пачатку XX ст. На сённяшні дзень можна вылучыць 4 этапы гэтых даследаванняў [1]:

I этап - 20-я гады XX ст. да другой сусветнай вайны (1939/1940гг.). У выніку палітычных і ваенных падзей 1914 - 1921 гг. беларускія землі былі падзелены паміж Савецкай Расіяй і Польшчай. Па-рознаму складваліся лёсы кожнай з гэтых частак Беларусі, у якіх з'явіліся адпаведныя інстытуцыі і актывізаваліся навуковыя даследаванні. Гарадская праблематыка знайшла сваё адлюстраванне як у Беларусі Усходняй (Савецкай), так і Заходняй Беларусі (Польскай). Перад усім ўвага археолагаў была скіравана на даследаванні значных гарадоў з багатымі гістарычнымі традыцыямі альбо мясцовасцяў, вядомых з гістарычных крыніц: Полацк, Заслаўль, Віцебск, Орша, Барысаў - на ўсходзе; Гродна, Ваўкавыск, Давыд-Гарадок, Вільня - на захадзе. Найбольш вядомымі даследчыкамі былі Аляксандр Ляўданскі, Сяргей Дубінскі, Аляксандр Каваленя - на ўсходзе; Юзаф Ядкоўскі, Здзіслаў Дурчэўскі, Раман Якімовіч, Гелена і Уладзімір Галубовічы на захадзе.

II этап - канец 40-х - канец 70-х гадоў XX ст. Гэта перыяд фармавання ў беларускай археалагічнай навуцы гарадской археалогіі. На пачатку дадзенага перыяду галоўная ўвага надавалася гарадам Заходняй Беларусі, у якіх даследаванні праводзілі маскоўскія і ленінградскія археолагі (М.М.Варонін - Гродна; Ф.Д.Гурэвіч - Навагрудак, П.А. Рапапорт - Ваўкавыск; T.Раўдзіна - Пінск; Л.В.Аляксееў - Браслаў, пазней Друцк, Mсціслаўль), а таксама не шматлікія беларускія (В.Тарасенка і Э.М.Загарульскі - Мінск; Г.Пех - Ваўкавыск, Слонім, Турэйск). Сапраўдныя змены ў археалагічных даследаваннях раннесярэднявечных гарадоў Беларусі адбываюцца ў 60-я гады ХХ ст. У гэты час у археалогію прыходзяць значная група беларускіх навукоўцаў - Г.В.Штыхаў, П.Ф.Лысенка, Я.Г.Звяруга, Т.М.Каробушкіна, М.А.Ткачоў. Былі праведзены даследаванні і раскопкі ва ўсіх вядомых з пісьмовых крыніц ХІІ - ХІІІ стст. населеных пунктах. Археалагічныя раскопкі і здабытыя матэрыялы дазволілі лакалізаваць пераважную большасць з іх, паставіць пытанні паходжання, гістарычнай тапаграфіі, іх сістэму ўмацаванняў, унутранай структуры, ахарактарызаваць гаспадарку, матэрыяльную і духоўную культуру. На другім этапе з'яўляюцца першыя манаграфічныя працы, прысвечаныя асобным гарадам: Гродна - М.Варонін, Мінск - В.Тарасенка і Э.Загарульскі, Ваўкавыск - Я.Звяруга, Полацк - Г.Штыхаў, а таксама гарадскім населеным пунктам асобных раннесярэднявечных княстваў з беларускіх земляў: Полацкай зямлі - Леанід Аляксееў і Георгі Штыхаў, Смаленскай зямлі - Леанід Аляксееў, Тураўскай зямлі - Пётр Лысенка, Верхняга Панямоння - Фрыда Гурэвіч.

III этап - 80-90-я гады XX ст. На дадзеным этапе працягваюцца актыўныя археалагічныя даследаванні раннесярэднявечных беларускіх гарадоў. Працягваюцца раскопкі ў Віцебску (В.Ляўко, Л.Калядзінскі, Т.Бубенька), Навагрудку (Ф.Гурэвіч), Полацку (С.Тарасаў), Бярэсці (П.Лысенка), Мінску (Г.Штыхаў), Гродна (М.Ткачоў, А.Трусаў, А.Краўцэвіч). Адначасова актывізавалася вывучэнне меншых гарадоў - Заслаўля (Ю.Заяц), Клецка (В.Пазднякоў), Браслава, Дрысвятаў (Г.Семянчук), Мазыра (А.Трусаў), Мсціслаўля (Л. Аляксееў, М.Ткачоў, А.Трусаў, А.Мяцельскі). Было распачата грунтоўнае даследаванне раннесярэднявечных гарадоў амаль невядомага рэгіёну Пасожжа: Прапойск, Крычаў, Чачэрск (М.Ткачоў, А.Мяцельскі); Гомель (А.Макушнікаў). Былі выяўлены раннесярэднявечныя культурныя напластаванні ў Магілёве (І.Марзалюк). У гэты час былі надрукаваны спецыяльныя манаграфіі і апрацаванні па гарадской тэматыцы Верхняга Панямоння (Я.Звяруга), Наваградку (Ф.Гурэвіч), Віцебску (В.Ляўко, Т.Бубенька); Воршы (В.Ляўко), Полацку (С.Тарасаў), Заслаўля (Ю.Заяц), Гродна (A.Kраўцэвіч, A.Трусаў, Н.Здановіч, В.Собаль), Miнска (Э.Загарульскі, В.Собаль, П.Русаў, Ю.Заяц); Магілёва (І.Марзалюк), Крычава (А.Мяцельскі), Гомеля (А.Макушнікаў). У 1993 г. у Беларусі была выдадзена грунтоўная энцыклапедыя "Археалогія і нумізматыка", у якой у сціслай форме пададзена інфармацыя пра вынікі археалагічных даследаванняў ў раннесярэднявечных гарадах [4].

IV этап - апошнія 9 год. Гарадская археалогія пераважна займаецца выратавальнымі даследаваннямі ў гістарычных зонах старажытных беларускіх гарадоў (Мінск, Полацк, Гродна, Віцебск, Магілёў, Гомель і інш). Дадзеная сітуацыя звязана ў першую чаргу з актывізацыяй будаўнічых і земляных прац. Трэба адзначыць, што пры гэтым археолагі шырока выкарыстоўваюць досвед і крыніцазнаўчае падмацаванне сваіх папярэднікаў. Адзіным выключэннем неабходна лічыць мэтанакіраваныя даследаванні Дзяніса Дука ў Полацку па пошуку пацверджанняў самых ранніх культурных напластаванняў гэтага гораду. Пэўным падсумаваннем вынікаў амаль стогадовых археалагічных даследаванняў беларускіх гарадоў неабходна лічыць 3 і 4 тамы сінтэтычнай працы "Археалогія Беларусі", выдадзеныя ў 2000 [2] і 2001 [3] гадах.

Вывучэнне сярэднявечных гарадоў Беларусі прынесла значную колькасць навуковай інфармацыі, на падставе якой былі пастаўлены і вырашаліся шматлікія праблемы ўрбаністыкі. У першую чаргу, гэта пытанні археалагічнага пацверджання пачаткаў гарадскіх паселішчаў, вядомых з летапісаў, і пошук шляхоў іх узнікнення. Вызначалася тапаграфічная структура і характарызаваліся асобныя тапаграфічныя часткі гарадскога пункта, асобныя элементы абарончай сістэмы, культавай і свецкай архітэктуры, жылыя і гаспадарчыя будынкі; рэканструіруецца сацыяльны склад і галоўныя заняткі насельніцтва, узровень яго матэрыяльнай і духоўнай культуры, рэлігійныя вераванні, рэгіянальныя і міжнародныя кантакты.

Вынікі шматгадовых даследаванняў беларускіх археолагаў, разам з украінскімі і расійскімі, сталіся значнай часткай у сістэме назапашвання канкрэтных матэрыялаў па гісторыі ранніх гарадоў Усходняй Еўропы. Гэта дазволіла таленавітаму пецярбургскаму археолагу Васілю Булкіну яшчэ 15 год таму прадставіць уступную ўніверсальную археалагічную характарыстыку вядомых старажытных гарадоў (якая раўназначна адносіцца і да старажытных беларускіх гарадоў) як месца працяглага пражывання з пэўнымі вонкавымі (рэшткі фартыфікацый) і ўнутранымі (культурныя напластаванні) адзнакамі [6, с.109-112]:

1. Дзённая паверхня адзінага археалагічнага комплексу адзначаецца спалучэннем умацаваных і адкрытых частак; драўляна-земляныя ўмацаванні, як правіла, ахоплівалі пляцоўку ў 2,5 і больш гектараў, але звычайна меншую, чым неўмацаваная тэрыторыі;

2. Магутнасць культурных напластаванняў (асабліва на ўмацаванай пляцоўцы) складае некалькі метраў, стратыграфічна яны характарызуюцца шматслойнасцю;

3. Па сваёй структуры культурныя напластаванні ўяўляюць з сябе (па-за глебавымі адкладаннямі і рэчамі) сукупнасць рэшткаў жылых, гаспадарчых, вытворчых і культавых пабудоў, асобных збудаванняў і канструкцый (вуліцы, дрэнажныя сістэмы і сметнікі, пахаванні) пераважна драўляныя, зрэдку дрэва-земляныя і каменныя, які размеркаваны ўпарадкавана як планаграфічна, гэтак і стратыграфічна;

4. Культурныя напластаванні маюць даволі значнае напаўненне функцыянальна і тыпалагічна разнастайнымі прадметамі; пры гэтым большую частку ўяўляюць тыповы масавы матэрыял (кераміка, вырабы з чорных і каляровых металаў, косткі і дрэва і г.д.); абавязковай, але колькасна меньшай, часткай рэчавага комплексу з'яўляюцца знаходкі (серыйныя і адзінкавыя) узбраення, элементаў параднага жаночага і мужчынскага касцюмаў, прадметаў ужытковага мастацтва, сталовага шклянога альбо металічнага посуду, пячатак і пломбаў, грашовых знакаў, царкоўнага начыння, помнікаў эпіграфікі і (альбо) прыладаў пісьма, а таксама прадметаў блізкага і далёкага імпарту;

5. Комплекс рэчаў павінен валодаць наступнымі якасцямі: масавы матэрыял звязвае паміж сабою ў вертыкальнай паслядоўнасці культурныя напластаванні; часткова гэты матэрыял, а выключны (індывідуальныя знаходкі) - гарызантальна размяркоўваецца плямамі, канцэнтруючыся ў межах некаторых пабудоў ці іх групаў.

6. Аднак пры сапраўды вялікім даробку беларускіх археолагаў у вывучэнні сярэднявечных гарадоў застаецца пачуццё незавершанасці праекту: пытанняў застаецца больш чым адказаў, увогуле гэтая багатая мазаіка адасобленых кавалачкаў не складваецца ў прыгожы абраз. Галоўныя прычыны бачацца нам ў падпарадкаванні беларускіх навукоўцаў толькі адной марксісцка-пазітывістскай метадалогіі ў пытаннях сярэднявечнай гісторыі, выкарыстоўванні ў сваіх палявых і інтэрпрэтацыйных даследаваннях мадэляў савецкай гістарыяграфіі і археалогіі, распрацаваных у Маскве, Ленінградзе і Кіеве. З другога боку, на падобную скептычную сітуацыю ўплывае адсутнасць самастойнага беларускага дыскурсу гарадской праблематыкі ранняга сярэднявечча. У падобным дыскурсе павінны быць улічаны фізіка-геаграфічны кантэкст, геапалітычныя працэсы, этнакультурная сітуацыя, вонкавыя ўплывы. Невялікі тэкст прысвечаны гарадам ў 1 томе 6-томнай "Гісторыі Беларусі", напісаны Вольгай Ляўко кампілятыўны і не выконвае ўсіх пажаданняў і патрабаванняў [16, с.249-256].

7. Праблема раннесярэднявечных гарадоў Усходняй (і нават Цэнтральнай) Еўропы ускладняецца адсутнасцю да сённяшняга часу канкрэтнай і агульнапрынятай дэфініцыі горада. З-за абмежаванасці месца накірую чытачоў да грунтоўных гістарыяграфічных аналізаў па праблемах старажытных гарадоў Усходняй Еўропы Алега Рапава [17], Аляксандра Кузы [14], Ігара Дубава [9], Ігара Фраянава і Андрэя Дварнічэнкі [21], Пятра Талочкі [20], Эдуарда Мюле [34]. Для параўнання карысным будзе тэкст Славаміра Мазьдзёха пра сітуацыю ў польскай гістарычнай і археалагічнай навуках адносна раннегарадской тэматыцы [33].

8. Вылучаюцца тры галоўныя дэфініцыі "старажытнага рускага гораду", агульнапрынятыя і пануючыя да сённяшняга дня ў савецкай і постсавецкай (асабліва ў беларускай) археалогіі і гісторыі.

9. Горад як адмысловая сацыяльна-эканамічная з'ява феадальнага грамадства, як цэнтр рамяства, гандлю, таварнай вытворчасці і таварнага абарачэння, які адрозніваецца ад іншых відаў паселішчаў і ўмацаванняў;

10. Горад як сталы населены пункт, у якім з вялізнай сельскай акругі-воласці канцэнтравалася, пераапрацоўвалася і пераразмяркоўвалася большая частка створанага там прадукта;

11. Горад як тыповае спалучэнне наступных элементаў: крэпасці, двароў феадалаў, рамеснага пасаду, гандлю, адміністрацыйнага кіравання, цэркваў.

У свой час таксама дырэктыўна былі сфармуляваны (дазволены) тры галоўныя канцэпцыі фармавання гарадоў (на пленумах Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры АН СССР у 1941 і 1950 гг.) [7, с.11-12]: 1) на падставе племянных цэнтраў; 2) "замкавая тэорыя", што большасць рускіх гарадоў вырасла на падставе раннефеадальных крэпасцей-замкаў; 3) кампрамісная, якая прадугледжвае шматлікасць шляхоў горадаўтварэння і адпаведна вялікую колькасць тыпаў старажытных рускіх гарадоў. Да сённяшняга дня ў археалагічнай і часткова гістарычнай літаратуры існуе некалькі пунктаў гледжання на шляхі ўзнікнення старажытных гарадоў Усходняй Еўропы: адныя даследчыкі мяркуюць, што гарады на Русі ўзніклі ў выніку асядання рамеснікаў каля ўмацаваных "замкаў" феадальнай вярхушкі; другія сцвярджаюць, што гарады выраслі з рамесна-гандлёвых паселішчаў дафеадальнай эпохі; трэція лічылі, што гарады ўзнікалі як адміністрацыйныя цэнтры асобных земляў Русі; чацвёртыя выказвалі меркаванні аб узнікненні гарадоў у выніку славянскай каланізацыі і на базе славянскіх племянных цэнтраў; пятыя схільны думаць, што гарады будаваліся пераважна княжацкай адміністрацыяй як адміністрацыйныя, вайсковыя і памежныя пункты.

Менавіта ў межах дадзенай парадыгмы "старажытнага гораду", зразумела, з магчымай інварыянтнасцю, фармаваўся і надалей развіваецца ўласна беларускі погляд на праблемы сярэднявечнай урбанізацыі. Гэты погляд абапіраецца на некалькіх агульных канцэптуальных пазіцыях. Пералічым, на нашу думку, найбольш відавочныя: 1) гарады з'явіліся ў выніку славянскай каланізацыі, а першаасновай гарадоў звычайна станавіліся славянскія ўмацаваныя паселішчы, якія былі цэнтрамі (племяннымі, абшчыннымі) сельскага асяроддзя; 2) прызнанне эвалюцыйнага ланцугу: племянны цэнтр - протагорад/прагорад/эмбрыён горада - горад; 3) вылучэнне сацыяльна-эканамічных умоў - рамяства і гандлю - як першапрычыны ўзнікнення горада, альбо самай яскравай характэрнай рысы існавання гарадскога жыцця. Дазволім сабе падмацаваць дадзеную заўвагу спасылкамі на працы чатырох генерацый беларускіх навукоўцаў - Г.Штыхава [22, c.14, 18] і Э.Загарульскага [12, с.146,150, 160, 170-171], В.Ляўко [16, c.250], А.Краўцэвіча [13, с.85] і С.Тарасава [19, с.346], Дз.Дука [10, с.28,30].

Падобная амаль нязменная сітуацыя не можа не выклікаць сумненняў і пэўнага незадавальнення. А галоўнае, яна не дазваляе прасунуцца наперад у вырашэнні складаных і актуальных праблем раннегарадской гісторыі Беларусі. Археалагічная аргументацыя не адказвае на фундаментальныя пытанні - прычыны узнікнення гарадоў, этапы жыццядзейнасці і іх функцыянальнае прызначэнне.

Апошнім часам ў еўрапейскай археалагічнай, гістарычнай і культурна-антрапалагічнай навуцы прапануецца не канчатковая дэфініцыя, а хутчэй спіс крытэрыяў/характарыстык, якія дазваляюць за горад прыняць нязменную агламерацыю, якая займае вызначаную на падставе права і выразна акрэсленую прастору, якая выконвае разнастайныя цэнтральныя функцыі для навакольнай тэрыторыі і заселена не вяскоўцамі [40, s.130-131]. Пэўныя змены ў бачанні працэсаў узнікнення гарадоў як ў гістарыяграфіі, так і археалогіі, на Захадзе і часткова на Ўсходзе Еўропы пачалі адбывацца каля 20 год таму [35]. У першую чаргу гэта выяўляецца ў паступовым адыходзе ад эвалюцыйных этапаў урбанізацыі кшталту: ад племянных "градаў", праз "протагарады" ці "эмбрыёны" і гарады на лакальным альбо княжацкім праве, да фармальна лакалізаваных гарадоў. У замен больш увагі звяртаецца на значэнне істотных структурных зменаў ў грамадскім і палітычным жыцці ў сярэднявеччы. Маецца на ўвазе, што палітычныя ўлады мэтанакіравана і планава ініцыявалі ўтварэнне ранніх гарадскіх цэнтраў, паходжанне якіх не магчыма вытлумачыць нейкімі натуральнымі вынікамі паступовага росту сацыяльна-эканамічных фактараў [40, s.109].

Прапанаваная навуковая і канцэптуальная альтэрнатыва не адмяняе лінейнага бачання праблемы, тым больш не прэтэндуе на канчатковую дамінацыю. Зразумела, што прасцей канструяваць гіпотэзы, якія абапіраюцца на прынцыпах бесперапыннасці, чым шукаць непаслядоўнасці, высвятленне якіх, як правіла, выклікае вялікія інтэрпрэтацыйныя цяжкасці і разбурае элегантнасць нарацыі. Таму прапануецца пры даследаванні урбаністычных працэсаў у сярэднявеччы на тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы прысвячаць непаслядоўнасцям не менш увагі як да гэтага засяроджваліся на пошуках паслядоўнасцяў. Больш таго, менавіта стабільна лакалізаваныя цэнтры з доўгай гісторыяй найлепей дазваляюць вызначыць творчую ролю "крызісаў", выкліканых аб'ектыўнымі чыннікамі, а таксама правакаваных уладнымі элітамі [23, s.373-396; 40, s.109-110]. Падобны падыход павінен датычыць і беларускіх земляў, бо, як не парадаксальна, насуперак дамінуючаму эвалюцыянізму ў пытаннях інтэрпрэтацый пачаткаў гарадоў у Беларусі, археалагічныя і нешматлікія гістарычныя крыніцы ўказваюць хутчэй на непаслядоўнасць ранняй гісторыі гарадоў - нават калі яны займалі месцы, заселеныя стагоддзямі.

На такую смелую рэфлексію і заклік да дыскусіі падштурхнула нас некалькі незалежных чыннікаў. З аднаго боку, дасягненні культурнай антрапалогіі ў тлумачэннях паўставання і арганізацыі грамадстваў і дзяржаў, а таксама шчыльна звязаныя з імі працэсы ўрбанізацыі [36, s.318-337]. З іншага боку, cвоеасаблівая "рэвалюцыя" ў раннесярэднявечнай археалогіі. Дзякуючы дэндрахраналагічным даследаванням драўляных рэшткаў абарончых валоў гарадзішчаў тыпу Торнаў на тэрыторыі Ніжніх Лужычан (сучасная Нямеччына), якія правёў Ёахім Геннінг, высветлілася, што яны маладзейшыя на 200 год за прынятыя раней даціроўкі, зробленыя на падставе керамікі і іншых побытавых і не толькі прадметаў [27; 28]. На сённяшні дзень няма ніводнай даты з VII ці нават VIII ст. Падобныя даследаванні былі зроблены польскім спецыялістам па дэндрахраналогіі Марэкам Кромцам разам з археолагамі на тэрыторыі Мазоўша, Велькапольскі, Малапольскі і Ніжняга Шлёнску [24; 25; 31]. Там таксама не ўдалася выявіць ўмацаваных паселішчаў раней канца, а хутчэй пачатку Х ст. Дадзеныя факты не дазваляюць сцвярджаць, што славяне будавалі умацаваныя цэнтры-"гроды" ад самага пачатку свайго з'яўлення на польскіх і усходненямецкіх землях. Наўрад ці існавала нейкая своеасаблівасць (да гэтага незаўважаная) урбаністычных працэсаў на беларускіх землях і роля ў іх так званых "славянскіх каланістаў". Дзеля пацвярджэння альбо адмаўлення дадзенай тэзы ў Беларусі неабходна правесці грунтоўнае археалагічнае даследаванне абарончых валаў вядомых гарадзішчаў другой паловы І тыс - пачатку ІІ тыс. н.э. з мэтай выяўлення рэштак драўляных канструкцый з наступным дэндрахраналагічным аналізам.

Паспрабуем прадставіць перыядызацыю грамадска-палітычных працэсаў на беларускіх землях і іх уплыў на горадабудаўніцтва. З пісьмовых крыніц вядома 39 мясцовасцей ІХ - ХІІІ стст. з тэрыторыі Беларусі, з іх 5 не лакалізаваны да сённяшняга дня - Галацічаск, Стрэжаў, Гарадзец, Межымосцьце, Свіслач, не пэўныя звесткі пра Браслаў і Навагрудак у ХІ ст. (табліца1). Умацаваных гарадзішчаў IX - XIII стст. на Беларусі вядома каля 150, якія па-рознаму даследаваліся археалагічна [4]. Менавіта археалагічныя раскопкі дазволілі адшукаць сляды раннесярэднявечных гарадоў у Давыд-Гарадку [29], Дрысвятах [18], пра якія маўчаць летапісы і хронікі. Лаканічнасць узгадак ў гістарычных крыніцах не дазваляе сцвярджаць, што ўсе яны напэўна былі гарадскімі цэнтрамі. Безумоўна, толькі частку з іх неабходна трактаваць як тагачасныя гарады.


Табліца - Населеныя пункты Беларусі IX−XIII стст. па пісьмовых крыніцах

Час

Назва і дата

Колькасць

ІХ ст.

Полацк (862)

1

Х ст.

Tураў (980); Віцебск (974 (?), 1021); Ізяслаўль (каля 985)

3

ХІ ст.

Бярэсце (1017, 1019); Друцк (1001, 1078); Копысь (1059, 1060); Браслаў (?) (каля 1065); Менск (1067); Орша (1067); Галацічаск* (1071); Лагойск (1078, 1127/1128); Лукомль ( 1078); Пінск (1097).

10

ХІІ ст.

Бaрысаў (1102, 1127); Слуцк (1116); Наваградак (1117 (?), 1119 (?), 1228, 1235); Гародня (1127); Клецк (1127); Стрэжаў* (1127); Мсціслаўль (1135), Прапошаск (1136); Крычаў (1136); Гомель (1142), Рагачоў (1142); Брагін (1147); Мaзыр (1155); Чачэрск (1159); Гарадзец* (1162); Мeжымосць* (1170)

16

ХІІІ ст.

Рэчыца (1213, 1214); Слонім (1252); Ваўкавыск (1252); Здзітаў (1252); Tурэйск (1253); Свіслач* (1256); Капыль (1274); Камянец (1276); Кобрынь (1287)

9


Сённяшні ўзровень нашых ведаў дазваляе нам вылучыць 4 этапы ўрбанізацыі беларускіх земляў у сярэднявеччы. Натуральна, мы ўсведамляем пэўную гіпатэтычнасць нашай пазіцыі і схематычнасць аргументацый. Дадзеная праблема вымагае асобнага манаграфічнага даследавання.

І) На Беларусі пасля працяглага "безгарадзішчанскага" перыяду першыя ўмацаваныя паселішчы з'яўляюцца ў VIII - IX ст. На поўдні найбольш вядомым помнікам з'яўляецца Хатомель, на паўночным захадзе - Свіла І, Гарадзец на Мнюце, на паўночным усходзе - "Гарадзішча Рагвалода" у Полацку, Віцебск, Лукомль, на усходзе - гарадзішчы Кісялі, Чаркасава, Нікадзімава, у цэнтры - Гарадзішча на Менцы, на захадзе - Радагошча. Абмінаючы балючае і важнае пытанне больш дакладнай храналогіі (асабліва атрыманне дэндрадатаў), застаецца праблема іх функцыянальнага прызначэння. Частка з іх магла выконваць функцыю сімвалічна-рэлігійную, бо на іх адсутнічаюць выразныя археалагічныя сляды сталага пражывання значнай папуляцыі. Аналагічныя пункты, лепей даследаваныя, знаходзяцца на тэрыторыі Падляшша - Гацькі і Мазоўша - Шэлігі [30,s.150-154; 38, s.98-102]. Іншыя выконвалі рэпрэзентатыўныя функцыі фармуючыхся палітычных эліт правадырскага ладу. Падобныя вывучаны на тэрыторыі Велькапольскі - Банікова, Брушчэва, Геч, Каліш і інш [32, s.258-261]; і Мазоўша - Насельск, Рацёнж, Воля Шыдлоўска, Завада Ляскороньска [26, s.314-315]. Меншая частка - Полацак, Віцебск -пазней пераўтварыліся ў сярэднявечныя гарады, княжацкія цэнтры, аднак пераважная большасць з іх у выніку працэсаў утварэння дзяржавы і пашырэння феадальных адносінаў перастала існаваць. Яшчэ некалькі слоў адносна Полацка. З'яўленне яго на старонках летапісаў пад умоўнай датай 862 г. у кантэксце з палітычна-адміністрацыйнай дзейнасцю Рурыка, як раз пацвярджае значэнне знешняга (скандынаўскага) ўплыву на лёс умацаванага паселішча на Палаце. Рурык пасылае свайго "мужа" у Полацак у сувязі з дацкімі паходамі па Дзвіне ў сярэдзіне ІХ ст. і магчымым яго захопам [15, с.34-47].

ІІ) Другім храналагічным этапам ў працэсе ўрбанізацыі беларускіх земляў з'яўляецца апошняя чвэрць Х - першая чвэрць ХІ стст. Час уваходжання "княства Рагвалода" ў дзяржаву Уладзіміра Святаславіча (пасля вядомых трагічных для Полацка падзей) і распаўсюджання панавання кіеўскага князя на Палессе, а таксама Пабужжа і часткова Панямоння. Гэта перыяд будавання ўмацаваных "градаў" з ініцыятывы кіеўскага цэнтральнага палітычнага асяродка, які новапабудаваным градам дэлегаваў частку ўладных паўнамоцтваў у рэгіёнах - Полацак, Заслаўль/Ізяслаўль, Тураў, Віцебск, верагодна, Бярэсце.

ІІІ) Наступным этапам горадабудаўніцтва на Беларусі неабходна лічыць доўгі, амаль 250 гадовы перыяд. З узмацненнем палітычнай самастойнасці рускіх княстваў - Полацкага, Кіеўскага, Чарнігаўскага, Наўгародскай зямлі ў другой палове ХІ ст., пазней Смаленскага, Тураўскага, Валынскага ў ХІІ ст. - ініцыятыва будавання "гарадоў" як палітычна-адміністрацыйных, вайсковых, гаспадарчых, у некаторых выпадках культурна-рэлігійных цэнтраў пераходзіць да мясцовых дынастый. ХІ - ХІІ стст. - гэта час татальнай урбанізацыі Беларусі ў раннім сярэднявеччы (26 пунктаў), якая на старонках летапісаў працягвае фіксавацца яшчэ ў ХІІІ ст (9 пунктаў) (гл. Табліцу 1). Дазволім выказаць ўласнае меркаванне па праблеме пачаткаў панёманскіх і пабужскіх гарадоў. З'яўленне Гародні, Ваўкавыска, Слоніма, Наваградка на Панямонні і Драгічына, Мельніка, Бельска, Суража ў Пабужжы трэба аднесці да 40-50 гадоў ХІ ст. Іх з'яўленне - хутчэй за ўсё вынік палітычна-дзяржаўнай дзейнасці Яраслава Уладзіміравіча Кіеўскага і яго нашчадкаў у названых рэгіёнах. Рускія летапісы і польскія хронікі адзначаюць паходы кіеўскага князя на Яцьвягаў (1038 г.), Літву (1040, 1044 гг.), Мазаўшанаў (1041, 1047 гг.), якія дазволілі замацаваць Верхняе Панямонне і Пабужжа за Кіевам [39, s.143-157; 11, с.99-105]

Менавіта "грады", якія паўсталі на беларускіх землях на дадзеным этапе былі ўжо сталымі сядзібамі рэальнай ўлады не прысутнага штодзённа, але заўсёды гатовага да інтэрвенцыі ўладара, які, дарэчы, пастаянна быў у руху . Як палітычна-адміністрацыйныя цэнтры яны вызначалі новую сістэму палітычных адносін і ўплывалі на фармаванне новай структуры грамадскіх адносін. Як сталыя сядзібы лакальных эліт генеравалі эксклюзіўны попыт, які са свайго боку прыцягваў да "градаў" вытворцаў розных спецыялізацый і купцоў. Для апошніх найважнейшым былі гарантаваныя дзяржавай стабільнасць і бяспека. Такім чынам, росквіт гаспадарчай сферы быў не прычынай ўзнікнення гарадскіх пунктаў, а вынікам арганізацыі сіламі цэнтральнай ўлады лакальных асяродкаў палітычнага нагляду. Уласна такія цэнтры палітычнага кіравання дзяржаўнымі тэрыторыямі, са спецыфічнай тапаграфічнай і планіровачнай структурамі, у якіх знаходзяцца сляды далёкасяжнага гандлю і высокаспецыялізаванай прадукцыі, прынята прызнаваць першымі гарадамі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, якая не была ў зоне непасрэдных уплываў рымскай цывілізацыі [40, s.123 - 124]. Набыццё шматфункцыянальнага аблічча гэтымі ўмацаванымі асяродкамі было адным з важнейшых элементаў працэса канчатковага пераафармлення традыцыйных грамадскіх структур у дзяржаўную арганізацыю. Без сумнення, гэтыя раннебеларускія "гарады" былі плацдармамі еўрапейскай цывілізацыі з яе рэлігійнымі, мастацкімі, праўнымі і літаратурнымі традыцыямі. Больш таго, яны з'явіліся ў пэўным сэнсе зонай кантактаў паміж візантыйскай і заходнееўрапейскай культурамі. Палітычныя практыкі, хрысціянізацыя і фіскальныя патрабаванні стваралі ўмовы для развіцця пісьменнасці сярод гарадскога насельніцтва, спрыялі фармаванню новых накірункаў аздаблення і моды.

ІV) З ХІV ст. пачынаецца чарговы перыяд сярэднявечнай "гарадской гісторыі" Беларусі. Ён адбываецца ў межах новай палітычна-дзяржаўнай структуры - Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Гэта тэма асобнага даследавання. Толькі хочацца звярнуць увагу на адзін момант: менавіта пад уплывам "раннебеларускіх урбанізацыйных працэсаў" распачынаецца аналагічны на этнічна літоўскіх землях.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Археалогія Беларусі. Паказальнік літаратуры за 1976 - 1990 гг. / Складальнік А.У.Ільюцік. - Мінск, 1997.

2. Археалогія Беларусі: у 4 т. - Мінск, 2000. - Т.3: Сярэдневяковы перыяд (ІХ - ХІІІ стст.) / П.Ф.Лысенка (нав. рэд. тома).

3. Археалогія Беларусі. У 4 т. - Мінск, 2001. - Т.4: Помнікі XIV - XVIII стст. / В.М.Ляўко (гал. рэд. тома).

4. Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / рэдкал.: В.В.Гетаў [і інш.]. - Мінск, 1993.

5. Археология Белоруссии. Библиографический указатель (1932−1975) / составитель Т.Н. Коробушкина. - Мінск, 1988.

6. Булкин, В.А. Археология и вопросы генезиса древнерусского города: трудности и перспективы / В.А. Булкин // Старожитності Русі-Украіни. - Киів, 1994. - С. 108-114.

7. Воронин, Н.Н. К итогам и задачам археологического изучения древнерусского города / Н.Н. Воронин // Краткие сообщения Института Истории Материальной культуры АН СССР. - 1951. - Вып. XLI.

8. Дубінскі, С.А. Бібліографія па археологіі Беларусі і сумежных краін / С.А.Дубінскі. - Мінск, 1933.

9. Дубов, В. Возникновение городов на Руси / И.В. Дубов // Новые источники по истории древней Руси. / И.В. Дубов. - Л., 1990. - С. 6-27.

10. Дук, Дз. Полацк у сістэме станаўлення і развіцця сацыятапаграфічнай структуры старажытнарускіх гарадоў ІХ−ХІІІ стст. / Дз.Дук // Гісторычна-археалагічны зборнік. - Вып. 24. - Мінск, 2008. - С. 27-33.

11. Ермаловіч, Мікола. Старажытная Беларусь. Полацкі і Новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. - Мінск, 1990.

12. Загарульскі, Э.М. Заходняя Русь ІХ−ХІІІ стст.: Вучэбны дапаможнік / Э.М. Загарульскі. - Мінск, 1998

13. Краўцэвіч, А.К. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага / А.К. Краўцэвіч. - Жэшув, 2000.

14. Куза, А.В. Малые города Древней Руси / А.В.Куза. - М., 1989.

15. Латышонак, Алег. Saxo Grammaticus, легендарныя паходы датчанаў па Дзьвіне ў ІХ стагодзьдзі і пачаткі Полацкага княства / А.Латышонак // Нацыянальнасць - Беларус / А.Латышонак. - Вільня-Мінск, 2009. - С. 34-47.

16. Ляўко, В. Гарады / В.Ляўко // Гісторыя Беларусі у 6-ці тамах. Т.1: Старажытная Беларусь. Ад перапачатковага засялення да сярэдзіны ХІІІ ст. - Мінск, 2000. - С. 249-256.

17. Рапов, О.Н. Ещё раз о понятии «русский раннефеодальный город» / О.Н.Рапов // Проблемы отечественной и всеобщей истории. Выпуск 7: Генезис и развитие феодализма в России. Проблемы историографии. - Л., 1983. - С. 51-69.

18. Семенчук, Г.Н. Раннесредневековой археологическій комплекс Дрисвяты / Г.Н.Семенчук // Lietuvos Archeologija. - Tom 21. - Vilnius, 2001. - S. 299-310.

19. Тарасаў, Сяргей. Археалагічнае вывучэнне беларускіх гарадоў. Праблема захавання археалагічнай спадчыны / Сяргей Тарасаў // Wspólnota dziedzictwa kulturowego ziem Białorusi i Polski. − Warszawa 2004. − С. 343−356.

20. Толочко, П.П. Древнерусский феодальный город / П.П.Толочко. - Киев, 1989.

21. Фроянов, И.Я. Города-государства Древней Руси / И.Я. Фроянов, А.Ю. Дворниченко. - Л., 1988.

22. Штыхов, Г.В. Города Полоцкой землі (ІХ - ХІІІ вв.) / Г.В.Штыхов. - Мінск, 1978.

23. Carver, Martin. Town and anti-town in the first millennium Europe / Martin Carver // Archeologia w teorii i praktyce. - Warszawa, 2000. - S. 373-396.

24. Dulinicz, Marek. The first dendrological dating of the strongholds in northern Masovia / Marek Dulinicz // Origins of Central Europe, ed. P.Urbańczyk. - Warszawa, 1997. - S. 137-141.

25. Dulinicz, Marek. Zalażki miast na wczesnośredniowiecznym Mazowszu (X-XII w.) / Marek Dulinicz // Rocznik Mazowiecki. - 2001. - Т.13. - S. 11-24.

26. Dulinicz, Marek. Najstarze grody wczesnośredniowieczne / Marek Dulinicz // Wspólnota dziedzictwa kulturowego ziem Białorusi i Polski. - Warszawa 2004. - S. 305-320.

27. Henning, J. Zur Burgengeschichte im 10. Jahrhundert - Neue archaologische und dendrochronologische Daten zu Anlagen vom Typ Tornow / J. Henning, K.-U. Heussner // Ausgrabungen und Funden. - Tom 37. - Z. 6. - S. 314-324.

28. Henning, J. Neues zum Tornower Typ. Keramische Formen und Formenspektren des Fruhmittelalters im Licht dendrochronologischer Daten zum westslawischen Siedlungsraum / J. Henning // Kraje slowiańskie w wekach średnich. Prowanum i sacrum. / Pod red. H.Kocka-Krenz, W.Łosiński. - Poznań, 1998. - S. 392-408.

29. Jakimowicz, Roman. Dawidgródek / R.Jakimowicz. - Pińsk, 1939.

30. Kobylinski, Z. Early medieval hillforts in Polisz lands in the 6th to the 8th cebturies: Problems of origins, function and spatial organization / Z.Kobylinski // From the Baltic to the Black Sea , ed. D.Austin, L.Alcock. - Boston, 1993. - S. 147-156.

31. Kara, M. Możliwości datowania metodą dendrochronologiczna oraz stan badań dendrochronologicznych wczesnośredniowiecznych grodzisk z terenu Wielkopolski, Dolnego Ślaska i Malopolski / M.Kara, M. Krapiec // Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w ksztaltowaniu się nowej mapy Europy, red. H.Samsonowicz. - Kraków 2000. - S. 303-327.

32. Kurnatowska, Z. Die Burgen und die Ausbildung der Stammesaristokratie bei den urpolnischen Slawen / Z.Kurnatowska // Europas Mitte um 1000, hrsg. / A Wieczorek, H.-M. Hinz. - Stuttgart, 2000. - S. 257-263.

33. Moździoch, S. Problemy badań nad poczatkami miast i wsia wczesniśredniowieczna w Polsce / S. Moździoch // Slavia Antigua. - T. 37. - S. 39-63.

34. Muhle, E. Die stadtischen Handelszentren der nordwestlichen Rus. Anfange und fruhe entwiklung altrussischer Stadte / E. Muhle. - Stuttgart, 1991.

35. The Origins of Towns in Temperate Europe / ed. By P.Urbańczyk. - Warszawa, 1994 / надрукавана як том 32 часопісу "Archaeologia Polona".

36. Posern-Zieliński, A. Poczatki państwa w ujęciu antropologicznym / A. Posern-Zieliński, M. Kairski // Kolory i struktury średniowiecza / pod red. Wojciecha Fałkowskiego. - Warszawa, 2004. - S. 318-337.

37. Siemianczuk, H. Stan badań i możliwości badawcze archeologii przedlokacyjnych i lokacyjnych miast na ziemiach białoruskich / H.Siemianczuk // Procesy lokacyjne miast w Europie Środkowo-Wschodniej / red. Cezary Buśko, Mateusz Goliński, Barbara Krukiewicz. - Wrocław, 2006. - S. 317-326.

38. Szymanski, W. Bietrage zum Problem der Entstehung von Burgen bei den Slawen / W.Szymanski // Archaeologia Polona. - 1983. - T. 21−22. - S. 89-104.

39. Tyszkiewicz, J. Mazowsze północne-wschodnie we wczesnym średniowieczu. Historia pogranicza nad górna Narwia do połowy XIII w. / J.Tyszkiewicz. - Warszawa, 1974.

40. Urbańczyk, P. Trudne poczatki Polski / P. Urbańczyk. - Wrocław, 2009.


Генадзь Семянчук, кандыдат гістарычных навук, дацэнт, дацэнт кафедры археалогіі і этналогіі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы. Сферы навуковых зацікаўленнасцяў - сярэднявечная археалогія, сацыя-палітычная і этнакультурная гісторыя Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ІХ - XVI стст., рэгіянальная гісторыя Гарадзеншчыны. Аўтар больш 120 публікацый, у тым ліку навучальнага дапаможніка "Археалогія Беларусі" (Гродна 1996, 1997; разам з С.Піваварчыкам).



УДК 911.375(476) (ХІХ-пач.ХХ ст.)

Захар Шыбека (Мінск, Беларусь)
ЗАРАДЖЭННЕ БЕЛАРУСКАЙ УРБАНІСТЫКІ: ХІХ - пачатак ХХ стст.


В статье обобщается опыт изучения белорусских городов исследователями ХІХ - начала ХХ вв. Их работа связывается с процессом зарождения и становления исторической урбанистики в Беларуси. Рассматриваются условия, периодизация и результаты генезиса нового направления в гуманитарной науке, состав участников изучения белорусского города, их методики. Отмечается участие в формировании урбанистики литераторов, художников, фотографов.


Вывучэнне гісторыі гарадоў становіцца ўсё больш актуальным у сувязі з пашырэннем гарадскога жыцця. Гэтым займаецца урбаністыка. Існуе некалькі яе вызначэнняў. Урбаністыка - гэта раздзел эканамічнай геаграфіі, у рамках якога даследуецца функцыянаванне і развіццё гарадскіх цэнтраў. Урбаністыка - гэта навука пра гарадское планаванне, горадазнаўства. Урбаністыка - гэта навука, якая вывучае праблемы толькі буйных гарадоў. А часам рэзюміруецца, што урбаністыку ўтварае корпус тэкстаў, прысвечаных урбанізацыі [23].

Урэшце, можна сказаць, што урбаністыка - гэта інтэгральная навука, якая вывучае працэсы урбанізацыі, функцыянаванне гарадоў і жыццядзейнасць гараджан. І ў гэтай інтэгральнай навуцы гістарычная урбаністыка займае пачэснае месца. Вобраз горада ствараецца не толькі сродкамі навукі (гісторыі, этнаграфіі, археалогіі, геаграфіі, эканомікі, культуралогіі), але і сродкамі мастацтва. Таму урбаністыка лучыць навукоўцаў і творцаў. Толькі ў выніку іх супольных намаганняў феномен горада можа быць спасцігнуты і стаць больш зразумелым. Звесткі з іншых раздзелаў урбаністыкі носяць для гісторыка дапаможны характар, аднак ігнараваць іх не варта.

Урбаністыка зарадзілася на Захадзе ў ХІХ ст., калі праходзіла індустрыялізацыя. Тады горад прыцягнуў да сябе ўвагу даследчыкаў сваёй індустрыяльнай спецыфікай і праблемамі гарадскога прамысловага пралетарыяту. Але статус адасобленага навуковага накірунку яна займела толькі ў пачатку ХХ ст., калі большасць насельніцтва заходніх краін перасялілася ў гарады.

З улікам актуальнасці вывучэння праблем сучаснага беларускага горада будзе карысным даследаваць працэс зараджэння урбаністыкі ў Беларусі. Можна меркаваць, што гэта адбывалася якраз у той перыяд, калі Беларусь знаходзілася ў складзе Расійскай імперыі. Папярэднікамі ў задуманай справе з'яўляюцца М.Улашчык, які ў сваёй працы пра археаграфіі і крыніцазнаўству гісторыі Беларусі феадальнага перыяду закранаў гарадскую тэматыку, [1] Г.Каханоўскі, які ў сваёй кнізе пра гістарычнае краязнаўства вельмі ўважліва ставіўся да гарадской тэматыкі беларускіх даследчыкаў першай паловы ХІХ ст. [2], В.Белазаровіч, які мае публікацыю па гістарыяграфіі беларускіх гарадоў [3; 9-16]. Працы гэтых аўтараў, безумоўна, дапамагалі даследаванню, хоць пастаўленыя тут навуковыя задачы ў іх не вырашаліся.

У дадзеным артыкуле аналізуюцца толькі кнігі па гісторыі гарадоў, выдадзеныя ў 1795-1917 гг. Далёка не поўныя звесткі пра іх можна знайсці ў бібліяграфічных даведніках 1976 г. [4] і 1986 г. [5]. Там гаворка ідзе пераважна пра рускамоўныя і беларускамоўныя выданні. Матэрыялы перыядычнага друку мной не бяруцца пад увагу, бо патрабуюць спецыяльнага і вельмі карпатлівага вывучэння. Некаторыя з іх выдаваліся ў выглядзе "оттисков» - невялічкіх кніжак або брашур, і тады яны ўлічваліся сучаснымі бібліёграфамі. Адзначаныя недахопы крыніцазнаўчай базы ўскладняюць, але істотна не шкодзяць таму, каб атрымаць уяўленне аб станаўленні гістарычнай урбаністыкі ў Беларусі.

У вывучэнні беларускіх гарадоў царскага перыяду з усёй відавочнасцю вылучаецца два перыяды. Першы перыяд - ад канца ХVIІІ ст. да 1860-х гг. І другі перыяд - ад 1860-х гг. да 1917 г. Падзелам паміж імі служаць падзеі 1860-х гг.: адмена прыгоннага права, якая змяніла сацыяльна-эканамічнае становішча ў імперыі, паўстанне 1863 г., пасля якога ўзмацнілася русіфікацыя Беларусі, і пачатак чыгуначнага будаўніцтва, якое паўплывала на урбаністычныя працэсы на беларускіх землях.

Існавалі два фактары, што абумовілі рост цікавасці да беларускіх гарадоў у першай палове ХІХ ст.: імкненне царскага ўрада да інкарпарацыі захопленых земляў і рост папулярнасці краязнаўства пад уплывам Захаду, дзе ішло фарміраванне сучасных нацый і нацыянальных дзяржаў. Таму ў вывучэнні гарадоў склалася два накірункі: дзяржаўны і самадзейны - у форме краязнаўчага руху, пазней падтрыманага дзяржавай.

Пасля далучэння Беларусі да Расіі праводзілася генеральнае межаванне захопленых земляў. І тады рускі акадэмік В.Севяргін, які наведаў Беларусь, апублікаваў свае ўражанні пра беларускі край і некаторыя яго гарады (Орша, Мсціслаў, Віцебск) [2; 18]. Ад таго і пачалося дзяржаўнае вывучэнне беларускіх гарадоў. Мяркуючы па бібліяграфічных даведніках, колькасць публікацый пра гісторыю гарадоў з канца 1830-х гг. узрасла, бо цікаваць да Беларусі інспірыравала паўстанне 1830-31 гг. З мэтай гістарычнага абгрунтавання правамернасці далучэння беларускіх земляў да Расіі, створаная ў Вільні Археаграфічныя камісіі выдала ў 1840-х гг. збор старажытных актаў. У той жа час асобнымі кнігамі выйшлі зборы дакументаў пра гарады Віленскай і Мінскай губерняў [5; 208, 520]. Зразумела, што з архіваў публікавалася толькі тое, што адпавядала вялікадзяржаўнай гістарычнай канцэпцыі. Тым не менш, і ў такім выглядзе публікацыі дакументаў спрыялі росту цікавасці да гісторыі мясцовых гарадскіх цэнтраў.

У кожнай губерні звесткі пра гарады збірала царская адміністрацыя. Статыстычныя выданні пра гарадскія паселішчы Расіі, у тым ліку і Беларусі, выходзілі ў 1829, 1834, 1840, 1852, 1859, 1860, 1861, 1863 (двойчы) [4; 29]. Афіцыйныя матэрыялы пра гарады друкаваліся ў "Губернских ведомостях", дзяржаўных газетах, якія выходзілі з 1838 г. Вывучэнне гарадоў беларускіх губерняў вялі афіцэры Генеральнага штаба Расійскай імперыі П.Баброўскі, А.Корева, І.Зелінскі [4; 20, 24, 26].

У 1817 г. у газеце "Dziennik Wileński" выкладчыкі Віленскага універсітэта апублікавалі інструкцыю аб зборы гістарычных звестак у розных паселішчах [2; 24]. Гэта і падштурхнула самадзейнае, краязнаўчае вывучэнне мясцовых гарадоў. Ужо на пачатку ХІХ ст. студэнты Віленскага універсітэта склалі апісанне 80 гарадоў і мястэчак Беларусі і Літвы пад кіраваннем прафесара расійскай славеснасці І. Лабойкі (1786-1861). Ён жа стаў і аўтарам гістарычнай працы "Описание польских и литовских городов" [3; 9]. Гадаванцы універсітэта працягвалі краязнаўчую працу ў розных кутках Беларусі. Так, служачы польскага банка К. Контрым (1772-1836), былы кіраўнік шубраўцаў у Віленскім універсітэце, у сваёй кнізе дарожных нататкаў (Poznań, 1839) апісаў помнікі Брэста, Пінска, Петрыкава, Турава, Давыд-Гарадка. Старажытныя помнікі Гродна вывучаў наглядчык гродзенскага павятовага вучылішча І.Кулакоўскі, прадзед Зоські Верас. [2; 40, 43-44, 102].

У краязнаўчы рух уключалася мясцовая аграрная эліта. А.Плятар (1790-1862) апублікаваў матэрыялы пра Полацк у часопісе "Rubon" (1843) [2; 24]. Памешчыкаў цікавіла гісторыя пераважна мястэчак, дзе месціліся іх двары (рэзідэнцыі). Граф Л.Патоцкі (1799-1864) пакінуў пасля сябе цікавыя ўспаміны пра мястэчкі Свіслач, Дзярэчын і Ружаны. Ён закранае таксама гісторыю г.Нясвіжа, мястэчак Ляхавічы і Зэльву [6]. Не выключана, што падобных успамінаў было і болей, але яны або не захаваліся, або не надрукаваны дагэтуль.

Вялікі ўклад у вывучэнне і папулярызацыю гісторыі мясцовых гарадоў унеслі майстры мастацкага слова. Вядомы пісьменнік і краязнавец Юльян Нямцэвіч (1757-1841) апісаў Брэст, Нясвіж, Мінск, Магілёў, іншыя гарады ў "Зборы гістарычных помнікаў пра даўнюю Польшчу" (Warszawa, 1830), Гродна, Гродна, Наваградак - у кнізе "Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, што адбыліся ад 1811 да 1828 гг." (Warszawa, 1858) [2; 25].

Іосіф-Ігнат Крашэўскі (1812-1889), вядомы літаратар і выдавец часопіса "Athenaeum" ("Атэнэум") марыў пісаць дакументаваныя гістарычныя нарысы губернскіх і павятовых гарадоў. У літаратурна-краязнаўчым нарысе "Пінск і яго ваколіцы" (1837) ён упершыню стварыў сацыяльны партрэт беларускага горада першай паловы ХІХ ст. (Эканоміка, быт гараджан). Пазней нарыс пра Пінск увайшоў у кнігу падарожжаў "Успаміны Палесся, Валыні і Літвы" (Wilno, 1840). Наступная кніга І.Крашэўскага пра горад называлася "Вільня ад яе пачаткаў да 1760 года" (Wilno, 1840). Вядомы пісьменнік быў таксама аўтарам працы "Историческое сведение о городе Брест-Литовском» (1845) [2; 61-64]. Таму ёсць падставы назваць І. Крашэўскага першым свядомым урбаністам у беларускай гістарыяграфіі.

Літаратар, выдавец і гісторык Адам Кіркор (1818-1886) змяшчаў шматлікія краязнаўчыя нарысы гарадоў у перыядычным друку. Ён ствараў іх паводле храналагічнаму прынцыпу. У памятнай кніжцы Віленскай губерні на 1852 г. даследчык надрукаваў папулярны "Нарыс гарадоў Віленскай губерні", які стаў першай рэгіянальнай працай па гісторыі гарадоў. Быў ён пачынальнікам і ў справе выдання дапаможнікаў для турыстаў - "Экскурсіі па Вільні і яе ваколіцах" (Wilno, 1859). Праца змяшчае гісторыка-статыстычны нарыс г. Вільні. У чарговай працы "Археалагічная экскурсія па Віленскай губерні" А.Кіркор цікавіцца гарадзішчамі, прыводзіць звесткі пра Міхалішкі, Свір, Мядзел і іншыя мястэчкі [2; 56-61].

"Народны лірнік" Уладзіслаў Сыракомля (1823-1862), ці па-сапраўднаму Кандратовіча, у паэтычнай форме ён пісаў пра камяніцы і паркі, вуліцы Мінска. Ужо першыя нататкі паэта пра мінулае Нясвіжа (1946) грунтаваліся на першакрыніцах [2; 64]. Аднак найбольш каштоўнымі працамі Ул. Сыракомлі былі "Вандроўкі па маіх былых ваколіцах" (1853) і нарыс "Мінск", надрукаваны ў двух нумарах часопіса "Teka Wileńska" (1857). Першая кніга прысвячалася беларускім мястэчкам: Нясвіж (вельмі грунтоўна), Мір, Стаўбцы, Койданава, Свержань, Любча. Паэт піша пра свае ваколіцы, дзе прайшлі яго дзіцячыя і юнацкія гады. У нарысе пра Мінск аўтар расказвае не толькі пра архітэктуру горада, але і пра мараль мінчукоў, асвету, ахову здароўя. Працягам "Мінска" стала праца "Хроніка горада Мінска". Пра мястэчкі беларускага Прынямоння Ул. Сыракомля расказаў у кнізе "Нёман ад вытокаў да вусця" (Wilno, 1861). Паэт і даследчык паказвае неверагодна вялікае культурнае багацце Панёманскага краю, якое знішчана. Ім прыведзены гістарычныя звесткі пра Пясочнае, Магільна, Свержань, Стоўбцы, Шчорсы, Любча, Масты, Гродна. Пра гістарычнае мінулае Ашмян, Смаргоні, Жупран паэт цікава распавядае ў дарожным дзённіку, які вёў, калі ў 1856 г. ехаў праз Беларусь у Варшаву. Ёсць у Сыракомлі асобныя артыкулы пра Валожын, Пружаны, Слонім, Нясвіжскі замак. Захаваўся ў рукапісе не завершаны артыкул пра Маладзечна [7; 3-10]. Паэт быў упэўнены, "што кожны закуток краю, хоць бы на першы погляд ён і не ўяўляе нічога надзвычайнага, можа стаць прадметам даследаванняў, …што кожны, пільней прыгледзіўшыся да сваёй роднай ваколіцы і гэтак жа апісаўшы яе, здолеў бы дадаць нейкія звесткі да скарбніцы гісторыі" [8; 11-12]. Ул.Сыракомлю можна назваць пачынальнікам своеасаблівай гісторыка-паэтычнай урбаністыкі Беларусі.

У працэс вывучэння гарадоў паступова ўцягваліся навукоўцы. Вядомы археолаг З.Даленга-Хадакоўскі (1784-1825), ці ў сапраўднасці А.Чарноцкі, першым здзейсніў маштабнае навуковае апісанне папярэднікаў гарадскіх паселішчаў - гарадзішчаў (больш за тысячу). Матэрыялы былі часткова апублікаваны (1844). У пасмяротнай публікацыі "Путевые заметки Ходаковского" давалася версія гісторыі старажытных беларускіх гарадоў, і найперш Полацка і Гродна [2; 30, 32, 35].

Т.Нарбут (1784-1864), аўтар дзевяцітомнай "Старажытнай гісторыі літоўскага народа" (1835-1841), апублікаваў шэраг артыкулаў пра Ліду, Вільню, Крэва, Наваградак, Гродна, Індуру і іншыя мястэчкі Беларусі Асаблівую каштоўнасць уяўляюць звесткі пра Ліду. Гэта быў першы нарыс поўнай гісторыі горада, які пабачыў свет у друку. Праўда, гісторыя Ліды падаецца аўтарам як гісторыя замка, княжацкіх родаў, касцёлаў. Такі падыход быў характэрным і для іншых тагачасных даследчыкаў гарадской мінуўшчыны [2; 36-38].

М.Балінскі (1794-1863) стаў вядомым дзякуючы кніжцы "Гісторыя горада Вільні" (Wilno, 1836-1837, T. І-ІІ). Гісторыя гарадоў знайшла адлюстраванне і ў яго супольнай з Т.Ліпінскім працы "Старажытная Польшча" (Warszawa, другая палова 1840-х гг). Там гаворыцца пра Гальшанскі замак, Ліду, Смаргонь, Крэва, Нясвіж. У другім выданні працы (Warszawa, 1885-1886) змешчаны дадатковыя звесткі пра старажытныя збудаванні ў Ляхавічах, Слуцку, Быхаве, Пінску, Заслаўі. Ёсць гістарычныя даведкі пра старажытныя Мінск, Брэст, Іўе, Відзы, Мядзел, Пружаны, Валожын і іншыя гарады Беларусі. Акрамя таго, М. Балінскі напісаў працу пра Крэва і яго замак (Warszawa, 1842-1843) [2; 42-43].

Вядомы гісторык І.Ярашэвіч (1793-1860) правёў краязнаўчае даследаванне Драгічына, вывучаў шэраг іншых гарадоў краю. [2; 42].

У 1855 г. у Санкт-Пецярбургу генерал-маёр Генеральнага штаба М.Без-Карніловіч (1796-1862) надрукаваў першую кнігу, поўнасцю прысвечаную гісторыі беларускіх гарадоў Праўда, пад Беларуссю аўтар разумеў толькі Віцебскую, Магілёўскую і заходнія паветы Смаленскай губерняў. Расійскі генерал, на дзіва, крытычна выкарыстаў самыя разнастайныя крыніцы: працы Карамзіна, Нарбута, апублікаваныя дакументы, гарадскія архівы, мемуары, "Полный сбор законов Российской империи", перыёдыку. Аўтар вызначыў месцазнаходжанне старажытнага Друцка [2; 70], даволі падрабязна расказаў не толькі пра мінулае, але і пра сучасны стан Віцебска і Полацка (эканоміка, сучасны стан помнікаў гісторыі). Аднак даследчык празмерна захапляецца не столькі гарадамі, колькі іх славутымі мясцінамі. Гарадскія паселішчы служаць арэнай гістарычных падзей, пераважна ваенных і звязаных з манаршымі асобамі. Апісанне закранае не ўсе гарадскія паселішчы. На асобныя гарады і мястэчкі прыходзіцца ўсяго некалькі радкоў. Даследаванне ў большасці выпадкаў абмяжоўваецца храналагічным апісаннем гістарычных падзей. Ва ўсякім разе М.Без-Карніловіч быў адным з першым, хто зразумеў важнасць гарадскіх паселішчаў у гістарычным развіцці Беларусі [9].

Археолаг і краязнавец Яўстафій Тышкевіч (1814-1873) прымаў удзел у стварэнні зборніка дакументаў "Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии…" (Минск, 1848). Даследчык стварыў комплексную і грунтоўную да таго часу працу "Апісанне Барысаўскага павету ў адносінах статыстычных, геаграфічных, гістарычных, гаспадарчых, прамыслова-гандлёвых і лекарскіх…" (Wilna, 1847), дзе даецца апісанне Барысава і мястэчак Лагойска, Смалявіч, Зембіна, Плешчаніцы. Сюжэт пра Лагойск у гэтай кнізе належаў яго брату Канстанціну Тышкевічу (1806-1863), які таксама займаўся навуковай дзейнасцю: археалогіяй, гісторыяй. Канстанцін вывучыў замак у Заслаўі (1858 г.), апублікаваў пашыраныя звесткі пра Лагойск (1858 г.), цікавіўся гісторыяй Астрашыцкага Гарадка, іншых населеных пунктаў, рабіў замалёўкі замкаў і гарадзішчаў, ствараў картаграфічныя планы старажытных гарадоў. Выдадзеная пасля смерці аўтара кніга "Вілія і яе берагі" (Drezno, 1871) змяшчае звесткі пра гарадскія паселішчы, што трапляліся на рачным узбярэжжы.

Шмат цікавых матэрыялаў пра гарады Беларусі можна знайсці у працы П.Шпілеўскага (1823-1861) "Падарожжа па Палессю і Беларускім краі" (СПб, 1858). Аўтар прыводзіць гістарычныя звесткі пра Брэст, Кобрын, Клецк, Мінск, Койданава, Стоўбцы, Шчорсы, Заслаўе, Смалявічы, Халопенічы, Ігумен, Лукомль. Вядомы этнограф пісаў нарысы гарадоў на дакументальнай аснове з выкарыстаннем легенд і паданняў, выяўляючы этнаграфічны аспект цікавасці да гарадоў. Сюжэт кнігі будуецца ў форме падарожжа - улюблёным прыёме даследчыкаў краю ХІХ ст. Своеасаблівым працягам "Падарожжа" стала праца "Мазыршчына", надрукаваная ў 1859 г., дзе прыведзены звесткі пра Мазыр і Тураўскі замак [2; 68-69].

У 1820-х гг. у беларускім мастацтве пад уздзеяннем краязнаўчага руху з'яўляецца новы жанр - гарадскі краявід. Родапачынальнікам яго можна лічыць Іосіфа Пешку (1767-1831), прадстаўніка акадэмічнага класіцызму. Ён быў родам з Кракава, але жыў у Вільні, Мінску, Віцебску, іншых беларускіх гарадах. У акварэлях мастака, што захаваліся ў Львове, знайшлі адлюстраванне віды Віцебска (12 работ), Магілёва (3), Гродна (2), Мінска, Нясвіжа, Ліды, Навагрудка, Смалян, Любчы (па 1). Мясцовы мастак Міхал Кулеш (1800-1863) у ходзе падарожжаў маляваў архітэктурныя помнікі Ліды, Наваградка, Пінска [2; 46-47].

Своеасаблівым вынікам вывучэння населеных пунктаў краю стала стварэнне ў 1855 г. Віленскага музея старажытнасцяў. Свае калекцыі ў музей перадалі не толькі браты Тышкевічы, але і Ул.Сыракомля, А.Кіркор, Т.Нарбут, М.Балінскі, І.Кулакоўскі, А.Плятар - усе тыя, хто вывучаў мінулае беларускага горада [10; 285-286].

Такім чынам, у перыяд ад канца ХVІІІ ст. да 1860-х гг. пра гарады Беларусі было напісана немала тэкстаў. Намаганнямі дзяржавы закладвалася статыстычнае апісанне гарадскіх паселішчаў і друкаванне архіўных дакументаў па старажытнай гісторыі гарадоў. У іх вывучэнне ўключыліся значныя інтэлектуальныя сілы. Гэта была пераважна высокаадукаваная шляхта польскай культуры, але беларускага паходжання, якая атрымлівала адукацыю ў Віленскім універсітэце або ў замежжы. Перавага аддавалася апісанню гарадоў блізкаму да літаратурнага жанру: гістарычныя нарысы, падарожныя нататкі, успаміны. Горад успрымаўся як раўназначная з паветам частка рэгіёна. Археолагаў, мастакоў гарадскі цэнтр цікавіў сваімі старажытнасцямі і славутасцямі, этнографаў - побытам гараджан. Даследчыкаў не ўражвалі сучасныя для іх гарадскія паселішчы: яны, у параўнанні з Захадам, заставаліся малалюднымі і драўлянымі. Уражвала мінулае гэтых гарадоў, якое давала надзейны падмурак для будаўніцтва ў краі сучасных нацый і нацыянальных дзяржаў.

З 1860-х гг. сітуацыя з вывучэннем гарадоў Беларусі істотна змянілася. Царскі ўрад браў пад кантроль вывучэнне краю. Інтэлектуалы польскай культуры былі расцярушаны і абмяжоўваліся ў навуковай дзейнасці. Мусілі друкавацца за мяжой. Прэзентаваўся дзяржаўны заказ - даказаць гістарычную і этнічную повязь Беларусі і Расіі. У Вільні пад апекай дзяржавы з 1867 г. з невялікім перапынкам у 1870-х гг. працавала аддзяленне Рускага геаграфічнага таварыства. Працягвалася публікацыя дакументаў даўніны [5; 207-208]. Створаная царскім урадам Віленская камісія "для разбору старажытных актаў" займалася фактычна адборам для публікацыі выгадных для Расіі архіўных крыніц.

Пасля паўстання 1863 г. вывучэнне беларускіх гарадоў праводзілася вяла. Сышлі адметныя постаці. За 1864-1880 гг. пра гарадскія паселішчы Беларусі было выдадзена ўсяго 7 кніг. Рускія даследчыкі цікавіліся беларускімі гарадамі ў сувязі з чыгуначным будаўніцтвам. Пінск уражваў сваімі гандлёвымі абаротамі. Рускі гісторык І.Бяляеў выклаў з пазіцый царскага самаўладдзя гісторыю Полацка як аплоту Паўночна-Заходняй Русі. З мясцовых краязнаўцаў свае працы змаглі надрукаваць мінскі чыноўнік і калекцыянер М.Гаўсман (пра Заслаўе, Тураў), віцебскі чыноўнік А.Семянтоўскі (гарады Віцебскай губерні) і святар Плаўскі (мястэчка Крэва) [5]. У 1870 г. мінскі губернатар паказаў прыклад апісання паветаў губерні (уключна з гарадамі) сіламі павятовых спраўнікаў, якія сабралі звесткі за 1861-1866 гг. [4; 26].

З 1880-х гг. вывучэнне гарадскіх паселішчаў ажывілася. У канцы ХІХ - пачатку ХХ стст. горад хутка рос, набываў індустрыяльныя рысы, а гараджане - небывалы камфорт (электраасвятленне, тэлефон, трамвай, кіно). Толькі за 1895 гг. было выдадзена 8 кніг па гісторыі беларускіх гарадоў [4], [5]. У сувязі з паскарэннем развіцця эканомікі навукоўцаў і дзяржаву пачынае прывабліваць не толькі мінулае, але і сучаснае гарадскіх цэнтраў.

За 1865-1915 гг. Віленскай археаграфічнай камісіяй было выдадзена 39 тамоў. 20 том спецыяльна прысвячаўся гісторыі Вільні. У ліку апублікаваных гістарычных крыніц былі тыя, што сведчылі аб дзейнасці магістратаў беларускіх гарадоў [5; 207-208]. З 1880-х гг. бягучы статыстычны матэрыял і гістарычныя звесткі пра гарадскія паселішчы пачалі рэгулярна друкавацца ў "Памятных книжках" беларускіх губерняў, якія выдаваліся з канца 1850-х гг. і ў "Обзорах" беларускіх губерняў, што выходзілі з 1870-х гг. [11; 110]. Статыстычныя выданні пра гарады Расіі, у тым ліку і Беларусі, выходзілі ў 1889, 1906, 1914 гг. [4; 29].

Па прыкладу Мінскай губерні даследаванні губерні, паветаў і іх гарадскіх цэнтраў правялі магілёўскі губернатар А.Дзембавецкі і віцебскі губернатар В.Далгарукаў [4; 21, 27]. З 1890-х гг. толькі нязначныя гарады вывучаліся ў сувязі з паветамі: (Сененскі - К.Анікіевіч), (Лепельскі - І.Гарбачэўскі) [4], [5].

У пачатку ХХ ст. гісторыяй роднага краю пачалі актыўна цікавіцца грамадскія і царкоўныя арганізацыі. Дзякуючы ім, выйшлі зборы архіўных дакументаў і даследаванняў пад назвай "Минская старина», «Могилeвская старина», «Гродненская старина», "Полоцко-Витебская старина», дзе матэрыялы пра горад змяшчалі мінскі гісторык А.Снітка, славуты этнограф Е.Раманаў і інш. Заахвочваліся даследаванні праваслаўных святыняў у гарадах. Падобныя выданіі сталі традыцыйнымі: Мінск (П.Афонскі), Брэст і Камянец-Літоўск (Л.Паеўскі), Пінск (А.Мілавідаў), Слонім (І.Раманоўскі), Заслаўль і Тураў (А.Слупскі), Слуцк (Ф.Серна-Салаўевіч). [4], [5].

Даследчыкі ўсё актыўней звярталіся да гісторыі асобных гарадоў. Былі надрукаваны кніжкі пра Гродна (Е.Арлоўскі, М.Каяловіч), Лепель (З.Даўгяла), Полацк (І.Далгоў, М.Зарын, А.Морэль), Брэст (Х.Зоненберг, А.Шчэрбіцкі), Веліж (А.Кісялёў), Невель, Себеж, Мінск (К.Плаўскі), Віцебск, Слонім (М.Мілакоўскі, І.Раманоўскі), Рэчыца (І.Рыбцэвіч), Барысаў (Э.Клейн, Зм.Даўгяла, І.Белацэркавец), Відзы (Г.Посох), Гомель (Д.Вінаградаў, Ф.Жудро, І.Сербаў, Зм.Даўгяла), Клімавічы (С.Раслаўцаў), Мсціслаўль (У.Краснянскі), Вілейка (І.Шэлепін), Ваўкавыск (Д.Булгакоўскі), Магілёў (А.Трубніцкі, М.Трубніцкі). Многія з гэтых кніг выдаваліся з дапамогай Паўночна-Заходняга аддзялення Рускага геаграфічнага таварыства ў Вільні. [4], [5]. Гарады разглядаліся як цэнтры рускай культуры, праваслаўнай рэлігіі і неад'емныя аб'екты расійскай гісторыі.

У вывучэнні гісторыі гарадоў намецілася пэўная спецыялізацыя на храналагічных перыядах, важных падзеях. Л.Брыльянтаў пісаў пра Магілёў у 1812 г., Зм.Мілюцін - пра Гродна ў 1794-1796 гг., І.Раманоўскі - пра Слонім у складзе ВКЛ. Асобнай кніжкай выйшла хроніка Магілёва ў 1706-1709 гг. [4], [5].

Аказаўся запатрабаваным досвед Адама Кіркора. У напісаных ім раздзелах "Літоўскае Палессе" і "Беларускае Палессе" для расійскага выдання "Живописная Россия" (СПб.,1882) даследчык адзначае асаблівасць мясцовых гарадзішчаў, якія будаваліся на выспах сярод балот. Асобныя сюжэты ён прысвячае Вільні (нарыс 8), гарадам і паселішчам краю (нарыс 9). Побач з апісаннем гісторыі гарадскіх паселішчаў аўтар звяртае ўвагу на іх знешні выгляд (храмы, умацаванні), прыводзіць цікавыя эпізоды з гарадскога жыцця (напрыклад, знаходка пушак на Траецкай гары Мінска гімназістамі.) [12; 358]. Вядомы гісторык ужо ў 1880-х гадах пачынае заўважаць спецыфіку горада.

Вывучэннем беларускіх гарадоў займаліся даследчыкі польскай культуры. Вядомы этнограф М.Федароўскі (1853-1923) збіраў матэрыялы пра Віцебск, Пружаны, Слонім, Ваўкавыск, Бераставіцу, Свіслач [2; 75]. Артыкулы знакамітага асветніка Аляксандра Ельскага (1834-1916) пра беларускія гарады рэгулярна змяшчаліся ў перыядычным друку ("Kurjer Wileński", "Kraj"). У другой палове ХІХ ст, калі ў Польшчы пачалі друкавацца шматтомныя энцыклапедыі "Геаграфічны слоўнік Польскага каралеўства і іншых славянскіх краёў" і "Вялікая ўсеагульная ілюстраваная энцыклапедыя", Аляксандр Ельскі, быў запрошаны да супрацоўніцтва. Ён напісаў і апублікаваў у гэтых энцыклапедыях каля 10 тысяч артыкулаў. У большасці - гэта сціплыя, энцыклапедычныя даведкі пра гарады і мястэчкі Беларусі. Але ёсць сярод іх і даволі грунтоўныя, сапраўдныя навуковыя даследаванні (Мінск, Пінск). Горад упершыню стаў аб'ектам энцыклапедычнага вывучэння [13; 5-16]. Аляксандра Ельскага можна па праву назваць адным з заснавальнікаў гістарычнай урбаністыкі Беларусі.

Некаторыя матэрыялы пра гарады Беларусі надрукаваў зяць А.Ельскага - З.Глогер, аўтар чатырохтомнай "Старапольскай ілюстраванай энцыклапедыі"[13; 7]. Навуковае апісанне беларускіх гарадоў прысутнічае ў "Яўрэйскай энцыклапедыі", энцыклапедыі А. і І. Гранат, энцыклапедыі Ф.Бракгаўза і І.Эфрона, якія выдаваліся ў Пецярбургу.

Вывучэнне гарадоў праводзілі мясцовыя даследчыкі, ангажаваныя ў рускую культуру і меўшыя дзяржаўную падтрымку. Асабліва вызначыўся этнограф Мікалай Нікіфароўскі (1845-1910). Ён прысвяціў свайму роднаму гораду Віцебску цэлае манаграфічнае даследаванне - "Странички из недавней истории города Витебска…" (Віцебск, 1899). Аўтар абапіраецца на разнастайныя крыніцы і ўласныя ўражанні. Гэта кніга - пра сучасны яму горад, пра горад ХІХ ст. Вядомага этнографа ўжо хвалявала праблема: як з карысцю для сябе "вызваліцца ад будзённага становішча ў ролі зубца, вінціка ці другой часткі машыны, якая завецца гарадскім жыццём" [14; 68]. М.Нікіфароўскі выступае заснавальнікам апісання гарадскога побыту. Яго кніга поўнасцю прысвечана спецыфіцы гарадскога жыцця. Таму М.Нікіфароўскі побач з А.Ельскім па праву дзеліць лаўры родапачынальніка гістарычнай урбаністыкі Беларусі.

Вядомы гісторык з Віцебска А.Сапуноў (1851-1924) у сваёй кнізе "Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд" (1893) апісаў гарады і мястэчкі Падзвіння. Асобнай кніжкай ён выдаў матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў (уключна з гарадамі), мястэчка Усвята. А.Сапуноў прымаў удзел у выданні зборніка дакументаў "Віцебская даўніна", дзе ў 1-м томе (1883) змясціў крыніцы па гісторыі Віцебска, Полацка, Браслава, Лепеля, Чашнік і інш.[1; 230-239].

Гарадская праблемы станавіліся аб'ектам навуковых дыскусій. Павышаную цікавасць выклікала гісторыя самакіравання беларускіх гарадоў. Яе закраналі ў працах прадстаўнікі кіеўскай гістарычнай школы. М.Уладзімірскі-Буданаў і Ф.Леантовіч, у прыватнасці, імкнуліся даказаць негатыўны ўплыў на развіццё гарадоў ВКЛ магдэбургскага права. Прыкладна такога ж меркавання прытрымліваўся і знакаміты ўкраінскі гісторык А. Грушэўскі ў працы "Города Великого княжества Литовского в XIV-XVI вв.: Старина и борьба за старину" (Кіеў, 1918) [3; 10]. Звесткі пра беларускія гарады Тураў, Гарадок, Пінск можна знайсці і ў папярэдняй працы ўкраінскага гісторыка "Пинское Полесье. Исторический очерк" (Ч. 2. Киев, 1903) [4; 83]. Віцебскі гісторык Уладзімір Стукаліч, аўтар шэрагу артыкулаў па гісторыі беларускіх гарадоў і кнігі "Белоруссия и Литва. Очерк из истории городов в Белоруссии." (Віцебск, 1891, перавыданне 1893 і 1894 гг.), [15] не толькі падзяляў негатыўны погляд на магдэбургскае права, але яшчэ і абвінавачваў у заняпадзе гарадоў ВКЛ яўрэяў. Вельмі абгрунтаваным і аб'ектыўным даследаваннем гарадскога жыцця стала кніга выкладчыка Кіеўскага універсітэта Ф. Кліменкі "Западнорусские цехи ХVI-XVIII вв."

У расійскай гістарыяграфіі да ліку першых вядомых даследчыкаў спецыфікі расійскіх гарадоў належалі К. І. Арсенцьеў і В. П. Сяменаў-Цянь-Шанскі. Яны першымі звярнулі ўвагу на тое, што ў канцы ХІХ ст. стаў вельмі заўважным разрыў паміж афіцыйным статусам расійскіх гарадоў і іх рэальным значэннем: існавалі гарады толькі па назве і сельскія паселішчы, якія заслугоўвалі статуса горада[1; 10-11]. Цікава, што на гэту праблему беларускі літаратар Аляксандр Пчолка звярнуў увагу ў 1905 г., хоць і на дэлітанскім узроўні [16]. А земскі начальнік фон Бер выдаў асобную брашуру пра неабходнасць утварэння Баранавіцкага павета з цэнтрам у Баранавічах, які даўно перарос з мястэчка ў сапраўдны горад [17].

Новы струмень у вывучэнне мясцовых гарадоў унеслі недзяржаўныя газеты, часопісы, альманахі ("Северо-Западный календарь", "Могилев за 1912 год»), колькасць якіх асабліва ўзрасла пасля рэвалюцыі 1905 г. [22]. У перыядычным друку актыўна абмяркоўваліся спецыфічна гарадскія справы: дзейнасць гарадскіх упраў, праблемы гарадскога побыту, культурнае жыццё. З'яўляліся кнігі, дзе рабілася спроба вырашэння гэтых праблем на навуковай аснове, з улікам вопыту Захаду (аўтары В.Арсеннеў, Д.Бохан, П.Грацыянаў, І.Захаровіч, К.Канановіч, А.Паўлоўскі, Я.Сладкапеўцаў) [4], [5].

Бягучай сітуацыяй у гарадах пачынаюць цікавіцца камерсанты. І.Бомштэйн выдаў у 1889 г. у Мінску "Справочную книгу и спутник по Минской губернии", дзе змясціў спіс домаўладальнікаў Мінска. З таго часу бярэ пачатак традыцыя выдання шляхаводаў па гарадах Беларусі, у якіх часам змяшчаліся планы гарадской забудовы. Такія выданні з'явіліся ў Вільні (А.Вінаградаў), Віцебску, Бабруйску, Гомелі, Магілёве, Брэсце (Я.Хмелеўскі), Полацку. У буйнейшых гарадах яны выдаваліся больш-менш перыядычна [4], [5].

Цікавасць да мястэчак, якія ўсё больш станавіліся яўрэйскімі, у афіцыйных выдавецтвах выяўлялася слаба (Е.Арлоўскі, В.Арсеннеў, М.Анцэў) [4], [5]. Затое гэтыя паселішчы былі любімай тэмай для яўрэйскіх даследчыкаў і літаратараў. Грунтоўную працу пра Краснаполле напісаў Л.Рахлін [18]. Матэрыялы пра мястэчкі і гарады Беларусі рэгулярна друкаваліся ў яўрэйскім нацыянальным друку, у тым ліку і на рускай мове (часопісы "Восход", "Хроника Восхода", "Рассвет", газета "Недельная Хроника Восхода" і інш.).

Пра тое, якое адлюстраванне знайшоў горад у беларускай літаратуры пісаў А.Луцкевіч ў артыкуле "Вільня ў беларускай літаратуры" [19; 176-185]. Толькі гэты найбольш буйны і славуты горад у краі асабліва прывабліваў беларускіх пісьменнікаў і паэтаў. Новая беларуская літаратура была вясковай. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, хоць і з'яўляўся гараджанінам, але толькі ў двух творах даволі павярхоўна распавядаў пра Мінск ("Вечарніцы") і Магілёў ("Гапон"). Альгерд Абуховіч пакінуў у сваіх мемуарах мімалётны вобраз Мінска. А Францішак Багушэвіч дык адносіўся да горада не толькі непрыхільна, але нават варожа. Цётка дала шэраг вершаў пра рэвалюцыйныя падзеі 1905 г. у горадзе. Першым красу ў горадзе ўбачыў Максім Багдановіч. Ён рос і сталеў у Ніжнім Ноўгарадзе, Яраслаўлі, але толькі Вільня натхніла яго на стварэння паэтычнага вобразу горада. Паэта вабіла Вільня мінулага ("Пагоня" і інш.). Вільні мінулага прысвяціў свой адзіны верш Янка Купала ("Замкавая гара"). Якуб Колас глядзеў на Вільню вачыма селяніна і захапляўся яе знешнім хараством і незразумелым жыццём (паэма "Новая зямля"). І толькі драматург Ф.Аляхновіч адносіўся да горада як гараджанін, калі ў сваіх драматычных творах апісваў побыт сучасных яму мяшчан. Але і ён не ідэалізаваў гарадское жыццё [19]. Ды і ўвогуле, у тагачаснай беларускай літаратуры не змадэляваўся ідэальны беларускі горад. Ён заставаўся для беларускіх песняроў чужым. Горад супрацьпастаўляўся ідэалізаванай вёсцы. Але, што важна, на думку А.Луцкевіча, складаваўся вобраз Вільні як асяродка беларускага самасцвярджэння, цэнтра беларускага руху. Змітрок Бядуля, таксама звязваў горад з мінуўшчынай, але бачыў і сучасную ролю Вільні - "святое месца" [19]. Ды і сам А.Луцкевіч абагаўляў Вільню, бачыў у ёй сталіцу будучай беларускай дзяржавы.

Аўтарам шматлікіх малюнкаў пра архітэктурныя помнікі беларускіх гарадскіх паселішчаў (Мінска, Свіслачы, Гродна, Асвеі, Крэва, Наваградка, Магілёва, Гомеля, Міра, Нясвіжа, Ліды і інш) з'яўляецца Напалеон Орда (1807-1883) [2; 46-47]. Гарадская тэматыка шырока адлюстравана ў творах віцебскага мастака Іеговы Пэна, мінскага мастака Якава Кругера і сусветнавядомага мастака Марка Шагала. Урбаністыка - гэта і адлюстраванне вобраза горада сродкамі фатаграфіі, якая пашыралася ў Беларусі з 1860-х гг. Гэтым займаліся віленскія фатографы Ю.Чаховіч (1819-1888), аўтар першага альбома пра горад ("Виды Вильны»), С.Флёры (1858-1915), Т.Хоцька (1840-1908) і інш. Фотамайстэрні працавалі ў Мінску, Слуцку, Гомелі, Барысаве і іншых гарадах Беларусі. Сярод гараджан карысталіся папулярнасцю паштоўкі з відамі гарадоў [20; 171-174]. Адным з самых знакамітых майстроў фатаграфіі лічыцца Ян Булгак (1876-1950). Маэстра цікавілі краявіды Наваградка, Свіцязі, Міра, Нясвіжа, Крэва, Тракая, Вілейкі. Але больш за ўсё ён здымаў Вільню, дзе жыў з 1912 г. і займаў пасаду гарадскога фатографа. За чатыры гады Я.Булгак зрабіў звыш 800 здымкаў горада [21; 402-412].

З 1890-х гадоў сталі публікавацца фотаальбомы не толькі Вільні, але і Мінска, гарадоў Віцебскай губерні з чорна-белымі выявамі гарадскіх славутасцяў [5; 329, 422, 524 ]. Выдадзены ў 1911 г. альбом "Старое Вильно» меў подпісы на рускай, польскай, літоўскай і беларускай мовах. Гэта была, бадай што, адзіная кніга пра гарады з выкарыстаннем беларускай мовы [5; 524].

Такім чынам, вывучэнне гарадоў у канцы ХІХ - пачатку ХХ стст. пашырылася, стала больш разнастайным і грунтоўным. Узрасла колькасць даследчыкаў. Па-першае, былі навукоўцы (этнографы, гісторыкі, музеязнаўцы, археалогіі) рускай, польскай і яўрэйскай культуры. Многія іх кнігі ствараліся на добрай дакументальнай аснове. Асобныя выданні прысвячаліся падрабязнаму вывучэнню пэўных перыядаў у гісторыі гарадскіх паселішчаў. Простае апісанне гарадоў у форме нататкаў з падарожжа, літаратурных нарысаў практычна знікла. Па-другое, заставаліся аматары-краязнаўцы з рускіх чыноўнікаў, мясцовых настаўнікаў і святароў сялянскай генерацыі, для якіх горад быў па-ранейшаму прыцягальным сваімі славутасцямі і як месца, дзе разгортваліся слаўныя гістарычныя падзеі. Іх кнігі былі найбольш ангажаванымі ў ідэалогію расійскага самаўладдзя. Па-трэцяе, з'явіліся аўтары, якія выдавалі кнігі, якія вызначаліся прагматызмам, сувяззю з сучаснасцю. Побач з гісторыяй вялікае месца адводзілася сацыяльна-эканамічным сюжэтам, практычным звесткам, важным для прадпрымальніцтва. Усё больш практычны змест набывалі і афіцыйныя статыстычныя выданні пра гарады.

А ў цэлым, як і на Захадзе, у ХІХ - пачатку ХХ стст. адбываўся генезіс беларускай гістарычнай урбаністыкі. Былі дасягнуты пэўныя вынікі. Асобныя гарады вывучаліся спецыяльна. Паднімаліся праблемы спецыфікі горада і гарадскога жыцця. Вядомымі "урбаністамі" сталі І.Крашэўскі, Ул.Сыракомля, М.Без-Карніловіч, А.Кіркор, А.Ельскі, М.Нікіфароўскі. На працягу знаходжання Беларусі ў складзе Расіі быў створаны значны комплекс урбаністычных тэкстаў, вартасць і інфарматыўнасць якога мы яшчэ як след не ацанілі. Далейшага вывучэння заслугоўваюць звесткі пра гарады, змешчаныя ў перыядычным друку і ў публікацыях на польскай і яўрэйскай мовах. Сродкамі шматнацыянальнага мастацтва быў створаны вобраз беларускага горада раннеіндустрыяльнай эпохі. Асабліва каштоўную інфармацыю пра мясцовыя гарадскія цэнтры пакінулі фатографы.

Тым не менш, горад не стаў аб'ектам навуковага вывучэння ў якасці адметнай гістарычнай з'явы, як горад-завод. Гістарычная урбаністыка толькі зараджалася ва ўлонні краязнаўчага руху. Працэс фарміравання яе, у адрозненне ад Захаду, у пачатку ХХ ст. не завяршыўся. Адносна слабая індустрыялізацыя і мадэрнізацыя Расійскай імперыі не спрыяла таму. Інтэлектуальныя сілы Беларускага краю былі надзвычай разрозненымі. Гарады вывучаліся па-руску, па-польску, па-яўрэйску. А па-беларуску такое вывучэнне практычна і не пачалося. Праўда, асобныя рускамоўныя аўтары, такія як М.Доўнар-Запольскі, выступалі носьбітамі беларускай ідэі. Гарадскія паселішчы аказаліся фактычна па-за беларускай літаратурай і мастацтвам, а таму беларускія творцы не змаглі аказаць на фарміраванне гістарычнай урбаністыкі істотнага ўплыву. Паўстаўшая урбаністыка яшчэ не паспела стварыць беларускага ідэальнага горада.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Улащик, Н.Н. Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода / Н.Н.Улащик. - М., 1973.

2. Каханоўскі, Г.А. Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі ў ХVI-XIX стст. / Г.А.Каханоўскі. - Мінск, 1984.

3. Белозорович, В.А. Урбанизация в Беларуси в освещении отечественной и российской историографии (ХІХ-ХХ вв.) / В.А.Белазаровіч // Гарады Беларусі ў кантэксце палітыкі, эканомікі, культуры: зборнік навуковых артыкулаў. - Гродна, 2007.

4. Дооктябрьская книга на русском языке о Белоруссии (1768-1917 гг.). Библиографический указатель. - Минск, 1976.

5. Кнігі Беларусі 1517-1917: Зводны каталог. - Мінск, 1986.

6. Патоцкі, Леан. Успаміны пра тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Леан Патоцкі. - Мінск, 1997.

7. Цвірка, Кастусь. Лірнік беларускай зямлі / Кастусь Цвірка // Сыракомля Уладзіслаў. Выбраныя творы. - Мінск, 2006.

8. Сыракомля, Уладзіслаў. Вандроўкі па маіх былых ваколіцах. Успаміны, даследаванні гісторыі і звычаяў / Уладзіслаў Сыракомля. - Мінск, 1991.

9. Без-Корнилович, М.О. Исторические сведения о примечательнейшихъ местах в Белоруссии с присовокуплением и других сведений к ней же относящихся / М.О.Без-Корнилович. - Минск, 1995 (Факсимильнае выданне).

10.Каханоўскі, Г.А. Віленскі музей старажытнасцей / Г.А.Каханоўскі // Энцыклапедыя гісторыя Беларусі. Т. 2. - Мінск, 1994.

11.Шибеко, З.В. "Обзоры" губерний как вид публикации статистических материалов по истории Белоруссии (1875-1914 гг.) / З.В.Шибеко // История книги, источниковедкние и библиотечное дело (сборник научных статей). - Минск, 1984.

12.Живописная Россия. Т.3, ч.1-2 / пад рэдакцыяй П.П.Сямёнава. - Минск, 1993. Факсімільнае выданне.

13.Уладзімір Казбярук, Кастусь Цвірка. Энцыклапедыст з Замосця //Аляксандр Ельскі. Выбранае. - Мінск, 2004.

14.Никифоровский, Н.Я. Странички из недавней старины города Витебска: воспоминания сторожила / Н.Я.Никифоровский. - Минск, 1995.

15.Падліпскі, А. Летапісец Віцебшчыны / А.Падліпскі. - Мінск, 1993.

16.Пщёлко, Аляксандр. Город и деревня / Аляксандр Пщёлко. - Витебск, 1905.

17.Фон Бер, Ф.Э. Об образовании Барановичского уезда. Записка земского нач. 8-го участка Новогруд. уезда барона Ф.Э. фон Бера. - Минск,1913.

18.Рохлин, Л.А. Местечко Краснополье Могилёвской губернии / Л.А.Рохлин // ЕКО. Статистико-экономические очерки и исследования. Вып. ІV. - СПб.,1909.

19.Вільня ў беларускай літаратуры //Луцкевіч Антон. Выбраныя творы: праблемы культуры, літаратуры і мастацтва / уклад. А. Сідарэвіч. - Мінск, 2006.

20.Харэўскі, Сяргей. Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі / Сяргей Харэўскі. - Вільня, 2007.

21.Кухарская, Іаланта. Ян Булгак. Жыццё і творчасць / Іаланта Кухарская //Булгак Ян. Край дзіцячых гадоў. Успаміны. - Мінск, 2004.

22.Перыядычны друк Беларусі 1816-1916 гг. Бібліяграфічны ўказальнік. - Мінск, 1960.

23. http://ru.wikipedia.org/wiki/; http://urbanpedia.ru/content/bligcategory/3/38/


Захар Шыбека (1948 г.н.), доктар гістарычных навук, прафесар, працуе ў Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце і Еўрапейскім гуманітарным універсітэце. Аўтар кніг "Минск в конце ХІХ - начале ХХ в.: Очерк социально-экономического развития" (1985), "Гарады Беларусі (60-я гады ХІХ - пачатак ХХ стагоддзяў)" (1997), "Нарыс гісторыі Беларусі. 1795-2002" (2003), "Мінск сто гадоў таму" (2007), "Гарадская цывілізацыя: Беларусь і свет" (2009).



УДК 911.375 (ХІХ - нач. ХХ в.)

Андрей Киштымов (Минск, Беларусь)
ГОРОДСКАЯ СТАТИСТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ ХІХ − НАЧАЛА ХХ ВВ.

Статья содержит краткий очерк становления и развития городской статистики в Российской империи ХІХ - начала ХХ в. Предложена классификация статистических источников по истории городов по их содержанию и происхождению. Обращено внимание на взаимосвязь процессов урбанизации и их фиксации в статистических данных.


Комплекс материалов городской статистики Российской империи ХІХ - начала ХХ в. представляет довольно пеструю по характеру и структуре группу исторических источников [1]. К нему применимы, пожалуй, все традиционные для исторической науки методы классификации. И, в-первую очередь - классификация по формальным признакам, включая анализ происхождения и содержательную сторону. Мы также будем придерживаться этих принципов, однако обратим внимание и на динамику городской статистики, изменение количества и качества публикаций по этой тематике, а также на те решения, которые задавали и регулировали эту, образно говоря, статистику городской статистики. Такой подход позволяет наглядно показать взаимосвязь задач, стоявших перед статистикой, и процессов урбанизации.

Отметим, что в поле нашего зрения попали в основном опубликованные статистические данные. Не меньшую ценность, безусловно, представляет и массив статистических документов, хранящийся в архивах. Однако мы оставляем их, так сказать, за кадром не только в силу их многочисленности. Дело в том, что начало ХІХ в. совпало со временем появления массовых печатных статистических материалов. Это перевело их в сферу публичности и доступности. Теперь не только мир влиял на статистику, но и статистика, фиксируя действительность и задавая ей определенные параметры, стала влиять на мир.

Другой стороной этого процесса стало появление официальных, а затем и неофициальных, статистических учреждений. Причем вопросы городской статистики сразу стали одним из приоритетных направлений их деятельности. На ХІХ в. приходится и рождение статистики как науки. Это был тот фон, на котором развивалась городская статистика ХІХ - начала ХХ в.

Бюрократизация государственного управления потребовала составления полных списков населенных мест Империи. Итогами этой работы стало издание довольно многочисленных справочников, в том числе посвященных и чисто городской статистике [2]. Завершили первый полувековой период существования государственных статистических учреждений работы по статистике городов, опубликованные в двух фундаментальных изданиях: двухтомном сборнике «Общественное устройство и хозяйство городов» (1859 г.) и многотомном «Городские поселения в России» (начатом в 1859 г. и законченным уже в пореформенные годы).

Вслед за созданием центральных статистических учреждений (20 марта 1811 г. образовано Статистическое отделение при Министерстве полиции, 12 мая 1823 г. Статистическое отделение вошло в состав Департамента исполнительной полиции Министерства внутренних дел, в 1834 году в Совете Министерства внутренних дел учреждается особое Статистическое отделение, 22 декабря 1852 года по Высочайшему повелению взамен существующих в Министерстве внутренних дел Временного Люстрационного комитета и Статистического отделения Совета был учрежден Статистический комитет под непосредственным ведением и руководством Министра внутренних дел, 4 марта 1858 года Статистический комитет был реорганизован в Центральный статистический комитет) их отделения появились на региональном уровне. В 1835 г. были созданы Статистические губернские комитеты. Их председателем был губернатор, что недвусмысленно подчеркивало их статус, а в состав входил городской голова губернского центра, что символизировало значение статистических данных о городской жизни.

Безусловно, главной задачей Статистических губернских комитетов был сбор и обобщение информации подаваемой "на верх", генерал-губернаторам и в Петербург. В том числе и составление губернаторских Отчетов и Обзоров (с 1878 г. известны их печатные экземпляры), куда входили данные и по городам. На развитие местной статистики особое влияние оказало издание Статистическими губернскими комитетами погубернских Памятных книжек [3]. Они начали издаваться с 1845 г. в Виленской губ., а затем в Могилевской (с 1853 г.), Гродненской и Минской губ. с 1860 г. и с 1861 г. в Витебской губ. Отметим, что в Неофициальной части Памятных книжек нередко появлялись статистико-экономические очерки и первые истории белорусских городов.

Хорошо известны отечественным историкам военно-статистические описания губерний, появившиеся в 1848-1864 гг.

Важнейшим историческим источником являются данные переписи населения Российской Империи 1897 г. Ей предшествовал длительный период подготовки, частью которого стало проведение 98 местных переписей населения в городах с 1862 по 1897 гг.

Начиная со второй половины ХІХ в. статистическая литература стала обращать самое пристальное внимание на состояние городского хозяйства [4]. Конечно, это было отражением соответствующих процессов урбанизации. Данные о наличии водопровода, мощеных улиц, уличных фонарей, городских боен и канализации, состояние городского общественного транспорта (извозчиков, конки, городских и пригородных железных дорог, трамвая), почтовых отделений, телеграфа и телефона, числа гостиниц и меблированных комнат получили постоянную прописку на страницах статистических изданий. На рубеже ХІХ-ХХ вв. появились лучшие образцы городских статистических справочников, которые стали впечатляющим итогом и вершиной развития городской статистики почти за сто лет [5].

Сравнительно рано статистики обратили внимание на уровень доходов городских бюджетов [6]. Этот интеграционный показатель позволяет довольно точно ранжировать города по их реальному влиянию на развитие экономики и проследить ее динамику.

Естественно, что исследователь городской истории не может пройти мимо торговой, промышленной, а, со второй половины ХІХ в., и железнодорожной статистики. Поток таких статистических публикаций, как официальных, так и неофициальных, всероссийских и региональных, общеэкономического свойства и ведомственных неуклонно возрастал в течении всего периода.

Статистические материалы о городах содержатся не только на страницах специальных статистических изданий. Например, в данный период появились и имели достаточно широкое распространение комплексные издания справочного характера - тематические словари, в первую очередь географического характера, и полноценные многотомные энциклопедии. Конечно, авторы соответствующих статей широко использовали уже опубликованные статистические материалы, но наряду с этим на страницах данных изданий, особенно первой половины ХІХ в., можно найти оригинальные материалы, не включенные в статистические сборники. Данное замечание справедливо и для первых научных работ по статистике, появившихся на рубеже XVIII - ХІХ вв. Например, трудов Е. Зябловского, К.Ф. Германа - организатора и первого начальника Статистического отделения Министерства полиции (1811-1835 гг.), К.И. Арсеньева - управляющего Статистическим комитетом Министерства внутренних дел в 1835-1853 гг. [7].

Для конца XVIII - первой половины XIX в. характерен и такой вид экономико-географических описаний, как "путешествия" или "путевые записки" ученых и исследователей, как отечественных, так и зарубежных. Останавливаясь в городах они давали их довольно подробное описание, включавшее доступные им статистические данные. В качестве хорошего примера можно указать на выдержавшее не так давно два переиздания "Путешествие по Полесью и белорусскому краю" Павла Шпилевского.

Логическим продолжением этой литературы во второй половине XIX в. - начале ХХ в. стали такие издания как "Живописная Россия" (1882), "Россия. полное географическое описание нашего отечества" (1905), "Европейская Россия. Иллюстрированный географический сборник" (1914). Однако их авторы практически целиком опирались на данные специальной статистической литературы.

Частная инициатива привела к появлению таких изданий, как городские путеводители. Несколько таких путеводителей имели Бобруйск, Брест, Витебск, Гомель, Минск, Могилев, Полоцк.

В силу весьма позднего и частичного введения земских учреждений в белорусских губерниях земская статистика не получила у нас такого широкого распространения, как в центральных российских губерниях. Между тем, в ряде случаев земские статистики шли дальше официальной статистики и обращали внимание на забытые или упущенные ей проблемы.

К сожалению, не имела у нас большого распространения и статистическая деятельность городских дум. Однако в крупнейших городах Российской империи такая практика была представлена весьма широко. Как знаковый символ отметим, что М.В.Довнар-Запольский, будучи избранным гласным Киевской городской думы, стал инициатором создания Статистического бюро при Киевской городской управе [8]. Муниципальные образования белорусских городов специальных статистических органов не создавали. Однако, конечно, они вели статистический учет. Частично такие данные нашли свое отражение в печатных отчетах городских управ и публикациях городских бюджетов [9].

В заключении попробуем ответить на вопрос: "Насколько верно зеркало городской статистики отражало процессы урбанизации ХІХ - начала ХХ в.?" Судя по тому, какие кардинальные изменения пережили в этот период как города, так и статистика - как практика и как наука, ответ должен звучать положительно. Более того. По своей полноте, разнообразию и тематическому охвату городской статистика этого периода вполне может посоперничать, а, возможно, и поспорить с современной. Наши историки белорусского города далеко не в полной мере использовали ее потенциал.

Очевидно и другое. Редкая историческая работа у нас, не говоря уже о диссертационных исследованиях, обходится без указания, что ее автор использовал статистические методы и статистические материалы. Однако при этом мы не имеем не только полноценной истории отечественной городской статистики, но и вообще истории статистики Беларуси. Пока же, согласно официальной точке зрения, история белорусской статистики берет свое начало только в ХХ в. Раздел "Исторические даты развития белорусской государственной статистики" на сайте Национального (!) статистического комитета Республики Беларусь открывает запись "1918 г. Декретом СНК РСФСР от 3 сентября 1918г. губернские статистические отделы преобразованы в губернские статистические бюро". Как будто не было ни "пописов" войска Великого Княжества Литовского, ни инвентарей имений в Речи Посполитой, ни губернских статистических описаний. Когда появится полная история отечественной статистики, как это будет сделано - то ли в рамках развития исторической информатики, которая пока тоже делает у нас первые шаги, то ли в порядке исторической помощи коллегам по статистическому цеху - покажет будущее.


Список источников и литературы

1. Лучшим историческим и библиографическим справочником по статистическим публикациям Российской империи и СССР является: Энциклопедия статистических публикаций. X - XX вв. (Древняя Русь, Российская империя, Союз Советских Социалистических Республик, Российская Федерация) / В.М. Симчера [и др.]. - Москва: Финансы и статистика, 2001.

2. Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год - СПб., 1829; Обозрение состояния городов Российской империи в 1833 году - СПб., 1834; Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи - СПб., 1840; Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи по сведениям на 1.V.1847 года - СПб., 1852; Городские поселения в Российской империи - СПб., 1860-1866. - Т. 17.

3. Полный свод таких изданий см.: Памятные книжки губерний и областей Российской империи (1836-1917) - СПб.: РНБ, 1994.

4. Общественное устройство и хозяйство городов - СПб., 1859. - Т. 1-2; Экономическое состояние городских поселений Европейской России в 1861-1862 гг. - СПб., 1863.

5. Сборник сведений о настоящем состоянии городского хозяйства в главнейших городах России / Сост. П. Алабин, П. Коновалов. - Самара, 1889; Города России в 1904 году - СПб., 1906; Города России в 1910 году - СПб., 1914.

6. См.: Тенгоборский, Л.В. О производительных силах России / Л.В. Тенгоборский. - М., 1854. - Ч. 1.

7. Зябловский, Е. Землеописание Российской империи для всех состояний / Е. Зябловский. - СПб., 1810; Герман К.Ф. Статистические исследования относительно Российской империи / К.Ф. Герман. - СПб., 1819; Арсеньев, К.И. Начертание статистики Российского государства / К.И. Арсеньев. - СПб, 1818-1819. Ч. 1-2; Он же. Статистические очерки России. - СПб., 1848.

8. Довнар-Запольский, М.В. Записка об учреждении Статистического бюро при Киевской городской управе / М.В Довнар-Запольский. - Киев, 1902; Лебедєва В. М.В. Довнар-Запольський - депутат Київської місьскої думи // Студії з архівної справи та документознавства - 2007. - Т.15, - Київ, 2007. - С.172 - 176.

9. Например, по Минску см.: Отчет минской городской управы о движении городских сумм, займов, запасного и специального капиталов с 1 января 1890 г. по 1 января 1898 г. - Минск, 1899; Краткий очерк финансового положения г. Минска по сравнению 1890 г. с 1900 г. - Минск, 1901; Сведения о деятельности минской городской управы состава 1909-1913 гг. за 1909 г. - Минск, 1910; Краткий очерк деятельности минского городского управления с 1909 по 1913 г. - Минск, 1913.


Андрей Леонидович Киштымов, историк, кандидат исторических наук. Действительный член Румянцевского общества друзей Российской государственной библиотеки, член Белорусского исторического общества. Участник Международных экспедиций "Богун-2002", "Шелковый путь-2003", "Янтарный путь 2004-2005", "Большой Неман-2006", "Десна-2008". Заслуженный деятель туризма Украины. С 1979 г. по 2005 г. работал в Институте истории НАН Беларуси, в настоящее время является доцентом ЧУО "Институт парламентаризма и предпринимательства" (Минск). Занимается вопросами геополитики, истории этнического самосознания, конфессиональной истории, истории науки и техники, социально-экономической истории, истории предпринимательства Беларуси и проблемами историографии. Автор более 200 публикаций по вышеназванной тематике в научных изданиях Беларуси, Германии, США, Польши, Чехии, России, Украины, Литвы, Эстонии, Киргизии. Один из авторов «Handbuch der Geschichte Weissrusslands» (Gottingen, 2001) и тома 4 «Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII - пачатак ХХ ст.)» (Мн.: Экаперспектыва, 2005) в 6-ти томной «Гісторыi Беларусі».



УДК 94(476.6):930.2

Юры Гардзееў (Кракаў, Польшча)
ГІСТОРЫЯ ГАРОДНІ XVI − XVIIІ стст.: ПІСЬМОВЫЯ КРЫНІЦЫ І НАКІРУНКІ ДАСЛЕДАВАННЯЎ


Статья посвящена вопросам состояния сохранности первоисточников (магистратских книг и городских привилеев) по истории Городни в XVI - XVIIІ вв., а также определению направлений городских исследований.


Мэтай дадзенага артыкулу з'яўляецца не падсумаванне актуальнага стану гістарыяграфіі па гісторыі Гародні, што, натуральна, не прадстаўляецца магчымым. Галоўным чынам увага будзе звернутая на пытанні захаванасці пісьмовай, крыніцазнаўчай базы па гісторыі горада ў перыяд Новага часу і вызначэння накірункаў даследаванняў у гэтай галіне.

Пісьмовы перыяд гісторыі Гародні пачынаецца пасля атрымання магдэбургскага права ў 1496 г. у выніку юрыдычнага афармлення гарадской абшчыны. Актавыя матэрыялы гарадской канцылярыі захаваліся часткова. Самая даўняя захаваная актавая кніга гарадзенскага магістрата датуецца 1638 - 1644 г. Кнігі гарадзенскага магістрата за 1638 - 1644, 1659 - 1676, 1689 - 1691, 1712 - 1795 гг. у дадзены момант захоўваюцца ў Мінску, у зборах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі [2].

З дадзенага матэрыялу можна зрабіць выснову, што найбольш даўнія кнігі магістрата, якія датуюцца канцом XV ст. - 30-мі гадамі XVII ст., а гэтак жа з 1645 - 1658 гг. бясследна зніклі. Можна меркаваць, што гэта адбылося недзе ў 1659 - 1660 гг., калі Гародня была захоплена маскоўскімі войскамі. Зрэшты, факт вывазу дакументаў гарадской канцылярыі быў адзначаны тагачасным гарадзенскім бурмістрам Янам Адамовічам. Таму пытанне, ці зніклыя матэрыялы былі знішчаны, ці ў дадзены момант яшчэ захоўваюцца ў сховішчах расійскіх архіваў, застаецца па-ранейшаму адкрытым?

Па гэтай прычыне, належыць прызнаць, што адсутнасць згаданых крыніц у беларуcкіх архівах ды недастаковая вывучанасць праблематыкі змушае даследчыка да гіпатэтычных дапушчэнняў. Напрыклад, нельга выключыць магчымасці, што знікненне кніг магістрата канца XVII - пачатку XVIIІ стст. магло мець пэўную сувязь з абвастрэннем барацьбы расійскіх і шведскіх войск у 1707 - 1708 гг. У якасці ўскоснага доказу гэтага меркавання можна прывесці факт знішчэння актавых кніг гродскага суда Гарадзенскага павета падчас разрабавання горада войскамі Пятра І, а таксама іх барацьбы са шведамі на вуліцах горада ў лютым 1708 г. [7, 425- 426; 16, 34; 14, 33].

Да найбольш каштоўных гарадзенскіх крыніц трэба аднесці арыгінальныя гарадскія прывілеі. Першы з іх - лакацыйны - быў выстаўлены вялікім князем Аляксандрам Ягайлавічам у 1496 г. Агульным чынам Гародня атрымала каля 40 такіх актаў. Мова прывілеяў - лацінская, старабеларуская, польская.

У 30-я гады ХІХ ст. расійскія ўлады правялі рэвізію архіўных фондаў гарадзенскага магістрата, пасля чаго ў 1838 г. вывезлі большую іх частку у Санкт-Пецярбургскую Археаграфічную камісію [3, 295- 295 адв; 19, 425, 427- 429, 431, 438, 446, 454- 455, 461, 480- 481]. Аналіз далейшых падзей сведчыць аб тым, што гэта было зроблена ў мэтах іх навуковага даследавання. У 1846 г. два прывілея, якія датаваліся 16 ліпеня 1502 rг. і 11 мая 1506 г., былі апублікаваны згаданай установай [6, 346- 347, 374]. Адзначым пры гэтым, што з таго часу каштоўным дакументам не было наканавана вярнуцца. Зрэшты, такая магчымасць ніколі ўсур'ёз не разважалася.

Урэшце рэшт у 1869 г. у Вільню былі высланы яшчэ два прывілеі 1717 г. і 1744 г. [29, 53]. У 1874 г. свет пабачыў 7-ы том Актаў Віленскай Археаграфічнай Камісіі, у якім было змешчана 34 прывілеі, у тым іх пераклады на польскую мову лацінскіх і старабеларускіх прывілеяў [7, 59- 111].

У дадзены момант старадаўнія гарадзенскія прывілеі захоўваюцца ў фондах архіва Інстытута гісторыі Акадэміі навук Расіі ў Санкт-Пецярбурзе і Аддзеле рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы [1]. Як дагэтуль іх вывучэнне практычна не трапіла ў поле зацікаўлення беларускіх гісторыкаў, хаця патрэба грунтоўнага навуковага даследавання і публікацыі арыгіналаў не выклікае аніякага сумнення [26; 28; 22; 15].

Сціслы пераказ гісторыі асноўных комплексаў пісьмовых крыніц падказвае далейшыя даследчыя напрамкі: ад вывучэння дзейнасці канцылярыі магістрата як установы, захаванай спадчыны гарадзенскіх пісараў, г.зн. дакументальнага фонду, да палеаграфічна-дыпламатычнага аспекту іх дзейнасці.

Акрамя таго вывучэння патрабуюць іншыя тэматычныя блокі. Вось некалькі прыкладаў. Не выклікае сумнення, што праблематыка эвалюцыі эканамічнага развіцця Гародні у перыяд Новага часу вылучаецца эпізадычнасцю і статычнасцю.

Тым часам грунтоўнага разбору чакае ўсебаковая рэканструкцыя эвалюцыі гарадскога рамяства і яго арганізацыі, г.зн. цэхаў. Калі разглядаць праблему ў сукупнасці і дынаміцы, то нельга пазбегнуць высвятлення цэлага комплексу пытанняў. Напрыклад, які ўплыў на структуру гарадскога рамяства аказвалі знешнія фактары правядзення соймаў у Гародні, ваенныя падзеі ці нават еўрапейская эканамічная кан'юнктура? Ці згаданыя вышэй фактары з'яўляліся прычынай пашырэння попыту на вырабы адпаведных рамесных прафесій ці паслаблення пакупніцкай здольнасці жыхароў горада?

Сярод безлічы пытанняў, якія пакуль што не маюць адказу, насоўваюцца наступныя: наколькі гарадское рамяство задавольвала патрэбы мясцовага рынку і якім чынам насычэнне мясцовага рынку імпартнымі таварамі мела ўплыў на фарміраванне структуры мясцовага рамяства?

Цікавай ілюстрацыяй можа паслужыць вызначэнне сувязі паміж магчымасцю развіцця мясцовага суконнага, ткацкага рамяства Гародні і ўвозам праз гарадзенскую мытню еўрапейскіх ткацкіх вырабаў? Як вядома, ткацкія цэхі існавалі ў Капылі, Слуцку, Слоніме, Міры. У некаторых публікацыях можна сустрэць звесткі пра існаванне падобнай рамеснай арганізацыі і ў Гародні, хаця гэта не адпавядае рэчаіснасці. Паводле аналізу Зіновія Капыскага, у 1605 г. праз гарадзенскую мытню было правезена каля 45 найменняў суконных матэрыялаў і тканін [17, 224- 225]. Адзначым пры тым, што дакументы XVI ст. змяшчаюць звесткі пра гарадзенскіх пастрыгачоў, якія займаліся менавіта апрацоўкай імпартнага сукна [7, 77; 8, 27, 37, 58]. Сувязь паміж ўвозімымі таварамі з-за мяжы і з'яўленнем на гарадзенскім рамесным рынку пастрыгачоў падаецца лагічнай і відавочнай.

Урэшце, хацелася б атрымаць адказ на пытанне, якой была роля гарадскога рамяства ў экспарце, на якіх рынках з'яўляліся гарадзенскія тавары [18, 141- 183; 27, 21- 33]. Не выклікае сумнення, што гэту задачу цяжка ўявіць без разгляду рэгіянальнага гандлёвага абмену - кантактаў гараджан з мястэчкамі, вёскамі ды фальваркамі.

Нельга абыйсці ўвагай праблематыку ліхвярства, цэн на гарадскім рынку, структуры даходаў і выдаткаў магістрата [23; 25]. Да канца недаследаванымі застаюцца пытанні развіцця камунальнай гаспадаркі ці гарадскога будаўніцтва, з якім было непасрэдна звязана праблема іпатэчнага крэдыту і дынаміка абароту нерухомай маёмасцю.

Можна меркаваць, што пасля вывучэння вышэйзгаданых аспектаў гарадской гісторыі прадстаўляецца магчымым глыбокі аналіз прафесійнай структуры Гародні, тэндэнцый развіцця гарадской гаспадаркі і яе спецыфікі.

Нельга не заўважыць, што падрабязнага асвятлення дачакалася праблематыка шляхецкіх і кляштарных юрыдык Гародні. Трэба аднак падкрэсліць, што Пшэмыслаў Баравік, які прысвяціў ёй вялізную манаграфію, засцерагае, што ягонае даследаванне не закранае пытання ўплыву юрыдык на сацыяльную і эканамічную структуру Гародні [24, 10]. Сапраўды, нельга не пагадзіцца з гэтымі высновамі, улічваючы факт наяўнасці шматлікіх рукапісных комплексаў Радзівілаў, Тызенгаўзаў, Масальскіх, Агінскіх, Шаняўскіх ды Сапегаў у варшаўскіх, мінскіх ды віленскіх архіўных і бібліятэчных сховішчах [4; 5]. Акрамя таго характар ускосных крыніц маюць кнігі гродскага суда Гарадзенскага павета, якія змяшчаюць нешматлікі, але ўсё ж такі істотны матэрыял для гістарычных ці мастацтвазнаўчых даследаванняў. Сказанае тычыцца, напрыклад, інвентароў магнацкіх юрыдык і іх забудовы.

Такім чынам, можна даследаваць шматлікія аспекты праблематыкі юрыдык. Да іх ліку адносяцца мастацтвазнаўчыя пытанні іх эвалюцыі, адміністацыйна-судовае ўладкаванне і юрыдычны статус іх насельніцтва. Урэшце да групы слаба вывучаных належыць пытанне гаспадарчага развіцця юрыдык.

У гістарычнай навуцы бытуе думка пра тое, што ролю істотнага штуршка ў развіцці юрыдык адыгралі соймы, што абумовіла ўзрост попыту на мясцовыя будаўнічыя прафесіі. З іншага боку, як сведчыць аналіз даступных публікацый гарадзенскі прафесійны ранак не заўсёды быў у стане справіцца з запатрабаваннямі заказчыка ці проста не адпавядаў іх спадзяванням. На карысць такога дапушчэння паказваюць факты частага запрашэння магнатамі не замежных архітэктараў, але ў першую чаргу высокакваліфікаваных рамеснікаў, якіх проста не хапала на гарадзенскі рынку.

На грунтоўную ўвагу заслугоўваюць пытанні гісторыі адміністарцыйна-судовай сістэмы ды прававой культуры навачаснай Гародні, эвалюцыі органаў гарадскога самакiравання - рады і лавы - іх дзейнасць, прынцыпы іх выбарнасці, юрыдычных норм, што рэгулявалі гарадское жыццё, прававога становішча розных груп гарадскога насельніцтва. Да гэтага тэматычнага блоку набліжана праблематыка гарадской геральдыкі і сфрагістыкі, якую, без сумнення, можна палічыць адной з найбольш падрабязна асветленых праблем [30].

Нямала таямніц тоіць мінулае гарадскога соцыума [12, 251- 279], якое таксама заслугоўвае на рознабаковы разбор. Акрамя згаданых вышэй першакрыніц вылучаюцца і іншыя. Яшчэ адзін важны комплекс крыніц - гэта метрыкі фарнага і францішканскага касцёлаў XVIIІ ст., якія складаліся на лацінскай мове [3]. Гэтыя матэрыялы ствараюць падставы для азнаямлення з пытаннямі гістарычнай дэмаграфіі горада, прынамсі, яго каталіцкай часткі. Яны дазваляюць правесці аналіз пытанняў дынамікі нараджальнасці і смяротнасці, працягласці жыцця, накірункаў міграцый, генеалогіі мяшчанскіх радоў.

Чэрпаць звесткі па гісторыі горада можна не толькі з пісьмовых крыніц. У апошнія гады актыўна вядуцца даследаванні такіх сведкаў мінуўшчыны як інскрыпцыі ў касцёлах Гародні. Можна меркаваць, што пэўным падсумаваннем з'яўляецца факт абароны бакалаўрскай працы Кацярынай Дзянісавай (ЕГУ 2009 г.) на тэму Інскрыпцыі ў касцёлах Гародні [9, 10, 11, 13; 20; 21].

Істотным недахопам у галіне гарадскіх даследаванняў з'яўляецца адсутнасць біяграфічнага слоўніка жыхароў навачаснай Гародні, у тым спісаў магістрацкіх ўраднікаў. Вычарпальнага асвятлення патрабуюць таксама анамастычныя (тапанімічна-антрапанімічныя) даследаванні гісторыі навачаснай Гародні.

Дзеля паўнаты агляду немагчыма абмінуць увагай яшчэ адзін істотны комплекс крыніц, які прыкметна дапаўняе і ажыўляе вывучэнне матэрыяльнай культуры навачаснай Гародні. Гаворка ідзе пра археалагічныя знаходкі. Але тут апошняя слова пакінем археолагам.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Аддзел рукапісаў бібліятэкі Акадэміі навук Літвы, F 1-314. - F 1-334.

2. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. - Ф. 1761. - Воп. 1. - Спр. 1-19; Ф. 1800. - Воп. 1. - Спр. 1.

3. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Гродне. - Ф. 1. - Воп. 19. - Спр. 1142. - Арк. 295-295 адв; Ф. 257, 259.

4. Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве, Архіў Радзівілаў, Аддз. XVIII 303, 305-309, 311-314, 318, 323-325, 333; Архіў Тызенгаўзаў, Аддз. B 46/138, 2/15, D-5/XX, D 2/15 D25/39.

5. Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў, Старажытныя акты. - Ф. 11, 110, 459, 598, 604, 694, 1029, 1177, 1274, 1275, 1280, 1282, 1285, 1292.

6. Акты Западной России, т. 1, Санкт-Петербург 1846, с. 346-347, 374.

7. Акты Виленской Археографической Комиссии, т. VII, с. 59-111 77 425-426.

8. Писцовая книга Гродненской экономии, т. II, Вильно 1882. − С. 27, 37, 58.

9. Амелька, С. Геральдычныя, генеалагічныя і эпіграфічныя крыніцы Беларусі: Горадня (працяг) / С.Амелька // Герольд-Litherland. − 2001. − № 2. − С. 78.

10. Амелька, С. Геральдычныя, генеалагічныя і эпіграфічныя крыніцы Беларусі: Горадня (працяг) / С.Амелька // Герольд-Litherland. − 2001. − № 3-4. − С. 120-121.

11. Амелька, С. Геральдычныя, генеалагічныя і эпіграфічныя крыніцы Беларусі: Горадня / С.Амелька // Герольд-Litherland. − 2002. − № 3-4 (7-8). − С. 191.

12. Гардзееў, Ю. Магдэбургская Гародня (сацыяльная тапаграфія і маёмасныя адносіны ў 16-18 стст.) / Ю.Гардзееў. − Гародня - Wrocław, 2008. − С. 251-279.

13. Гардзееў, Ю. Матэрыялы да генеалогіі і эпіграфікі ў гарадзенскім фарным касцёле / Ю.Гардзееў // Герольд-Litherland. − 2004. − № 1-2 (13-14). − С. 27-29.

14. Данскіх, С. Гродна ў гады паўночнай вайны (1700 - 1721) / С.Данских // Гарадзенскія запісы, вып. 2. − Гродна, 1996. − С. 33.

15. Капраль, М. Економічні привілеї міста Львова XV-XVIII ст.: привілеї та статути ремісничих цехів і купецьких корпорацій / М.Карпаль. − Львів, 2007.

16. Квитницкая, Е. Планировка Гродно в XVI-XVIII вв. / Е.Квитницкая // Архитектурное наследство. - 1964. - № 17. - С. 34.

17. Копысский, З. Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI-XVII вв.) / З.Копысский. − Минск, 1966. − С. 224-225.

18. Копысский, З. Из истории торговых связей городов Белорусси с городами Польши (конец XVI - первая половина XVII в.) / З.Копысский // Исторические записки. − М., 1962. − № 72. − С. 141-183;

19. Курдюмов, М. Описание актов, хранящихся в Императорской Археографической комиссии / М.Курдюмов // Летопись занятий Императорской Археографической комиссии за 1904 г., вып. 17. − Санкт-Петербург, 1907. − С. 425, 427-429, 431, 438, 446, 454-455, 461, 480-481.

20. Паўлоўская, Г. Лацінскія пахавальныя інскрыпцыі XVIІ ст. у Бернардынскім касцёле ў Горадні / Г.Паўлоўская // Павятовая шляхта ВКЛ: гісторыя, геральдыка, генеалогія, культура (XVI-XVIII ст.): матэрыялы навуковай канферэнцыі. − Горадня, 18 лютага 2005 г.; Горадня, 2006. − С. 37-44

21. Паўлоўская, Г. Новая наратыўная крыніца па гісторыі кляштара бернардзінцаў у Гародні / Г.Паўлоўская // Беларускі археаграфічны штогоднік, Вып. 9. − Мінск, 2008. − С. 248-288.

22. Привілеї міста Львова (XIV - XVIII ст.) / Упорядкував М. Капраль. − Львів, 1998.

23. Borowik, Р. Gospodarka finansowa miasta Grodna w II połowie XVIII wieku / P. Borowik // Małe miasta. Gospodarka . Acta Collegii Suprasliensis, t. IX.

24. Borowik, Р. Jurydyki miasta Grodna w XV-XVIII wieku, Acta Collegii Suprasliensis, t. 7, 2005. − S. 10.

25. Borowik, Р. Źródła do budżetu miasta stołecznego Jego Królewskiej Mości Grodna w II połowie XVII i w XVIII wieku / P. Borowik // Repatriacje i migracje ludności pogranicza w XX wieku. Stan badań oraz źródła do dziejów pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego, t. III. − Białystok, 2004.

26. P. Dubiński, Zbiór praw y przywilejów miastu stołecznemu W X L Wilnowi nadanych, Wilno 1788. − Kraków, 1885.

27. Z. Guldon, J. Wijaczka, Związki handlowe ziem litewskich i białoruskich z Królewcem w świetle rejestrów celny komory grodzieńskiej z lat 1600 i 1605, "Komunikaty Warmińsko-Mazurskie", nr 1. − Olsztyn, 1993. − S. 21-33.

28. Maisel, W. Przywileje miasta Poznania XIII-XVIII wieku / W. Maisel. − Poznań, 1994.

29. Mienicki, R. Archiwum Akt Dawnych w Wilnie w okresie od 1795 do 1922 roku / R. Mienicki. − Warszawa, 1923. − S. 53.

30. Rimša, E. Lietyvos Didžiosios Kunigaikštystės miestų antspaudai, Vilnius 1999; тойжа, Pieczęcie miast Wielkiego Księstwa Litewskiego / E. Rimša. − Warszawa, 2007. − S. 400-429.


Юры Гардзееў, доктар гісторыі, ад'юнкт Інстытута Расіі і Усходняй Еўропы Ягелонскага універсітэта (Кракаў, Польшча). Аўтар каля 80 публікацый, у тым ліку: Cmentarz farny w Grodnie. 1792-1939, Kraków 1999 (у сааўтарстве з Яцкам Розмусам), Socjotopografia Grodna w XVIII w., Toruń 2002, Магдэбургская Гародня (сацыяльная тапаграфія і маёмасныя адносіны ў 16-18 ст.), Гародня - Wrocław 2008, Антоні Тызенгаўз, Мінск 2008.



УДК 94(476.6):930.2

Татьяна Афанасьева (Гродно, Беларусь)
ИСТОЧНИКИ ПО ИСТОРИИ ГОРОДОВ ГРОДНЕНСКОЙ ГУБЕРНИИ В ФОНДАХ НАЦИОНАЛЬНОГО ИСТОРИЧЕСКОГО АРХИВА БЕЛАРУСИ В г. ГРОДНО (XIX - НАЧАЛО XX вв.)


Статья посвящена обзору источников по истории городов Гродненской губернии (XIX - начало ХХ вв.), хранящихся в фондах Национального исторического архива Беларуси в г. Гродно.


Национальный исторический архив Беларуси в г. Гродно является крупнейшим хранилищем документов по истории Гродненской губернии за период XIX - начала XX в. В архиве на учете 1279 фондов и более 411 тысяч единиц хранения, многие из которые являются ценными источниками по изучению истории городов Гродненской губернии.

Документальные материалы фонда Канцелярия гродненского губернатора (Ф.1, 35 описей, единый географический указатель, каждая опись фонда имеет предметно-тематический указатель) представляют собой многостороннюю характеристику исторического развития Гродненской губернии, не исключая политической, социально-экономической и культурной жизни городов губернии. Каждая опись фонда делится на разделы. В третьем разделе «Материалы о развитии капитализма в промышленности, торговле и сельском хозяйстве» помещены архивные документы о строительстве и ремонте заводов, фабрик, мостов и железных дорог, взыскании промышленных налогов, ведомости о городских доходах, количестве промышленных предприятий и др. В седьмом разделе «Материалы по вопросам цензуры, печати, подписки на газеты, журналы, книги» содержатся документальные данные о разрешении на открытие библиотек, книжных магазинов и др. Десятый раздел обозначен, как «Материалы по вопросам быта». В нем содержатся архивные документы по народному образованию, здравоохранению, благоустройству городов и др. Одиннадцатый раздел «Материалы по вопросам религии» включает дела о строительстве и ремонте зданий религиозных учреждений. Среди документальных материалов фонда имеется историческая справка о городах Гродненской губернии, составленная неизвестным автором в 1891 г. В ней говорится, что первое упоминание о г. Бресте встречается в 1095 г., Слониме - в 1040 г., Гродно - в 1127 г. (ф. 1, оп. 18, д. 40, лл. 14-15). Имеются описание гербов Волковыска, Гродно, Пружан, Слонима, составленное в 1891 г. (ф.1, оп. 18, д. 78, лл. 9, 14, 16-19); списки привилеев, данных польскими и литовскими князьями Бресту, Гродно, Лиде и Слониму, которые были составлены при разборе архивов городовых магистратов в 1832 - 1838 гг. (ф.1, оп. 2, д. 1410, лл.11-31; оп. 4, д.11, лл. 6-8; оп.19, д.1142, лл. 39, 70, 71, 81); протокол Гродненской губернской строительной комиссии за 1838 г. с описанием Старого и Нового замков в Гродно (ф.1, оп. 19, д. 1494, лл. 41-42); рапорты лидского городничего и земского исправника гродненскому губернатору от 9 марта 1827 г. и 20 декабря 1837 г. с описанием древнего замка в Лиде, построенного в 1323 г. князем Гедимином (ф.1, оп. 2, д. 525, лл. 34-35; оп.19, д.1494, лл.19-20); рапорты новогрудского городничего гродненскому губернатору от 16 сентября 1840 г. и слонимского городничего от 11 января 1838 г. с описанием древних памятников в Новогрудке и Слониме (ф.1, оп.19, д.1494, лл. 27-28, 53-57). Имеется также комплекс документов по вопросам благоустройства городов - озеленения, мощения улиц, строительства и ремонта мостов, городских зданий, устройства водопроводов, отпуска средств на благоустройство городов и др. Например, переписка гродненского губернатора с МВД, виленским военным губернатором, Гродненской казенной палатой об ассигновании денег на устройство бульвара и городского публичного сада в Бресте в 1847 - 1859 гг. (ф.1, оп. 5, д. 673, лл. 1-93); журналы заседаний Гродненской городской думы от 7 июня 1888 г. и комиссии по рассмотрению вопросов о благоустройстве города за 1903 г. о мощении улиц и состоянии тротуаров, мостовых в г. Гродно (ф.1, оп.17, д.1641, лл.1-6); планы ратуши, сметы расходов на ремонт городской ратуши в Новогрудке в 1821 г. (ф.1, оп.1, д. 2283); представление гродненского губернатора министру внутренних дел от 14 февраля 1876 г. об открытии водопровода в г. Гродно (ф.1, оп.15, д. 974, л.1); проект правил пользования водопроводом в г. Гродно от 10 марта 1881 г. (ф.1, оп.16, д.1266, лл. 4-9). Сведения о строительстве каменных зданий и частных дворов в Бресте имеются в отчете гродненского губернатора за 1842 г. (ф.1, оп. 20, д. 459, л. 215). В 1829 г. в городах Гродненской губернии состоялось 15 ярмарок, в городах губернии торговлей занималось 122 купца. Эти сведения имеются в ведомости о состоянии торговли в губернии за 1829 г. (ф.1, оп. 3, д. 422, л.139). Подобные сведения по городам губернии имеются в ведомостях городничих и полицмейстеров за 1829 - 1862 гг. (ф.1, оп.1, д.1250; оп. 6, д.129; оп. 20, д. 6, 234, 1457; оп. 23, д. 159). В ведомостях полицмейстеров также имеются сведения о количестве картофеля, хлеба, льна, пеньки, леса и др. вывезенных на продажу из Бреста и Волковыска за 1847 - 1849 гг. (ф.1, оп.13, д. 528, лл. 41, 59, 69, 88). Имеются статистические ведомости полицмейстеров о количестве населения по вероисповеданиям в Бресте, Волковыске, Гродно, Слониме за 1840 - 1872 гг. (ф.1, оп. 20, д. 225, лл.156-163, 400-402; оп. 23, д.159, лл. 334, 338, 339; оп. 27, д. 1981, лл. 521-523, 546); по принадлежности к полу в Бресте, Волковыске, Гродно, Кобрине, Лиде, Новогрудке, Пружанах, Слониме за 1823 - 1876 гг. (ф. 1, оп. 2, д. 61; оп.18, д. 1019; оп.19, д.1299, 1300).

В документальных материалах фонда Гродненское губернское правление (ф. 2, 39 описей, единый предметно-тематический указатель) имеются ведомости о количестве фабрик, заводов, речном судоходстве, дела и переписка о городских доходах и расходах, благоустройстве городов, содержании дорог, мостов, строительстве и ремонте церквей, костелов, синагог, больниц, казенных домов, учебных заведений, учреждений здравоохранения. Более полные сведения о документах по развитию промышленности и торговли содержатся в описях 11, 18, 21, 23, 27, 33, 34. Дела о благоустройстве, доходах и расходах городов наиболее полно отражены в описях 31 и 34. В опись 38 включены протоколы заседаний губернских правлений, в которых отражается жизнедеятельность городов губернии. Например, переписка Гродненского губернского правления с Брестским городовым магистратом за 1850 - 1858 гг. о проведении уличного освещения в г. Брест (ф. 2, оп. 34, д. 2092, лл.1-298); дело об оценке земли мещанина Лейпунского, отчужденной для расширения Школьного переулка в г. Гродно в 1905 - 1914 гг. (ф. 2, оп.19, д. 2848, лл.1-82); статистические сведения о сумме недоимок с недвижимых имуществ городского населения губернии за 1886 г. (ф. 2, оп.19, д. 606, л. 3); дело об открытии ярмарок в Пружанах и Слониме в 1902 - 1914 гг. (ф. 2, оп. 33, д. 3181, лл. 1-16; д.3294, лл.1-14).

В документальных материалах фонда Строительного отделения Гродненского губернского правления (ф.8, 5 описей, каждая опись имеет предметно-тематические и географические указатели) содержатся сметы и планы строительства и ремонта промышленных предприятий, театров, церквей, лечебных учреждений, городских зданий, частных домов и др. Например, справка гродненского губернатора за 1828 г., в которой имеется описание древнего каменного замка в Новогрудке (ф.8, оп.1, д. 63, лл. 6-8); топографические описания Гродно, Кобрина и Слонима, составленные при перепланировании этих городов в 1857 -1876 гг., сведения о расположении городов, количестве жителей, санитарном состоянии, расположении и названии улиц (ф. 8, оп.1, д.1263, лл.130-134, 284-287, 421); дела и протокол заседания строительного отделения Гродненского губернского правления за 1857 -1899 гг. о перепланировке Гродно и уездных городов губернии (в делах имеются планы, топографические описания городов и др.) (ф. 8, оп.1, д.1263; оп. 2, д.1220, 1290); проект главных передач и электролиний в г. Брест и план местности для постройки электростанции по ул. Рыбацкой в том же городе за 1902 г. (ф. 8, оп. 4, д. 247, л.10).

Документальные материалы фонда Гродненского губернского статистического комитета комитета (ф.14, 3 описи, предметно-тематический и географический указатели) представляют собой статистические сведения (ведомости, списки) по широкому кругу вопросов, касающихся промышленности, торговли, просвещения, народонаселения, памятников истории и культуры. Характер документов чаще всего сугубо статистический, иногда - описательный. Например, статистическое описание Новогрудока за 1835 г. (ф.14, оп.1, д. 639, лл. 61-75); отчет гродненского губернатора о благоустройстве городов, строительстве мостов, переправ за 1877 г. (ф.14, оп.1, д. 427, лл. 40-42). На основании материалов этого фонда издавались «Памятные книжки Гродненской губернии»; «Обзоры Гродненской губернии», которые также являются источниками по истории городов Гродненской губернии.

Определенный научный интерес представляют документальные материалы фонда Гродненского губернского по городским делам присутствия (ф.17), документы которого отражают вопросы благоустройства городов: устройство водопровода (1891, 1898 гг.), электрического освещения (1891, 1913 гг.), телеграфа (1913 г.), строительство постоянного моста через р.Неман (1902 г.); материалы о преобразовании местечка Кринки в город (1902 г.); расходы и доходы городов губернии; взыскание с жителей городов недоимок, различных сборов и др.

Источниками по истории городов губернии являются документы таких фондообразователей как городские думы, управы, городовые магистраты, податные инспектора, гимназии, Управление Гродненского почтово-телеграфного округа, Гродненская губернская казенная палата, Гродненское губернское казначейство, Гродненский губернский распорядительный комитет, Гродненское губернское раскладочное по промысловому налогу присутствие, Гродненское отделение Государственного банка, Врачебное отделение Гродненского губернского правления и др.

Документы архивных фондов по истории городов Гродненской губернии используются при реставрации жилых и промышленных зданий, при подготовке публикаций по истории городов Беларуси, кандидатских и докторских, курсовых и дипломных работ преподавателями, студентами высших учебных заведений Беларуси, Польши, России. Архивом для более плодотворного поиска источников по этой теме проводится выявление документов как целевое, так и попутное. Все выявленные материалы включаются в систематический каталог архива.


Афанасьева Татьяна Юрьевна, историк, архивист. Директор ГУ "НИАБ в г. Гродно". Закончила в 1985 году исторический факультет Гродненского государственного университета им. Я.Купалы. Является одним из авторов сборников "Витебщина архивная; история, фонды, персоналии (середина ХIХ - ХХ вв.)" (2002), "Гродненская губерния в законодательных актах Российской имеперии (1801 - 1913)" (2004), "Повстанческое движение в Гродненской губернии. 1863 - 1864 гг." (2006), "Гродненские губернаторы. 1801 - 1917 гг." (2007). Имеет более 70 публикаций. Награждена почетным знаком "Ганаровы архівіст Беларусі".


2. СЕКЦЫЙНЫЯ ПАСЯДЖЭННІ


2.1. ГАРАДЫ БЕЛАРУСІ АД СТАРАЖЫТНАСЦІ ДА КАНЦА XVIІІ ст.



УДК 902:94(476)

Аляксандар Краўцэвіч (Гродна - Беласток)
АРХЕАЛОГІЯ Ў ВЫВУЧЭННІ СТАРАЖЫТНЫХ УСХОДНЕСЛАВЯНСКІХ ГАРАДОЎ
(на прыкладзе Беларусі)

В статье обобщается опыт археологических исследований белорусских городов ХІХ - ХХ вв. Показывается, что наиболее интенсивные исследования приходятся на 70 - 80-е гг. ХХ в., в результате которых разработана археологическая дефиниция города (отличия его от сельского поселения); выявлены некоторые особенности материальной культуры средневековых белорусских городов (напр., концентрация шахматных фигурок); исследован генезис многих из них. Автор определяет причины сегодняшнего кризисного положения белорусской городской археологии.


Гарадскія паселішчы на землях усходніх славян з'явіліся ў перыяд развітага сярэднявечча. У беларускай гістарыяграфіі пішацца пра эвалюцыю некаторых вясковых паселішчаў у гарадскія ў перыяд XI - XII ст. Спецыфіка Беларусі, гэтаксама як і іншых краінаў Усходняй Еўропы - выкарыстанне археалагічных крытэрыяў для адрознення гарадоў ад вясковых паселішчаў (пра гэта гаворка далей). Паводле даных археолагаў, у перыяд XI - XIII ст. ў Беларусі было каля 35 гарадоў [1; 80].

Пачаткі археалагічных даследаванняў на тэрыторыі Беларусі сягаюць XVIII - першых гадоў XIX ст. Іх арганізатарамі былі, галоўным чынам, прадстаўнікі мясцовай арыстакратыі, якія дзейнічалі пад уплывам тагачаснай моды на калекцыяніраванне старажытных рэчаў. Адным са спосабаў здабывання экспанатаў для прыватных калекцый былі аматарскія раскопкі на навакольных археалагічных помніках. Тыя першыя энтузіясты цікавіліся ў першую чаргу месцамі пахаванняў старажытных людзей (курганамі, г.зв. каменнымі магіламі) і гарадзішчамі. Гэтыя аб'екты вымяраліся, апісваліся. Часамі раскопваліся.

Першыя занатаваныя археалагічныя даследаванні горада (без правядзення раскопак) адносяцца да 40-х гадоў XVIII ст. Яны датычылі Барысаглебскай (Каложскай) царквы ХІІ ст. у Гародні. Іх аўтар архімандрыт гарадзенскага уніяцкага Каложскага манастыра Ігнат Кульчынскі даволі дакладна датаваў царкву "на год каля 1200" (сучасныя даследчыкі датуюць яе 80-мі гадамі XII ст. Сваю выснову святар вывеў на аснове вывучэння матэрыялу, з якога збудаваная царква, менавіта спецыфічнай вузкай цэглы-плінфы, якая, на думку Кульчынскага, "падобная да кафедральнай полацкай царквы" [2; 14].

Першыя археалагічныя раскопкі на тэрыторыі беларускага горада (таксама датычылі архітэктурных помнікаў) былі праведзеныя каля 1790 г. у Полацку архімандрытам мясцовага уніяцкага Барысаглебскага манастыра Ёілам Шулакевічам. На тэрыторыі кляштара пад час будаўнічых прац былі адкрытыя фрагменты двух мураваных цэркваў XII ст. і выкананы схематычны план адной з іх. Паводле інфармацыі аднаго з падарожнікаў, абат Шулакевіч "выкапаў з-пад зямлі царкву" і паказваў яе публіцы [3; 102].

У дзейнасці першых беларускіх археолагаў-навукоўцаў братоў Канстанціна ( 1806 - 1868) і Яўстаха (1814 - 1873) Тышкевічаў гарадская тэматыка не займала шмат месца. Аднак, у планах іх даследаванняў апынуліся таксама сярэднявечныя цэрквы ў Гародні, Наваградку, Супраслі і замак у Заслаўі пад Менскам. Да развіцця археалогіі ў краіне моцна прычынілася дзейнасць закладзенага Тышкевічамі Віленскага музею старажытнасцяў і Археалагічный камісіі пры тым музеі (1855 г.) На жаль, пасля амаль дзесяці гадоў дзейнасці гэтыя установы былі ліквідаваныя (у 1865 г.) расейскімі ўладамі пасля паразы антырасейскага паўстання 1863 - 1864 г.

Даклад, прысвечаны архітэктуры Полацка і Віцебска XI - XIII ст., быў прачытаны на IX археалагічным з'ездзе ў 1893 г. у Вільні. Аўтар рэферату А.Паўлінаў упершыню выканаў падрабязныя абмеры і апісанні цэркваў XI - XII ст. (у тым ліку найстарэйшай у краіне мураванай святыні - Полацкай Сафіі) і прыйшоў да высновы пра падабенства полацкіх ды віцебскіх храмаў да кіеўскай архітэктурнай школы X - XII ст. [4; 1-18]. Праца Паўлінава запачаткавала вывучэнне старажытнай архітэктуры Полацкай зямлі.

Першыя зафіксаваныя даследаванні культурнага слою беларускага сярэднявечнага гораду былі звязаныя з варварскім знішчэннем Замкавай гары ў Віцебску ў 1897 г. У тым месцы знаходзілася племянное гарадзішча IX ст., якое дало пачатак гораду. Раскопкі ў 1896 г. адкрылі фрагменты мураваных будынкаў са сходамі і падлогу, выкладзеную камянямі і керамічнымі пліткамі. Рэчы, знойдзеныя пры даследаваннях і будаўнічых работах, трапілі ў Віцебскі музей [2; 143-144].

Ажыўленне археалагічнай дзейнасці ў Беларусі назіралася на мяжы XIX i XX ст. У гарадах па-ранейшаму у першую чаргу вывучаліся архітэктурныя помнікі. У 1909 і 1913 г. гісторык архітэктуры Р.Пакрышкін правёў раскопкі Полацкай Сафіі і прылеглага да храму культурнага слою. Акрамя вынікаў архітэктурных даследаванняў аўтар зрабіў першае апісанне культурнага слою сярэднявечнага беларускага гораду. У першым дзесяцігоддзі XX ст. Пакрышкін праводзіў таксама даследаванні Барысаглебскай царквы ў Гародні [5; 26].

У 1913 г. К.Шэроцкі правёў назіранні над землянымі працамі на месцы сярэднявечнага замку Полацка. У справаздачах аўтара апынуліся апісанні драўляных канструкцый і шматлікіх артэфактаў XI - XVII ст., у тым ліку вырабаў са шкла XII - XIII ст. і кафлі XVI - XVII ст. з выявай дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага - Пагоні [2; 166].

Камісія Менскага царкоўна-археалагічнага камітэту ў 1911 г. правяла даследаванні аднаго са старэйшых гарадоў краіны Турава. Невялікія раскопы - даследаваўся сярэднявечны саркафаг з каменных плітаў, былі дапоўненыя дэталёвым планам гарадзішча (дзядзінца) і гарадскіх пасадаў X - XIII ст. [6; 256].

Пасля першай усясветнай вайны Беларусь была падзеленая паміж Польшчай і бальшавіцкай Расеяй. У БССР галоўным цэнтрам археалагічных даследаванняў быў Інстытут Беларускай Культуры ў Менску, створаны ў 1922 г. (пазней уключаны ў Акадэмію Навук БССР). Супрацоўнік інстытуту выбітны археолаг Аляксандар Ляўданскі ў 1925 г. правёў невялікія раскопкі ў Заслаўі, у 1928 г. - у Полацку і Оршы; даследаваў таксама помнікі архітэктуры ў Віцебску. Ягоныя высновы пра паходжанне названых гарадоў пазней былі пацверджаныя [1; 84]. Да сённяшняга дня захавалі навуковую вартасць працы па віцебскай і полацкай архітэктуры XI - XII ст. аўтарства Міколы Шчакаціхіна і Івана Хозерава [7].

У 1931 г. распачаліся земляныя работы на Старым замку ў Гародні (тады тэрыторыя Польшчы) - цэнтры (дзядзінцы) сярэднявечнага гораду. У ходзе выбаркі зямлі для падсыпкі падмытага Нёманам схілу Старога замку было знойдзена некалькі мураваных будынкаў з вузкай цэглы-плінфы. Кіраўніцтва над працамі прыняў дырэктар Гарадзенскага музею Юзаф Ядкоўскі, які ў 1931 - 1932 г. адкрыў г.зв. Ніжнюю царкву XII ст. і мураваны княскі палац з таго самага перыяду. З 1937 па 1939 г. раскопкі працягваў З.Дурчэўскі [8]. Высветлілася, што знойдзеная царква XII ст. (ацалелі сцены на вышыню да 4 м) вельмі падобная (паводле плану, будаўнічай тэхнікі) да недалёкай Барысаглебскай (Каложскай) царквы. Апошняя па прычыне значных адрозненняў ад іншых тагачасных храмаў Кіеўскай Русі (спецыфічная кампазіцыя, багаты знешні дэкор, тэхніка і тэхналогія будаўніцтва) доўгі час лічылася нейкай недарэчнасцю, магчыма, імітацыяй старажытных храмаў, зробленай у XV - XVI ст. Пасля раскопак Ю.Ядкоўскага з'явіліся падставы для высновы пра існаванне мясцовай школы мураванай архітэктуры XII ст. (пазней археолагі адкрылі падмуркі яшчэ некалькіх помнікаў гэтай школы ў Гародні - цэрквы Прачысценскую - Ігар Чарняўскі, 1980 г., Уваскрасенскую - 1987 г., Аляксандар Краўцэвіч і ў Ваўкавыску - 1956 г., Генадзь Пех [9]). Аднак самым важным вынікам раскопак было канчатковае вырашэнне лакалізацыі горада Гародні XII ст., вядомага з кіеўскага летапісу. Ад XIX ст. працягвалася дыскусія пра месцазнаходжанне летапіснага Горадня, акрамя сучаснай Гародні яго шукалі ў мястэчку Гародля на Палессі. Археалагічныя раскопкі даказалі, што горад ад самага пачатку знаходзіўся над Нёманам і ўжо ў XI - XII ст. быў вялікім і багатым усходнеславянскім паселішчам.

Польскія рэстаўратары архітэктуры ў міжваенны перыяд правялі архітэктурна-археалагічныя даследаванні і кансервацыю замкаў XIV - XVI ст. ў Наваградку і Крэве [10].

Беларускі археалагічны асяродак у Менску ў міжваенны перыяд лічыўся адным з найлепшых у СССР. Аднак усе яго выбітныя прадстаўнікі страцілі жыцці падчас сталінскіх рэпрэсій. Пасля вайны беларуская археалогія зноў пачыналася ад самага пачатку. На месца расстраляных археолагаў прыйшлі іншыя, часам выпадковыя, людзі, кваліфікацыя якіх не заўсёды была на добрым узроўні. Толькі да пачатку 60-х гадоў выраслі новыя добра падрыхтаваныя кадры.

Пасля другой усясветнай вайны і да канца XX ст. археалагічныя даследаванні беларускіх гарадоў праводзіліся больш-менш сістэмна. Акрамя беларускіх археолагаў буйныя раскопкі праводзілі экспедыцыі з галоўных навуковых асяродкаў Савецкага Саюза - Масквы і Пецярбургу (Ленінграда), менавіта з Інстытуту Археалогіі АН СССР (з Масквы і філіі ў Ленінградзе) і Маскоўскага і Ленінградскага універсітэтаў. Сабраныя калекцыі з тых раскопак вывозіліся ў Маскву і Ленінград.

Вынікам інтэнсіўных палявых даследаванняў былі сотні публікацый, у тым ліку дзесяткі манаграфій, напісаных археолагамі. Прывяду толькі самыя значныя выданні. Па выніках археалагічных даследаванняў самага старажытнага беларускага гораду Полацка і Віцебска і іншых гарадоў Полацкай зямлі (сучаснай паўночнай і цэнтральнай Беларусі) апублікаваныя манаграфіі Георгія Штыхава, Леаніда Аляксеява (Масква), Сяргея Тарасава, Тацяны Бубенькі, Эдуарда Загарульскага, Юрыя Зайца [11].

Гарады Палесся шмат гадоў даследаваў Пётр Лысенка [12]. У гарадах басейна Нёмана працавалі Яраслаў Звяруга, Фрыда Гурэвіч (Ленінград), Мікалай Варонін (Масква) [13]. Археалагічныя помнікі XI - XII ст. даследавалі вядомыя расейскія археолагі архітэктуры Мікалай Варонін, Міхал Каргер, Павал Рапапорт і беларускі археолаг Алег Трусаў [14].

Спецыфікай нашага рэгіёну Еўропы з'яўляецца вельмі абмежаваная колькасць пісьмовых крыніцаў з перыяду сярэднявечча. Амаль усе яны наратыўныя - летапісы і хронікі. Ва усходнеславянскіх дзяржавах яшчэ ў XIII - XIV ст. не існаваў звычай складанне пісьмовых актаў. У Вялікім Княстве Літоўскім, галоўнай часткай якога была Беларусь, пісаныя юрыдычныя акты ў большай колькасці з'яўляюцца толькі пад канец XV ст. Не захаваліся таксама ўласна беларускія летапісы XI - XIII ст., менавіта полацкі і наваградскі. Інфармацыя пра гарады Беларусі, змешчаная ў летапісах суседніх краінаў, вельмі фрагментарная і толькі ў выключных выпадках змяшчае якія-небудзь дэталі. Па гэтай прычыне роля археалогіі ў даследаванні мінулага беларускіх гарадоў аказалася выключна важнай. У прыватнасці, археалагічныя даследаванні дазволілі ўдакладніць час узнікнення паасобных гарадскіх паселішчаў. Напрыклад, першая ўзгадка ў пісьмовых крыніцах пра гарады басейна Нёмана - Наваградак, Слонім, Ваўкавыск і інш. адносіцца да XIII ст., аднак археолагі вызначылі іх пачаткі на канец X ст.

Характэрнай рысай пасляваеннай беларускай гарадской археалогіі была адсутнасць тэарэтычных і сінтэтычных працаў. Беларускія археолагі пераважна здабывалі артэфакты і праводзілі іх першапачатковы аналіз - класіфікацыю і рабілі пачатковыя высновы (класіфікацыя сабраных калекцый, пра час узнікнення паселішча, яго тапаграфію і да т.п.). Беларуская гарадская археалогія па сутнасці была дастаўцам эмпірычнага матэрыялу для прадстаўнікоў галоўных навуковых асяродкаў у Маскве і Пецярбурзе (дзе працавалі таксама беларусы).

Расейскія археолагі апрацавалі археалагічна-тапаграфічныя крытэрыі дэфініцыі усходнеславянскага сярэднявечнага гораду. Прыкметы ранняга рускага гораду (IX - першая палова X ст.): 1. умацаванае паселішча, большае за іншыя ў наваколлі, складалася з двух частак - дзядзінцу (град) і вакольнага гораду (рамесна-гандлёвы пасад). Вакольны горад пачаткова мог быць неўмацаваным; 2. выкананне адміністрацыйнай функцыі (палітычнай і вайсковай); 3. Галоўны занятак жыхароў - рамяство і гандаль [15].

Вядомы беларускі археолаг Георгі Штыхаў мадыфікаваў гэтую дэфініцыю адносна беларускіх гарадоў. Для адрознення горада ад вёскі ён прапанаваў наступныя прыкметы: выкананне праз паселішча (вядомае з летапісаў) функцыі цэнтру пэўнай ваколіцы; наяўнасць сістэмы дзядзінец - пасад (рамесна-гандлёвае паселішча), у якім паверхня пасаду павінна быць большая чым памеры дзядзінца; рамесна-гандлёвыя заняткі значнай часткі жыхароў [1; 85]. Фактычна, гэтыя дзве функцыя амаль ідэнтычныя. Часам бывае цяжка вызначыць памеры сярэднявечнага пасаду, асабліва ў горадзе, які сёння актыўна функцыянуе. У працэсе даследаванняў практычнай прыкметай гораду для археолагаў з'яўляецца наяўнасць у культурным слоі значнай колькасці фрагментаў шкляных бранзалетаў.

Археолагам удалося выявіць некаторыя спецыфічныя рысы матэрыяльнай культуры беларускіх гарадоў, напрыклад, найбольшая канцэнтрацыя ў параўнанні з іншымі ўсходнеславянскімі землямі шахматных фігурак [16; 70, 118]. Важнай асаблівасцю культурнага слою беларускіх гарадоў з'яўляецца выдатныя кансервацыйныя ўласцівасці культурных слаёў сярэднявечча. Амаль ва ўсіх гарадах, галоўным чынам, на дзядзінцы ці вакольным горадзе археолагі адкрылі шматметровыя слаі XI - XVI ст. драўляных канструкцый (будынкаў і вулічных насцілаў), сабралі агромністую калекцыю рамесных вырабаў з арганічных матэрыялаў (косці, скуры, дрэва) і насенне розных раслін. На такіх аб'ектах культурны слой дзеліцца на будаўнічыя ўзроўні - ярусы - комплексы сінхронных драўляных канструкцый. Добрыя вынікі давалі датаванні будаўнічых ярусаў (і ўсіх знойдзеных на іх рэчаў) з дапамогай дэндрахраналагічнага метаду, які дазваляе вызначыць год, у які дрэва было спілаванае ці ссечанае. У Берасце створаны ўнікальны археалагічны музей "Старажытнае Берасце". Над фрагментам адкапанага драўлянага гораду XIII ст. (зрубы будынкаў захаваліся на вышыню да 12 вянцоў) быў збудаваны павільён, у якім змешчаная таксама экспазіцыя здабытых археолагамі артэфактаў.

У выніку шматгадовых даследаванняў археолагам удалося высветліць генезіс беларускіх гарадоў (паходзяць галоўным чынам ад абарончых паселішчаў славянаў ад часу іх рассялення па тэрыторыі Беларусі ў VIII - IX ст.) і агульны характар гарадской матэрыяльнай культуры XI - XIII ст. Таксама вывучаныя этапы тапаграфічнага развіцця паасобных гарадоў, мясцовыя архітэктурныя школы XI - XII ст., вызначаная прыблізная колькасць жыхароў. Самы вялікі горад Полацак налічваў каля 7 тыс. жыхароў, у іншых жыло ад некалькіх сотняў да некалькіх тысяч чалавек [17; 171]. Галоўная выснова - матэрыяльная культура беларускіх гарадоў была вельмі блізкай да гарадоў іншых усходнеславянскіх земляў і развівалася пад выразным уплывам візантыйскай культуры.

Да 70-х гадоў XX ст. археолагаў, якія вялі раскопкі ў гарадах, не цікавілі "познія" культурныя слаі, менавіта з XV - XVII ст. Вывучаліся амаль выключна наслаенні з ранейшых часоў - X - XIV ст. Верхнія (часамі шматметровыя) напластаванні часта выдаляліся з дапамогай бульдозера. Пакідаліся толькі "познія" архітэктурныя помнікі.

З паловы 70-х гадоў на Беларусі пачаліся спецыяльныя археалагічныя даследаванні перыяду XV - XVIII ст., у першую чаргу ў гарадах і мястэчках. Археалогія позняга сярэднявечча і новага часу актыўна развівалася на Беларусі ў 80-я гады і акрамя чыста навуковых задач выконвала грамадскую функцыю, менавіта абвяргала стэрэатып савецкай гістарыяграфіі пра шматвяковае культурнае адзінства Беларусі з Расеяй. Здабытыя археолагамі ў беларускіх гарадах артэфакты выразна сведчылі, што побытавая матэрыяльная культура Беларусі ў XIV - XVIII ст. моцна адрознівалася ад Маскоўскай Русі, але была вельмі падобнай да краінаў Сярэдне-Усходняй Еўропы. У часы СССР пра гэта нельга было казаць і пісаць адкрыта, таму беларускія археолагі пачалі публікацыю шматлікіх атрыбутаў матэрыяльнай культуры, адначасова паказваючы іх аналогіі ў іншых еўрапейскіх краінах. Найбольш красамоўным у гэтым сэнсе былі публікацыі матэрыялаў з даследаванняў архітэктурных помнікаў, распачатыя кніжкай Міхала Ткачова "Замкі Беларусі" ў 1977 г. [18] Публікацыі вынікаў археалагічных даследаванняў замкаў, палацаў, касцёлаў, цэркваў (у тым ліку іх рэканструкцыі) сведчылі, што гэта помнікі еўрапейскай архітэктуры (гатычныя, рэнесансавыя, барочныя) і маюць мала агульнага з архітэктурай Маскоўскай дзяржавы.

У 80-я гады XX ст. ужо цэлая група археолагаў займалася перыядам XIV - XVII ст. - праводзіла палявыя даследаванні, бараніла дысертацыі, публікавала кнігі [19]. Актыўныя археалагічныя даследаванні, найперш гарадоў, дазволілі рэканструяваць працэс змены цывілізацыйнай арыентацыі Беларусі з візантыйскага гістарычна-культурнага арэалу на заходнееўрапейскі. Гэты працэс распачаўся ў XIII ст. і ягонай першай заўважальнай праявай было з'яўленне на захадзе краіны гатычных абарончых вежаў г.зв. валынскага тыпу ў Берасці, Гародні, Наваградку, Камянцу (Белая Вежа, ад якой паходзіць назва Белавежскай пушчы). Потым з'явіліся новыя еўрапейскія катэгорыі матэрыяльнай культуры: кафля, гатычная цэгла, дахоўка, розныя віды ўзбраення і г.д. Ад канца XIV ст. пачала змяняцца тапаграфічная структура беларускіх гарадоў (з'явіўся новы цэнтр - гандлёвая плошча з ратушай). Адначасова пераймаліся еўрапейскія ўзоры арганізацыі грамадскага жыцця (магдэбургскае права, новы адміністрацыйны падзел і г.д.) і ідэалогія (каталіцызм як упрывілеяваная канфесія ў Вялікім Княстве Літоўскім ад 1387 г.). Археалогія дапамагла знайсці несумненныя доказы прыналежнасці Беларусі да кола краінаў Сярэдне-Усходняй Еўропы, пачынаючы ад XIII ст.

Археалагічныя даследаванні паказалі, што гарады Беларусі перажылі агульнаеўрапейскі крызіс XIV ст. Прыблізна ад сярэдзіны XIV ст. значна зменшылася тэрыторыя гарадоў, адбываўся рэгрэс матэрыяльнай культуры, сур'ёзна пагоршылася якасць рамесных вырабаў. Крызіс быў пераадолены толькі ў другой палове XV ст. - зноў пачала разрастацца гарадская тэрыторыя, з'явіліся новыя катэгорыі матэрыяльнай культуры, распачалося актыўнае замкавае і палацавае будаўніцтва.

Пасля 1990 г. (атрыманне Беларуссю незалежнасці) для археалагічнай навукі надышоў нялёгкі час. Недакончаная грамадская і гаспадарчая трансфармацыя, перманентны эканамічны крызіс выклікалі сур'ёзнае абмежаванне ў фінансаванні навукі, у тым ліку археалагічных даследаванняў.

Па прычыне недахопу фінансавых сродкаў і агульнага крызісу археалагічнай навукі (найбольш відочная ягоная праява - скарачэнне кадраў) сёння праводзяцца амаль выключна выратавальныя раскопкі, фінансаваныя праз будаўнічых інвестараў. Сур'ёзнай праблемай з'яўляецца парушэнне мясцовымі ўладамі заканадаўства ў справе аховы гістарычных і археалагічных помнікаў.

На жаль, сённяшняя ўлада на Беларусі лічыць ўпарадкаванне гістарычных гарадоў сродкам прапаганды паспяховасці свайго кіраўніцтва. Г.зв. "рэканструкцыі" гістарычных цэнтраў гарадоў часта праводзяцца без кансультацыі з гісторыкамі і археолагамі і маюць мэтай здабыванне хуткіх візуальных эфектаў. Таму замест аднаўлення бурацца старыя будынкі, у ахоўных археалагічных зонах праводзяцца земляныя работы без археолагаў, або толькі з іх намінальным удзелам. У Менску былі выкінутыя на сметнік (і потым не знойдзеныя) шматтысячныя калекцыі з раскопак гораду, якія збіраліся на працягу апошніх некалькі дзесяткаў гадоў.

Найбольш красамоўным выпадкам з'яўляецца "рэканструкцыя" гістарычнага цэнтру Гародні (вясна 2006 г.), дзе ў ходзе перапланіроўкі галоўнай плошчы (сфармавалася ў XIV - XV ст.) было знішчана каля 3000 квадратных метраў культурнага слою XIII - XVIII ст. Пратэсты гісторыкаў і мясцовай інтэлігенцыі былі безвыніковымі.

На сённяшні дзень можна канстатаваць крызіс беларускай гарадской археалогіі, які выяўляецца ў адыходзе ад сістэмнасці ў арганізацыі даследаванняў, зніжэнні актыўнасці навуковай працы і змяншэнні колькасці публікацый. Аднак галоўная праблема - ратаванне аб'екту даследаванняў - сярэднявечных культурных наслаенняў, якія нішчацца ў працэсе "рэканструкцый" гістарычных цэнтраў гарадоў Беларусі.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Белорусская археология: Достижения археологов за годы Советской власти. − Минск: Наука и техника, 1987. − С. 80.

2. Алексеев, Л.В. Археология и краеведение Беларуси XVI в. - 30-е годы XX в. / Л.В.Алексеев. − Минск, Беларуская навука, 1996. − С. 14.

3. Воронин, Н.Н. К истории полоцкого зодчества XII в., "Краткие сообщения Института археологии Академии Наук СССР" / Н.Н.Воронин. − Москва, 1962. − Вып. 87. − С. 102.

4. Павлинов, А.М. Древние храмы Витебска и Полоцка, Труды IX археологического съезда / А.М.Павлинов. − Москва, 1895. − Т. 1. − С. 1-18.

5. Трусов, О.А. Памятники монументального зодчества Белоруссии XI - XVII вв.: Архитект.-археологический анализ / О.А.Трусов. − Минск: Наука и техника, 1988. − С. 26.

6. Описание поездки в Пинск членами комитета в августе 1909 г. // Минская старина. − Т. 2. − С. 256.

7. Шчакаціхін, М. Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва, Менск 1928 (новае выданне / М.Шчакаціхін. − Мінск: Навука і тэхніка, 1993; Хозеров, И. Белорусское и смоленское зодчество XI - XIII вв. / И.Хозеров. − Минск: Навука і тэхніка, 1994.

8. Jodkowski, J. Grodno wczesnośredniowieczne w światle prac wykopaliskowych, dokonanych na Królewskim Zamku Starym w Grodnie w latach 1932 i 1933 // Przęgląd historyczno-wojskowy. − Warszawa, 1934. − T. 7. − Z.1. − S. 99 - 115; Durczewski Z. Stary zamek w Grodnie w świetle wykopalisk, dokonanych w latach 1937 - 1938. − Grodno, 1939.

9. Чернявский, И. Пречистенская церковь 12 в. в Гродно [в:] Древнерусское государство и славяне / И.Чернявский. − Минск, 1983. − С. 119-121; Краўцэвіч, А. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV - XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой / А.Краўцэвіч. − Мінск: Навука і тэхніка, 1991; Зверуго, Я. Древний Волковыск (X - XIV вв.) / Я.Зверуго. − Минск, 1975.

10. Lorenz, S. Konserwacja ruin zamków w wileńszczyźnie i nowogrodczyźnie, "Ochrona zabytków sztuki". − Warszawa, 1930/1931. − Z. 1-4. − S. 161-179.

11. Алексеев, Л. Полоцкая земля (очерки истории северной Белоруссии) в IX - XIII вв. / Л.Алексеев. − Москва: Наука, 1966; Алексеев, Л. Смоленская земля в IX - XIII вв. / Л.Алексеев // Очерки истории Смоленщины и Восточной Белоруссии. − Москва: Наука, 1980; Штыхов, Г. Древний Полоцк (IX - XIII вв.) / Г.Штыхов. − Минск: Наука и техника, 1975; Штыхов, Г. Города Полоцкой земли (IX - XIII вв.) / Г.Штыхов. − Минск: Наука и техника, 1978; Загорульский, Э. Возникновение Минска / Э.Загорульский. − Минск: Издат-во БГУ, 1982; Заяц, Ю. Заславль в эпоху феодализма / Ю.Заяц. − Минск: Наука и техника, 1995; Бубенько, Т. Средневековый Витебск. Посад - Нижний замок (X - первая половина XIV вв.) / Т.Бубенько. − Витебск: Издат-во ВГУ, 2004.

12. Лысенко, П. Города Туровской земли / П.Лысенко. − Минск: Наука и техника, 1974; Лысенко, П. Берестье / П.Лысенко. − Минск: Наука и техника, 1985; Лысенко, П. Древний Пинск. XI - XIII вв. / П.Лысенко. − Минск: БелАДИ, 1997.

13. Воронин, Н. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932 - 1949 гг.) / Н.Воронин. − Москва: Издат-во Академии Наук СССР, 1954; Гуревич, Ф. Древний Новогрудок / Ф.Гуревич. − Ленинград: Наука, 1981; Гурэвіч, Ф. Летапісны Новгородок (Старажытнарускі Наваградак) / Ф.Гурэвіч. − Санкт-Пецярбург, Агенство "РДК-принт", 2003; Зверуго, Я. Древний Волковыск (X-XIV вв.) / Я.Зверуго. − Минск, 1975.

14. Каргер, М. Новый памятник зодчества XII в в Турове / М.Каргер // Краткие сообщения Института археологии АН СССР. − Вып. 100, 1965; Каргер, М. К вопросу о памятниках зодчества XII в. в Волковыске [в:] Славяне и Русь / М.Каргер. − Москва, 1968; Каргер, М. Раскопки церкви Бориса и Глеба в Новогрудке / М.Каргер // Краткие сообщения Института археологии АН СССР. − Вып. 150, 1963; Раппопорт, П. Русская архитектура X-XIII вв. / П.Раппопорт. − Ленинград: Наука, 1982. − С. 81-104; Трусов, О.А. Памятники монументального зодчества Белоруссии XI - XVII вв.: Архитект.-археологический анализ / О.А.Трусов. − Минск: Наука и техника, 1988; Трусов, О.А. Манументальнае дойлідства Беларусі XI - VIII стст. Гісторыя будаўнічай тэхнікі / О.А.Трусов. − Мінск: ТАА "Лекцыя", 2001.

15. Седов, В. Начало городов на Руси [в:] Труды V международного конгресса славянской археологии / В.Седов. − Т. 1. − Вып. 1. − Москва, 1987. − С. 12-31.

16. Линднер, И. Шахматы на Руси / И.Линдер. − Москва: Наука, 1975.

17. Археалогія Беларусі, т. 3. Сярэдневяковы перыяд (IX - XIII стст.). − Мінск: Беларуская навука, 2000.

18. Ткачоў, М. Замкі Беларусі (XIII - XVII ст.) / М.Ткачоў. − Мінск: Полымя, 1977.

19. Левко, О. Витебск XIV - XVIII вв.: (Стратиграфия, хронология, социал.-ист. топография и технология пр-в) / О.Левко. − Минск: Наука и техника, 1984; Краўцэвіч, А. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV - XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой / А.Кращцэвич. − Мінск: Навука і тэхніка, 1991; Краўцэвіч, А. Стары Мір, Навука і тэхніка / А.Краўцэвіч, Г.Якшук. − Мінск, 1993; Трусаў, А. Стары замак у Гродне XI-XVIII стст. / А.Трусаў, В.Собаль, Н.Задновіч. − Мінск: Навука і тэхніка, 1993; Здановіч, Н. Беларуская паліваная кераміка XI-XVIII стст. / Н.Здановіч, А.Трусаў. − Мінск: Навука і тэхніка, 1993; Здановіч, Н. Матэрыяльная культура Міра і Мірскага замка / Н.Здановіч, А.Краўцэвіч, А.Трусаў. − Мінск: Навука і тэхніка, 1994; Ганецкая, І. Маёліка на Беларусі ў XI - XVIII стст. / І.Ганецкая. − Мінск: Навука і тэхніка, 1995; Марзалюк, І. Магілёў у XII - XVIII стст. Людзі і рэчы / І.Марзалюк. − Мінск: Веды, 1998; Тарасаў, С. Полацк IX - XVII стст.:гісторыя і тапаграфія / С.Тарасаў. − Мінск: Беларуская навука, 2001; Мяцельскі, А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. Нарыс горада ад старажыт. часоў да канца XVIII ст. / А.Мяцельскі. − Мінск: Беларуская навука, 2003.


Краўцэвіч Аляксандар Канстанцінавіч, доктар гістарычных навук, рэдактар часопіса "Гістарычны Альманах". Даследуе гісторыю ВКЛ. Асноўныя працы: "Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV - XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой" (Мінск, 1991), "Стары Мір" (сааўтар Якшук Г.М., Мінск, 1993), "Матэрыяльная культура Міра і Мірскага замка" (сааўтары Здановіч Н.І., Трусаў А.А., Мінск, 1994), "Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага" (Мінск, 1998), "Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага" (2-е выданне, Жэшаў, 2000), "Powstanie Wielkiego Księstwa Litewskiego" (Беласток, 2003), "Міндаўг-Mindauh: Пачатак гаспадарства: нарыс" (Мінск, 2005).



УДК: [904:711.424+94] (476.1-21) «08/12»

Леонид Колединский (Минск, Беларусь)
АРХЕОЛОГИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ О РАННЕМ, ДОЛЕТОПИСНОМ ПЕРИОДЕ ИСТОРИИ КОПЫЛЯ (ІХ - ХІІІ вв.) *

Статья посвящена одному из древних городов Беларуси - Копылю, расположенному в 120 км к юго-западу от Минска. В письменных источниках Копыль впервые упоминается в 1274 году. Археологические материалы, полученные во время раскопок автором статьи, свидетельствуют о зарождении города уже в ІХ - Х вв., позволяют выделить два этапа в долетописный период его истории: раннегородской, Х - ХІ вв., и развитого города, ХІІ - ХІІІ вв. В статье рассматриваются топография памятника, его оборонительные сооружения, торговые связи с Византией, Скандинавией, Южнорусскими землями. Делается вывод, что Копыль в ХІІ - ХІІІ вв. можно отнести к «городам средней руки», таким как Слуцк, Клецк и другие.


Под ранним, долетописным периодом истории Копыля мы понимаем тот период его истории, который приходится на период его зарождения как города, т.е. ІХ-Х вв. и до его первого упоминания в летописях в 1274 г.

Археологические источники, проливающие свет на освещение этого периода были добыты во время наших археологических исследований на памятниках археологии в Копыле и его округе. Центральное и главное место в этой группе памятников занимает копыльское городище, известное у местного населения под названием «Замковая гора». Городище расположено на ледниковым останце, в центре современного Копыля, возвышающегося над долиной р. Каменки - притока р. Мажи на 14-15 м. Относительно правильная, эллипсовидная в плане форма городища предполагает допустить мысль об искусственной подправке ледникового останца. Городище имеет высокие и крутые склоны, крутизна которых составляет от 35 о до 60-70 о. Площадка городища чашевидной формы, плавно понижающаяся к центру и слегка наклоненная к западу, площадью 0,3-0,35 га, плотно задернована. По счастливой случайности, техногенные и урбанизационные процессы последних десятилетий обошли стороной этот памятник [3], посему он неплохо сохранился до наших дней. Лишь его западный склон, обращенный к р. Каменке был немного подрезан в 1925 г., когда бралась земля для дамбы, по которой ныне проходит главная магистраль Копыля - ул. Партизанская (ил. 1).

С восточной стороны городище полукольцом охватывает поселение: посад - окольный город площадью приблизительно в 1,5-2 га, отделяясь от городища рвом. Еще далее на восток от этого поселения располагается городской некрополь, насчитывающий 18 курганных насыпей, которых в прежние времена было куда больше. Следы поселения ХІ-ХІІІ вв. можно проследить и на противоположном от городища берегу р. Каменки, где на склонах второй надпойменной террасы в обнажениях культурного слоя иногда встречается керамика этого времени. В ближайшей округе Копыля сохранились курганы: два из них в 1 км на север от городища, на правобережье р. Каменки, в урочище Грабовый гай, десятка полтора курганов есть на выезде из города по дороге на д. Грозово, около двух десятков курганов было и на выезде из Копыля в д. Якубовичи (ил. 2).

В научный оборот копыльское городище вошло в 70-е гг. ХІХ в. [28, 486]. В 1912 г. его осматривал И. Сербов. Сведения о Замковой горе и легенды, связанные с ней, оставили на страницах периодики прошлого века Ф.М. Чернышевич, С.А. Петрович и др. Вошли эти сведения и в Опросные листы Наркомпроса БССР.

В 1961 г. копыльское городище обследовал П.Ф. Лысенко. Им высказана мысль о «существовании здесь поселения древнерусского времени» [12, 173-174] [4]. В 1979 и 1985 г. памятник обследовал М.Ф. Гурин. Ему принадлежит суждение, что городище это позднее, XVI-XVIII вв. Раннее поселение, под названием Копыль, по мысли автора, следует искать у д. Старый Копыль, расположенной в 5 км на север от современного Копыля [5, 183] [5]. Раскопочных работ эти исследователи на городище не проводили. Небольшие раскопки и наблюдения за земляными работами проводились на городском некрополе и на территории местечка Копыль, расположенного на правобережье р. Каменки. Так, в середине прошлого века курганы раскапывались местным учителем Б.К. Богдановичем, а в 1961 г. - В.В. Седовым. Найдены лепная и гончарная керамика (один сосуд Х в. целой формы), пастовая бусина, шиферное пряслице и металлическое изделие неопределимого назначения. Обряд погребений - кремация и ингумация [5, 60, 18: 19]. Подъемные материалы из строительных котлованов с правобережья р. Каменки и разрушаемых сельхозработами курганов рассматривали на страницах местной периодики В.М. Малюкевич и А.К. Кравцевич [15; 16; 1].

Планомерные и широкомасштабные раскопки проведены автором данной публикации в 1996-1999, 2005 и 2007 гг. Объектами изучения были площадка, вал и ров городища, площадка, вал и ров окольного города, курганы в Копыле и его округе. Вскрытая раскопками площадь составляет 675 кв.м при средней мощности слоя 1 м. Курганов раскопано четыре. Кроме того фиксировались обнажения культурного слоя и на правобережье р. Каменки - местечка Копыль. Коллекция индивидуальных находок насчитывает 1042 единицы, из коих Х-ХІІІ вв. около половины. Результаты наших раскопок озвучены на научных конференциях, отражены в десятках научных и научно-популярных публикациях, выставлены в экспозиции или хранятся в фондах Копыльского краеведческого музея. Общий объем отчетов о полевых работах в Копыле составляет более 40 авторских листов.

Материалы археологических исследований позволили в общих чертах реконструировать исторический путь развития Копыля на протяжении его четырехсотлетнего периода, т.е. от Х и до XIV в.

1-й этап, ІХ-ХІ вв. догородской и раннегородской. На этом этапе, возможно уже в конце ІХ в. на территорию будущего Копыля проникают носители культуры Лука-Райковецкая. В курганах с трупосожжением, на окольном городе и во рву, опоясывающего городище, встречается лепная гладкостенная керамика, у которой венчик плавно отогнут наружу, иногда имеет с внешней стороны небольшое утолщение. Эту керамику, по-видимому, можно отнести к ІХ в. На стенках раннегончарной керамики - Х в., иногда встречается декор в виде ленты с елочным орнаментом, под которым находятся четырехрядные волнистые линии, образующие восьмерку. Аналогичный этому орнамент встречался на керамике Х в. с поселения Менка [26, 26: 9]. Среди керамического материала этой поры встречена довольно редкая находка - днище глиняной сковороды, внутренняя поверхность которого покрыта рифлением. Аналогичная ей находка тоже известна на поселении Менка, где она относится к Х в. [26, 67, 26: 6]. Из датирующих находок Х-ХІ вв. отметим находки железных подковообразных фибул. Они встречены на замчище, окольном городе и в курганах. В Новгороде такие фибулы датируются Х-ХІ вв. [9, 106]. Встречены такие фибулы и в соседнем для Копыля памятнике - Клецке [20, 23-27]. Кроме того, на посаде, в культурном слое под валом и на городище найдены стеклянные желтые и синие бусы: ребристая, дисковидная, полосатая, лимонка - многочастная пронизка, полихромная, которые имеют широкую датировку от Х до ХІІІ в. [6]

Керамика ХІ в. тонкостенная, с характерным для этого времени наружным выступом (манжетом, карнизиком) по внешнему краю венчика или немного ниже. Декор ее прост - рифления по плечикам сосуда частыми или редкими линиями. В большом количестве она выявлена на посаде в 2007 г. при расчистке жилища, где на площади менее чем 8 кв.м ее было собрано 758 фрагментов, из которых венчиков - 52. Встречается она и в насыпи курганов городского некрополя. На городище ее почти не найдено. На южнорусских памятниках керамика такого облика датируется Х - началом ХІ в. На памятниках Беларуси ее относят к ХІ в. [13, 326, 231: 3а, 3в; 27, 14; 23, 48-60; 4, 76; 14, табл. 16].

Подссумируем данные этих источников. В конце ІХ - начале Х в. пришлое население - дреговичи заняли территорию сопредельную с городищем, которое в раннем железном веке занимали носители культуры штрихованной керамики: на городище найдены фрагменты посуды этого времени и глиняные пряслица. Именно на этой территории, а не на городище, прослеживается слой Х-ХІ вв. толщиной до 40-50 см. К Х-ХІ вв. относятся большинство курганов городского некрополя с обрядом кремация. Инвентарь погребений крайне беден: фрагменты посуды, немногочисленные ординарные украшения - подвески, фибулы. Городище в ІХ-Х вв. скорее всего использовалось как святилище - капище. Культурный слой этого времени на нем отсутствует, а материал этого периода редок. Вероятнее всего, функциональное предназначение этого памятника в ІХ-Х вв. и явилось причиной образования урбатопонима Копыль от капища, копище, копь. В пользу нашей гипотезы могут свидетельствовать легендарные предания (сокрытое чародейкой в недрах Замковой горы озера) и памятник природы - крыничка, ключ которой бьет из-под Замковой горы, почитаемой местным населением [7, 268-269].

По-видимому, где-то в конце Х - начале ХІ в. на копыльском городище обосновывается детинец раннефеодального Копыля, где мог проживать князь, либо его наместник. В этот же период, здесь, судя по находкам скандинавского происхождения, могла проживать и небольшая группа варягов (дружинники или купцы - ?). Чем представлены эти находки?

Каменная шашка полусферической формы высотой 12 мм и диаметром в основании 19 мм. Аналогичные ей предметы известны по раскопкам в Скандинавии, встречаются на памятниках Древней Руси [11, 85-102].

Накладка на кожаную основу оголовья коня - медная пластина размерами 47Х14 мм, толщиной 2 мм, плавно заостренная к низу. Лицевая поверхность ее орнаментирована в стиле Борре: рельефное изображение геометрических фигур в сочетании с изображением головы зверя в нижней части пластины, расположенной в горизонтальной проекции [24, 154]. Поверхность орнамента была покрыта позолотой, в качестве амальголизатора применена ртуть [7]. Подобные этому наконечники известны в курганах Швеции и Норвегии [17, 49-57], встречаются на памятниках Древней Руси, например в Гнездове и Белоозеро [18, 60].

Часть ребра (шириной более 3 см, сохранившегося на длину до 15 см) животного, на котором вырезано стилизованное изображение воина. Размеры рисунка 57Х13-20 мм. Вооружение воина составляют шлем норманнского типа и щит миндалевидной формы. Последний был на вооружении в странах Западной Европы в ХІ в. [22, 142, 3: 1]. Эту находку можно поставить в один ряд с артефактами из раскопок городища Масковичи, где костей с изображениями людей, бытовых сцен и с надписями - рунами выявлено более сотни [2, 185-216; 3, 79-82, рис. 36, 38]. По-видимому, к предметам скандинавского происхождения можно отнести и лодочную (корабельную?) заклёпку длиной 62 мм, найденную во рву детинца (ил. 3).

Артефакты скандинавского происхождения с копыльского городища, по-видимому, можно было бы рассматривать сквозь призму торговых контактов в Припятско-Неманском междуречье Х-ХІ вв. и в купе с находками из клада, выявленного в 1959 г. у д. Дегтяны Копыльского р-на [21, 311-327]. Но это уже вопрос отдельной темы.

2-й этап, ХІІ-ХІІІ вв., можно назвать периодом развитого города. Происходят качественные изменения в топоструктуре Копыля. Вокруг посада возводятся укрепления - вал и ров. Посад приобретает статус окольного города.

Ров окольного города был вырыт на глубину до 3 м и на ширину около 11 м. Форма рва треугольная со скругленным дном. Уклон стен 32-37 о, угол дна рва - 102 о. Оборонительный вал окольного города шириной 14 м сохранился на высоту 2,5 м. Общая длина препятствия (расстояние от гребня вала по его склону до дна рва) составляла 7,5-8 м. Насыпь вала перекрыла напластования Х-ХІ вв. В самой насыпе выявлена керамика ХІІ-ХІІІ вв. По-видимому, оборонительные сооружения вокруг посада возникли в начале ХІІ в.

Оборонительный вал детинца шириной 16-18 м сохранился на высоту 2,5-3 м. Периметр его по гребню 280 м. Вал неоднократно ремонтировался - в профиле видны подсыпки. Ров детинца шириной 20 м достигал глубины 3 м. Форма рва треугольная, с неправильными боковыми гранями и с подкругленным дном. Ров, скорее всего, был сухим. Стоявшая во рву вода - свидетельством тому осадочные породы на материке, по заключению специалистов из Института геохимии и геофизики была явлением сезонным. Общая длина препятствия для детинца составляла 21 м. С учетом высоты частокола она могла быть 23-24 м.

Культурный слой ХІІ-ХІІІ вв. на площадке детинца имеет толщину от 30 до 50 см и выделяется более темным окрасом в общей стратиграфии памятника. Напластования этого времени на окольном городе под насыпью вала и на отдалении от городища в 40 м к югу, где нами в 2007 г. был заложен раскоп [6, 246-256] не выявлены. Возможно, поселение этого времени следует искать поближе к детинцу. В тоже время, нашими наблюдениями и моих коллег отмечаются находки керамики ХІІ-ХІІІ вв. (а возможно и более раннего времени) на противоположном от городища берегу р. Каменки на второй надпойменной террасе, что допускает предполагать (до проведения раскопок) наличие здесь предградья.

Материальная культура Копыля этого периода однотипна абсолютному большинству древнерусских городских памятников. Материалы раскопок представляют весь (или почти весь) спектр виталитивной культуры населения, украшений и предметов вооружения, представляют данные о хозяйстве: ремесле, земледелии, животноводства, промыслах, торговле. Последнюю презентуют находки, происхождение которых - Византия, Средняя Азия, Южнорусские земли, Западная Европа. Среди находок отметим лишь эксклюзивные: золотая подвеска от головного убора (?), серебряный нательный крестик, латунный перстень со щитком, где помещено изображение кринов, обоймица на кожаные ножны сабли, навершие шлема, наконечник копья ланцетовидного типа, писало, цельностальной хирургический нож, пчелиные соты (ил. 3).

К сожалению, очень мало материала о домостроительстве Копыля этой поры. Но некоторые находки проливают свет и на эту сторону жизни его населения. Собрано более двух десятков кусков глиняной обмазки стен, на боковых гранях которых отчетливо видны остатки древесины. Это позволяет видеть дома того времени срубными, наземными жилищами, пазы стен которых промазывались глиной. Подобное явление отмечалось нами и на Верхнем замке Витебска, известно и по другим памятникам.

В целом, Копыль ХІІ-ХІІІ вв. можно охарактеризовать как «город средней руки», таких как например Слуцк и Клецк [8, 134-139; 19] с развитой системой хозяйства, устойчивыми торговыми связями, развитой топоструктурой, где помимо детинца, окольного города, некрополя и сельской округи, возможно было еще и предградье. В 1274 г. Копыль попадет на страницы Галицко-Волынской летописи. Следующая запись о нем появится лишь спустя 120 лет. Начнется новый этап его истории - частновладельческого замка Великого княжества Литовского, с весьма интересными находками из слоя XIV-XVIII вв., с яркими, порой драматическими, страницами его прошлого. Но эта тема уже отдельного доклада.

* Ілюстрацыі да артыкулу Л.Калядзінскага змешчаныя ў Дадатку 1.


Список источников и литературы

1. Гурыновіч, У. Гістарычным знаходкам сем стагоддзяў / У.Гурыновіч // Слава працы. - 1986. - 29 сакавіка.

2. Дучиц, Л.В. Надписи и знаки на костях с городища Масковичи (северо-западная Белоруссия) / Л.В. Дучиц, Е.А. Мельникова // Древнейшие государства на территории СССР (1980 г.). - М., 1981. - С. 185-216.

3. Дучыц, Л.У. Браслаўскае Паазер'е ў ІХ - XIV стст.: Гісторыка-археалагічны нарыс / Л.У. Дучыц. - Мінск: Навука і тэхніка, 1991. - 120 с., іл.

4. Заяц, Ю.А. Заславль в эпоху феодализма / Ю.А. Заяц. - Минск: Навука і тэхніка, 1995. - 207 с., ил.

5. Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласть / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; рэдкал.: С.В. Марцэлеў (гал. рэд.) [і інш.]. - Мінск: БелСЭ, 1987. - Кн. 1. - 308 с., іл.

6. Калядзінскі, Л.У. Капыль - 2007: вынікі палявых даследаванняў / Л.У. Калядзінскі // ГАЗ. - Мінск: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2009. - № 24. - С. 246-256.

7. Калядзінскі, Л.У. Пра паходжанне назвы Капыль / Л.У. Калядзінскі // МАБ. - Мінск: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2001. - № 3. - С. 268-269.

8. Колединский, Л.В. Городище средневекового Слуцка (предварительные итоги исследований 1985-1986 гг.) / Л.В. Колединский // ГАЗ. - Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 1994. - № 4. - С. 134-139.

9. Колчин, Б.А. Железообрабатывающее ремесло Новгорода Великого / Б.А. Колчин // МИА. - 1959. - № 65. - С. 7-120.

10. Колчин, Б.А. Хронология новгородских древностей / Б.А. Колчин // Новгородский сборник 50 лет раскопок Новгорода. - М.: Наука, 1982. - С. 156-177.

11. Корзухина, Г.Ф. Из истории игр на Руси / Г.Ф. Корзухина // СА. - 1963. - № 4. - С. 85-102.

12. Лысенко, П.Ф. Города Туровской земли / П.Ф. Лысенко. - Минск: Наука и техника, 1974. - 200 с.

13. Лысенко, П.Ф. Берестье / П.Ф. Лысенко. - Минск: Наука и техника, 1985. - 399 с.

14. Малевская, М.В. Керамика западнорусских городов в Х - ХІІІ вв. / М.В. Малевская // Труды ИИМК РАН. - СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского института истории материальной культуры РАН «Нестор-История», 2005. - Т. 7. - 160 с., ил.

15. Малюковіч, Ул. Курганы і Капыль / Ул. Малюковіч // Слава працы. - 1982. - 9 верас.

16. Малюковіч, Ул. Пазнейшая кераміка Капыля / Ул. Малюковіч // Слава працы. - 1979. - 18 верас.

17. Мурашева, В.В. Древнерусские ременные украшения (Х-ХІІІ вв.) / В.В. Мурашева. - М., 2000.

18. Новиков, В.В. Уздечный набор из раскопок С.И. Сергеева в Гнёздово / В.В. Новиков // РА. - 2009. - № 2. - С. 57-67.

19. Пазднякоў, В.С. Клецк Х-XVIII стст.: матэрыяльная і духоўная культура беларускага феадальнага горада / В.С. Пазднякоў. - Мінск: БелНДІДАС, 2008. - 287 с.

20. Пазднякоў, В. Фібулы са старажытнага Клецка / В. Пазднякоў, Т. Бубенька // З глыбі вякоў: Наш край. Гістарычна-культуралагічны зборнік. - Мінск: Беларуская навука, 1997. - Вып. 2. - С. 23-27.

21. Перхавко, В.Б. Западнославянские украшения из Дегтянского клада / В.Б.перхавко // Slovenská archeológia. XXXIII-2. - Bratislava: Vydavatel'stvo slovenskej akadèmie vied, 1985. - C. 311-327.

22. Плавінскі, М.А. Засцерагальнае ўзбраенне ІХ-ХІІІ ст. на тэрыторыі Беларусі / М.А. Плавінскі // ГАЗ. - Мінск: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2001. - № 16. - С. 138-150.

23. Поздняков, В.С. Развитие керамики древнерусского Клецка (Х - ХІІІ вв.) / В.С. Поздняков // Древнерусская керамика. - М.: Ин-т археологии РАН, 1992. - С. 48-60.

24. Роэсдаль, Э. Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Э. Роэсдаль. - СПб., 2001. - 271 с.

25. Седов, В.В. Раскопки курганов в Верхнем Поднепровье / В.В. Седов // КСИА. - 1972. - Вып. 129. - С. 54-60.

26. Штыхов, Г.В. Города Полоцкой земли (ІХ - ХІІІ вв.) / Г.В. Штыхов. - Минск: Наука и техника, 1978. - 160 с., ил.

27. Штыхов, Г.В. Раннекруговая керамика Полоцкой земли Х - ХІ вв. в сравнительном изучении / Г.В. Штыхов // Проблемы изучения древнерусской керамики. Тезисы докладов конференции. - М.: Ин-т археологии АН СССР, 1989. - С. 14.

28. Jun ze Śliwina (A. Kirkor). Zarysy gubernij połnocno i południowozachodnich // Opiekun Domowy. - Warszawa, 1875.


Колединский Леонид Владимирович, (1952 г.р., г.Минск), кандидат исторических наук (1991), доцент(1995). Окончил Белорусский государственный университет (1977). С 1974 по 1995 гг. работал в Институте истории НАН Беларуси. С 1995 г. - в Белорусском государственном педагогическом университете им. М.Танка. Проводил археологические исследования в Витебске, Слуцке, Копыле. Изучает материальную культуру средневековых городов Беларуси. Автор более 400 научных и научно-популярных публикаций по археологии и истории Беларуси.



УДК [947.6 + 947.43] "12/16"

Алег Дзярновіч (Мінск, Беларусь)
ПЯЦЬ СТАГОДДЗЯЎ ЗНОСІН: СПЕЦЫФІКА КОРПУСУ КРЫНІЦ ПА ГІСТОРЫІ АДНОСІН ВІЦЕБСКА І РЫГІ Ў XIII − XVII стст.

Анализируется степень сохранности архивных материалов по истории отношений Витебска и Риги в XIII - XVII вв. Сделан вывод о том, что лучше уцелели эти материалы среди документов бывшего архивного комплекса Moscowitica-Ruthenica Рижского магистрата (теперь хранится в Государственном историческом архиве Латвии). Приведена архивная история комплекса.

Адносіны Віцебска з Рыгай - гэта значная частка гісторыі самога Віцебска, яго гаспадаркі і культуры. Але зносіны Віцебска і Рыгі - гэта таксама частка адносін Беларускага Падзвіння з Балтыкай і ўсяго Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянтамі ды Ганзай. Між тым, на ўзроўні забеспячэння крыніцамі тут узнікаюць праблемы. Cтаражытная віцебская гарадская дакументацыя XIII - XVI стст. не захавалася. Віцебск атрымаў магдэбургскае права досыць позна. Паводле ўласнай просьбы мяшчан, перададзенай праз ваяводу Мікалая Сапегу, кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза 17 сакавіка 1597 г. надаў Віцебску Магдэбургскае права [8, 108, 192-200]. Фонд Віцебскага магістрата перыяду ВКЛ, які ў наш час захоўваюцца ў Нацыянальным Гістарычным Архіве Беларусі пад № 1805, раней у вопісах меў храналогію якраз з улікам даты надання магдэбургіі: 1597-1773 гг. [12, 11]. Ужо ў апошнім даведніку храналогія фонда скарэктавана: 1740-1764 гг. [11, 17]. Пэўнае дачыненне да гарадскога жыцця могуць мець справы судоў Гродскага і Замкавага, але для Віцебска яны захаваліся толькі за перыяд 1712 - 1770 гг. (фонд № 1709) [11, 19]. Праўда, адзін дакумент, прысвечаны «рыжскай» тэматыцы, удалося адшукаць у фондзе Віцебскага земскага суда - гэта «Судовы вырак па скарзе пана Лаўрына Румянчэўскага на пана Мікіту Пыпку за продаж у Рызе на сваю карысць ванчосаў і клепак, абяцаных яму нябожчыкам панам Васілём Румянчэўскім у якасці аплаты грашовага доўгу», які быў актыкаваны 28 мая 1598 г. [9, 201 адв. -202 адв.].

Але сапраўды сітуацыя змяняецца, калі мы возьмем да ўвагі рыжскія архіваліі, а менавіта матэрыялы, вядомыя пад агульнай назвай, як архіўная калекцыя «Moscowitica-Ruthenica». У XIV-XV стст. Рыга была фактычнаю галавою лівонскіх гарадоў, а Рыжская гарадская рада кіравала Полацкімі і Наўгародскімі канторамі нямецкіх купцоў і зносінамі з іншымі ганзейскімі гарадамі. Таму ў Рыжскім магістрацкім архіве адклалася вялікая колькасць знешнепалітычных дакументаў, у тым ліку полацкіх і віцебскіх.

Дакладны час узнікнення архіва Рыжскага магістрата невядомы. Мяркуецца, што фармаванне архіва распачалося хутка пасля ўтварэння магістрату горада Рыгі і ягонай канцылярыі (каля 1226 г.) [7, 49]. Спачатку справаводства знаходзілася ў кампетэнцыі гарадскога натарыуса (гарадскога пісара); завяршэнне працэсу фармавання сталай канцылярыі магістрата адбылося ў XIV ст. [6, 23-24]. Але самі сховішчы дакументаў Рыжскага магістрата сталі называцца «архівам» толькі з 1598 года.

У 1282 г. Рыга далучылася да гандлёвага і палітычнага саюзу паўночна-нямецкіх гарадоў - Ганзы, - і з гэтага моманту важнай функцыяй Рыжскага магістрата стала падтрыманне гаспадарчых і палітычных сувязей з Руссю (у шырокім разуменні, але найперш з Падзвінскімі землямі ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага). Дакументы па гэтых зносінах першапачаткова адкладаліся ў розных структурных частках архіва. Найбольш важныя дакументы (пергаміны арыгіналаў дагавораў) захоўваліся ў спецыяльным памяшканні скарбу Рыжскага магістарта - Kämmerei. Менавіта гэтая частка архіва пазней, у XVII-XVIII ст., стала вядомаю як Унутраны архіў (Inneres Ratsarchiv). Актуальная справаводчая дакументацыя магістрата захоўвалася непасрэдна ў канцылярыі, у тым ліку перапіска Рыгі з гарадамі ВКЛ, асобныя дагаворы (арыгіналы і копіі), пасланні Вялікіх князёў Літоўскіх і іх намеснікаў, копіі найважнейшых дакументаў, што захоўваліся ва Ўнутраным архіве. У другой палове XVIII ст. гэтая частка архіва стала называцца Знешнім архівам (Ausseres Ratsarchiv) [6, 61]. Гістарычна ў Знешнім архіве ўтварыўся аўтаномны аддзел Moscowitica - Ruthenica, назва якога ўпершыню зафіксавана ў вопісе, складзеным у XVII ст. [19; 20; 7, 49].

У 1882 г. матэрыялы Знешняга архіву Рыжскага магістрата былі ўлучаныя ў наваствораны Рыжскі Гарадскі Гістарычны Архіў, які існаваў як самастойная гарадская ўстанова. Гістарычныя назвы аддзелаў архіва былі захаваныя. Ужо пасля ліквідацыі Рыжскага магістрата, у 1890 г. у склад Рыжскага Гарадскога Гістарычнага Архіва ўлады перадалі і матэрыялы Унутранага архіва. Пад час Першай Сусветнай вайны ў верасні-кастрычніку 1915 г. найбольш каштоўныя дакументы комплексу Moscowitica - Ruthenica (128 дакументаў ХІІІ-XVIII ст.) былі вывезеныя (эвакуяваныя) з Рыгі ў Петраград, дзе захоўваліся ў Рукапісным аддзеле Бібліятэкі Акадэміі Навук. Гэтыя дакументы вярнуліся ў Рыгу ў 1927 г. [1, 8]. Таксама матэрыялы комплексу вывозіліся нямецкімі акупацыйнымі ўладамі ў 1944 г. у Чэхію, адкуль яны былі вернутыя ў 1945 г.

У 1919 г. у незалежнай Латвійскай Рэспубліцы быў заснаваны Дзяржаўны Архіў Латвіі. У 1962 г. на базе Дзяржаўнага Архіва Латвіі ў складзе Архіўнага ўпраўлення пры Савеце Міністраў Латвійскай ССР быў утвораны Цэнтральны Дзяржаўны Гістарычны Архіў Латвійскай ССР (ад 1991 г. - Дзяржаўны Гістарычны Архіў Латвіі / Latvijas Valsts Vēstures Arhīvs, далей - LVVA). У тым жа 1962 г. у Цэнтральны Архіў былі перададзеныя калекцыі скасаванага Рыжскага Гарадскога Гістарычнага Архіва. Пры гэтым, як вынікае з параўнаўчага аналізу, была захаваная ўнутраная структура архіву Рыжскага магістрата [13, 24]. Былы Ўнутраны архіў Рыжскага магістрата складае Фонд 8 (1.446 справаў за перыяд 1220-1878 гг.) [15], Знешні архіў Рыжскага магістрата - Фонд 673 (4.059 спраў за 1220 - 1867 гг.) [21]. Але комплекс Moscowitica - Ruthenica як самастойнае структурнае падраздзяленне і адзінка ўліку дакументаў больш не існуе.

Трэба падкрэсліць, што частка дакументаў па зносінах Рыгі, Лівоніі і Ганзы з беларускімі землямі і ВКЛ захоўвалася ва Ўнутраным архіве і ў комплекс Moscowitica - Ruthenica не ўваходзіла. Апошнім часам пашыраецца меркаванне, што збор Moscowitica - Ruthenica варта разглядаць не толькі як некалі аўтаномны аддзел былога Знешняга архіва, але і шырэй - як гістарычны комплекс дакументаў, аб'яднаных тэматычна [7, 50]. У такім разе ў рэканструкцыі комплексу неабходна грунтавацца на дакументах, што цяпер складаюць два фонды - № 673 і № 8. Апроч таго, асобныя дакументы комплексу могуць быць выяўленыя і ў іншых фондах LVVA, куды яны маглі патрапіць выпадкова. Да прыкладу, матэрыялы па зносінах Полацка і Пскова з Рыгай знаходзяцца ў фондзе "Калегія ландратаў Ліфляндыі" [18].

Найбольш шматлікія ў Знешнім архіве Рыжскага магістрата матэрыялы XV ст. Уяўляецца, што гэта звязана не толькі з павелічэннем знешнегандлёвых і знешнепалітычных кантактаў, але таксама з рэарганізацыяй архіўнай справы ў самой Рызе. Ужо ў XVI ст. былі складзеныя першыя вопісы дакументаў Унутранага архіву (1507 г.) [16], а таксама матэрыялаў, якія пазней утварылі аддзел Moscowitica - Ruthenica Знешняга архіву (1599 г.) [17]. Параўнаўшы вопіс 1599 г. з пазнейшымі апісаннямі XVIII ст. [22], Г.Л.Харашкевіч прыйшла да высновы, што на працягу трох стагоддзяў гэты аддзел не панёс значных стратаў [10, 8]. У пэўным сэнсе матэрыялам комплексу Moscowitica - Ruthenica пашэнціла - стратаў сярод іх практычна не было. Да прыкладу, калі ў 1674 г. у выніку пажару ў Рыжскай ратушы згарэлі амаль усе сярэднявечныя дакументы, дакументы комплексу Moscowitica - Ruthenica не пацярпелі [14, 258; 7, 50].

З канца XVI - пачатку XVII ст. дакументы Унутранага архіва захоўваліся ў спецыяльных скрынях (capsula), а ў 1766 г. былі вырабленыя бляшаныя скрыні і для матэрыялаў Знешняга архіва. Адпаведным чынам і сістэма ўліку гэтых матэрыялаў мела сваю спецыфіку: для Ўнутранага архіву - capsula A, B, C; для Знешняга архіву - Kasten Nr. 18, 19, 20. Пасля няўдалай перашыфроўкі дакументаў былога Знешняга архіва ў канцы 50-х гадоў ХХ ст. (як Фонду 2) архівісты вярнуліся да ранейшай сістэмы ўліку дакументаў па скрынях [7, 50].

Распавядаючы пра гісторыю рыжскіх архіўных збораў, якія ў сваім сістэматызаваным выглядзе існуюць хутка ўжо амаль сем стагоддзяў, варта яшчэ акцэнтаваць увагу на паходжанні асобных складовых частак аддзелу Moscowitica - Ruthenica. Латвійскі даследчык Аляксандр Іваноў (Даўгаўпілскі Універсітэт) надае тут асаблівае значэнне рэестру Знешняга архіва, складзенаму ў XVII ст. протанатарыусам канцылярыі магістрата Ёганам Флінтам [7, 51; 6, 27]. У гэтым рэестры матэрыялы па адносінах з беларускімі і расійскімі землямі сканцэнтраваныя ў двух аддзелах - Ruthenica і Moscowitica [LVVA. Ф. 673. Воп. 1. Спр. 1482, 1483], у кожным з якіх вылучаныя групы дакументаў паводле відавога і тэматычнага прынцыпаў. У аддзеле Ruthenica былі прадстаўленыя наступныя групы: "старажытныя дагаворы" (з Полацкам, Смаленскам, Віцебскам, Вялікімі князямі Літоўскімі, пацвярджальныя акты ад 1229 па 1478 гг.), дакументы пра купцоў (1283-1636 гг.), пра вагавыя меры (1538-1614 гг.), прывілеі Полацку (1510-1606 гг.), дакументы пра полацкі (і віцебскі) гандаль (1403-1615 гг.) і гандаль праз Полацк (Via Polocen), скаргі купцоў (1412-1614 гг.) і г. д. У аддзеле Moscowitica вылучаныя групы дакументаў па гандлю з Псковам і Ноўгарадам, а таксама па зносінах з Масквою. Такім чынам, да аддзелу Ruthenica былі аднесеныя старажытнейшыя рускія акты ХІІІ-XIV ст., а таксама дакументы па зносінах з беларускімі гарадамі ВКЛ. У аддзеле Moscowitica сканцэнтраваліся матэрыялы пра адносіны Рыгі і Лівоніі з Ноўгарадам, Псковам і Расійскай дзяржавай. Адпаведна іншай з'яўляецца храналогія названага аддзела - большасць дакументаў тут адносілася да перыяду XVI ст. - 30-х гадоў XVII ст. Але ўжо ў XVII ст. аддзелы Ruthenica і Moscowitica практычна зліваюцца ў адзін і вопісы ды рэестры XVIII ст. іх болей не падзяляюць.

Трэба адзначыць, што ў комплексе Moscowitica- Ruthenica пераважаюць уваходныя дакументы. Як правіла, гэта арыгіналы. Але захаваліся таксама і сучасныя арыгіналам копіі найважнейшых актаў, вырабленыя ў канцылярыі Рыжскага магістрата. Некаторыя старарускія і старабеларускія акты былі перакладзеныя на нямецкую ці лацінскую мовы. Зыходныя дакументы прадстаўленыя канцэптамі (праектамі) ці запісамі пра адпраўку.

У сучасны момант аўтарам публікацыі рэалізуецца архівістычна-археаграфічная праграма па выяўленні віцебскіх матэрыялаў у архіўным комплексе Ruthenica і іх публікацыі [3; 4]. Найбольш старажытныя, XIII - XIV стст., матэрыялы гэтага з гэтага комплексу ўжо былі апублікаваныя. Плануецца новае выданне гэтых дакументаў, але ў дадзены момант асноўная ўвага звернутая на падрыхтоўку да выдання дакументаў XV - XVII стст., якія не былі раней апублікаваныя [2; 5].

Такім чынам, практычна ўсе вядомыя матэрыялы па гісторыі зносін Віцебска і Рыгі на працягу XIII-XVII стст. захаваліся менавіта сярод рыжскіх архівалій, вывучэнне і выданне якіх мае несумненны пазнавальна-эўрыстычны рэсурс для вывучэння гісторыі Віцебска і іншых падзвінскіх гарадоў Беларусі.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Боголюбова, Н.Д. О древнерусских памятниках XIII - XIV вв. Рижского городского архива / Н.Д.Боголюбова, Л.И.Таубенберг // Учёные записки Латвийского государственного университета им. П.Стучки. - Т. 36. - Филологические науки. Сборник кафедры русского языка. - Вып. 6. - Рига, 1960. - С. 7-22.

2. Віцебска-Рыжскія акты XIII-XVII ст.: Дагаворы і службовая карэспандэнцыя паміж органамі кіравання горада Віцебска і ганзейскага горада Рыгі (з былога комплекса Ruthenica Дзяржаўнага Гістарычнага Архіва Латвіі) / Падрыхтаваў Алег Дзярновіч; НАН Беларусі, Інстытут гісторыі. - Вып. І: Дакументы гаспадарча-гандлёвыя, XV-XVI ст. - Мінск: ATHENAEUM, 2005. - 88 с.

3. Дернович, О.И. MOSCOWITICA-RUTHENICA: Рижский архивный комплекс по истории Восточной и Центральной Европы XIII-XVII вв. / О.И.Дернович // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы. - Вып. 1. - Минск: Изд. центр БГУ, 2008. - С. 20-26.

4. Дзярновіч, А.І. Архіўны комплекс MOSCOWITICA-RUTHENICA (Дзяржаўны Гістарычны Архіў Латвіі) і яго важнасць для вывучэння гісторыі Беларусі / А.І.Дзярновіч // Сучасныя праблемы дакументазнаўства, архівазнаўства і археаграфіі: матэрыялы навук.-практ. канф., прысвеч. 85-годдзю Дзярж. архіўн. службы і 80-годдзю Нац. архіва Рэсп. Беларусь. (Мінск, 12 красавіка 2007 г.) / складальнікі В.С.Пазднякоў, П.П.Журкевіч. - Мінск: БелНДІДАС, 2007. - С. 168-174.

5. Дзярновіч, А.І. «Тубылец віцебскі»: новы дакумент з былога архіўнага комплекса MOSCOWITICA-RUTHENICA (Дзяржаўнага Гістарычнага Архіва Латвіі) / А. І. Дзярновіч // Беларускі археаграфічны штогоднік. - Вып. 8. - Мінск: БелНДІДАС, 2007. - С. 199-206.

6. Енш, Г. Из истории архивного дела в Латвии / Г.Енш. - Рига: Авотс, 1981. - 212 с.

7. Иванов, А.С. «Moscowitica-Ruthenica» в Латвийском Государственном Историческом архиве: история формирования комплекса, состав и введение в научный оборот / А. С. Иванов // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. - 2004. - № 3. - С. 47-54.

8. Макараў, М.Д. Ад пасада да магдэбургіі: прававое становішча насельніцтва местаў Беларускага Падзвіння ў XIV - першай палове XVII ст. / М.Д.Макараў. - Мінск: Энцыклапедыкс, 2008. - 248 с.

9. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. - Ф. 1751. - Воп. 1. - Спр. 3. Віцебскі земскі суд.

10. Полоцкие грамоты XIII - начала XVI вв. / сост. А.Л.Хорошкевич. - М.: Институт истории СССР АН СССР, 1977. - [Вып. I]. - 228 с.

11. Фонды Национального исторического архива Беларуси: справочник / сост. Г.Е.Акулович [и др.]. - Минск: БелНИИДАД, 2006. - 304 с.

12. Центральный государственный исторический архив БССР в Минске. Путеводитель / Глав. архивное управление при СМ БССР. - Минск: Полымя, 1974. - 336 с.

13. Центральный государственный исторический архив Латвийской ССР. Краткий справочник / Архивное управление при Совете Министров Латвийской ССР. - Рига:, 1980. - Ч. 1 (1220-1918). - 172 с.

14. Feuereisen, A. Über das baltische Archivwesen / A. Feuereisen // Arbeiten des Ersten Baltischen Historikertages zu Riga 1908. - Riga: Löffler, 1909. - S. 250-260.

15. Latvijas Valsts Vēstures Arhīvs / Дзяржаўны Гістарычны Архіў Латвіі (далей - LVVA). - Фонд 8. (Унутраны архіў Рыжскага магістрата, 1220-1878 гг.).

16. LVVA. - Ф. 8. - Воп. 1. - Спр. 59 (Register der Privilegien der Stadt Riga auf Befehl des Raths im J. 1507 angefertiegt).

17. LVVA. - Фонд 73. - Воп. 4. - Спр. 258 (Verzeichnis vom Jahr 1599 über die im Rigaschen Archiv vorhandeden, auf den russische Verkehr und den Nowgorden Hof bezüglichen aelteren Dokumente").

18. LVVA. - Фонд 214. - Воп. 6. - Спр. 114-116 (Калегія ландратаў Ліфляндыі).

19. LVVA. - Фонд 673. - Воп. 1. - Спр. 1482 (Капсула IV, 1228-1615, Ruthenica).

20. LVVA. - Фонд 673. - Воп. 1. - Спр. 1483 (Капсула М ІІІ, Moscowitica).

21. LVVA. - Фонд 673. - Воп. 4 (Знешні архіў Рыжскага магістрата, 1229-1708).

22. Verzeichnis der in dem Rigischen inneren Raths-Archiv bewahrten alteren Urkunden / [J. C. Berens]. - Beilage zu: Blatt zur Chronik von Riga mit angezeigten Urkunden. An den Grafen von Falckenstein. - Riga, 1780. - XVII, [20] p.


Дзярновіч Алег Іванавіч, кандыдат гістарычных навук, старшы навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі НАН Беларусі; дацэнт кафедры археалогіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін Магілёўскага дзяржаўнага універсітэта імя А.Куляшова. Галоўны рэдактар навуковага альманаха "METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага".



УДК 94(476). 044

Ольга Проценко (Гродно, Беларусь)

БЕЛОРУССКИЕ ГОРОДА В ОПИСАНИИ ЕВРОПЕЙСКИХ ПУТЕШЕСТВЕННИКОВ И ДИПЛОМАТОВ ХVI в.

В XVI в. через территорию современной Беларуси проезжают различные европейские миссии. В статье характеризуются представления европейцев-путешественников о белорусских землях и белорусских городах.


До ХV - ХVI вв., времени образования централизованного Русского государства, средневековая западная литература не имела сколько-нибудь ясного и цельного представления о восточно-славянских территориях. ХV - ХVI века - переломный этап в истории Европы. В это время менялась политическая карта материка, обострялась борьба государств за политическое лидерство. Русское государство в этот период приобретало новые очертания и новую силу. Если в предшествующий период Москва главным образом поддерживала дипломатические связи лишь с русскими землями: Новгородом, Псковом, а также с Великим княжеством Литовским и ордынскими ханствами, то в ХV и, особенно в ХVI в., в Россию, стремясь установить или возобновить с ней дипломатические и торговые отношения, все чаще начинают спешить различные европейские миссии. Запад искал контактов с Россией в связи с такими крупными явлениями как перемещение торговых путей и поиск новых рынков, противоборство Империи и папства, поиск новых и сильных союзников в борьбе с турками и пр.

Иностранцев: дипломатов, купцов и просто путешественников, отправлявшихся в восточно-славянские земли, интересовало на посещаемых территориях буквально все. Полученные в ходе поездок сведения они фиксировали в своих дневниках, путевых заметках, которые, после издания их на родине авторов, становились там широко известными. Поскольку, направляясь в «Московию», иностранцы проезжали и по белорусским землям, их путевые наблюдения, хотя зачастую односторонние и субъективные, весьма ценны для исследователей в Беларуси, и в первую очередь потому, что путешествующие с большой тщательностью фиксировали в своих сочинениях встречавшиеся им по пути населенные пункты.

В ХVI в. одно из первых описаний белорусских земель оставил Матвей Меховский (1457-1523), человек эпохи Возрождения: врач, географ, историк, польский хронист, автор «Трактата о двух Сарматиях» [ 1 ], опубликованного в 1517 г. Труд Меховского стал началом создания географии Восточной Европы. Матвей Меховский выделяет две Сарматии: одну, находящуюся в Европе, и другую - в Азии. В состав Сарматии европейской он включает территории, заселенные русинами, литовцами, москалями и другими народами, соседствующими с ними. В Сарматии азиатской, по Меховскому, проживали многочисленные племена татар. При этом Меховский вообще не видел собственными глазами описываемых им земель. Известия о белорусских землях, о Московском государстве Матвей Меховский получил от пленных, взятых в сражении под Оршей (1514) и привезенных затем в Краков.

Около 1590 г. Михалоном Литвиным было написано сочинение «О нравах татар, литовцев и московитян» [ 2 ]. Политический деятель середины ХУ1 в. Михалон Литвин занимался изучением истории Литвы и вручил свою рукопись великому князю Сигизмунду II Августу. От его книги сохранились лишь фрагменты, которые были опубликованы в Базеле в 1615 г. По одной из версий под именем Литвина скрывался Михаил Тишкевич, литовский шляхтич, в тридцатых годах ХVI в. посланный в Крым с дипломатическим поручением.

Наиболее крупной фигурой по сравнению с предшествующими путешественниками, писавшими о белорусских землях в ХVI в., был опытный австрийский дипломат Сигизмунд Герберштейн (1486-1566), более полувека находившийся на службе Габсбургского дома. Представители последнего, заинтересованные в упрочении связей с Русью, дважды - в 1517 и 1526 годах направляли туда Герберштейна в качестве посредника на переговорах великого князя Василия III с послами великого князя литовского и короля польского Сигизмунда I. Западные государи были заинтригованы упорно распространяемой русскими дипломатами молвой о Руси как последнем и незыблемом оплоте истинного христианства. Результатом двух поездок Герберштейна в Россию явились его «Записки о Московии». Как сообщал сам автор, в книге помещены не только описания «Русии», но и ее соседей, в частности, Великого княжества Литовского, в которое наряду с Литвой входили и белорусские земли. Его интересует не только политическая история Восточной Европы, но и экономика государств, которые он посещает, занятия населения и внешний вид городов, пути сообщения, в основном речные, быт и нравы и многое другое.

Термина «Белая Русь» Герберштейн не употребляет, называя все эти земли Литвой: «Ближе всего к Московии Литва. Я имею в виду здесь не одну (собственно литовскую) область, но и прилегающие к ней страны, которые разумеются под общим именем Литвы» [3, 185]. Одновременно территорию нынешней Беларуси Герберштейн именует «Руссия»: «Руссией владеют ныне три государя; большая ее часть принадлежит великому князю московскому, вторым является великий князь литовский, третьим - король польский, сейчас владеющий как Польшей, так и Литвой [3, 59].

Согласно сведениям зарубежных путешественников многие белорусские города располагались на естественных транспортных артериях - реках: «… Двина омывает Витебск и Полоцк» [3, 145]. Некоторые реки Герберштейн именует античными названиями: Борисфен - Днепр, Кронон - Неман и т.д. «Мозырь на р. Припять… от Мозыря же до Бобруйска тридцать миль. Поднимаясь далее через двадцать пять миль, прибудем в Могилев, на шесть миль от которого отстоит Орша. Названные города по Борисфену, расположенные все на его западном берегу, подвластны королю польскому… Город Борисов отстоит на двадцать две мили от Орши… Кронон течет мимо Гродно» [3; 189-187].

Описывая маршрут своего второго посольства (1526 г.), пролегавший также через белорусские земли, Герберштейн дает краткое описание некоторых встречавшихся ему городов: «…Брест … большой город с крепостью на реке Буге, в который впадает Муховец, Каменец, городок с каменной башней в деревянном замке… Новый Двор, Порозово, Волковыск … во все путешествие у нас не было гостиницы удобней здешней… Мосты, городок, расположенный на реке Неман; название свое он получил от моста, проложенного через Неман… Щучин … Василишки … Радунь … Зельва … Слоним …, а рядом мы видели Новогрудок, построенный великим Витовтом. Замок - пуст Кайданов, Минск, городок, отстоящий от Волковыска на тридцать пять миль; кроме того, начиная отсюда все реки впадают в Днепр, тогда как другие, проеханные нами, текут в Неман … По тамошним масштабам это большой город и замок …» [3; 2543 - 255]. Михалон Литвин также обращает внимание на то, что белорусские города расположены на крупных реках и это весьма способствует развитию в них торговли. Он говорит о том, что Борисфен связывает белорусские города Дубравно, Оршу, Могилев, Быхов, Рогачев, Речицу с Киевом и Причерноморьем [2; 50-51]. Реки были также и естественными рубежами. Многие иностранцы подчеркивали стратегическую выгоду расположения городов на реках. «Под самой крепостью Оршей, - отмечал Герберштейн, - протекал Днепр» [3; 18].

Интересные сведения по истории Беларуси сообщает Рейнгольд Гейденштейн. Его «Записки о Московской войне» посвящены событиям Ливонской войны. В сочинении освещается ее последний, третий, в целом удачный для Польши период - от вступления на польский престол Стефана Батория до подписания Ям-Запольского перемирия (1582). Значительное внимание уделено событиям на Полотчине. «Записки о Московской войне» были изданы в Кракове в 1584 г., когда Гейде6нштейн еще не имел той известности, какую он получил позднее.

Полагают, что Гейденштейн родился в 1556 г. По материнской линии он состоял в родстве с чисто польскими фамилиями. С самого раннего детства его воспитывали в строгом католическом духе. Гейденштейн получил блестящее по тем временам образование в Германии, Франции, Италии. По завершении учебы он поступил на службу к герцогу прусскому, у которого непродолжительное время пробыл в качестве секретаря. Неизвестно, как и почему, но Гейденштейн обратил на себя внимание знаменитого и образованного польского государственного деятеля Яна Замойского, который порекомендовал его Стефану Баторию. С 1582 г. по 1612 г. Гейденштейн состоял в штате у польских королей на должности секретаря. Это позволило ему много времени уделять историческим изысканиям, написав среди прочего и труд о «московской» (Ливонской) войне, в которой сам автор не принимал участия. В 1576 г. закончился период безвластия в Речи Посполитой: на королевский престол был избран Стефан Баторий. С этих событий Генденштейн и начинает свое повествование.

Прежде чем изложить план Батория по осаде Полоцка, Гейденштейн довольно подробно описывает город: «Полоцк состоял из двух крепостей, или замков … и из города Заполотья… Средняя крепость (или Верхний замок) … с юга … граничит с рекою Двиной, с севера и востока - с рекою Полотой и городом Заполотьем, с запада с крепостью Стрелецкою. Холм, на котором возвышается Верхний замок, со всех сторон обрывист и окружен повсюду весьма высоким валом и большими глубокими рвами … стены же и башни ее очень тверды и состоят из нескольких связанных между собой рядов из весьма крепкого дуба. Стрелецкая крепость, расположенная на меньшей возвышенности по направлению к западу, на холме, немного покатом с востока, соединялась коротким мостом с более высокой крепостью, так что образовался … трехугольник, одну сторону которого защищала Двина, другую … река Полота, а третью - рвы и башни [4; 54-55]. Полоцк, важнейший культурный, торговый и стратегический центр в белорусских землях, Матвей Меховский еще в 1517 г. характеризовал как «замок и большой город» [1; 108].

Рассказывая о ходе осады Полоцка, Гейденштейн высоко оценивает мужество и героизм защитников крепости, в том числе и местного населения. Он пишет, что ни дряхлые старики, ни женщины, ни даже дети не уклонялись от работ по восстановлению крепостных сооружений. Они подвергались постоянной опасности, принося своим защитникам в большом количестве воду и другие средства для тушения пламени. «Когда затем со всех сторон против крепости и ее башен направлены были выстрелы наших орудий, то произошло нечто, достойное удивления: многие решались спускаться на канатах за стены и лили воду, подаваемую им другими, свешиваясь с более высокого места, для того, чтобы потушить огонь, приближавшийся извне … всегда находились люди, подражавшие доблести предшественников в презрении смерти» [4; 60-61].

Вскоре при осаде Полоцка выявился еще целый ряд проблем. Одна из них - испорченные сильными дождями дороги, что делало невозможным подвоз необходимого для ведения войны. В течение почти трех недель полоцкий гарнизон и местное население вели героическую оборону. И только 30 августа 1678 г. крепость была сдана врагу. Богатства Полоцка, о которых так мечтали воины Батория, оказались мифическими. Найденная добыча, по словам Генденштейна, оказалась гораздо меньше, чем можно было ожидать. Ожидание богатой добычи было связано, по-видимому, с тем, что Полоцк был крупным торговым центром. Генденштейн пишет: «благосостояние Полоцка, благодаря выгодам от реки Двины, до того увеличилось, что богатством он превзошел столицу Литвы Вильну» [4; 50].

Автор не принимал непосредственного участия в войне, поэтому он ссылается только на документы и на сообщения свидетелей. Гейденштейн старался правдиво передать события, потому что, по его же словам, ошибки и вымысел противоречили бы знаниям очевидцев, участников войны. «Записки» являются для историков воистину бесценным источником по истории Ливонской войны, хотя, конечно, и требуют к себе критического отношения.

Папский посол иезуит Антонио Поссевино (1533-1611) приезжал в Россию в качестве посредника между Россией и Речью Посполитой для подготовки условий перемирия в Ливонской войне. Антонио Поссевино родился в Мантуе, в семье золотых дел мастера, духовное образование получил в Риме. В 1559 г. Поссевино вступает в орден иезуитов, а через десять лет, в 1569 г., приняв последний, четвертый обет ордена, вступает в Высший класс Общества Иисуса. С 1578 г. начинается его дипломатическая деятельность. Он официально назначается «апостольским легатом и викарием всех северных стран», включая Литву и Россию. При этом ему дается инструкция разузнать о положении дел в «Московии». Перед началом своей миссии Поссевино знакомится с доступными ему материалами о России, в том числе и с книгами Герберштейна.

В июне 1581 г. Поссевино прибывает в Вильно к польскому королю. Баторий сначала с неудовольствием принял посредничество иезуита, считая, что переговоры дадут «передышку московиту». Но Поссевино убедил Батория в том, что, заключив мир с Иваном IV, Баторий подготовит почву для объединения восточной церкви и будет способствовать распространению католичества в северных и восточных областях. Затем Поссевино встречается с Иваном IV и развивает бурную деятельность, председательствуя на встречах послов, обмениваясь письмами с русским царем, польским и шведским королями и пр. Не забывает он и о главной цели своей миссии - привлечь Ивана IV к антиосманской лиге и этим приблизить его к папскому двору, а затем постепенно обратить русского царя в католичество и подготовить почву для полного окатоличивания России. Результатом поездки Пассевино стали трактаты «Московия», «Ливония», записка о Московском посольстве и пр.

В отличие от многих авторов Поссевино выделяет белорусские земли на этнической карте Восточной Европы, называя их Белой Русью: «Дисна - крепость в Белой Руси» [5; 191]; «Белая Русь… которая принадлежала королю польскому» [5; 213]. Впрочем, иногда он говорит об этих территориях просто как о Руси: «Русь, находящаяся под властью польского народа» или «королевская Русь» [5; 39].

Все свои путевые впечатления папский посол излагает сквозь призму взглядов, направленных на окатоличивание православного (в том числе белорусского) населения. В соответствии с планами идеологического воздействия Пассевино советует как можно скорее принимать практические меры, в частности, основать иезуитские коллегии в Вильно или Полоцке: «… меньше трудностей для дела могли бы доставить семинарии прежде всего в Вильне или Полоцке» [5; 37]. Он отмечает многоконфессиональность населения: в «…Витебске … русские, лютеране, кальвинисты и католики совершают службы, каждый по своему обычаю» [5; 204]. Вероятно, в связи с планируемым окатоличиванием населения, Поссевино говорит о типографиях. Интересно, что кроме известной типографии князей Острожских, он упоминает также типографию в Слуцке [5; 39], что представляет собой уникальное известие, так как в других источниках нет упоминаний о Слуцкой типографии.

Знакомые ему города на белорусских землях Поссевино характеризует прежде всего как крепости. Вот что он отмечает в Полоцке: «… из бревен большая башня … которая несмотря на ожесточенный обстрел польскими ядрами почти не покосилась» [5; 45]. Или: «Дисна - крепость … отстроенная после падения Полоцка … у рек Двины и Десны» [5; 191]. Или: Витебск - «Крепость, расположенная на Двине … к ней примыкает город» [5; 204].

Почти два десятилетия - с 1573 по 1591 г. - находился в России по делам коммерческой и дипломатической службы Джером Горсей - типичный представитель английских деловых кругов ХVI столетия. Он оставил три самостоятельных сочинения о России и несколько писем о «русских делах», где сообщает важные сведения о политическом развитии русского государства в период царствования Ивана IV, Федора Ивановича и Бориса Годунова, торговле, внешней политике и пр. О жизни Джерома Горсея известно немного. Нет даже точных сведений о точной датировке его рождения и смерти. Происходил он из старинного дорсетширского рода. Семья была известна при дворе королевы Елизаветы.

О положении на белорусских землях Горсей сообщает немногое. Его многочисленные вояжи из Англии в Россию проходили по другим территориям. Однако известно, что в 1590 г. Горсей под чужим именем пробирается через польские земли в Смоленск, проезжая по белорусским землям.

Славянский язык Горсей считает «самым обильным и изящным языком в мире» и утверждает, что «С небольшими сокращениями и изменениями в произношении он близок польскому, литовскому и … языку всех соседних земель» [6; 50]. Совершенно очевидно, что речь идет о языке, которым пользуются на белорусских территориях. Как и Поссевино, Горсей выделяет Белую Русь как отдельную землю, причем весьма процветающую: «Белая Русь и Литва - земли с богатыми торговыми городами, изобилующими многими товарами: льном, пенькой, салом, ножами, зерном и множеством скота» [6; 51]. Об активной внешней торговле белорусских городов упоминал в свое время и Герберштейн, отмечая, что в Гданьск и Голландию население поставляет «мед, воск, поташ, смолу, лес для постройки судов, а также хлеб» [3; 187]. Горсей, вслед за Генденштейном говорит и об огромных богатствах Полоцка [6; 51].

Наряду с упоминанием уже сложившихся городов, путешественники были свидетелями рождения новых поселений. Герберштейн, например, видел «Шерешево, недавно выстроенный город в большом лесу» [3; 243]. Гейденштейн писал о возведении новых крепостей в Подвиньи: Дисны, Лепеля, Чашников [4; 50-52]. В конце же ХVI в. белорусские земли виделись английскому послу Горсею «страной со значительными городами» [6; 3]. По рассказам иностранцев самым распространенным строительным материалом в Белой Руси была древесина, однако в культовом и оборонном (замковом) зодчестве широкое распространение получил камень. Герберштейн, упоминая о Каменце, говорит о городе с «каменной башней в деревянном замке» [3; 243].

Многие иностранцы обратили внимание на сформировавшуюся структуру городов с двумя центрами - замком и собственно городом (посадом). Матвей Меховский писал о «замке и большом городе Полоцке» (1; 108). Герберштейн сообщал о «крепости с городом Гродно» [3; 221]. В таком же облике увидел Витебск Поссевино [5; 204].

В 1588 г. Россию посетил посланник королевы Елизаветы к русскому царю Федору Ивановичу Джильс Флетчер (1548-1611), оставивший краткие известия о белорусских землях в своем сочинении «О государстве русском», опубликованном в 1591 г. Английский дипломат и путешественник Флетчер в 1588-89 гг. был в России по делам английской торговой кампании и, в какой-то мере, являлся коллегой Джерома Горсея. Будучи знаком с Горсеем Флетчер узнал от него множество сведений, которые позднее использовал в своем трактате о России. Как и его предшественники, Флетчер пишет о Полоцке. Его, как негоцианта интересует то, что Полоцк имеет сухопутное сообщение и торговые связи со Смоленском [7; 14]. Собственно белорусские земли Флетчер называет Литвой и также, как и Герберштейн, считает, что границей между Московией и Литвой был Днепр [7; 9]. Белую же Сарматию или Русь он видит в районе Подвинья [7; 8], однако включает в нее наряду с собственно белорусским Подвиньем также области «к северу и со стороны Ливонии», считая главным городом Новгород Великий [7; 5].

Обращаясь к сочинениям иностранцев, проезжавших через белорусские земли в рассматриваемый нами период, следует учитывать то обстоятельство, что авторы многое перенимали друг от друга, повторяя чужие наблюдения и тиражируя чужие ошибки. К тому же, используемая в большинстве повествований традиционная дневниковая форма изложения, обуславливает и главный недостаток сочинений - краткость, схематичность, поверхностность описания. Далеко не всегда иностранные авторы, писавшие о Белой Руси, имели ясное представление о ее территории, Зачастую произвольно определяли рубежи белорусских земель, принадлежность их к тому или иному государству, подменяя порой даже название этнографической Беларуси понятиями «Польша», «Литва», «Руссия». Нельзя однако идентифицировать восприятие людей ХУ1 в. и нынешних. Тогда европейцы мало знали о землях на Востоке и каждую новую информацию принимали с интересом. Противоречивые представления иностранцев о месте Беларуси на карте Восточной Европы обуславливались так же сложной судьбой белорусских земель, оказавшихся в рассматриваемый период в составе разных государств - Литвы, Польши, России с территориями которых и отождествлялись земли Белой Руси. Зарубежные авторы в большинстве своем ориентировались на государственные границы, а не этнические рубежи между землями различных народностей. Несмотря на это изучение известий зарубежных авторов рассматриваемого периода о регионе имеет большое значение не только в силу содержащейся в них информации, но и потому, что показывает процесс формирования в европейских странах представлений о Беларуси.


Список источников и литературы

1. Меховский, М. Трактат о двух Сарматиях / М.Меховский. - М.-Л., 1936.

2. Литвин, М. О нравах татар, литовцев и московитян / М.Литвин // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. 1. - СПб., 1890.

3. Герберштейн, С. Записки о Московии / С.Герберштейн. - М., 1988.

4. Гейденштейн, Р. Записки о Московской войне (1578 - 1852) / Р.Гейденштейн. - СПб., 1889.

5. Поссевино, А. Исторические сочинения о России ХVI в. / А.Поссевино. - М., 1983.

6. Горсей, Д. Записки о России. ХVІ - начало ХVП в. / Д.Горсей. - М., 1990.

7. Флетчер, Д. О государстве русском / Д.Флетчер. - СПб., 1905.


Проценко Ольга Элиазаровна, кандидат исторических наук, доцент, доцент кафедры истории славянских государств Гродненского государственного университета имени Я.Купалы. Сфера научных интересов - проблемы истории и культуры западного региона Российской империи в ХІХ в.



УДК 94(476.6):930.2

Альбіна Семянчук (Гродна, Беларусь)
ГАРАДСКІЯ ХРОНІКІ І ЛЕТАПІСЫ БЕЛАРУСІ І ІХ КРЫНІЦАЗНАЎЧАЯ ВАРТАСЦЬ

Статья посвящена некоторым аспектам источниковедческого и историографического изучения так называемых городских летописей (хроник), которые создавались на территории ВКЛ в ХVІІ - ХVІІІ вв. Показано, что появление этого жанра исторической литературы на белорусских землях хронологически совпадает с возникновением аналогичных памятников на украинских землях Короны Польской, а также немецкоязычных городских историй на Шленску. Источниками информации для авторов хроник были местные архивы, устная традиция, а также сообщения польских хронистов - М.Стрейковского, М. и Е.Бельских, М.Кромера, П.Песецкого и др. Особенностью городских хроник является некритическое отношение их авторов к источникам, тенденция к их сокращению. Однако после тщательного источниковедческого анализа они могут служить для исторических реконструкций. С другой стороны, городские хроники демонстрируют уровень историографии ВКЛ ХVІІ - ХVІІІ вв.


Да так званых гарадскіх хронік і летапісаў беларускі даследчык М.М.Улашчык залічваў магілёўскую хроніку Т.Р.Сурты і Трубніцкіх, "Запіскі" ігумена Арэста, віцебскі летапіс Панцырнага і Аверкі, а таксама слуцкія летапісы і хронікі [1, с.173-237]. Невядома, па якой прычыне ў раздзел аб гарадскіх хроніках сваёй кнігі "Введение в изучение белорусско-литовского летописания" ён не ўключыў Баркулабаўскі летапіс [2, с.174-192], які тыпалагічна не адрозніваецца ад названых раней. Вышэй узгаданыя хронікі і летапісы паўставалі позна, у ХVІІ - ХVІІІ стст. Аўтарамі іх звычайна былі мяшчане адпаведных гарадоў. Так, магілёўскую гісторыю пачаў вывучаць Трафім Раманавіч Сурта, пасля працягвалі яе чатыры пакаленні роду Трубніцкіх, аб чым сведчыць назва: Kroynika. Ta хięga jm pana Alexandra Trubnickiego, spisana przez Jerzego Trubnickiego, reięta kancelariy mieskiey Mohilewskiey, w roku 1747 mca jula 30 dnia z roznych dzieiopiscow, częscio z swoiej pamięci w potomne czasy na pamięc co działo się w mieście Mohilewe y po roznych miastach, jakie jnkursiy, woyny i insze rzeczy. To wszystko niekłamliwie pisano, ale jak sama rzecz była. To przyszłemu wiekowi do wiadomości podano roku 1747 [3, с.239-282].

Археаграфічнае апісанне названых помнікаў зрабіў М.М.Улашчык у 32 і 35 тамах Полного собрания русских летописей. Магілёўская хроніка Сурты і Трубніцкіх налічвае 215 лістоў і знаходзіцца ў Расійскай Нацыянальнай Бібліятэцы ў Пецярбургу (Польск. F.IV.273). Зборнік, які прынята называць "Запіскі" ігумена Арэста, налічвае амаль тысячу старонак і знаходзіцца ў Рукапісным аддзеле Бібліятэкі Акадэміі Навук Літвы ў Вільне (F.19.323). Віцебскі летапіс Панцырнага і Аверкі, значна меншы па памерах (39 лістоў), знаходзіцца ў Аддзеле рукапісаў Расійскай Нацыянальнай Бібліятэкі ў Пецярбургу (Q.IV.105). Баркулабаўскі летапіс захоўваецца ў Аддзеле рукапісаў Дзяржаўнага гістарычнага музея ў Маскве (Синодальное собрание, № 790) і займае 137-174-ю старонкі рукапіснага зборніка, напісанага пераважна на старабеларускай мове. Нарэшце хроніка, назва якой гучыць як Z dyariusza miasta Słucka, змешчана ў Тэках Адама Нарушэвіча ў Бібліятэцы князёў Чартарыскіх у Кракаве (№ 148, л.529-534). М.М.Улашчык не слушна, на наш погляд, аб'ядноўвае з Дыярыюшам Слуцкі летапіс пачатку ХVІ ст., бо тыпалагічна яны належаць да розных эпох і да рознага тыпу гістарычнага пісьменства. Аб гэтых адрозненнях варта сказаць больш падрабязна.

Асноўнае адрозненне ранейшых хронік і летапісаў ад пазнейшых, якія паўставалі ў ХVІІ ст. палягае на тым, што крыніцамі так званых беларуска-літоўскіх летапісаў ХV - ХVІ стст. (тэрмін належыць М.М.Улашчыку) служылі ранейшыя летапісы і рукапісныя творы старажытнарускага паходжання з тэрыторыі ВКЛ, а крыніцамі для стварэння т.зв. гарадскіх летапісаў былі пераважна творы польскіх храністаў - Стрыйкоўскага, Бельскіх, Кромэра, Пясэцкага і г.д., а таксама мясцовыя архівы і вусная традыцыя. Іншымі словамі, для польскіх хронік крыніцамі былі раннія летапісы, а для летапісаў ХVІІ ст. - польскія хронікі. Як ні дзіўна, але летапісная традыцыя працягвалася на беларускіх і украінскіх землях да ХVІІІ ст. На Ўкраіне ў сярэдзіне ХVІІ ст. былі створаныя арыгінальны Густынскі летапіс (1620-я гг.), т.зв. Украінскі хранограф 1646 г.; на беларускіх землях ВКЛ - Хроніка Літоўская і Жмойтская. У іх аснове таксама ляжаць не толькі старажытнарускія рукапісныя крыніцы, але і друкаваныя польскія хронікі ХVІ ст.

Тыя наратыўныя крыніцы, якія мы называем гарадскімі хронікамі, ствараліся ў ХVІІ - ХVІІІ стст. не толькі ў Беларусі. Мясцовыя хронікі сталі папулярнымі ў ХVІІ ст. па ўсёй Еўропе. Так, львоўская хроніка Юзафа Барталамея Зімаровіча (1597 - 1677) пісалася ў 1634 - 1667 г. [4]. Львоў як значны цэнтр культуры і асветы Рэчы Паспалітай меў шматлікіх іншых гісторыкаў [5, с.90-91]. Значны тагачасны культурны цэнтр Рэчы Паспалітай - Замосце - меў сваіх гісторыкаў - Базыля Рудоміча (каля 1620-1672) і Яна Гольюша (1634-1694) [5, с. 91-92]. Зрэшты, многія іншыя ўкраінскія гарады мелі ўласных "летапісцаў" (Кіеў, Астрог, Пераяслаўль).

На беларускіх землях найбольш пашчасціла Магілёву. Той факт, што ў асноўных гарадскіх летапісах (Сурты і Трубніцкіх, Запісках ігумена Арэста, ў рэшце рэшт, Баркулабаўскім) апісваюцца падзеі, звязаныя з гэтым горадам, сведчыць аб яго выключным значэнні ў ХVІІ ст. у маштабах не толькі ВКЛ, але Рэчы Паспалітай у цэлым. Як ужо адзначалася, агульным для ўсіх гарадскіх хронік з'яўляецца тое, аўтары пісалі іх як "з сваёй памяці", так і "з розных дзеяпісцаў", не заўсёды падаючы крыніцу інфармацыі. Агульную прычыну напісання гарадскіх хронік, думаю, выказаў Аляксандр Трубніцкі, які наракаў, што А.Гвагнін за мала прысвяціў увагі Магілёву. Падобная ж "няўвага" знакамітых польскіх храністаў да Віцебска прымусіла ўзяцца за пяро Панцырнага і Аверку. У магілёўскай, і ў віцебскай хроніках можна знайсці спасылкі на Аляксандра Гвагніна, Мацея Стрыйкоўскага, Марціна Кромэра, Паўла Пясэцкага і іншых польскіх храністаў. Аднак спасылкі патрабуюць абавязковай пераправеркі. Напрыклад, ўрывак з віцебскай хронікі за 1660 г. дае ўяўленне аб спосабе нарацыі яе аўтараў: Przez zmarzło Wisłe tatarży z wodzem Magaiom y Celebuło, wpadszy do Sendomierża 40 zabili dominikanow z Sadockim, prżeorem. Roku 1660. Tego ż roku woł sie urodził o dwu głowach, o siedmiu nogach. W Szlonsku zas tego ż roku miedzy Odro y Nisso rżekami krwawy deszcz padał. Piszo dzieiopisowie Kromer, Bielskі [2, с. 202]. Блытаная інфармацыя аб нападзе татараў на Сандамір і забіцці манахаў-дамініканаў узята аўтарам невядома з якой крыніцы. Звестка пра вала з дзвюма галавамі і сям'ю нагамі, змешчаная тут жа, мае цалкам сярэднявечны характар, таксама як і наступная пра крывавы дождж на Шлёнску. А спроба надаць гэтай інфармацыі праўдападобны выгляд, спаслаўшыся на Кромэра і Бельскага, толькі заблытвала чытача, паколькі абодва гэтыя аўтары памерлі яшчэ ў апошняй чвэрці ХVІ ст., а іх творы не перавыдаваліся да другой паловы ХVІІІ ст. Калі ж абстрагавацца ад адназначна казачнай інфармацыі і пераправерыць спасылкі на шматлікіх польскіх храністаў, застануцца звесткі мясцовага паходжання, якія ўяўляюць для нас каштоўную, часта адзіную інфармацыю аб штодзённым жыцці Віцебска, Магілёва альбо Баркулабава і ваколіц.

Памылкай было б лічыць, што аўтары хронік кіраваліся ідэямі мясцовага сепаратызму альбо лакальнага патрыятызму. Польская мова і агульны кантэкст, у якім прадстаўлены падзеі рэгіянальнай гісторыі (ўся Рэч Паспалітая) не пакідаюць сумненняў, што аўтары імкнуцца ўтрываліць гісторыю роднага горада і яго ваколіц у агульнадзяржаўнай гістарыяграфіі Рэчы Паспалітай. Напрыклад, віцебская хроніка пачынаецца дзвюма найважнейшымі падзеямі: заснаваннем Віцебска княгіняй Вольгай і хрышчэннем у Гнезне польскага князя Мечыслава [2, с.193]. Трэба адзначыць, што тэндэнцыя стварэння лакальных гісторый была характэрна не толькі для Рэчы Паспалітай, але для Цэнтральна-Усходняй Еўропы ў цэлым. Вядома, у нас яна мела свае асаблівасці, сярод якіх можна адзначыць пэўны прымітывізм рэляцый, схільнасць для сярэднявечных форм, напрыклыд, гістарычнага анекдоту. У той жа час, скажам, ва Ўроцлаве падобны жанр гістарычнага пісьменства меў больш дасканалы характар, ім займаліся людзі, адукацыя якіх дазваляла выходзіць на больш высокую ступень навуковага аб'ектывізму. Маецца на ўвазе дзейнасць Самуэля Бэньяміна Клосэ (1730 - 1798), які напісаў шматтамовую працу Von Breslau. Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen [6]. Да канца жыцця ён заставаўся верным лакальнай гісторыі, што, дарэчы, было характэрна для тагачаснай нямецкай гістарыяграфіі. Абмежаванне Клосэ да пазнання мінулага свайго гораду і сваёй радзімы ў вузкім сэнсе слова вынікала з дэфініцыі істоты гістарычных даследаванняў. У яго перакананні, такія даследаванні павінны базавацца на як мага шырэйшай крыніцавай базе, якую кожны гісторык павінен самастойна прааналізаваць ад падстаў і пашыраць дагэтуль невядомымі альбо невыкарыстанымі дакументамі [6, с.292].

Калі прасачыць эвалюцыю магілёўскага летапісання, то стане зразумела, што да падобнай метадалогіі бліжэй не Сурта ці Трубніцкія, а ігумен Арэст (Ануфры Костка, ? - каля 1854 г.), духоўная асоба, які атрымаў адукацыю ў езуіцкіх вучэльнях і пакінуў 1000-старонную гісторыю Магілёва і ваколіц. Ягоная праца, на жаль, дагэтуль цалкам не апублікаваная [1, с.203-218]. Як нам падаецца, калі былі прадпрынятыя спробы яе публікацыі ў Археаграфічным зборніку дакументаў за 1867 і 1871 гг. [7], менавіта езуіцкая адукацыя і факт падтрымкі ім Напалеона ў вайне 1812 г. паслужылі перашкодай поўнага выдання ягоных Запісак. Для даследчыка важней за ўсё праца з арыгіналам, таму на сённяшні дзень адна з актуальных задач беларускага крыніцазнаўства - апублікаваць каласальны твор ігумена Арэста ў поўным аб'ёме. Храніст карыстаўся рознымі крыніцамі (пераважна хронікай Сурты і Трубніцкіх), аднак, далёка не заўсёды паведамляе якімі. У гэтым ён застаецца больш падобным да гістарыёграфаў ранейшых перыядаў, чым да С.Б.Клосэ ці сучасных яму выдатных гісторыкаў Ю.Нямцэвіча, А.Нарушэвіча, І.Даніловіча, І.Анацэвіча, Ю.Ярашэвіча. З Клосэ яго збліжае тэматыка даследаванняў, а менавіта рэгіянальная гісторыя, якой ён заставаўся верным усё жыццё. Па падліках даследчыкаў, толькі 5% працы Клосэ - гэта ягоныя ўласныя тэксты, астатнія - разнастайныя нататкі гістарычнага характару, запазычаныя з іншых крыніц [6, с. 294]. Падобным чынам выглядаюць і Запіскі ігумена Арэста.

Летапісы Магілёва і Віцебска адпавядаюць крытэрыям гістарычных даследаванняў, якія рабіліся ў Цэнтральна-Усходняй Еўропы, у тым ліку на нямецкіх землях. Так, у першым жа абзацы магілёўскай хронікі Трубніцкі дэкларуе свае "метадалагічныя" прынцыпы: як пчала збірае мёд з розных кветак, так і аўтар піша (1) з розных крыніц, годных даверу, а (2) часткова з уласнай памяці апошніх дзесяцігоддзяў, (3) згодна ўласнай канцэпцыі, нават калі яна каму-небудзь не падабаецца. Мэта: (1) каб тое, што напісана, з памяці не выйшла, (2) каб на будучыя часы прыдалася. Згодна названым прынцыпам, можна вылучыць звесткі, перапісаныя з арыгінальных рукапісаў з архіваў і прыватных збораў. Напрыклад, паведамленні аб бунтах у Магілёве ўзяты з "дэкрэту пад датай 1610-га году месяца юля 23-га дня ў актах магілёўскай майдэбурыі" [2, с. 240]. Храністаў вельмі цікавілі разнастайныя выпадкі, падзеі, якім яны самі былі сведкамі; а таксама гістарычныя асобы і іх лёс. Спектр праблем, якія яны разглядалі ў сваіх творах, вельмі шырокі. Тут мы знаходзім нататкі і выпіскі аб коштах тавараў, звычаях, эпідэміях, злоўжываннях і злачынствах. Гэта значыць гарадскія хронікі з'яўляюцца выдатнай крыніцай да папулярнай сёння гісторыі штодзённасці, а таксама гістарычнай псіхалогіі і антрапалогіі. Храналагічна інфармацыя ў гарадскіх хроніках тычыцца розных эпох, часам нават ХІІ - ХІІІ стст., але больш даставернай з'яўляецца інфармацыя ХVІІ - ХVІІІ стст. Напрыклад, калі С.Б.Клосэ мог знайсці ў гарадскіх кнігах Уроцлава інфармацыю з ХІІ - ХІІІ ст., то Трубніцкія альбо Панцырны і Аверка не мелі падобных крыніц інфармацыі для Магілёва і Віцебска. Таму яны запазычвалі звесткі з летапісаў (часцей з пасярэдніцтвам Стрыйкоўскага). Найбольш арыгінальная і разнастайная інфармацыя пачынаецца з канца ХVІ ст., бо ў гэты перыяд пачалі дзейнічаць канцылярыі магістратаў, рэгулярна паўставалі дакументы, да якіх аўтары маглі звярнуцца ў пошуках праўдзівай гісторыі сваіх гарадоў. Акрамя таго, памяць трох бліжэйшых пакаленняў (прыблізна 70 год) здольна ўтрымаць даставерную інфармацыю, таму ўспаміны саміх храністаў і іх продкаў таксама заслугоўваюць даверу. Інфармацыя, якая была важная для іх не заўсёды цікавіць сучаснага чалавека, альбо з нейкіх іншых меркаванняў яны не лічылі патрэбным занадта многа пісаць аб асобных падзеях, якія мелі працяг і значэнне ў наступныя эпохі. Aб такой падзеі, як паўстанне Вашчылы (1740 - 1744), Трубніцкі амаль не гаворыць, ўзгадвае толькі аб пахаванні правадыра ў Старадубе. У той жа час усе аўтары гарадскіх хронік у адзін голас сцвярджаюць, што казацкія войны канца ХVІ - першай паловы ХVІІ ст. наносілі вялікую шкоду беларускім гарадам.

На жаль, далёка не ўсе буйныя гарады Вялікага Княства Літоўскага мелі сваіх летапісцаў і дачакаліся асобнага летапісу. З тых гарадскіх хронік, якія захаваліся, найбольш каштоўнай крыніцай інфармацыі, бясспрэчна, з'яўляецца магілёўская хроніка Сурты і Трубніцкіх, а таксама створаныя на яе падставе Запіскі ігумена Арэста. Відаць, гэты факт прычыніўся да таго, што ў больш познія часы менавіта Магілёў апынуўся ў цэнтры ўвагі даследчыкаў беларускага гораду (З.Капыскі, І.Марзалюк, А.Грыцкевіч і інш.). Аднак гарадскія хронікі яшчэ далёка не вычарпаныя як гістарычныя крыніцы. На жаль, усе гарадскія хронікі Беларусі знаходзяцца па-за яе межамі, што ўскладняе правядзенне нават знешняй крытыкі крыніцы. Надзённай патрэбай з'яўляецца ўзнаўленне археаграфічнага даследавання ўсіх вядомых спісаў з мэтай выдання найбольш грунтоўных з іх. Пасля дакладнай унутранай крытыкі гэтыя крыніцы можна выкарыстоўваць для рэканструкцый лакальных падзей, гісторыі штодзённасці, ментальнасці і гістарычна-геаграфічных гарызонтаў жыхароў беларускага гораду ў ХVІІ - ХVІІІ стст.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Улащик, Н.Н. Введение в изучение белорусско-литовского летописания / Н.Н.Улащик - М., 1985

2. Полное собрание русских летописей. Т.32. Хроники: Литовская и жмойтская, и Быховца. Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного. - М., 1975.

3. Полное собрание русских летописей. Т.35. Летописи белорусско-литовские. - М., 1980.

4. Zimorowicz, J.B. Pisma do dziejów Lwowa odnoszace się / J.B. Zimorowicz. Wyd. K.J.Heck. - Lwów, 1899.

5. Вирський Д. Околиця Ренесансу: річпосполитська історіографія Украіни (ХVІ - середина ХVІІ ст.) / Д.Вирьский. - Киів, 2007.

6. Harc L. Jaka wartośc zródłowa maja XVIII-wieczne rękopisy Samuela Beniamina Klosego?/ L.Harc // Ad fontes. O naturze żródła historycznego. Pod.red. S.Rosika i P.Wiszewskiego. - Wrocław 2004. - S. 291-300.

7. Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. - Т.ІІ. - Вильна, 1867,

8. Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. - Т. V. - Вильна, 1871.


Альбіна Семянчук, кандыдат гістарычных навук (1997), дацэнт (2008), дацэнт кафедры беларускай культуры і рэгіянальнага турызму Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы. Сферы навуковых зацікаўленнасцяў - гістарыяграфія і крыніцазнаўства Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, летапісанне і хранікарства ХІІІ - ХVІІІ стст., сярэднявечная і новачасная культура Усходняй Еўропы. Аўтар больш 70 публікацый, у тым ліку вучэбнага дапаможніка "Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі" (Гродна, 2000).



УДК 9(476)

Юлія Блажэвіч (Гродна, Беларусь)
АДЛЮСТРАВАННЕ ПОБЫТУ ЖЫХАРОЎ ВІЦЕБСКА НА СТАРОНКАХ ВІЦЕБСКАГА ЛЕТАПІСУ

В статье рассматривается «Витебская летопись Панцирного и Аверки», которая является ценным источником по истории города Витебска. Освещаются те составляющие городской жизни второй половины XVI - начала XVII вв., которые были наиболее важными для авторов летописи: экономическая, религиозная, общественно-политическая; а также повседневный быт горожан.


Ва ўсёй шматвяковай гісторыі беларускага народа бадай найбольш цяжкімі і складанымі былі XVII - XVIII стст. Але ні адзін перыяд беларускага пісьменства, на думку В. Чамярыцкага, не можа пахваліцца такім багаццем і разнастайнасцю твораў гістарычнай прозы, як дадзены перыяд - эпоха барока. Асаблівасці жыцця беларускага народа гэтага часу абумовілі характар яго духоўнага развіцця, паспрыялі зменам у духоўных запатрабаваннях грамадства, светапоглядзе людзей, шмат у чым сталі іншымі ідэалы і жыццёвыя прынцыпы, маральныя нормы і эстэтычныя густы розных сацыяльных груп [5, c. 112]. Калі адны складалі мемуары, другія - хранографы, то трэція старанна занатоўвалі цікавыя падзеі, што датычылі блізкай ці далёкай мінуўшчыны свайго роднага горада ці краю. Таму здабыткі менавіта мясцовага летапісання з'яўляюцца бадай самымі значнымі і важкімі [1, c. 19]. Калі аўтары агульнадзяржаўных летапісаў, росквіт якіх прыпадае на XV - XVI стст., падзеі адлюстроўвалі, гледзячы на іх як бы здалёк, з высокіх грамадска-палітычных пазіцый, з агульна-дзяржаўных інтарэсаў, то аўтары ж мясцовых летапісаў самі знаходзіліся ў гушчы апісваемых імі падзей, блізка да людзей, якія жылі побач, да іх побыту. Гэта ўсё паўплывала на асаблівы і выключны характар такога феномену, як мясцовае летапісанне.

Мясцовыя летапісы - гэта творы, якія напісаны ў далёкім ад пануючых колаў асяроддзі. Яны праз прызму мясцовых падзей і інтарэсаў перадаюць падзеі еўрапейскага і сусветнага характару. Нягледзячы на правінцыйны іх характар, летапісы напісаны былі зусім не правінцыйна абмежаванымі і абыякавымі людзьмі, а людзьмі адукаванымі для свайго часу, якія імкнуліся адлюстраваць гісторыю свайго горада, ці яе частку. Такім творам з'яўляецца і Віцебскі летапіс [4, c. 230].

Нягледзячы на старажытнасць горада Віцебска і на тое, што ён працяглы час быў сталіцаю ўдзельнага княства, ніякіх прыкметаў вядзення летапісання да другой паловы XVII ст. не адзначалася. Толькі кароткія запісы Чарноўскіх, якія былі ўключаны ў Віцебскі летапіс, магчыма, былі зроблены ў першай палове XVII ст. Летапіс жа Панцырнага і Аверкі складаўся прыкладна з сярэдзіны XVII ст. і быў завершаны ў 1768 г. [4, c. 218].

Калі ацэньваць Віцебскі летапіс наогул ці параўноўваць яго з Магілёўскай хронікай, дык ён шмат у чым кампілятыўны, па форме нястройны і месцамі нелагічны. Разгорнутыя сюжэтныя апавяданні аб гістарычных падзеях адсутнічаюць, увесь матэрыял пададзены вельмі суха, з'яўляецца неапрацаваным і нелітаратурным. Але летапіс змяшчае тую ўнікальную інфармацыю, якой няма ні ў Магілёўскай хроніцы, ні ў іншых пісьмовых крыніцах XVII - XVIII стст. У першую чаргу - гэта звесткі з гісторыі самога горада ў дадзены час: сацыяльнага, гаспадарчага, рэлігійнага і паўсядзённага жыцця гараджан.

У цэнтры ўвагі аўтараў - мяшчан Панцырнага і Аверкі - знаходзіцца Віцебск. Хаця нямала звестак аўтар змяшчае аб тых падзеях, якія адбыліся далёка ад гэтага горада. Напрыклад аб тым, што папскі пасад быў перанесены з Рыма ў Авіньон, пра Калумба, пра Марціна Лютара, які "ўзяў новую веру". Але з 1562 года матэрыял летапісу ў асноўным прысвечаны падзеям Віцебска. Так, пад гэтым годам упамінаецца прыход у віцебскі край казака Шухалея, які "многа ліхога зрабіў для Польшчы і Белай Русі" [3, c. 194]. Віцебск і яго жыхары неаднойчы пакутавалі ад нашэсцяў казакоў, аб чым аўтар упамінае і пад 1602 годам: "У год 1602. Казакі з атаманам Дубінам за здраду віцебскіх мяшчан Віцебск выбілі". Аднак за жыхароў Віцебска ўступіўся кароль, і пад 1604 годам мы чытаем: "Акаваных Дубіну, атамана, і дванаццаць старшых прывялі да караля, а потым на Заручаўскіх Валатоўках трох з іх пасадзілі на палю жыўцом" [3, c. 194].

Не былі адлюстраваны ў іншых крыніцах і выступленні віцеблян у 1614 годзе ў Глазовічах, калі іх атрад быў пабіты "маскоўцамі". Але ў 1636 годзе віцеблянам удалося ўзяць рэванш: "У Кашэвічах віцебляне на чале з Клачкоўскім разбілі чатыры тысячы маскоўцаў, за гэта ім вернуты ўсе вольнасці і магдэбургія" [3, c. 195], якія былі адабраны ў горада ў 1623 годзе за забойства Язафата Кунцэвіча.

Віцебскі летапіс дапамагае лепш зразумець і агульную атмасферу эпохі барока, поўную рэзкіх кантрастаў і няўстойлівасці, скрытай і адкрытай сацыяльнай і рэлігійнай барацьбы і напружанасці. Так, пад 1700 годам змешчаны запіс аб тым, як жыхары Віцебска разбіраліся з яўрэямі, хаця за што, не сказана, але за нешта сур'ёзнае, бо ваявода вельмі жорстка хацеў іх пакараць: "Ваявода пан Крышпін хацеў двух яўрэяў павесіць, а ўсіх астатніх, аж да апошняга ў горадзе і на прадмесцях, загадаў мяшчанам пасекчы". На гэта мяшчане не згадзіліся, бо яўрэі былі вінаватыя ваяводзе вялікія грошы [3, c. 197].

Шмат увагі ў тым месцы летапіса, дзе размова ідзе менавіта пра Віцебск, удзелена Паўночнай вайне. Але падрабязна апісаны не самі ваенныя дзеянні, а менавіта тое, як вайна паўплывала на жыццё гараджан, яго эканамічнае становішча. У 1701 годзе гаворыцца аб тых эканамічных санкцыях, якія прадпрыняў кароль Аўгуст ІІ у адносінах да віцяблян. Спачатку гаворыцца аб тым, як камісар караля прыехаў у горад для спагнання даўгоў, якія меў горад перад Рыгай. Наступны запіс, датаваны маем гэтага ж года паведамляецца аб тым, што гэты ж камісар прыехаў другі раз, ужо з войскам, і знаходзіўся ў горадзе 14 дзён. Пры апісанні гэтых падзей аўтар адыходзіць ад характэрнага для яго сухога выкладу і так адлюстроўвае тое, што адбылося: "Вялікая была ад іх гораду шкода, жывадзёрства і свавольства. Многа выбраў даўгоў па віцебскіх купцах, што былі вінаватыя" [3, c. 197]. З-за гэтага кароль надаў гораду прывілеі, вызваліў яго ад усіх подацей, "даў свабоду гадоў на сем, каб нічога не плаціў у скарб яго каралеўскай міласці".

Даволі часта сустракаюцца звесткі аб тым, колькі жыхары Віцебска плацілі розных пабораў і паставак на карысць войскам Вялікага княства Літоўскага, а таксама і рускім. Гэта пры тым, што кароль Аўгуст ІІ вызваліў гараджан ад усіх подацей. Так за 1707 год сустракаецца 5 запісаў, якія гэта пацвярджаюць: "У чэрвені 40 казакоў узялі па паўтары бочкі жытняй мукі з дыма, а дзе выходзіла, то і больш", " Валахі гетмана Рыгора Агінскага прыбылі ў Віцебск. Узялі з горада 60 тысяч злотых гатовымі грашыма, а з архіепіскапскіх маёнткаў - 1120", "Прыслалі загад з Полацка, каб з кожнага дыма далі па паўтары бочкі жытняй мукі. Мусілі даць і адвезлі да Полацка", "Прыслалі з Менска загад, каб па Люблінскім тарыфе далі коней, з трох дымоў. Горад і мяшчане мусілі даць і адвезці да Менска, а шляхта і ваявода не далі нічога" і г. д. [3, c. 199].

Акрамя звестак пра падзеі, што адлюстроўваюць сацыяльныя, эканамічныя падзеі горада, Віцебскі летапіс адлюстроўвае тыповыя рысы тагачаснага чалавека, эмацыянальнага і рэлігійнага, але забабоннага і легкавернага. Аб гэтым сведчыць вялікая колькасць звестак, якія прысвечаны рэлігійнаму жыццю горада: змена епіскапаў, пабудова новых цэркваў, аздабленне старых. Вельмі кранула аўтара тое, што ў 1636 годзе новы мітрапаліт усёй Русі Сялява, які прыехаў на віцебскае епіскапства і загадаў пазнімаць з усіх цэркваў званы і пераплавіць іх у адзін і павесіць у Саборнай царкве. Напэўна, жыхары Віцебска аб гэтым доўга помнілі і абураліся, бо ў 1684 годзе "ягамосць, віцебскі падкаморнік Адам Кісель за свой кошт пераплавіў сялявінскі звон, які быў адліты з трох брацкіх званоў" [3, c. 195].

Вельмі часта аўтар успамінае пра пажары ў цэрквах. Увогуле пажары вельмі частая з'ява для тагачасных гарадоў. За стагоддзе ўзгадваецца восем буйных пажараў, калі гарэлі цэрквы, замкі, жылыя кварталы. У 1629 годзе згарэла Саборная царква, пад час чаго "згінула незлічоная колькасць сабранага скарбу: золата, серабра, жэмчугу і другіх каштоўнасцей". А ў 1680 годзе быў вельмі вялікі пажар "выгараў Віцебск, сам горад, чатыры царквы, ратуша і храмы" [3, c. 196].

Шмат звестак пра паводкі, буры, моцныя маразы. Асабліва шмат было іх з 1667 па 1700 гады. Усё гэта спрыяла на матэрыяльнае становішча гараджан. У 1686 годзе "была ў Віцебску ў Дзвіне вельмі вялікая вада, многа шкоды нарабіла віцеблянам, дамоў сто заліла і знесла". У 1695 годзе былі моцныя маразы, а ў 1696 годзе вялікая дарагавізна на збожжа, бочка жыта каштавала ў Віцебску па два талеры бітыя. Цяжкім быў і 1696 год, бо не было саннай дарогі, Дзвіна не замярзала цэлы год, не было ніякіх тавараў, бо ў мінулым годзе мароз пабіў усё збожжа [3, c. 196].

Адлюстраваннем таго, што тагачасныя гараджане былі вельмі баязлівымі перад сіламі прыроды, сведчыць наяўнасць у тэксце летапіса ўпамінанняў аб каметах і іншых небывалых рэчах, якія яны тлумачылі як папярэднікі новых няшчасцяў. У 1704 годзе, 26 сакавіка "былі бачны тры сонцы, тое, што было з правага боку, хутка знікла, а другое пазней". У ліпені з'явілася камета, якая "спачатку рухалася, а потым вісела ў небе" [3, c. 198].

У канцы твора аўтар пералічвае членаў магістрата, уключаючы войта, лентвойта, бурмістраў, райцаў і лаўнікаў, выбраных у 1657 годзе. А таксама спіс тых даўгоў, якія горад быў вінаваты; спіс ваявод, пачынаючы з 1516 года. Такая дакладная праца можа сведчыць аб вялікай ролі гарадскіх улад і аб іх аўтарытэце ў гараджан [3, c. 203 - 205].

Усе вышэй пералічаныя падзеі, звесткі былі значнымі для складальніка летапісу, бо яны адбываліся ў яго на вачах ці запісаны людзьмі, што жылі ў гэтым горадзе. Таму для даследавання гісторыі гарадоў Беларусі мясцовыя летапісы з'яўляюцца каштоўнай крыніцай. Але, на жаль, яны часта ігнаруюцца даследчыкамі і не выкарыстоўваюцца імі ў поўнай меры для адлюстравання гісторыі таго ці іншага горада, у якім вялося летапісанне. Тым не менш, менавіта дзякуючы мясцовым летапісам, мы можам меркаваць аб тым, што было важным для тагачаснага гараджаніна, што складала яго паўсядзённы побыт, як гістарычныя падзеі дзяржаўнага і сусветнага маштабу адбіваліся на жыцці простага чалавека, на фарміраванні яго светапогляду.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Беларускія летапісы і хронікі: Пер. са старажытнаруск., старабел. і польск. / уклад. У. Арлова. - Мінск: Беларускі кнігазбор, 1997. - 432 с.

2. Майхровіч, С.К. Нарыс гісторыі старажытнай беларускай літаратуры XIV - XVIII ст. / С. К. Майхровіч. - Мінск: Выш. школа, 1980. - 254 с.

3. Полное собрание русских летописей. - Т. 32 (Белорусско-литовские летописи). - М., 1975.

4. Улащик, Н.Н. Полное собрание русских летописей / Н.Н. Улащик. - М.: Наука, 1985. - 261 с.

5. Чамярыцкі, В.А. Мясцовае летапісанне Беларусі XVII - XVIII стст. / В.А.Чамярыцкі // Весці АН БССР (серыя грамадскіх навук), 1979. - С. 112 - 120.


Юлія Блажэвіч, магістрантка Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Я.Купалы. Даследуе тэму "Мясцовае летапісанне як этап развіцця гістарычнай думкі на Беларусі" (навуковы кіраўнік - кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры гісторыі Беларусі В.А. Белазаровіч).



УДК 930.2:94(476.6):272 - 546.2

Ганна Паўлоўская (Гродна, Беларусь)
ЗА КЛЯШТАРНЫМ МУРОМ. ХРОНІКІ ГАРАДЗЕНСКІХ МАНАСТЫРОЎ У ДАСЛЕДАВАННІ ГОРАДА
(ДРУГАЯ ПАЛОВА XVII - XVIII стст.)

Монастырские хроники - тексты, которые описывали историю и повседневную жизнь монастырей, - создавались в большинстве монастырей Речи Посполитой в XVII - XVIII вв. В связи с общей включенностью духовенства в общественную, политическую, культурную жизнь городов и государства хроники являются исключительно важным источником для изучения истории городов и Великого Княжества, почти неиспользованным в белорусской историографии. Через описание тематики хроник делается попытка довести информативную насыщенность и важность хроник как исторического источника для привлечения к нему внимания белорусских исследователей.


У пераважнай большасці кляштараў Вялікага Княства Літоўскага ствараліся хронікі - кнігі, у якіх адзначаліся падзеі, важныя для гісторыі кляштараў. Рукапісы складаліся на працягу доўгага часу многімі пакаленнямі манахаў. Акрамя здарэнняў, якія адбываліся ўнутры кляштараў, у іх апісваюцца факты і ідэі, звязаныя з горадам, дзяржавай, штодзённым жыццём, якое ішло за мурамі манастыра. Многія хронікі захаваліся да нашых дзён у ордэнскіх ці дзяржаўных архівах, аднак застаюцца па-за ўвагай гісторыкаў. На прыкладзе вядомых тэкстаў гарадзенскіх кляштарных хронік мы бы хацелі паказаць важнасць іх як крыніц для даследавання гісторыі гарадоў.

Самыя хронікі акрэсліваюць мэту свайго стварэння як апісанне заснавання рэзідэнцыі, адзначэнне ўсіх дабрачынцаў [1, л. 28], занатаванне "розных гісторый <...>, вартых ведання" ( <...> novellas seu historias <...> scitu dignas [1, л. 112v]). Такім чынам, мэтай было захаванне гісторыі кляштараў: ад іх пачаткаў да «сённяшняга дня», які змяняўся з цягам часу. Дадзеныя хронік маглі выкарыстоўвацца манастыром для складання справаздач, як матэрыял для будучых гістарычных прац, для абароны ўласных інтарэсаў пры з'яўленні спрэчных пытанняў. Таксама тэксты спрыялі фармаванню тоеснасці манахаў кляштара.

Адзінай агульнапрынятай формы хронік не існавала, яны маглі мець летапісны (гадавы) ці дзённікавы (падзённы) характар, маглі апісваць бягучыя падзеі (у сінхраніі) ці быць у рознай ступені рэтраспектыўнымі [8], маглі змяшчаць разгорнутыя вытрымкі з дакументаў ці іншых тэкстаў ці мець толькі сціслыя кароткія паведамленні.

Вядзенне хронік было часта абавязковым для кляштараў [2, с. XVI], што акрэслівалася пастановамі капітулаў.

Да гэтага часу кляштарныя хронікі Рэчы Паспалітай выкарыстоўваліся ў даследаваннях гісторыі манастыроў (напрыклад, [3; 4; 5; 6]). У вельмі абмежаванай ступені яны былі ўжываныя ў "свецкай" гісторыі: перад усім гісторыкамі мастацтва (напрыклад, [7]) ці адукацыі (напрыклад, [8]).

У сувязі са спецыфікай беларускай гістарыяграфіі савецкага перыяду, для якой гісторыя царквы выходзіла па-за сферу інтарэсаў, а каталіцкая царква разумелася як агрэсар [9], кляштарныя хронікі не выкарыстоўваліся ў гістарычнай навуцы БССР увогуле. Наступствам такога стаўлення з'яўляецца абмежаванае выкарыстанне хронік у сучаснай гістарыяграфіі.

Дадатковай праблемай для выкарыстання гэтых тэкстаў з'яўляецца факт, што хронікі каталіцкіх манастыроў ствараліся пераважна на лацінскай мове, вывучэнне якой у Беларускай ССР было абмежаваным [9].

Беларускім гісторыкам, якая абапірала сваё даследаванне на кляштарных (езуіцкіх) крыніцах, з'яўляецца Т. Блінова [8]. Некаторыя з гарадзенскіх хронік часткова выкарыстоўваліся ў працах па гісторыі маёмаснага стану горада [11; 12; 13], гісторыі мастацтва [7; 14].

Такім чынам, узровень выкарыстання манастырскіх хронік у сучаснай гістарычнай навуцы вельмі малы. На прыкладзе гарадзенскіх хронік паспрабуем давесці іх значнасць як гістарычных крыніц: паказаць разнастайнасць зместу хронік і важнасць змяшчаных у іх звестак для вывучэння розных аспектаў гісторыі горада.

Хронікі ці гісторыі ствараліся ва ўсіх каталіцкіх і уніяцкіх манастырах Гародні XVII - XVIII стст. Намі для дэталёвага аналізу былі абраныя некаторыя з гэтых хронік. Крытэрыямі выбаркі сталі:

- сінхроннасць ці нядоўгая часавая перспектыва ў апісанні падзей (мы аналізавалі ўласна хронікі (падзённыя ці гадавыя), а не гісторыі, якія ствараліся значна пазней апісваемых здарэнняў і з'яўляліся самыя вынікам даследчай працы манахаў-гісторыкаў [10]),

- заснаванасць на дакументах ці фактах і іх апісаннях, а не іншых гістарычных апрацаваннях (такім чынам, не разглядаліся хронікі, якія былі напісаныя на падставе іншых (аналізаваных) хронік [11]),

- перадача гісторыі ордэна як асноўная мэта стварэння хронікі [12].

У выніку для даследавання быў вылучаны комплекс шасці хронік, ствараемых у чатырох гарадзенскіх манастырах: кармелітаў босых [1], бернардзінцаў [20; 21; 22; 23], бернардзінак [20] і езуітаў [24].

У якасці хронікі езуітаў разглядаюцца справаздачы братоў у цэнтр ордэна ў Рыме: такая субстытуцыя магчымая з-за падобнасці зместу, летапіснага характару справаздач, падобнага характару аўтарства (аўтарам была прызначаная асоба з ліку манахаў, якая мела адпаведную адукацыю і высокую пазіцыю ў кляштары). Езуіцкія справаздачы маглі быць падставай для пісання асобнай ўнутранай хронікі кляштара, аднак для гарадзенскага манастыра такая хроніка не выяўлена.

Усе аналізаваныя хронікі не былі выдадзены друкам. Арыгіналы рукапісаў знаходзяцца ў кляштарных і дзяржаўных архівах Літвы, Польшчы, Італіі [13].

Тэкст напісаны пераважна на лацінскай мове (першая частка Хатняй гісторыі бернардзінцаў [22] у значнай меры польскамоўная).

Большая частка тэкстаў ананімныя. Аўтарскай з'яўляецца Храналогія Т. Дыганя (1588 - каля 1681) [20], прапаведніка, кусташа, спаведніка, гвардыяна розных кляштараў (у тым ліку гарадзенскага) літоўскай правінцыі бернардзінскага ордэна [25; 26; 27, т. 2, с. 71]. Паслядоўна пазначаюцца імёны манахаў, якія вядуць хроніку кармелітаў босых - прапаведнікаў, прыёраў кляштараў (гл. [28]). Можна меркаваць, што аўтарамі ўсіх хронік былі манахі, якія займалі высокую пазіцыю ў кляштары (пар. [8, с. 18; 29, с. і]), што сведчыць пра кампетэнтнасць аўтараў і ўплывала на смеласць у выказванні меркаванняў.

Хронікі з'яўляюцца крыніцамі высокай ступені даставернасці. Тэксты пісаліся для ўнутранага адрасата, што змяншае магчымую ступень свядомай маніпуляцыі фактамі. Аўтары звяртаюць увагу на падкрэсленне праўдзівасці прыводзімых звесткаў: часта яны падаюць спасылку на крыніцу інфармацыі (напрыклад, [1, л. 17v, 28v, 63, 84v, 87v; 22, л. 20, 49-50, 63-63v; 23, л. 79, 85v]), перадача няпэўных звесткаў паслядоўна адзначаецца (напрыклад, [1, л. 113, 113v; 22, л. 2v; 23, л. 81; 24, 43, л. 111]).

Пры параўнанні інфармацый хронік з іншымі крыніцамі не было выяўлена скажэнняў фактаў. Можна меркаваць, што аўтары імкнуліся да аб'ектывізму ў перадачы інфармацый. З іншага боку, належнасць аўтара і адрасатаў да адной групы пакідае месца для больш вольнага выражэння агульнапрынятых стэрэатыпаў, меркаванняў групы. З гэтага пункту гледжання хронікі з'яўляюцца добрым матэрыялам для даследавання ментальнасці духавенства Рэчы Паспалітай XVII - XVIII стст.

Тэматыка паведамленняў хронік вельмі разнастайная. Насычанасць свецкімі інфармацыямі сведчыць пра заангажаванасць манахаў і манастыроў у гарадское і дзяржаўнае жыццё, вынікае з існавання ўнутры гарадскіх супольнасцей: нават хронікі, скіраваныя на апісанне ўнутранага жыцця кляштараў [20; 21], змяшчаюць шмат звестак, важных для свецкай гісторыі. Найбольш звесткаў секулярнага характару прыводзіць Хроніка кармелітаў босых [1], становячыся падобнай да шляхецкай silva rerum [14] - рукапіснага збору занатовак, цытатаў, копій літаратурных тэкстаў, аповедаў, гісторый, які вёўся ў сармацкіх сем'ях на працягу пакаленняў. Таксама і ў хроніцы кармелітаў змяшчаюцца вытрымкі з газет з навінамі з усяго свету, прыводзяцца вершы, памфлеты, карысныя парады, нават форма запісаў хронікі адрозніваецца ад іншых.

Грамадска-палітычныя падзеі, якія апісваюцца ў хроніках, часамі былі звязаныя з дзейнасцю манастыроў непасрэдна: напрыклад, кляштары былі ўключаныя ў судовыя працэсы [20, с. 323-327], праводзяць набажэнствы на пачатак трыбуналаў, соймаў, соймікаў і г. д. [22, 23, passim], прымаюць у сваіх сценах высокапастаўленых ураднікаў [22, 23, passim; 24, 42, л. 15v; 24, 48, л. 54-54v]. Але ў хроніках таксама змяшчаецца мноства інфармацый пра падзеі выключна свецкія, якія не тычыліся непасрэдна кляштараў (напрыклад, апісанні аглядаў войскаў, праводзімых за горадам [22, л. 4, 10; 23, л. 16v]), ці нават не тычыліся Рэчы Паспалітай (напрыклад, апісанне канстытуцыі, прынятай у Францыі [23, л. 79], ці шматлікія навіны з усяго свету, змяшчаемыя ў хроніцы кармелітаў [1, passim]). Гэта сведчыць пра тое, што кляштары не толькі рэагавалі на падзеі, якія ангажавалі іх непасрэдна, але і сачылі за грамадска-палітычнай сітуацыяй у Рэчы Паспалітай і свеце.

Е. Клачкоўскі падкрэслівае агульную ўключанасць манаскіх ордэнаў у грамадска-палітычнае жыццё Рэчы Паспалітай [30, с. 621, 633, 646], нераздзельнасць ў прынцыпе грамадскай сферы ад духоўнай. Трэба памятаць, што сама ўлада біскупа ў Рэчы Паспалітай была ўладай палітычнай - сенатарскай - і біскуп прызначаўся ў дзяржаве каралём, атрымліваючы толькі зацвярджэнне і асвячэнне ад папскага прастола [31, с. 108-111]. Кожны сойм, соймік, трыбунал і г. д. пачынаўся і скончваўся ўрачыстай службай Божай, дзе гучала пропаведзь адпаведнай тэматыкі [22, 23, passim]. Падчас канвакацыйнага сойма 1764 г. з загаду віленскага біскупа адбываліся гарадскія працэсіі за мір у Бацькаўшчыне [22, л. 3]. Прыняцце Канстытуцыі 3 мая святкуецца ва ўсіх касцёлах [23, л. 63-63v, 76], у хроніцы цытуецца поўны тэкст прамовы Марціна Пачобута-Адляніцкага, якая гучала ў гадавіну канстытуцыі ў Віленскай акадэміі [23, л. 77v-78v].

У хроніках ёсць прыклады і няўдзелу свецкіх уладаў у прызначаных адмыслова для іх набажэнствах. Так, хроніка кармелітаў распавядае, што на ўрачыстую службу з нагоды заканчэння Галоўнага Трыбунала ВКЛ маршалак і суддзі "ob certas sibique notas occupationes <...> non adfuere ecclesiae" (з пэўных, вядомых толькі ім прычын, <...> не прыйшлі ў царкву [1, л. 113]) . У аўтарскім каментары адчуваецца асуджэнне такой пазіцыі.

Хронікі апісваюць асаблівую ўключанасць духоўных у грамадскае жыццё ў час палітычных крызісаў. Падчас войнаў праводзяцца набажэнствы ўдзячнасці за перамогу ці просьбы аб дапамозе [22, 23, passim]. Хронікі дакладна адзначаюць праходжанне войнаў і ўваходы варожых ці літоўскіх войскаў у горад [22, 23, passim], апісваюцца наступствы войнаў у горадзе [24, 49, л. 31v-34; 24, 50, л. 101v; 24, 51, л. 213-213v], прыводзяцца чуткі адносна таго, куды пайшлі войскі далей [22, л. 2v] ці як ідуць ваенныя дзеянні ў іншых мясцінах [1, л. 113, 113v].

Падзеі пачатку 1790-х гг., напярэдадні другога падзелу Рэчы Паспалітай, дакладна адзначаюцца на старонках Хатняй гісторыі бернардзінцаў. У кантэксце некаторых падзей дзеючай адзінкай выступае сам горад (магістрат), напрыклад, пры здачы горада варожым войскам [23, л. 80v], адрачэнні ад Канстытуцыі 3 мая [23, л. 80v-81], якая раней была прынятая тым жа магістратам [23, л. 76]. Іншай сацыяльнай групай, якая называецца як удзельнік гэтых падзей, з'яўляюцца габрэі [23, л. 80v]. Апісанні гэтых падзей разбудаваныя, аўтар выражае ўласнае стаўленне да рашэнняў горада ці дзяржавы, цытуе тэксты прамоваў, публіцыстычных твораў. Агульна тэксты хронік у моманты крызісаў эмацыйна-афарбаваныя, метафарычныя, выяўляюць стаўленне аўтараў да апісваемых падзей.

Тэкст хронік сведчыць пра тое, што манахі не з'яўляліся пасіўным сацыяльным элементам і не дзейнічалі толькі ў духоўнай сферы, а займалі актыўную грамадзянскую пазіцыю, мелі выдзеленую сферу ўплыву: праз пропаведзі, набажэнствы, асабістыя кантакты з ураднікамі і масамі грамадства. Важна памятаць пра тое, што доступ духавенства да прадстаўнікоў розных станаў быў часта большым, чым магнатаў ці палітычных груповак [30, с. 633].

Уключанасць кляштараў у гарадское жыццё дае разнастайны матэрыял да вывучэння ўзаемаадносінаў паміж горадам і манастырамі. На падставе дадзеных па іншым мясцовасцям вядома, што гэтыя адносіны не былі простымі і адназначнымі. З аднаго боку кляштары мелі высокі аўтарытэт у гарадах Рэчы Паспалітай, з іншага ж "захаваліся незлічоныя скаргі і нараканні мяшчан на кляштары і ордэны, якія ўсё ў большай ступені супернічалі, падобна габрэйскім кагалам, са старымі гарадскімі гмінамі ў сферы эканомікі" [30, с. 625]. Найбольш супярэчнасцяў выклікаў статус юрыдык, які мелі манастырскія землі. На ўзроўні сойма Рэчы Паспалітай прымаліся пастановы, якія абмяжоўвалі магчымасць перадачы зямель кляштарам: у 1635 г. прымаецца амартызацыйны закон, які забараняў перадачу касцёлам нерухомасці, за выключэннем стварэння фундацыі de nova radice ("ад падстаў") [32, с. 405-406].

Хронікі ўсіх кляштараў (за выключэннем гісторый езуітаў) вельмі падрабязна занатоўваюць звесткі па дараванні зямель і фундацыям ([1, л. 1, 3v-26v; 20, c. 315-327, 333-337; 21, л. 1-6]). У заснаванне ўсіх мужчынскіх манастыроў былі заангажаваныя прадстаўнікі гарадскіх уладаў: старасты ў выпадку кармелітаў босых і езуітаў, райца - бернардзінцаў. Выразна бачна, што манахі разумелі важнасць добрых адносінаў з уладамі на лакальным узроўні, захоўвалі дакументальныя пацверджанні наданняў на выпадак мажлівых спрэчак. Спрэчкі сапраўды мелі месца: найбольш важныя працэсы паміж горадам і манастырамі (у справе юрыдык) адбыліся ў другой палове XVIII ст. з ініцыятывы гарадскіх ўладаў (гл. [21, л. 36 - 65; 12, c. 103; 13, c. 41, 200 - 208]).

Хронікі адлюстроўваюць звязанасць гарадскога насельніцтва з жыццём кляштараў. Мяшчане стваралі брацтвы ў розных кляштарных касцёлах, актыўна ўдзельнічалі ў рэлігійных святах [1, 22, 23, passim], былі хаваныя ў тых жа касцёлах [1, 22, 23, passim], - у гэтым праяўляецца аўтарытэт кляштараў у горадзе.

Адначасова, манахі, хоць апекуюцца душамі гараджанаў, аднак не атаясамліваюць сябе з імі, што асабліва бачна ў крызісныя перыяды (напрыклад, у час захопу горада маскоўскім войскам у 1659 г. [24, 40, л. 290]). Прыналежнасць да вялікіх міжнацыянальных супольнасцяў, практыка служэння ў розных манастырскіх дамах, напэўна, уплывала на стварэнне больш выразнай манаскай, чым лакальнай, тоеснасці. У хроніцы кармелітаў выразна бачны клопат за іншыя манаскія рэзідэнцыі Вялікага Княства: пералічваюцца навіны з гэтых дамоў, падаюцца звесткі пра хваробы ці смерці асобных братоў [1, passim].

Спецыфіка крыніц - падзённых занатовак аб навакольных падзеях - дае шырокае поле для даследавання гісторыі штодзённага жыцця горада. Тэматыка падобных запісаў вельмі разнастайная. Тут прыводзяцца апісанні дзіўных, кур'ёзных здарэнняў: напрыклад, аптэкарскі служка памірае ад атручання выпарэннямі аднаго з лекаў у красавіку 1788 г. [1, л. 114] ці выпадак бацьказабойства з ініцыятывы маці [1, л. 115-115v], ці знаходжанне ў лесе каля Гародні двух «феральных людзей» - хлопчыкаў, якія раслі сярод мядзведзяў [21, л. 11v].

Даюцца звесткі па пажарах, якія часта нішчылі горад (напрыклад, [1, л. 47-47v, 108v, 113v, 119; 22, л. 13, 30v; 23, 41, л. 83-83v]). Звычайна пазначаецца адкуль пачаўся пажар, якую частку горада знішчыў, якія страты прынёс. Часамі апісваецца, які быў механізм тушэння пажараў: напрыклад, сіламі горада [23, л. 30v] ці пры дапамозе войска, якое было ў той час у ім [23, 50, л. 90].

Прыводзяцца дадзеныя пра голад, спёку ці мароз, апісваецца ўспрыняцце катаклізмаў гараджанамі, прыгадваюцца падобныя падзеі ў мінулым (напрыклад, [1, л. 29, 32v; 24, 40, л. 290; 24, 43, л. 111; 24, 47, л. 114v]).

Апісваюцца таксама эпідэміі ў горадзе, наваколлі і іншых гарадах Рэчы Паспалітай, якія краналі людзей (напрыклад, [1, л. 37, 114, 121; 24, 46, л. 37]) ці жывёл (напрыклад, [24, 49, л. 31; 24, 50, л. 102]). Часамі падаюцца спосабы прыгатавання лекаў ад пэўных хворасцяў [1, л. 65v], адзначаюцца як рэагаваў горад на сітуацыю эпідэміі.

Як з нагоды апісання бедстваў, так і іншых здарэнняў у хроніках адзначаюцца гукі, якія гучаць у горадзе: званы ў знак жалобы [22, л. 1v], пачатку сойміка [23, л. 71], супрацьпажарная трывога [23, л. 30v], залпы гарматаў у гонар розных урачыстасцяў [22, 23, passim].

Пры апісанні рэлігійных працэсій (пахавальных ці святочных) адзначаюцца маршруты, па якіх яны адбываліся [22, л. 10v, 27, 74], дзе мела месца сустрэча ці развітанне з высокапастаўленымі асобамі, калі тыя прыязджалі ў горад [23, л. 11]. Адзначаюцца месцы грамадскай улады: месцы правядзення соймікаў [22, 23, passim], месцы суду і выканання прысудаў [1, л. 41-41v, 47v-48; 22, л. 5; 23, л. 44, 54; 24, 50, л. 102]. Пры апісанні пажараў, працэсій, здарэнняў аўтарамі выдзяляюцца пэўныя кропкі ў горадзе, якія былі ключавымі з іх пункту гледжання - гэтыя факты могуць быць прадметам асобнага аналізу для выдзялення ключавых кропак, шляхоў, вузлоў у Гародні XVII-XVIII стст.

У хроніках дакладна адзначаюцца этапы будовы і аднаўленняў цэркваў і кляштараў ([1, л. 27, 28v-29, 30, 38v, 41v-42]). Езуіцкія гісторыі асобна адзначаюць працы па добраўпарадкаванню вуліц: брукоўку пляцаў унутры кляштарных сценаў і перад царквой ([24, 48, л. 56-56v; 24, 49, л. 31v; 24, 51, 271v]), аднаўленне і завешванне ратушнага гадзінніка на вежы касцёла ў 1725, пазнейшыя яго рамонты ў 1738, 1743 гг. ([24, 48, л. 52v-53; 24, 49, л. 171; 24, 50, л. 19v]).

Спосабы апісання розных асобаў у хронікаў выяўляе стаўленне аўтараў да прадстаўнікоў розных народаў ці сацыяльных груп. Аналіз падобных апісанняў, параўнанне з распаўсюджанымі ў той час стэрэатыпамі дазваляе вывучаць падобнасць светаўспрыняцця духавенства і іншых слаёў грамадства Рэчы Паспалітай пэўнага перыяду, змены ў ментальнасці на працягу стагоддзяў.

Асобна трэба выдзеліць апісанне жыцця горада ў час святаў. Тут у хроніках адлюстроўваюцца як рэлігійныя, так і свецкія ўрачыстасці, адзначаецца, як упрыгожваўся горад, якія знакамітасці ўдзельнічалі ў іх, які сцэнарый святаў быў звычайным [22, 23, passim]. Часамі святкаванне апісваецца вельмі падрабязна, з адзначэннем асаблівасцей удзелу розных грамадскіх груп. Напрыклад, пры апісанні ўрачыстасці каранацыі Станіслава Аўгуста пазначаецца, як была ўпрыгожана ратуша, касцёлы, колькі прагучала залпаў з гарматаў, дзе адбыліся ўрачыстыя пропаведзі, колькі свечак асвятляла "танцы" ў габрэйскай сінагозе [22, л. 4v].

Такім чынам, дадзеныя хронікі з'яўляюцца выдатнай крыніцай для даследавання гісторыі штодзённасці, культуры Гародні XVII-XVIII стст. і лакальнай гісторыі. У адрозненне ад падарожных занатовак ці дзённікаў, вядомых гістарыяграфіі, хронікі ствараліся самымі жыхарамі горада, пісаліся як у крытычныя ці ўрачыстыя, так і звычайныя часы, складаліся на працягу паўтараста год. Таму, на наш погляд, гэта адна з найлепшых крыніц для падобнага даследавання.

Асобную тэматычную групу прадстаўляюць копіі прававых дакументаў: фундацый, дарэнняў, прывілеяў. Гэта найбольш тычыцца бернардзінскай хронікі Т. Дыганя [20] і рукапісу Польскай акадэміі навук [21], які змяшчае тэксты судовых пастаноў XVIII ст.

У хроніках таксама цытуюцца папскія булы ці ордэнскія пастановы [1, л. 59-59v, 85-85v, 87v-91; 23, с. 49-50, 60], прамовы [23, л. 77v-78v], вершы [1, л. 72v, 77, 83, 105v; 23, л. 77, 79v, 80], памфлеты [1, л. 93v, 94, 94v - 95; 23, л. 72v], публіцыстычныя артыкулы [22, л. 20]. Гэта надае крыніцам характар silvae rerum, звязваючы кляштарную культуру з агульнашляхецкай сармацкай.

Прыведзеныя тэмы - толькі замалёўка пэўнай праблематыкі, якая раскрываецца ў хроніках. Тэксты нясуць значна больш інфармацыі адносна розных аспектаў жыцця горада, якое часта немагчыма раздзяліць на царкоўную і свецкую сферы.

Мноства звестак, якія прыводзяцца ў хроніках, змяшчаюць важныя інфармацыі па спрэчных ці нераспрацаваных у гістарыяграфіі пытаннях, іншыя пацвярджаюць ці абвяргаюць вядомыя пастулаты. Тэматычная разнастайнасць тэкстаў здзіўляе. Некаторыя тэмы закранутыя ў хроніках толькі ўскосна, але для даследчыкаў пэўнай праблематыкі нават згадкі пра нейкія факты могуць мець вялікае значэнне. Дакладнасць, падрабязнасць, насычанасць дробнымі інфармацыямі тэкстаў хронік узвышае іх інфарматыўную вартасць.

Пастаянства вядзення хронік, аднаўленне пасля перапынкаў, цытаванне ранейшых, часта незахаваных, крыніцаў з'яўляецца рысай агульнай для хронік усіх ордэнаў.

Асаблівую значнасць гэтым тэкстам надае іх паўсюднасць: яны складаліся ў пераважнай большасці кляштараў Рэчы Паспалітай, значыць існавала па некалькі хронік для ўсіх гарадоў і мястэчкаў Вялікага Княства, многія з якіх павінны захавацца ў дзяржаўных ці кляштарных архівах да нашых дзён.

З-за таго, што хронікі часамі адсылаліся ў архівы Правінцыі ёсць шанцы знайсці тэксты, створаныя да 1650 г., як гэта мела месца з гарадзенскімі бернардзінскімі хронікамі.

Акрамя самыя хронікі як літаратурныя тэксты могуць быць прадметам аналіза для гісторыкаў ментальнасці, антраполагаў для вывучэння ментальных схемаў і стэрэатыпаў іх аўтараў.

Такім чынам, важнасць хронік у іх інфармацыйнай насычанасці, высокай ступені даставернасці, паўсюднасці бытавання. Хронікі з'яўляюцца важнай крыніцай як для вывучэння гісторыі гарадоў, так і ментальнасці аўтараў - прадстаўнікоў духавенства Рэчы Паспалітай. Стварэнне тэкстаў на працягу доўгага ўрыўку часу дазваляе бачыць зрухі ў успрыняцці пэўных падзей, дынаміку развіцця нейкіх уяўленняў. Комплекснае вывучэнне кляштарных хронік можа даць шмат новага матэрыялу для вывучэння гісторыі канкрэтных гарадоў і іх жыхароў.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Хроніка кляштара Кармелітаў Босых у Гародні // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Віленскага універсітэта. - Фонд 3. - Спр. 2337. - 122 л.

2. Kroniki Bernardynów poznańskich / oprac. przez S. B. Tomczaka i J.Wiesiołowskiego. - Poznań: Wydawnictwo miejskie, 2002. - XXIII, [1], 452, [4] s.: ill.

3. Załęski, St. Jezuici w Polsce / St. Załęski. - T. IV, cz. III: Kolegia i domy założone w drugiej dobie rządów Zygmunta III i zarządów Władysława IV 1608 - 1648. - Kraków, 1905. - v, [2], 1025 - 1480 s.

4. Golichowski, N. Przed nową epoką. Materiały do historii oo. bernardynów w Polsce / N. Golichowski. - Kraków: Redakcja "Głosu św. Antoniego z Padwy", 1899. - 424 s.

5. Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych / red. ks. H. Eug. Wyczawskiego. - Kalwaria Zebrzydowska: Wydawnictwo Bernardynów "Calvarium", 1985. - 681 s.

6. Kachel, J. Bernardyni 1453-2003: kapłani i bracia zakonni prowincji polskich oraz kustodii św. Michała na Ukrainie: wydanie jubileuszowe / J. Kachel. - Warta: Klasztor Ojców Bernardynów w Warcie, 2004. - 6 cz.

7. Paszenda, J. Budowle jezuickie w Polsce XVI - XVIII w. / J. Paszenda. - T. 2. - Kraków: Wydawnictwo WAM, 2000. - 437 s.

8. Блинова, Т.Б. Иезуиты в Беларуси (Их роль в организации образования и просвещения) / Т.Б. Блинова. - Гродно: ГрГУ, 2002. - 425 с.

9. Мараш, Я.Н. Очерки истории экспансии католической церкви в Белоруссии XVIII века / Я.Н. Мараш. - Мінск: Вышэйшая школа, 1974. - 287, [1] с.

10. Фролов, Э.Д. Русская наука об античности: Историографические очерки / Э.Д.Фролов. - СПб: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 1999. - 544 с.

11. Гардзееў, Ю. Магдэбургская Гародня (сацыяльная тапаграфія і маёмасныя адносіны ў 16-18 ст.). - Гародня-Вроцлаў: Друкарня навуковая ПАН ім. С. Кульчынскага, 2008. - 383 с.

12. Gordziejew, J. Socjotopografia Grodna w XVIII wieku / J. Gordziejew. - Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002. - 341 s., tab.

13. Borowik, Prz. Jurydyki miasta Grodna w XV - XVIII wieku. Stanowy podział nieruchomości / Prz. Borowik. - Supraśl: Collegium Suprasliense, 2005. - 412 s.

14. Kuty, D.J. Etapy budowy pobernardyńskiego kościoła w Grodnie / D.J. Kuty // Sztuka ziem wschodnich Rzeczypospolitej XVI - XVIII w. / red. J. Lileyko // Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2000. - S. 393-436.

15. Niedzielski, A. Żywoty Braci Polaków Zakonu Pustelników S. Ojca Augustyna / A.Niedzielski // Архіў сталічнага горада Варшавы. - Архіў сталічнага горада Варшавы. - Збор рукапісаў. - Т. 3, 238. - S. 16-17.

16. Kulczynski, I. Inwentarz klasztoru bazylianskiego w Grodnie na Kołoży <...> / I.Kulczynski // Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. В 14 т. - Т. 9. - Вильно, 1870. - С. 412-454.

17. Conventus Grodnensis // Descriptiones nonnulorum monasteriorum Ordinis Minorum Observantum. // Архіў правінцыі бернардзінцаў у Кракаве (APBKr). - Фонд M. - Спр. 26. - С. 26-27, 55-56.

18. Planta conventus Grodnensis ad sanctam crucem inventam // Vinea electa <...> ex Minore Polonia <...> in novam S. Casimiri Provinciam erecta 1469-1772. // Архіў правінцыі бернардзінцаў у Кракаве. - Фонд L. - Спр. 15. - С. 93-107.

19. Dzieje kapitularne zakonnic świętej matki Brygitty konwentu grodzieńskiego / Oprac. M. Borkowska, K. Obremski. - Toruń, 2001. - 206, [1] s., ill.

20. Digon, Th. Conventus et guardianatus Grodnensis sub titulo s. Crucis inventionis // Chronologia Ordinis Fratrum Minorum de Observantia provinciae Minoris Poloniae et Magni Ducatis Lithuaniae / Th. Digon // Архіў правінцыі бернардзінцаў у Кракаве (APBKr). - Фонд M. - Спр. 25. - С. 315-332.

21. Kronika zakonu bernardynów grodzieńskich z lat 1677-1783 // Аддзел рукапісаў Навуковай бібліятэкі Польскай акадэміі ўменняў і Польскай акадэміі навук у Кракаве. - Спр. 369. - 257 л.

22. Historia domowa klasztoru Grodzieńskiego XX Bernardynów <...> od roku 1763 D. 2 Lipca zaczęta. - Księga I: 1763-1775. // Аддзел рукапісаў Нацыянальнай бібліятэкі РП. - Фонд, BOZ. - Спр. 1798. - Л. 86.

23. Historia domowa klasztoru Grodzieńskiego XX Bernardynów <...> od roku 1776 d. 1 Stycznia zaczęta. - Księga II: 1776-1792. // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Віленскага універсітэта. - Фонд 4. - Спр. А-391. - 85 л.

24. Анналы і гісторыі езуітаў // Рымскі архіў Таварыства Ісуса. - Фонд Lithuanica.

25. Kantak, K. Dygoń Tomasz // Polski słownik biograficzny. - T. 6. - Kraków: PAU, 1948. - S. 53.

26. Wyczawski, H.Eug. Dygoń Tomasz // Słownik polskich pisarzy franciszkańskich / pod red. H.Eug. Wyczawskiego. - Warszawa: Archiwum Prowincji OO. Bernardynów, 1981. - S. 121.

27. Kachel, J. Bernardyni 1453-2003: kapłani i bracia zakonni prowincji polskich oraz kustodii św. Michała na Ukrainie: wydanie jubileuszowe / J. Kachel. - Warta: Klasztor Ojców Bernardynów w Warcie, 2004. - 6 cz.

28. Паўлоўская, Г. Хроніка кляштара кармелітаў босых гаспадарскага места Гародні як silva rerum conventus grodnensis / Г. Паўлоўская // Веснiк Гродзенскага дзяржаунага унiверсiтэта iмя Янкi Купалы. - Серыя 1: Гiсторыя, фiласофiя, палiталогiя, сацыялогiя. - №1 (76), 2009. - Гродна, 2009. - С. 35-40.

29. Kronika Jezuitów poznańskich (młodsza). - T. 1: 1570-1653. / Opr. przez L. Grzebienia, J. Wiesiołowskiego. - Poznań: Wydawnictwo miejskie, 2004. - X, [2], 552 s.

30. Kłoczowski, J. Zakony męskie w Polsce w XVI-XVIII wieku / J. Kłoczowski // Kościół w Polsce. - T. 2: Wieki XVI-XVIII / W. Müller [et al.]. - Kraków: Znak, 1969. - S. 485 - 730.

31. Müller, W. Diecezje w okresie potrydneckim / W. Müller // Kościół w Polsce. - T. 2: Wieki XVI - XVIII / W. Müller [et al.]. - Kraków: Znak, 1969. - S. 57 - 258.

32. Volumina legum: przedruk zbioru praw staraniem XX. Pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, wydanego: 9 T. - Petersburg, 1859-1860; Kraków, 1889. - T. 3: ab anno 1609 ad annum 1640 acta Reipublicae continens. - 1859. - 472, XV s., err.


Паўлоўская Ганна Генрыхаўна, выпускніца аспірантуры Інстытута гісторыі Акадэміі навук Беларусі, аддзелу гісторыі Беларусі сярэднявечча і пачатку Новага часу. Навуковы кіраўнік - доктар гіст. навук Г.Я. Галенчанка. Даследуе тэму: "Гарадзенскія кляштарныя хронікі як крыніца для вывучэння гісторыі горада (другая палова XVII - XVIII стст.)"



УДК 929.6: 947.6

Аляксей Шаланда (Мінск, Беларусь)
КРЫНІЦЫ ПА ГЕРАЛЬДЫЦЫ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ Ў ФОНДАХ ГАРАДЗЕНСКАГА ГІСТОРЫКА-АРХЕАЛАГІЧНАГА МУЗЕЯ *

В статье сообщается о геральдическо-сфрагистических материалах Гродненского историко-археологического музея, которые касаются таких городов ВКЛ, как Перевалка, Новый Двор, Городня, Крынки, Пружаны, Порозово и Сувалки. Некоторые из них являются малоизвестными и неизвестными для специалистов, их изучение позволит уточнить и дополнить выводы исследователей городской геральдики ВКЛ и Беларуси.


Сярод багатых калекцый старажытнасцяў, якія захоўваюцца ў фондах Гарадзенскага гісторыка-археалагічнага музея (ГДГАМ), важнае значэнне маюць рэдкія сфрагістычныя помнікі, звязаныя з гарадской геральдыкай Беларусі і Літвы. Вялікая заслуга ў іх захаванні належыць першаму дырэктару музея Юзафу Ядкоўскаму (1920-1936 г.), які сам сур'ёзна цікавіўся гербамі магдэбургскіх гарадоў ВКЛ, прысвяціўшы адную са сваіх прац гербу Горадні [1].

Увесь комплекс сабраных ім крыніц можна падзяліць на дзве групы: выяўленчыя і пісьмовыя. Да першых адносяцца выявы гербаў гарадоў ВКЛ на малюнках, гравюрах і пячатках, як на штэмпелях, так і на іх адбітках на розным матэрыяле. Да другой групы адносяцца апісанні гарадскіх гербаў у прывілеях на Магдэбургскае права гарадам ВКЛ. У сваю чаргу згаданыя крыніцы захаваліся як у арыгінале, так і копіях, зробленых Ю. Ядкоўскім, магчыма, для музейнай экспазіцыі. Ты не менш, навуковая вартасць апошніх таксама вялікая, бо копіі рабіліся з арыгіналаў, лёс якіх сёння невядомы.

Да найбольш каштоўных помнікаў па геральдыцы гарадоў ВКЛ, што захоўваюцца ў ГДГАМ, адносіцца аўтэнтычны прывілей на Магдэбурскае права мястэчку Перавалка ў Гарадзенскім павеце ад 24 лютага 1792 г., з апісаннем і каляровым малюнкам герба: " herb taki nadajemy, jaki się tu odmalowany widzieć daje, to jest świętego Michała".

№ 1: Герб Перавалкаў з прывілея на Магдэбургскае права, 1792 г.

Месца захавання: Стары замак, экспазіцыя, зала № 2, стэнд " Магдэбургскае права", № 3, Кніга паступлення (КП) б/н, арк. 3.

Апісанне: каляровы малюнак, захаванасць добрая, 1792 г.

Герб: у круглым полі ружова-залатога колеру Арханёл Міхаіл у зброі і чырвоным плашчы з залатым круглым шчытом у левай руцэ і чырвоным прамяністым мячом - у правай топча нагамі чорнага чорта, які ляжыць і гарыць у чырвоным полымі.

Друк: публікуецца ўпершыню. Ранейшыя публікацыі герба Перавалкаў Анатолем Цітовым і літоўскім геральдыстам Эдмундасам Рымшай рабіліся імі на падставе іншых крыніц [2, c.221; 3, р.75, № 28; 4, s.836; 8, с.172].

Да рэдкіх аўтэнтычных помнікаў сфрагістыкі адносіцца штэмпель або матрыца пячаткі магдэбургскага мястэчка Новы Двор у Ваўкавыскім павеце, якая датуецца 1792 г. Як пісаў Ю. Ядкоўскі, у гарадзенскі музей пячатку Новага Двара (" tłok pieczętny owalny ") перадаў у 1923 г. наваградскі староста Юзаф Елінэк [5, s. 31].

№ 2: Штэмпель пячаткі з гербавай выявай Новага Двара, 1792 г.

Месца захавання: фонды, калекцыя штэмпеляў пячатак, КП № 24335.

Апісанне: пячатка-штэмпель, форма авальная, 46×52 мм, медная, з драўлянай ручкай 60 мм, захаванасць добрая, маюцца нязначныя вокіслы медзі, 1792 г.

Герб: у цэнтры ў полі пячаткі стаіць збройны Арханёл Міхаіл, які правай рукой абапіраецца на меч, у левай трымае вагі, пад нагамі ў яго ляжыць пераможаны д'ябал (чорт).

Надпіс: у атоку пячаткі, на польскай і лацінскай мове, падзелены лінейнымі абадкамі на дзве часткі: "+ PIECZĘC · SĄDU · ORDYNAR[Y]INEGO · PRIMAE · INSTANTIAE · MIASTA · R[ZECZY]P[OSPOLI]TT[EY]." і ніжэй - працяг: "+ NOWY · DWOR · w · P[OWIECIE] · W[OŁKOWYSKIM] · DO · WYDZIALU · GROD[ZIEŃSKIEGO]: NALEZAC[EGO]: R[OKU]: 1792". Па краю пячаткі лінейны абадок.

Друк: [2, с. 274; 4, s. 751; 6, с. 34-35; 7, с. 219-220]. А.Цітоў памыліў ваўкавыскі Новы Двор з Новым Дваром у Гарадзенскім павеце, не звярнуўшы ўвагі на тое, што іх гербавыя выявы значна адрозніваліся. Э. Рымша не ведаючы нашых ранейшых публікацый, дзе дакладна ідэнтыфікуецца пададзеная вышэй пячатка, меў сумневы наконт наяўнасці Магдэбургскага права ў ваўкавыскага Новага Двара [4, s. 750]. Сёння ўсе сумненні можна ўжо адкінуць [7, с. 220].

Найбольш шматлікую групу сфрагістычна-геральдычных крыніц у ГДГАМ складаюць адбіткі гарадскіх пячатак на дакументах, якія выходзілі з канцылярый магдэбургскіх гарадоў. Так, у калекцыі рукапісаў захаваўся самы старажытны з вядомых сёння даследчыкам выпіс з кніг лаўнічых магдэбургскай Горадні, які датуецца 1575 г. (дзень " feria sexta pridiae festi Sanctae Heduijs"). Каштоўнасць яго ў тым, што ён быў замацаваны гарадзенскай лаўнічай пячаткай, якая была выраблена, як вынікае з легенды ў 1565 г.

№ 3: Гербавая лаўнічая пячатка Горадні, 1575 г.

Месца захавання: фонды, калекцыя рукапісаў, КП б/н, арк.2 адв.

Апісанне: адбітак пячаткі, прамакутная кустодзея, Ø 32 мм, захаванасць добрая.

Герб: у цэнтры пячаткі на картушы праз плецяную гародню, абвітую лісцямі, пераскоквае алень з крыжам паміж рагамі, картуш увеньчаны ліліяй.

Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове: "* SCABIИОROM 1565 * GRODEИ [SIG]ILLVM".

Друк: [1, s.37; 2, с.149; 4, s.424; 8, с.96; 9, с.203, № VІІ/1].

Сярод рукапісаў захоўваюцца таксама два выпісы з кніг гайнага суду магдэбургскага мястэчка Крынкі Гарадзенскага павета, з адбіткамі адной і той жа пячаткі. Толькі адзін з дакументаў датуецца 1573 г. (дзень - пятніца па Святой Агнешцы), а другі - 8 чэрвеня 1640 г. Падобная з'ява сведчыць, што штэмпель пячаткі ў жыхароў Крынак выкарыстоўваўся даволі працяглы час.

№ 4: Гарадская гербавая пячатка Крынак, 1573 г.

Месца захавання: фонды, калекцыя рукапісаў, КП № 15129, арк.1.

Апісанне: адбітак пячаткі, прамакутная кустодзея, Ø 27 мм, захаванасць добрая, 1573 г.

Герб: у цэнтры пячаткі на картушы выява ўзнятага льва.

Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове "* SI[GIL]LVM * CI[V]ITATIS * KRINENSIS * INR[I]"

Друк: [10, s. 249; 11, с. 10]. Дзіўна, што Э.Рымша не заўважыў легенду ў атоку пячаткі, хаця і ведаў нашу публікацыю [4, s. 576].

№ 5: Гарадская гербавая пячатка Крынак, 1640 г.

Месца захавання: фонды, калекцыя рукапісаў, КП № 9216, арк.1 адв.

Апісанне: адбітак пячаткі, выразаная ў аркушы кустодзея, Ø 27 мм, захаванасць кепская, 1640 г.

Герб: у цэнтры пячаткі на картушы зацертая выява ўзнятага льва.

Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове, чытаецца часткова "* SI[GIL]LVM [CIVITATIS] [KRIN]ENSIS * INR[І]".

Друк: [2, с.177; 4, s.575]. Калі А.Цітоў ведаў толькі неякасны адбітак пячаткі Крынак на дакуменце з 1640 г. і на яе падставе зрабіў памылковую рэканструкцыю крынкаўскага гарадскога герба, то Э. Рымша ведаў і пячатку з акта 1573 г., але чамусьці не звярнуў на яе ніякай увагі. Таму яшчэ раз выпраўляем тут памылку, якую ён паўтарыў услед за А.Цітовым - леў у гербе Крынак стаіць на дзвух задніх лапах, а не на чатырох [4, s. 576].

№ 6: Гарадская гербавая пячатка Пружанаў, 1734 г.

Вельмі важным для вывучэння гарадскога герба Пружанаў (Берасцейскі павет) з'яўляецца "Выпіс з кнігі Магдэбургскага места ЯКМ Пружанскага " ад 10 ліпеня 1734 г. з прыкладзенай да яго гербавай пячаткай:

Месца захавання: фонды, калекцыя рукапісаў, КП № 8605, арк. 1 адв.

Апісанне: адбітак пячаткі, прамакутная кустодзея, Ø 27 мм, захаванасць добрая, 1734 г.

Герб: у цэнтры пячаткі на тарчы звіты вуж у трохпялёсткавай кароне, з пашчы якога выходзіць палова дзіцяці.

Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове: "٭ SIGIL[LVM] ٭ CIVITATIS ٭ PRVZANENSIS"

Друк: [12, с. 36]. Важнасць гэтага адбітку пячаткі заключаецца ў тым, што ён дазваляе сцьвярджаць наяўнасць на галаве вужа такога элемента, як карона, бо апошняя не была відочная ні А.Цітову, ні Э.Рымшы [2, с. 71; 4, s. 829; 8, с. 170; 9, с. 226, № ХХVІІ/1].

Унікальнай у фондах ГДГАМ з'яўляецца калекцыя адбіткаў пячатак, якую зрабіў у свой час у Маскве ў былым Румянцаўскім музеі Ю.Ядкоўскі. Унікальнасць яе ў тым, што адбіткі рабіліся ім матрыцамі пячатак, месца захоўвання якіх сёння невядомае. Асабліва пашанцавала ў гэтым сэнсе гербавай пячатцы магістрата Крынак, якая датуецца 1791 г. Яна захавалася ў адбітку на сургучы і ў адлітай з гіпсу форме:

№ 7: Гербавая пячатка магістрата Крынак, 1791 г.

Месца захавання: фонды, калекцыя адбіткаў пячатак, КП № 8241.

Апісанне: адбітак пячаткі на чырвоным сургучы, 45×50 мм, захаванасць добрая, 1791 г.

Герб: у цэнтры пячаткі на нямецкай тарчы выява ўзнятага на заднія лапы льва, які ідзе па зямлі, над тарчай тры каласы з лісцем, вакол тарчы вянок.

Надпіс: у атоку пячаткі, на польскай мове, у два радкі: "+ PIECZEC . MAGISTRATU . MIASTA . KRYNEK . DOWYDZIALU // + GRODZIENSKIEGO . NALEZĄCEGO . ROKU . 1791".

Друк: [2, с.270; 4, s.576; 11, с.10-11]. Э.Рымша выправіў у нашай публікацыі памылку ў легендзе - вярнуў на месца прапушчанае намі слова "MIASTA" [4, s.577].

Да рэдкіх помнікаў гарадской геральдыкі і сфрагістыкі ВКЛ адносіцца і адбітак гербавай пячаткі магдэбургскага мястэчка Поразава Ваўкавыскага павета, якая датуецца 1720 г. Ю. Ядкоўскі зрабіў яго аўтэнтычным штэмпелем, які без сумнення трымаў у сваіх руках. Дзе ён захоўваецца сёння і ці захаваўся навогул - невядома.

№ 8: Гарадская гербавая пячатка Поразава, 1720 г.

Месца захавання: фонды, калекцыя адбіткаў пячатак, КП № 2442.

Апісанне: адбітак пячаткі на чырвоным сургучы, Ø 42 мм, захаванасць добрая, 1720 г.

Герб: у цэнтры поля пячаткі выява Панны Марыі, з малым Ісусам на руках справа, стаіць на месяцы, які скіраваны рагамі дагары, Ісус трымае ў правай руцэ кулю з крыжам, над галовамі Марыі і Ісуса - німбы.

Надпіс: у атоку пячаткі, на польскай і лацінскай мовах: "+ PIECZENC MIASTA · POROZOWA · ANNO · 1720"

Друк: [2, с. 219; 4, s. 823; 7, с. 219; 13, с. 38]. Э. Рымша са спасылкай на А. Цітова меў некаторыя сумненні, што да месца захавання адбітка згаданай пячаткі [4, s. 824].

18 снежня 1924 г. дырэктар гарадзенскага музея Ю. Ядкоўскі атрымаў ад невядомага адрасата ліст, дзе да паперкі былі прыціснуты на чырвоным сургучы дзве пячаткі магдэбургскага мястэчка Сувалкі Гарадзенскага павета:

№ 9: Гарадская пячатка Сувалкаў, ХVІІІ ст.

Месца захавання: фонды, калекцыя адбіткаў пячатак, КП б/н.

Апісанне: адбітак пячаткі на чырвоным сургучы, Ø 48 мм, захаванасць добрая, ХVІІІ ст.

Герб: у цэнтры поля пячаткі тры пагоркі з вузкімі ўваходамі (пячоры), з верхняга выходзіць доўгі просты крыж, які праходзіць праз карону, па баках справа стаіць Святы Рамуальд і абапіраецца на кій, злева - Святы Рох з ляскай і сабакай каля ног.

Надпіс: у атоку пячаткі, на лацінскай мове, у два радкі: "+ HOC SIGILLUM DATUM EST CIVITATI SUWALKIA TRIBUS MON // TIBUS WIGRB[E]NSIBUS".

Друк: [2, с. 239; 4, s. 892]. Э. Рымша датаваў падобны адбітак 1761 г. і лічыў, што вядома толькі адная сувалкаўская пячатка за ХVІІІ ст. [4, s. 892]. Але да паперкі, атрыманай па пошце Ю.Ядкоўскім, была прыціснута яшчэ адная пячатка:

№ 10: Пячатка магістрата Сувалкаў, ХVІІІ ст.

Месца захавання: фонды, калекцыя адбіткаў пячатак, КП б/н.

Апісанне: адбітак пячаткі на чырвоным сургучы, Ø 38 мм, захаванасць добрая, ХVІІІ ст.

Герб: у цэнтры поля пячаткі дзве аркі, на іх - куля (храм?), з якой выходзіць доўгі просты крыж і праходзіць праз карону, па баках справа стаіць Святы Рамуальд і абапіраецца на кій, злева - Святы Рох з ляскай і сабакай каля ног.

Надпіс: у атоку пячаткі, на польскай мове, у два радкі: "MAGISTRAT MIASTA SUWALK".

Друк: публікуецца ўпершыню. Ні А. Цітоў, ні Э. Рымша яе не ведалі. Што да даціроўкі магістрацкай пячаткі Сувалкаў, то мяркуючы па мове, яна магла ўжывацца ў канцы ХVІІІ ст. - 1792-1795 г.

Такім чынам, геральдычна-сфрагістычныя помнікі, якія захоўваюцца ў фондах ГДГАМ дазваляюць значна ўдакладніць і дапоўніць высновы даследчыкаў гарадской геральдыкі Беларусі. Некаторыя з іх з'яўляюцца малавядомымі і нават невядомымі для спецыялістаў. Увядзенне іх у навуковы абарот не толькі больш глыбока пазнаёміць нас з такой з'явай, як гербы магдэбургскіх гарадоў ВКЛ, але і дазволіць зрабіць больш якаснай працу па адраджэнні і стварэнні гербоў сучасных населеных пунктаў Беларусі, Польшчы і Літвы.

* Ілюстрацыі да артыкулу А.Шаланды змешчаныя ў Дадатку 2


Спіс крыніц і літаратуры

1. Jodkowski, J. Pieczęcie miejskie grodzieńskie z XVI wieku / J. Jodkowski // Muzeum w Grodnie. Sprawozdanie z czynności za rok 1923. - Grodno, 1923. - S. 35-40.

2. Цітоў, А. Геральдыка Беларускіх местаў / А.Цітоў. - Мінск: Полымя, 1998. - 287 с.

3. Lietuvos Metrika (1791-1792) = Lithuanian Metrica = Metryka Litewska. - Vilnius, 2005.- Kn. 556/35. - 199 s.

4. Rimša, E. Pieczęcie miast Wielkiego Księstwa Litewskiego / E. Rimša. - Warszawa, 2007. - 1259 s.

5. Jodkowski, J. Muzeum w Grodnie. Sprawozdanie z czynności za rok 1923 / J.Jodkowski. - Grodno, 1924. - 58 s.

6. Шаланда, А. Герб мястэчка Новы Двор у Ваўкавыскім павеце / А.Шаланда // Герольд Litherland. - Горадня, 2004. - № 1-2. - С. 34-36.

7. Шаланда, А. Гербы гарадоў і мястэчак Ваўкавыскага павета ВКЛ у ХVІ-ХVІІІ стагоддзях / А.Шаланда // Архіварыус. - Мінск: НГАБ, 2007.- Вып. 5.- С. 215-222.

8. Цітоў, А. Гарадская геральдыка Беларусі / А.Цітоў. - Мінск: Полымя, 1989. - 207 с.

9. Цітоў, А. Пячаткі старажытнай Беларусі: Нарысы сфрагістыкі / А.Цітоў. - Мінск: Полымя, 1993. - 239 с.

10. Семянчук, Г. Рэц. на: Анатоль Цітоў, Геральдыка беларускіх местаў (ХVІ-пачатак ХХ ст.) / Г.Семянчук, А.Шаланда. − Мінск, 1998, сс. 287 // BZH. - Białystok, 1999. - Nr 11. - S. 245-249.

11.Шаланда, А. Места Крынкі і яго герб у ХVІ-ХVІІІ ст. / А.Шаланда // Герольд Litherland. - Горадня, 2002. - № 1-2. - С. 6-11.

12.Міронава, В. Да пытання аб колерах герба Пружанаў / В.Міронава // Герольд Litherland. - Горадня, 2004. - № 1-2. - С. 36-38.

13. Цітоў, А. Поразава - места Магдэбургскае / А.Цітоў // Беларуская мінуўшчына. - 1995. - № 1. - С. 38-39.


Шаланда Аляксей Іванавіч, беларускі гісторык і геральдыст, кандыдат гістарычных навук (2000 г.), рэдактар і выдавец навуковага геральдычнага часопісу " Герольд Litherland" (2001-2006 гг.), старшы навуковы супрацоўнік Аддзела гісторыі Беларусі Сярэдніх вякоў і пачатку Новага часу Інстытута гісторыі НАН Беларусі (2008-2009 гг.). Аўтар звыш 80 артыкулаў па геральдыцы і генеалогіі ВКЛ і Беларусі.



УДК 94(476)+94(474/476) ВКЛ

Віталь Галубовіч (Гродна, Беларусь)

КНІГІ ЗАПІСАЎ МЕТРЫКІ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА ЗА ЧАС ПРАЎЛЕННЯ УЛАДЗІСЛАВА IV ВАЗЫ ЯК КРЫНІЦА ПА ГІСТОРЫІ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ

Статья посвящена изучению источников по истории белорусских городов, хранящихся в книгах записей Метрики ВКЛ за время правления Владислава IV Вазы. Дается классификация источников, изучаются их информационные возможности для исследования белорусских городов во второй четверти XVII в.


Дакументы па гісторыі гарадоў Беларусі з'яўляюцца, бадай, адной з самых вывучаных і ўведзеных у навуковае абарачэнне частак кніг Метрыкі ВКЛ увогуле і кніг запісаў за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы ў прыватнасці. Аднак, не гледзячы на наяўныя спробы выкарыстання дакументаў у навуковых даследаваннях [6, 9], уяўленне ў нашай навуцы пра інфармацыйны патэнцыял кніг запісаў застаецца надалей вельмі агульным. Для падрыхтоўкі дадзенага артыкула былі прааналізаваныя кнігі запісаў №№ 106-122, якія храналагічна адпавядаюць 1633 - 1648 гг. Выбарка дакументаў адпавядае сучасным межам Беларусі.

На прыкладзе кніг запісаў за перыяд праўлення Уладзіслава Вазы можна заўважыць, на колькі каштоўнымі з'яўляюцца матэрыялы Метрыкі XVII ст., нават улічваючы той факт, што дастаткова шмат дакументаў было апублікавана ў ХІХ - ХХ стст. у "Историко-юридических материалах" па магістрацкіх кнігах і ў "Беларускім архіве" па сапраўдных кнігах запісаў [25, c. 170-203, 255-259].

Копіі дакументаў, якія адносяцца да гарадоў, што захаваліся ў кнігах запісаў за адзначаны перыяд, можна падзяліць наступным чынам. Першую групу дакументаў складаюць канфірмацыі і арыгінальныя прывілеі на магдэбургскае права. Другую групу складаюць дакументы, якія закранаюць розныя агульныя аспекты гарадской эканомікі: вольнасці ад падаткаў, прывілеі на кірмашы, брукаванне і г. д. Па-трэцяе, вылучаецца група прывілеяў на цэхі ў беларускіх гарадах і матэрыялы блізкія да іх тэматычна. Чацвертую групу дакументаў складаюць намінацыі на ўрады ў беларускіх гарадах. У асобную групу можна вылучыць такія каралеўскія распараджэнні як лібертацыі, кадукі, жалезныя лісты.

Матэрыялы кніг запісаў Метрыкі ВКЛ за адзначаны перыяд утрымліваюць копіі дакументаў, якія асвятляюць розныя аспекты гісторыі пераважна найбольш значных і эканамічна развітых каралеўскіх гарадоў Беларусі, што характэрна і для кніг запісаў Метрыкі першай чвэрці XVII ст. [5, c. 118]. Шэраг беларускіх гарадоў прадстаўлены ў кнігах запісаў толькі некалькімі дакументамі (Рэчыца, Бабруйск і г.д.), а пра некаторыя з іх, як, напрыклад, Браслаў, знайсці нават адзінага дакумента за першую палову XVII ст. не ўдалося.

Найбольш колькасна прадстаўлены ў кнігах запісаў дакументы, якія маюць дачыненне да Магілёва, што ў цэлым апраўдваецца той велізарнай роляй, якую гэты горад адыгрываў у XVII ст. у эканоміцы Падняпроўя і ВКЛ увогуле, аб'ёмам падаткавых збораў дзяржавы з гэтага горада [27, s. 512]. Магілёўскі "пласт" кніг запісаў Метрыкі дастаткова значны і прадстаўлены за першую палову XVII ст. больш чым паўсотняй копій, што вельмі многа ў параўнанні з іншымі гарадамі [4, c. 64].

Пэўную частку матэрыялаў кніг запісаў традыцыйна складалі копіі прывілеяў і канфірмацый на магдэбургскае права беларускім гарадам і мястэчкам, а таксама на іншыя вольнасці. Не з'яўляюцца выключэннем у гэтым сэнсе і кнігі запісаў Метрыкі за 1633 − 1648 гг. Падаўляючая большасць прывілеяў на магдэбургскае права і іншыя вольнасці, якія захаваліся ў кнігах запісаў, з'яўляюцца канфірмацыямі раней атрыманых правоў. Кожны новаабраны манарх у Рэчы Паспалітай павінен быў пацвярджаць прывілеі сваіх папярэднікаў, што адпаведным чынам дакументавалася ў канцылярыях ВКЛ. Пасля каранацыі Уладзіслава IV Вазы мяшчане каралеўскіх местаў на працягу 1633 − 1634 гг. атрымлівалі адпаведныя канфірмацыйныя прывілеі. Канфірмацыі за 1633 г. беларускім гарадам на правы і вольнасці былі кампактна скапіраваны ў кнігу запісаў № 106. Так, канфірмацыі 19.ІІ.1633 г. атрымалі Мінск [11, аа. 73 адв. -75 адв.] і Брэст [11, аа. 79-80 адв.], 25.ІІ.1633 г. Лагішын [11, аа. 107-109], 8.ІІІ.1633 г. Магілёў [11, аа. 148 адв. -153 адв.] і Наваградак [11, аа. 155 адв. -159 адв.], 11.ІІІ.1633 г. Полацк [11, аа. 170-177 адв.], 23.V.1633 г. Адэльск [11, аа. 318-321], 30.V.1633 г. Ваўкавыск [11, аа. 350-351 адв.], 6.VI.1633 г. (рэнавацыя) Ліпнішкі [11, аа. 383-384 адв.], 11.VI.1633 г. Гродна [11, аа. 398-404 адв.], 5.ІІІ.1633 г. Пінск, пры гэтым у дакуменце спецыяльна агаворвалася, што пінскія мяшчане атрымлівалі некаторыя дадатковыя вольнасці [11, аа. 617адв.-619адв.]. Акрамя гэтага былі пацверджаны 27.VII.1633 г. правы мядзельскім мяшчанам [11, аа. 609 адв. -611 адв.]. У большасці сваёй канфірмацыі Уладзіслава IV Вазы магдэбургскім местам вядомыя беларускім даследчыкам [26]. Аднак ёсць і выключэнні. Так, напрыклад, не дачакалася сваёй публікацыі канфірмацыя Полацку на магдэбургскае права выдадзеная ў 1633 г., дарэчы, самая аб'ёмная сярод ўсіх скапіраваных у Метрыку прывілеяў такога кшталту.

У іншых кнігах запісаў захаваліся таксама копіі арыгінальных наданняў Уладзіслава IV Вазы магдэбургскага права шэрагу беларускіх гарадоў: 20.ІІІ.1633 г. Крычаву [13, аа. 150-151 адв.], 12.VIII.1634 г. Чавусам [14, аа. 145-146 адв.], 16.VIII.1634 г. Мсціславу [14, аа. 153-154], 7.VII.1642 г. Дзівіну [14, аа. 284-285 адв.]. У сувязі з прывілеям Крычаву неабходна заўважыць, што ў ім былі зафіксаваны асноўныя элементы гарадскога герба, што з'яўляецца рэдкасцю для Метрыкі ўвогуле [23, c. 26]. Цікава, што такая неардынарная падзея, як наданне магдэбургскага права не знайшла адлюстравання ў артыкуле, прысвечаным Дзівіну ў Энцыклапедыі гісторыі Беларусі [22, c. 229].

Знайшоў адлюстраванне ў кнігах запісаў і працэс вяртання Віцебску магдэбургскага права, які пачаўся з "рэстытуцыі" некаторых прывілеяў гораду за актыўную абарону ад ворага ў 1633 г. [13, аа. 208-208 адв.] і скончыўся вяртаннем правоў 28.ІХ.1644 г. [17, аа. 107-108 адв.].

Акрамя згаданых дакументаў у кнігах запісаў ёсць копіі канфірмацый шматлікім мястэчкам, якія на той час знаходзіліся ў адміністрацыйных межах ВКЛ і якія можна назваць гістарычна беларускімі: Новы Двор, Мілейчыцы і інш.

Традыцыйнымі для кніг запісаў Метрыкі ВКЛ з'яўляюцца каралеўскія наданні гарадам на кірмашы і гандлёвыя дні. У кнігах запісаў за 1633 - 1648 гг. такія прывілеі прадстаўлены колькасна невялікай групай дакументаў. З вялікіх каралеўскіх гарадоў наданне на кірмаш і гандлёвыя дні атрымаў толькі Мінск. Так, прывілей на два штогадовыя кірмашы ў Мінску быў дадзены 2.ІІІ.1633 г. на каранацыйным сойме па просьбе земскіх паслоў ад Мінскага ваяводства, якія сцвярджалі, што ранейшае рашэнне, зацверджанае канстытуцыяй 1601 г., не было рэалізавана [11, аа. 132адв. -133 адв.]. Праз пяць гадоў, 21.IV.1638 г. гораду было нададзена права мець два гандлёвыя дні ў кожны тыдзень, што не было зацверджана былымі вялікімі князямі, а гандаль адбываўся "з самога толькі звычаю" [16, аа. 143]. Пераважная большасць наданняў на кірмашы і гандлёвыя дні мае дачыненне да прыватных мястэчак.

У цэлым можна пагадзіцца з заўвагай літоўскага гісторыка Зігмантаса Кяўпы аб тым, што ўяўляецца амаль немагчымым "найти в Литовской метрике большое количество документов о городах, находившихся в частном владении или принадлежавших духовенству" [8, с. 35]. Аналіз дакументаў кніг запісаў за адзначаны перыяд дазваляе сцвярджаць, што толькі некалькі відаў дакументаў утрымліваюць інфармацыю пра прыватнаўласніцкія гарады ВКЛ, а менавіта прывілеі на магдэбургскага права, а таксама дазволы ці наданні на кірмашы шэрагу прыватных гарадоў і мястэчак Беларусі. Пры гэтым асабліва актыўна дабіваўся для сваіх уладанняў правоў адзін з самых заможных магнатаў таго часу К. Л. Сапега.

Права на самакіраванне ад Уладзіслава Вазы атрымалі 4.Х.1634 г. адразу тры мястэчка К.Л. Сапегі, тады яшчэ вялікага пісара ВКЛ: Талочын [14, аа. 165адв. -166 адв.], Бялынічы [14, аа. 166адв. -167 адв], Бешанковічы [14, аа. 167адв. -168 адв.], а 29.VI.1639 г. магдэбургскае права было канфірмавана Сапежыну (Друі), які належаў таму ж магнату [16, аа. 311адв. -312 адв.].

У Метрыку былі скапіраваны прывілеі на кірмашы і гандлі наступным гарадам: 2.ІІІ.1633 г. Нясвіжу (апрабацыя) [11, аа. 132адв. -133 адв.] і 19.VII.1645 г. Быхаву [19, аа. 338-338 адв.], а таксама мястэчкам: 8.ІІ.1635 г. Цітва, маёмасць Самуэля Швейкоўскага ў Мінскім павеце [14, aa. 219], 21.ІІІ.1635 г. Дольск у Пінскім павеце, маёмасць Андрэя Дольскага, падкаморага брацлаўскага [14, aa. 341 адв.], 18.VII.1646 г. Ляхавічы [19, аа. 665-666] і Каханавічы [19, аа. 672], уладанні К.Л. Сапегі, ужо падканцлера ВКЛ. Шэраг прывілеяў на кірмашы датычыўся царкоўных уладанняў. Так, 15.VІІІ.1645 г. права на кірмаш атрымалі кармеліты, якім належала мястэчка Глыбокае ў Полацкім ваяводстве [19, аа. 327-327 адв.], а 17.V.1647 г. такое ж права на кірмаш даецца і мястэчку Бабіц у Мазырскім павеце, якое належала да кіеўскага біскупства [19, aa. 878-879 адв.]. У Метрыцы фіксаваліся не толькі наданні на кірмашы ў прыватных гарадах і мястэчках, але і факты іх перамяшчэння, як гэта адбылося з пераносам кірмаша з Варанілавіч да Ружанаў, маёмасцю падканцлера К. Л. Сапегі, што зафіксавана ў каралеўскім лісце ад 14.ІІІ.1647 г. [19, aa. 936-936 адв.]. Каралеўскія наданні прыватным уладанням магдэбургіі і кірмашоў у значнай ступені спрыялі працэсу ўрбанізацыі, які, паводле З.Ю.Капыскага, у XVI − XVII стст. адбываўся на Беларусі "пад непасрэдным уплывам эвалюцыі феадальнага маёнтка" [7, c. 17].

Вольнасці беларускім гарадамі, у першую чаргу ўсходнім, выдаваліся таксама ў сувязі з падзеямі палітычнай гісторыі першай паловы XVII cт. Асабліва ўплывалі на жыццё гарадоў вайсковыя дзеянні. Падзеі Смаленскай вайны 1632 - 1634 гг. закранулі пераважна ўсходнія гарады ВКЛ. Маскоўская інтэрвенцыя ў час міжкаралеўя значна паўплывала на іх эканамічнае становішча. Уладзіслаў IV Ваза быў вымушаны выдаць 26.VIII.1633 г., пад час знаходжання ў Оршы, вольнасць аршанскім мяшчанам-купцам ад уплаты на 6 гадоў старога мыта па ўсім ВКЛ і Кароне ў якасці кампенсацыі за страты ад нападзення маскоўскага войска [13, аа. 147 адв.]. Аналагічны дакумент віцебскім мяшчанам Уладзіслаў IV падпісвае ў той жа дзень. За актыўны супраціў маскоўскім войскам віцебляне, якія не толькі адседжваліся за мурам, але выходзілі ў поле супраць ворага, лавілі "языкоў" і ўласным коштам адбудавалі частку замка, атрымалі вольнасць ад уплаты старога мыта, аднак, толькі на 3 гады, пачынаючы з 1634 г. [13, аа. 156-156 адв.]. Засведчаная віцеблянамі адданасць Рэчы Паспалітай непасрэдна паўплывала на рашэнне караля вярнуць шэраг правоў. Адпаведны дакумент быў падпісаны 7.Х.1633 г. у абозе пад Смаленскам і занесены ў Метрыку [13, аа. 208-208 адв.]. У выніку аперацый маскоўскіх войск у чэрвені 1633 г. была спалена частка Полацка, акрамя двух замкаў. У Метрыцы дадзены факт адзначаецца ў шэрагу дакументаў. Так, "лібертацыя" полацкім мяшчанам была падпісана каралём у Варшаве 31.VII.1634 г. [13, 123 адв. -124 адв.]. Цікава, што полацкія яўрэі атрымалі вольнасць 29.VI.1634 г., г.зн., больш чым на месяц раней, чым полацкія мяшчане. Кароль, ведаючы становішча "убогіх падданых мяшчан нашых полацкіх", частка якіх, па дадзеных дакумента, з сем'ямі была выведзена ў маскоўскі палон, частка забіта, а іншыя па розных месцах "туляюцца як блудныя авечкі", прапанаваў апошнім вярнуцца. Былыя палачане заахвочваліся да вяртання тым, што іх вызвалялі на вечнасць ад выплат старога мыта з усіх тавараў, а асабліва солі і воску ў ВКЛ, Кароне Польскай, на Севершчыне і ў Інфлянтах [13, аа. 432-432 адв.]. Прывілей падкрэсліваў гэтым самым выключнае становішча Полацка. На неакрэслены тэрмін "да ласкі" вызваляліся 1.VIII.1634 г. ад выплат таго ж мыта і жыхары разбуранага мястэчка Гомель [13, аа. 499 - 499 адв.].

У матэрыялах кніг запісаў можна сустрэць копіі каралеўскіх распараджэнняў, якія з'яўляюцца дастаткова цікавым сведчаннем уплыву шляхецкага парламентарызму на гарады ВКЛ. Да такіх можна аднесці падпісаны 12.ІХ.1641 г. Уладзіславам IV Вазам у Варшаве дакумент, адрасаваны слонімскім мяшчанам, які называецца "На брукаванне і гандаль слонімскім мяшчанам" [18, аа. 169 адв. -170]. У ім паведамляецца, што "шляхта рыцарства абывацелі і іншыя людзі", калі прыязджаюць у Слонім, дзе звычайна адбываюцца партыкулярныя і генеральныя соймікі, трываюць розныя непрыемнасці з-за вялікага бруду на вуліцах горада, які, да таго ж, некалькі разоў пацярпеў ад пажараў. Пад уплывам Аляксандра Людвіка Радзівіла, вышэйшага маршалка ВКЛ і слонімскага старасты, кароль пагадзіўся з просьбай слонімскіх мяшчан і па прыкладу іншых гарадоў краіны загадаў брукаваць вуліцы Слоніма. Асноўным аргументам на карысць увядзення збора на брукаванне вуліц (ад кожнага воза з таварам трэба было браць па 1-м грошы, ад каней і валоў на продаж па паўгрошы літоўскім да скрынкі месцкай) была спасылка на асаблівы статус горада, які павінен быў выглядаць належным чынам як месца правядзення соймікаў і з'ездаў. Аналагічныя просьбы вядомы і з боку мяшчан іншых беларускіх гарадоў. Так, права збора бруковых грошаў і ажыццяўленне працы па добраўпарадкаванню горада пры непасрэдным даглядзе Пятра Вяжэвіча, стольніка і войта мсціслаўскага, 7.ІІІ.1642 г. атрымалі аршанцы, бо ў Оршы "земскія і гродскія суды а таксама іншыя публічныя з'езды і соймікі ладзіць звыкліся", а становішча на вуліцах горада характарызавалася падобна, як у Слоніме [18, аа. 281-281 адв.].

Брукаваліся і іншыя беларускія гарады. Так, у Метрыцы захоўваецца копія дакумента пад назвай "Наданне бруковага гораду Магілёву", дадзенага ў Варшаве 18.VI.1637 г. У дакуменце ўстанаўлівалася, каб "кожны купец, які прыязджае возам да места нашага Магілёўскага, плаціў за кожны воз з таварам па тры грошы, таксама ж той, хто знекуль прыязджае да места з таварамі ракой Дняпро ці таксама з імі мінае места, ад байдака (баркі), які б быў на дзевяць сажняў, [плаціў] па паўкапы літоўскай, а ад паловы байдака, які б быў на пяць сажняў, па пятнаццаць польскіх грошаў, ад човена з таварам па шэсць грошаў польскіх, ад паўчовена па тры грошы польскіх". Магістрат павінен быў сабраныя грошы выдаткоўваць "толькі на амуніцыю і направу месцкіх валоў, а таксама на направу брука" [12, аа. 76 адв.-77 адв]. Адсюль зразумела, што Магілёў быў, відавочна, часткова забрукаваны, але патрабаваліся сталыя крыніцы паступленняў для падтрымання вуліц у належным стане.

Пэўная частка дакументаў кніг запісаў мае непасрэднае дачыненне да развіцця рамяства ў беларускіх гарадах. Усе вядомыя апісанні зместу Метрыкі ВКЛ паўтараюць, што ў кнігах запісаў захоўваюцца копіі каралеўскім прывілеяў на арганізацыю цэхаў, ці рамесных брацтваў, у гарадах ВКЛ. Не з'яўляюцца выключэннем і кнігі запісаў Метрыкі за перыяд праўлення Уладзіслава Вазы. Аналіз кніг запісаў за 1633 - 1648 гг. дазваляе сцвярджаць пра наяўнасць тут сумарна 41 копіі прывілеяў на розныя цэхавыя арганізацыі ў беларускіх гарадах. Прывілеі на цэхі ўтрымліваюцца не ва ўсіх кнігах запісаў. Пераважная іх большасць знаходзіцца ў кнігах №№ 106, 110, 111, 113 і храналагічна адносяцца да 30-х гадоў XVII ст. Толькі па адным дакуменце такога віду захавалася ў кнігах запісаў №№ 114, 119, 121 і выдадзены яны былі ў 40-х гадах. Сярод адзначанага 41 прывілея на цэхі ў беларускіх гарадах большую частку складаюць канфірмацыі ранейшых цэхавых статутаў.

Прывілеі на цэхавую арганізацыю, якія захаваліся ў кнігах запісаў датычацца толькі 10 гарадоў, якія знаходзяцца на сучаснай тэрыторыі Беларусі, астатнія датычацца гарадоў сучаснай Літвы і Польшчы. Найбольш колькасна ў Метрыцы прадстаўлены копіі цэхавых прывілеяў магілёўскім і мінскім рамеснікам. Найболей, дзеcяць, прывілеяў атрымалі магілёўскія рамеснікі: 30.IX.1633 г. быў пацверджаны прывілей на цэх магілёўскім рымарам і седлярам [11, aa. 614-616 адв.], 9.XI.1633 г. - краўцам [11, aa. 634-634 адв.], 9.XII.1633 г. - шаўцам [13, aa. 284-286 адв.], 17.XII.1633 г. - мечнікам, слесарам і катлярам [11, aa. 646 адв. -653 адв.] і гарбарам [11, aa. 653 адв.-658], 2.V.1634 г. - пекарам [14, aa. 35-38] і 12.VI.1634 г. - злотнікам [14, aa. 51-56адв.]. "Канфірмацыя" на цэх магілёўскім ігольнікам, мяшочнікам і рукавічнікам была дадзена 30.ІІІ.1635 г. у Варшаве на вальным сойме [14, aa. 375 адв. -382 адв.]. Асобны характар мае наданне 12.VII.1636 г. на цэх магілёўскім кушнерам і балтушнікам [14, aa. 663адв. -666 адв.]. Апошнімі, 17.Х.1646 г., актыкавалі сваю канфірмацыю на цэх магілёўскія саладоўнікі [19, аа. 608-611 адв.], пры гэтым неабходна адзначыць, што ў Метрыцы непасрэдна перад копіяй дадзенай канфірмацыі і пад той жа датай упісаны "Універсал магілёўскім сладоўнікам", які па сутнасці ўтрымлівае скарочаны пераказ скаргі магілёўскіх саладоўнікаў на мясцовых яўрэяў, якія, не выконваючы павіннасцяў на кошт скарбу ВКЛ, наважыліся скупляць у горадзе і па прадмесцях збожжа і часткова перапрадавалі яго, а часткова праз наёмную чэлядзь выраблялі з яго солад на шкоду магілёўцам-саладоўнікам, якія прасілі караля забараніць яўрэям такую дзейнасць і рэгламентаваць дзейнасць гандляроў соладам з іншых гарадоў, а таксама далучыць саладоўнікаў на юрыдыках да агульнага цэха [19, aa. 608].

Такая колькасць магілёўскіх дакументаў у кнігах запісаў з'яўляецца выразным сведчаннем не толькі разгалінаванай рамеснай вытворчасці Магілёва, а таксама фінансавых магчымасцяў рамеснікаў, паколькі за афармленне канфірмацыі трэба было плаціць. Неабходна таксама звярнуць увагу на несупадзенне паміж некаторымі датамі надання прывілеяў на цэхі, пазначанымі ў метрычных копіях і датамі іх зацвярджэння, якія прыводзіць у дадатках да свайго артыкула даследчык А.Якубоўскі, сістэматызаванымі на падставе апублікаваных у "Историко-юридических материалах" цэхавых статутах магілёўскіх рамеснікаў [27, s. 71-73]. Паводле матэрыялаў Метрыкі прывілеі такім цэхам як гарбарскаму, пякарскаму, злотніцкаму былі дадзены раней, а ігольніцкаму і саладоўніцкаму пазней, чым пазначана ў працы А.Якубоўскага і адпаведна ў крыніцах, якімі карыстаўся аўтар. Пры гэтым высвятляецца, што ў Метрыцы захоўваецца копія прывілея магілёўскім пекарам на цэх, дадзеная амаль на 30 год раней, чым дакумент апублікаваны ў "Историко-юридических материалах" [27, s. 73].

Дзевяць цэхавых прывілеяў былі дадзены мінскім рамеснікам Уладзіславам Вазам, а іх копіі захаваліся ў кнігах запісаў. Першымі 29.VI.1633 г. атрымалі канфірмацыю менскія шаўцы [13, aa. 397-399 адв.], а наступнымі: 29.VI.1634 г. рымары [14, аа. 67 адв. -70адв.] і злотнікі мінскія [14, аа. 79-83 адв.], 14.ІІ.1635 г. рамеснікі розных цэхаў Мінска [14, aa. 312 адв.-314 адв.], 27.ІІ.1635 г. цырульнікі [14, аа. 256 адв.-262 адв.], 15.IV.1636 г. краўцы [14, aa. 582-583 адв.], 21.IV.1636 г. ганчары, муляры і цесляры [14, аа. 595 адв. -600 адв.], 14.VII.1636 г. рэзнікі [14, aa. 666адв.-669адв.], 19.ХІІ.1647 г. кушнеры і шапнікі з далучэннем да іх балтушнікаў [20, aa. 202-204]. Акрамя першага і апошняга, якія не былі апублікаваны, усе прывілеі кампактна захоўваюцца ў кнізе запісаў № 111, што значна паспрыяла Д.І. Даўгяле пры падрыхтоўцы іх да друку ў "Менскіх актах" [2].

Наступнымі па колькасці скапіраваных у Метрыку прывілеяў былі рамеснікі горада Гродна, Брэста і Пінска, якім было нададзена па чатыры цэхавых статута. Так, гродзенскія краўцы атрымалі 30.V.1633 г. канфірмацыйны прывілей на цэх [11, aa. 351 адв. -352], а 31.V.1633 г. гродзенскія рамеснікі розных спецыяльнасцяў, пры гэтым абодва дакумента напісана на лацінскай мове [11, aa. 357 адв. -358 адв.]. Пазней, 6.VI. 1633 г., канфірмаваны быў цэх гродзенскім шаўцам [11, aa. 378 адв. -379 адв.] і 10.І.1637 г. злотнікам [16, aa. 1-7 адв.]. Дадзеныя Уладзіславам Вазам гродзенскім рамеснікам прывілеі не былі апублікаваны.

Самым першым прывілеям на цэх, які захаваўся ў кнігах запісаў перыяду праўлення Уладзіслава Вазы з'яўляецца канфірмацыя ад 22.ІІ.1633 г. брэсцкім злотнікам і малярам [11, aa. 92-97]. Далей прывілеі на цэхавую арганізацыю атрымалі: 11.VI.1633 г. слесары, кавалі і рымары [11, aa. 407 адв. -408], 16.V.1640 г. шаўцы і гарбары каталіцкага веравызнання [16, aa. 500 адв. -503 адв.], 9.ІІ.1641 г. кушнеры [16, аа. 596-596 адв.].

У Пінску быў нададзены 30.VI.1634 г. цэх рэзнікам [14, aa. 83адв.−84], а 17.ХІ.1639 г. тут былі канфірмаваны яшчэ тры цэхі: кушнерам і балтушнікам [16, aa. 400адв.−401], шаўцам і гарбарам [58, aa. 401-401адв.], злотнікам, кавалям, катлярам і мечнікам [16, aa. 402].

Па тры прывілеі было пацверджана рамеснікам Наваградка і Оршы. Першыя атрымалі канфірмацыю на цэх наваградскія шаўцы 21.VII.1634 г. [14, aa. 103адв. -107адв.], наступныя, 9.VI.1636 г., злотнікі [14, аа. 616-623], а 18.VI.1636 г. цырульнікі [14, аа. 640 адв.-648]. Аршанскім рамеснікам шавецкай спецыяльнасці цэх быў канфірмаваны 19.VIII.1633 г. [13, aa. 138-140 адв.], 23.VIII.1633 г. краўцам, пастрыгачам і кушнерам [13, aa. 143адв. -144 адв.], а 7.ІІ.1641 г. нададзены цэх шапнікам [16, aa. 589-591].

Толькі два прывілеі на цэхавую арганізацыю ў Полацку захавалася ў кнігах запісаў. Першым кароль канфірмаваў 27.ІІІ.1635 г. цэх полацкім шаўцам [13, aa. 528-529 адв.], якія яшчэ на пачатку XVII ст. уваходзілі ў склад агульнага для розных спецыяльнасцяў цэха полацкіх рамеснікаў, а з 28.ХІІ.1605 г. знаходзіліся ў адным цэху разам з краўцамі, кушнерамі, шапнікамі і гарбарамі [10, аа. 235-236 адв.], які паволі распадаўся на больш дробныя ў сувязі з дыферэнцыяцыяй рамеснай вытворчасці на працягу першай паловы XVII ст. Другі прывілей быў нададзены 16.ІІ.1641 г. полацкім ганчарам і мулярам [16, aa. 601 адв. -605]. У сувязі з гэтым дакументам можна скарэктаваць заблытаную сітуацыю, якая мела месца ў вядомай кнізе "Полоцк: историческій очерк" (Мн., 1987), дзе спачатку згадваецца пра існаванне ў 1643 г. цэха ганчароў і іншых рамеснікаў [21, c. 49], а ніжэй ідзе гаворка пра наданне ім у 1641 г. адпаведнага ліста [21, c. 62]. Ні першы, ні другі прывілей полацкім рамеснікам не быў апублікаваны і, можна не сумнявацца ў тым, што аўтары кнігі ведалі пра іх метрычныя копіі.

Толькі адзін прывілей, канфірмаваны 22.VI.1641 г. Уладзіславам Вазам кобрынскім шапашнікам, захаваўся ў Метрыцы [17, аа. 36-39]. Захавалася і адзінае наданне мсцібогаўскім рамеснікам-шаўцам на цэх, падпісанае каралём 12.ІІІ.1639 г. [16, аа. 199-201].

Як відаць, больш за іншых імкнуліся пацвердзіць цэхавыя прывілеі рамеснікі шавецкай і некаторых іншых спецыяльнасцяў, звязаных з апрацоўкай скур, а таксама злотнікі беларускіх гарадоў, якім было пацверджана шэсць цэхаў.

Акрамя непасрэдна пацвярджальных дакументаў на цэхі ў беларускіх гарадах у кнігах запісаў захаваліся копіі дакументаў, дзе непасрэдным чынам закранаюцца праблемы рамеснай вытворчасці ў беларускіх гарадах.

Рамесная вытворчасць у гарадах ВКЛ знаходзілася, як вядома, пад пэўным кантролем цэхавых арганізацый і каралеўская ўлада імкнулася па магчымасці гарантаваць манаполію цэхавага рамяства, паколькі гэта адпавядала ў першую чаргу фінансавым інтарэсам дзяржавы. Але існавалі і выключэнні. Так, у Метрыцы захоўваецца копія "сэрвітарата" (аховы), на падставе якога райца і абывацель мінскі Матыс Бальцаровіч, які вылучаўся майстэрствам у злотніцкай справе, быў залічаны да ліку каралеўскіх слуг і, адпаведна, узяты пад пратэкцыю, г. зн., ён мог карыстацца вольнасцямі каралеўскіх слуг, камяніца яго вызвалялася ад стацыяў, а сам злотнік атрымаў права гандляваць сваімі таварамі па ўсёй Рэчы Паспалітай, што Уладзіслаў Ваза пацвердзіў 29.VII.1645 г. [19, aa. 314].

Для вывучэння праблемы рамеснай вытворчасці цікавасць уяўляе таксама "прызнанне" дамовы паміж сталярамі, слесарамі, рымарамі, стэльмахамі, меднікамі і іншымі рамеснікамі Брэста з аднаго боку і кавалямі з другога, прадстаўленай у большую канцылярыю Янам Цэдронам, сталяром, Янам Кабыліным, стэльмахам, Паўлам Пачкоўскім, слесарам, і Янам Гаговічам, кавалём, якая была заключана 17.VI.1639 г. у Вільні і ўпісана ў Метрыку 21.VІ.1639 г. [12, aa. 297-298 адв.]. Дакумент уяўляе сабой дамову брэсцкіх рамеснікаў аб рэгламентацыі цэхавых пасяджэнняў асобна кавалёў і асобна ўсіх іншых, а акрамя гэтага тут была вызначана кампетэнцыя рамеснікаў кавальскай і слесарскай спецыяльнасцяў і парадак правядзення экспертызы якасці рамесных вырабаў. Адзначыць трэба, што ў канчатковым пратаколе, дзе пералічваліся яшчэ раз асобы, якія засведчвалі ў канцылярыі дамову, было зафіксавана, што сярод брэсцкіх рамеснікаў, прысутных пры ўпісванні ў Метрыку, толькі Я. Цэдрон быў пісьменным і выступаў ад імя іншых [12, аа. 289 адв.].

Традыцыйнымі для кніг запісаў Метрыкі з'яўляюцца таксама намінацыйныя прывілеі і іншыя спадарожныя ім дакументы, афармляючыя правы на гарадскія ўрады і ў першую чаргу вайтоўства. У шэрагу выпадкаў вайтоўства спалучалася з урадам ваяводы і заўсёды было прыбытковым, паколькі да яго належала пэўная маёмасць. Так, у намінацыі ад 13.IV.1635 г. на ўрад віцебскага войта Самуэлю Сангушцы Любартовічу з Коўля, ваяводзе віцебскаму і старасце суражскаму, паведамляецца, што да вайтоўства, акрамя ўсяго іншага, належыць вёска Каравайна ў Віцебскім ваяводстве [13, аа. 389-389 адв.]. У Метрыцы фіксуюцца не толькі самі намінацыі, але і выпадкі, калі войт дамагаўся ад караля згоды (кансэнса) на перадачу сваіх праў іншай асобе. Так, напрыклад, Аляксандр Клюкоўскі, наваградскі войт, 2.VIII.1645 г. атрымаў "кансэнс" на перадачу свайго ўраду Базылю Яхімовічу [19, аа. 364-364 адв.]. Войтам можна было быць жанчыне і адразу у некалькіх месцах, як гэта адзначана ў кансэнсе ад 9.ІІІ.1646 г. Ізабэле Ляцкай Іеранімавай Хадкевічовай, старасціне мазырскай, якая перадала сваё дажывотнае права на навадворскае і незвадоўскае вайтоўствы ў Ваўкавыскім павеце Яну Трызне, ваўкавыскаму старасце [19, аа. 491-492 адв.]. Здараліся выпадкі, калі вайтоўства магло апынуцца ў руках "беспраўных пасэсараў". Так, 20.І.1645 г. Ян Ігнацы Выгоўскі атрымаў дазвол "даходзіць правам" ваўтоўства мястэчка Гарадзец у Кобрынскім старостве, якое пэўныя асобы трымаюць без праў, г. зн., каралеўскай згоды [17, аа. 746 адв. -747]. Акрамя вайтоўства, у Метрыцы фіксаваліся намінацыі на такія ўрады як гарадніцтва, ключніцтва замкавае і інш. Сярод такога кшталту дакументаў цікавасць выклікае "рэнавацыя" прывілея на мсціслаўскае гарадніцтва Аляксандру Урублеўскаму ад 6.VI.1633 г., дзе паведамляецца, што за ваенную службу яшчэ 12.VI.1630 г. Жыгімонт ІІІ даў прывілей на гарадніцтва мсціслаўскае А. Урублеўскаму, але ў яго не было ўпісана ўсё прыходзячае на гэты ўрад: сенажаць над ракой Вяхрой, 2 службы Лазароўская і ў Быкавічах, падымнае ад усіх мяшчан мсціслаўскіх па 6 грошаў літоўскіх, а ад солі па 1 грошы літоўскім на замкавага вартаўніка, што выклікала з'яўленне дадатковага распараджэння [13, аа. 77 адв. -78].

Вельмі пашыраным відам дакументаў кніг запісаў Метрыкі з'яўляюцца каралеўскія рашэнні аб вызваленні ад падаткаў і розных павіннасцяў жыхароў і маёмасці беларускіх гарадоў. Большасць такога рода дакументаў маюць адпаведную назву - "лібертацыя". Адной з падстаў выдачы "лібертацыі" быў пажар ці знішчэнне маёмасці месцічаў. Змест "лібертацый" дастаткова аднастайны: тут паведамляецца пра сам факт пажару і распісваюцца адпаведныя вольнасці. Аналіз дакументаў дазваляе сцвярджаць, што існаваў "часовы" стандарт для пагарэльцаў: яны вызваляліся пераважна на чатыры гады ад розных выплат. Такія "лібертацыі" атрымалі 22.VIII.1633 г. крычаўскія мяшчане [13, аа. 149 адв. -150], 4.VI.1640 г. (пажар быў 28.IV.1640 г.) мінскія [16, аа. 532-532 адв.], 18.ІІ.1644 г. (пажар - 29.VII.1643 г.) полацкія [17, аа. 412]. Значная частка з зафіксаваных у кнігах запісаў "лібертацый" мае індывідуальны характар і афармляе вызваленне ад выплат і павіннасцяў аднаго чалавека, як, напрыклад, быў вызвалены 2.Х.1637 г. брэсцкі аптэкар Вацлаў Барчэўскі [16, аа. 111-111 адв.]. Сустракаюцца "лібертацыі" на некалькіх мяшчан. Так, 2.ІІ.1643 г. атрымалі адпаведны дакумент чацвёра гродзенскіх мяшчан, маёмасць якіх пагарэла яшчэ ў дзень Св. Якуба і Мацея Апосталаў у 1642 г. [18, aa. 427 адв. -428 адв.].

Дакументы Метрыкі дазваляюць скарэктаваць дадзеныя некаторых наратыўных крыніц. Так, у знакамітай "Магілёўскай хроніцы" Трафіма Сурты і Юрыя Трубніцкага пад 1633 г. паведамляецца пра пажар, у выніку якога "згарэў Магілёўскі замак" [3, c. 289]. Хутчэй за усё з нагоды гэтага здарэння ў Метрыцы захаваўся дакумент, які называецца "Дэкларацыя аб спаленні магілёўскага замка", падпісаны каралём 13.ІІ.1634 г. на Багданавай ваколіцы [14, аа. 24-24 адв.]. Адзначым, што ў метрычнай копіі пазначаецца дата, калі згарэў замак: гэта адбылося - 19.І.1634 г., што супярэчыць дадзеным "Магілёўскай хронікі", дзе відавочна памылка. У адваротным выпадку выходзіць, што замак гарэў два разы. "Дэкларацыя" выклікае цікавасць і дзякуючы своеасаблівай трактоўцы прычын пажару. Тут агаворваюцца дзве версіі падзей, што само па сабе з'яўляецца адзіным прыкладам для паведамленняў такога кшталту, па крайняй меры, для Метрыкі першай паловы XVII ст. Паводле першай, замак згарэў з дапушчэння Пана Бога, што дэкларуецца як пастулат, а згодна іншай, пажар адбыўся з-за "недагляду альбо нядбаласці" Крышпіна Кіршэнштэйна, паюрскага цівуна, каралеўскага двараніна і магілёўскага адміністратара ці яго чэлядзі. Аднак за апошняга выказаліся сведкі, са слоў якіх усё здарылася "уласна з дапушчэння Панскага". Зыходзячы з апошняга, кароль забараніў турбаваць К. Кіршэнштэйна і яго нашчадкаў [14, аа. 24 адв.].

У найбольшай ступені назва "лібертацыя" уласціва для каралеўскіх распараджэнняў аб вызваленні ад стацыяў і падаткаў дамоў (камяніц) у гарадах ВКЛ. "Лібертацыя" на вызваленне ад падаткаў была сваеасблівай формай аплаты або падзякі за паслугі каралю і дзяржаве. Так, 16.VІІІ.1645 г. быў вызвалены ад усіх месцкіх павіннасцяў, акрамя выплат у скарб ВКЛ, дом у Полацку Габрыэля Корсака, полацкага земскага пісара, за яго службу яшчэ пры Жыгімонце ІІІ [19, аа. 268-268 адв.]. Акрамя гэтага, у прывілеі адзначалася, што дом быў вызвалены, паколькі ў ім адбываюцца пасяджэнні Полацкага земскага суда. Значна радзей, чым шляхціцам, фіксаваліся ў Метрыцы адпаведныя "лібертацыі" мяшчанам беларускіх гарадоў, што, магчыма, тлумачыцца наяўнасцю ранейшых прывілеяў. Так, у 1647 г. да Уладзіслава IV звярнуўся Іван Фёдаравіч Скабіч, полацкі бурмістр, cпасылаючыся на прывілей Жыгімонта ІІІ ад 14.ХІІ.1597 г., узяты "экстрактам" з кніг Вялікай канцылярыі ВКЛ. Прывілей быў выдадзены бурмістрам, райцам, лаўнікам і пісарам полацкім па прыкладу сталічнай Вільні і вызваляў іх ад абавязка прадастаўляць жытло для прыязжаючых у горад шляхціцаў на час разнастайных з'ездаў. У выніку 30.V.1647 г. полацкі бурмістр "на дажывотным праве" атрымаў "лібертацыю", паводле якой яго дом у Полацку, размешчаны брамай паміж дамамі Васіля Касабуцкага і Сямёна Цяцеры на Вялікай вуліцы, а тыльным бокам на Малой Вазнясенскай вуліцы, быў вызвалены ад "стацый" падчас "рокаў земскіх, рочкаў гродскіх, сoймікаў і іншых усялякіх з'ездаў" [19, аа. 804-804 адв.].

Фіксаваліся ў кнігах запісаў Метрыкі таксама разнастайныя дакументы, якія адносіліся да маёмасці каталіцкіх ордэнаў у беларускіх гарадах, што стасуецца з назіраннем пра значны рост колькасці прадстаўніцтваў (касцёлаў, кляштараў) каталіцкай царквы ў ВКЛ у першай палове XVII ст. У цэлым па Рэчы Паспалітай з 1600 па 1650 гг. толькі колькасць кляштараў павялічылася больш, чым у два разы, і дасягнула лічбы 470 адзінак [29, s. 248].

Cярод дакументаў кніг запісаў, якія ўласцівы для кніг запісаў XVII ст., неабходна звярнуць увагу на так званыя "кадукі", ці каралеўскія распараджэнні аб перадачы маёмасці асоб, якія памерлі не маючы нашчадкаў, або страцілі правы ў выніку парушэння права. Такая маёмасць аўтаматычна пераходзіла "да дыспазыцыі" караля, які і вырашаў, хто будзе наступным уладальнікам. Спецыфіка ж метрычных "кадукоў" увогуле за першую палову XVII cт. у тым, што яны ў большасці сваёй утрымліваюць аднастайную па зместу інфармацыю аб перадачы маёмасці менавіта "беспатомна" памёршых мяшчан беларускіх гарадоў асобам шляхецкага стану. Пры гэтым такая мяшчанская маёмасць была прывабнай не толькі для шэраговых шляхціцаў, як Міхал Хайварт, які атрымаў маёмасць па смерці гродзенскай мяшчанкі Ганны Дзенцоўны, па апошнім мужы Балінскай, 23.VІІІ.1633 г. [13, аа. 157 адв. -158], ці для шляхціцаў, якія мелі адносна высокі статус у земскай павятовай іерархіі, як Крыштап Валадкевіч, мінскі земскі пісар, які 3.ІІІ.1642 г. атрымаў маёмасць па мінскім арганісце-іншаземцы Якубе [17, аа. 184-184 адв.], але і магнатаў, як Аляксандр Людвік Радзівіл, ваявода брэсцкі, якому кароль перадаў 17.І.1634 г. правы на маёмасць "славэтнага" Апанаса Склаваніна, магілёўскага мешчаніна [14, аа. 6-6 адв.]. На прыкладзе "кадукаў" прасочваецца паслядоўная тэндэнцыя часоў Жыгімонта ІІІ і Уладзіслава IV Вазы забяспечваць інтарэсы шляхты за кошт прадстаўнікоў іншых станаў.

Непасрэднае дачыненне да мяшчан маюць і так званыя "жалезныя лісты" з кніг запісаў Метрыкі, якім устанаўлівалася адтэрміноўка на тры гады ад выплаты даўгоў або прыцягнення да судовай адказнасці за даўгі для асоб, якія пацярпелі ад стыхійнага бедства і вайны [24, с. 372-373]. У кнігах запісаў за 1633-1648 гг. копіі "жалезных лістоў" дастаткова рэдкая з'ява: іх захавалася толькі тры. Першы з "жалезных лістоў" быў дадзены 6.V.1640 г. Фёдару Масловічу, пінскаму мешчаніну [16, аа. 542 адв.], другі 21.ІІІ.1642 г. Лаўрыну Рышкевічу, петрыкаўскаму мешчаніну [17, аа. 202-203], апошні 17.Х.1646 г. Яну Себасціяну, магілёўскаму мешчаніну [19, аа. 611 адв.-612]. Усе атрымальнікі "лістоў" былі купцамі, якія пры розных абставінах сталі неплацёжаздольнымі перад крэдыторамі. Напрыклад, Л. Рашкевіч і Я. Себасціян страцілі тавары і стругі.

Аналіз кніг запісаў Метрыкі за перыяд праўлення Уладзіслава Вазы дазваляе зрабіць выснову, што сутнасна змест кніг адносна гарадскіх дакументаў у цэлым адпавядаў устаноўленым раней традыцыям і не адрозніваўся ад кніг запісаў першай трэці XVII ст. У канцылярыі фіксаваліся дакументы найбольшых і эканамічна ўплывовых каралеўскіх гарадоў. У кампетэнцыі караля знаходзілася прэрагатыва надання магдэбургскага права і зацвярджэнне кірмашоў, перанос часу і месца апошніх не толькі ў дзяржаўных, але і ў прыватнаўласніцкіх гарадах, зацвярджэнне цэхавых статутаў, гарадскіх ураднікаў, а таксама пераразмеркаванне маёмасці і раздача разнастайных вольнасцяў. У палітыцы адносна беларускіх гарадоў каралеўская ўлада імкнулася ў цэлым адстойваць інтарэсы мяшчанства, асабліва, калі яно сапраўды прыносіла дзяржаве карысць. Але, адначасова, памяшчанская маёмасць у гарадах перадавалася амаль выключна шляхце. Неабходна таксама адзначыць, што існуюць пэўныя разыходжанні паміж метрычнымі датамі надання магілёўскім рамеснікам цэхаў і адпаведнымі датамі раней апублікаваных дакументаў. На падставе кніг запісаў Метрыкі за 1633 - 1648 гг. можна правесці шэраг самастойных даследаванняў сацыяльна-эканамічнага развіцця беларускіх гарадоў.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Абросимова, С.В. Книги записей Литовской Метрики как источник по истории городов Украины первой половины XVI в. (до Люблінской унии 1569 г.) / С.В.Абросимова // Исследования по истории Литовской Метрики: сб. науч. тр. В 2-х ч. Ч. 2.- М.- 1989.- С. 196-214.

2. Беларускі архіў: У 3 т. Т. 3: Менскія акты. Выпуск першы (XV - XVIII ст.). Дакументы сабраныя і згуртаваныя Археаграфічнай камісіяй Беларускай Акадэміі навук. - Менск: Беларуская Акадэмія навук. - 1931. - 413 с.

3. Беларускія летапісы і хронікі / Пер. са старажытнарускай, старабеларус. і польск. / Уклад. У.Арлова; прадм. В.Чамярыцкага.- Мінск: «Беларускі кнігазбор», 1997. - 432 с. [8] л. іл.

4. Галубовіч, В.У. Матэрыялы да гісторыі Магілёва ў кнігах запісаў метрыкі Вялікага Княства Літоўскага першай паловы XVII ст. // Мінулая і сучасная гісторыя Магілёва: зборнік навуковых прац / уклад. І.А.Пушкін. - Магілёў: УПКП «Магілёўская абласная ўзбуйненая друкарня», 2001. - С. 64-70.

5. Галубовіч, В.У. Кнігі запісаў канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага пачатку ХVІІ ст. як крыніца па гісторыі гарадоў Беларусі // Беларускі горад у часе і прасторы: 500 год Полацкай магдэбургіі: зборнік навуковых прац. - Наваполацк: ПДУ. - 2001. - С. 116-121.

6. Доўнар, А. Пацвярджальны прывілей Полацку 1633 г. (нарыс з гісторыі Полацка 30-х гадоў XVII ст.) // Commentarii Polocenses Historici.- T. I. - 2004. - C. 43-49.

7. Копысский, З.Ю. Источниковедение аграрной истории Белоруссии / АН БССР. Ин-т истории. - Мінск: Наука и техника, 1978. - 136 с.

8. Кяупа, З. Публикации из Литовской Метрики источников по истории городов Литвы / З.Кяупа // Новости литовской метрики. - Вып. 2. - Вильнюс: Институт истории Литвы, 1998. - С. 29-38.

9. Макараў, М. Ад пасада да Магдэбургіі: прававое становішча насельніцтва местаў Беларускага Падзвіння ў XIV - першай палове XVII ст. / М.Макараў. - Мінск: Экаперспектыва, 2008. - 248 с.

10. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Мінску (Далей - НГАБ), КМФ-18, воп.1, спр. 88.

11. НГАБ. - КМФ-18. - Воп.1. - Спр. 106.

12. Там жа. Спр.107.

13. Там жа. Спр.110.

14. Там жа. Спр.111.

15. Там жа. Спр.112.

16. Там жа. Спр.113.

17. Там жа. Спр.114.

18. Там жа. Спр. 118.

19. Там жа. Спр.119.

20. Там жа. Спр.121.

21. Полоцк: Истор. очерк / З.Ю.Копыский, Н.А.Манис, Г.В.Штыхов [и др.]; отв. ред. П.Т.Петриков. - 2-е изд. перераб. и доп. - Минск: Наука и техника, 1987. - 320 с.

22. Пярвышын, У. Дзівін / У.Пярвышын // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі - Кадэнцыя // Беларус. Энцыкл. / рэдкал.: Г.П.Пашкоў (галоўны рэд.) [і інш.]; Маст. Э.Э.Жакевіч. - Мінск: БелЭн, 1996. - С. 229.

23. Римша, Э. Городская геральдика конца XVIII в. в ЛМ // Литовская Метрика: тез. док. межресп. науч. конф., Вильнюс, апрель 1988 г. / Инст. ист. АН Лит.ССР. - Вильнюс, 1988. - С. 26-28.

24. Рыбакоў, А. Ліст / А.Рыбакоў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 4. Кадэты - Ляшчэня // Беларус. Энцыкл. рэдкал.: Г.П.Пашкоў (галоўны рэд.) [і інш.]; Маст. Э.Э.Жакевіч. - Мінск: БелЭн, 1997. - С. 372-373.

25. Улащик, Н.Н. Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода. - М.: Наука, 1973. - 304 с.

26. Цітоў, А. Геральдыка Беларускіх местаў / А.Цітоў; маст. А.П.Бажэнаў.- Мінск: Полымя, 1998. - 287 с.

27. Jakubowski, A. Stosunki wyznaniowe w cechach mohylowskich od pierwszey połowy XVI do drugiey połowy XVIII wieku / А. Jakubowski // Białoruskie Zeszyty Historyczne. - 2000. - Zesz. 14. - S. 57-73.

28. Łowmiański, H. Handel Mahylewa w XVI wieku / Н. Łowmiański // Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego.- Poznań: W-wo nauk. Uniw. im. A.Mickiewicza w Poznaniu, 1983. - S. 507-530.

29. Wyczański, A. Polska Rzeczą Pospolitą szlachecką / А. Wyczański. - Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. - 1991. - 440 s.


Віталь Галубовіч, беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук, дацэнт, дацэнт кафедры грамадскіх навук Гродзенскага дзяржаўнага аграрнага універсітэта. Сфера навуковых інтарэсаў - сацыяльна-палітычная гісторыя ВКЛ у канцы XVI - XVII стст.



УДК 94(438):930.2

Наталья Зиневич (Киев, Украина)
ИНСТИТУТ ЦЫГАНСКИХ КОРОЛЕЙ В РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ
(источники и историография)

Сквозь призму историографии и источниковой базы в статье рассмотрена история существования института "цыганских королей" (старшин) в Речи Посполитой. Первые привилеи зафиксированы между 1624 и 1652 гг. Сначала это были цыгане, но со временем данная должность стала источником доходов польской шляхты. Вероятно, лишь в XVIII в. на должность вновь назначались шляхтичи цыганского происхождения. Фактически «старшины» могли выполнять возложенные на них функции лишь под патронатом местных магнатов на локальных территориях, а не всей Речи Посполитой. Наиболее известным в этой связи стало местечко Мир с цыганской общиной, в котором под патронатом Радзивиллов находилась резиденция цыганского короля во второй половине XVIII в. Документы свидетельствуют, что на протяжении нескольких столетий цыганское население являлось одним из традиционных компонентов городского социума Беларуси.


Кочевой способ жизни цыган, как своеобразная форма адаптации группы, имел преимущественно практические цели, связанные с занятиями торговлей и ремеслами. На протяжении столетий, расселяясь по всему миру, цыгане практически никогда документально не подтверждали наличие собственного самоуправления, одобренного государством. Тем интереснее рассмотреть в историографическом и источниковедческом ракурсе институт цыганских королей в Речи Посполитой.

На протяжении столетий цыгане в Речи Посполитой были одним из элементов культурной и этнической мозаики. Однако, более чем двухсотлетний интерес ученых к этому народу, на сегодня не позволяет говорить о широкой разработке вопросов их исторической судьбы, места в общей этносоциальной структуре, этнокультурных характеристик цыган в Восточной Европе. Все эти факторы продолжают влиять на современное состояние цыганского меньшинства в разных странах этого региона [1, 11].

Появление исследовательских работ, касающихся цыганской общности и института цыганских королей в Речи Посполитой XVI - XVII вв. (куда, кроме собственно польских, входили белорусские, литовские, латвийские и украинские земли) приходится на первую половину ХІХ ст. и связано с архивными разысканиями и археографической деятельностью ученых и влиянием на научное мировоззрение просвещения и позднее романтической историографии. Это прежде всего специальные работы, Тадеуша Чацкого "O Cyganach" [2], Игнатия Даниловича "О Cyganach. Wiadomość historyczna" речь, читанная 30 июня 1824 г. в публичном собрании Виленского университета [3;4] и Теодора Нарбута "Rys historiczny ludu cyganskego" [5]. Эти исследователи пришли к цыганской тематике, занимаясь изучением истории польско-литовского законодательства и публикацией памятников права.

"Cyganie, abo ludzie niepotrzebni…" - с таких слов начинался первый в Речи Посполитой антицыганский закон от 1557, принятый варшавским коронным сеймом. Цыгане, люди не имеющие родины, склонные к безделью и другим порокам, «люди равнодушные к религии», так в духе просвещения в первой в польской литературе работе, посвященной цыганам характеризовал этот народ Тадеуш Чацкий [6, 155]. С того времени и цыган, и укрывавшее их местное население стали рассматривать как «баннитов». Однако, распоряжения систематически не выполнялись, особенно на землях ВКЛ. В связи с протестами дворян и знати (в основном из Подляшья) политика была несколько изменена - вместо изгнания цыган решили признать и использовать. Так дошло до появления института "цыганских королей" (старшин) между 1624 і 1652гг. Сначала это были цыгане, но со временем, о чем в свое время писал И. Каманин, эта должность стала источником доходов польской шляхты. Возможно, лишь в XVIII в. на эту должность вновь назначались шляхтичи цыганского происхождения. Фактически «старшины» могли выполнять возложенные на них функции лишь под патронатом местных магнатов на локальных территориях, а не всей Речи Посполитой.

Археограф и историк права Игнатий Данилович с 1814 г. преподавал в Виленском университете местное право, с 1821 г. был членом "провинциального комитета" для составления свода местных законов, а с 1822 г. - членом профессорской комиссии, которой было поручено приготовление нового русского перевода Литовского Статута. К началу XIX в. - времени, когда, как из рога изобилия, посыпались открытия «отечественных древностей» Игнатий Данилович, как и Теодор Нарбут активно собирал и изучал исторические источники, среди которых, и документы о цыганских королях в Речи Посполитой.

Лишь с недавнего времени история науки занялась не только оценкой результатов развития нового знания, но и самим процессом его получения, пришла к необходимости изучения местного контекста производства знаний, особенно, когда речь идет об этапе зарождения и становления научных изысканий, первые всходы которых могут появиться и на вненаучном поле. Новый подход в сочетании с потенциалом расширенной источниковой базы открывает возможности для формирования более достоверной и реальной картины изучения отечественных древностей в том числе и касающихся истории института цыганских королей в Речи Посполитой в начале XIX в. [7; 8, c. 73; 9-11 и др.].

Второй всплеск исследовательского интереса к обозначенной тематике связан с публикаторской деятельностью ученых-архивистов конца ХІХ начала ХХ вв., в частности, с именами Антония Прохаски [12], Ивана Каманина [13] и др. В 1916 г. в Киеве, среди статей и материалов по истории Юго-Западной России, которые издавала Киевская Комиссия по разбору древних актов, появилась публикация архивных документов «Цыганские короли в Польше в XVII-XVIII вв.», И. Каманина тогдашнего директора Центрального Архива. Были приведены грамоты польских королей и постановления польского сейма. В луцких и летичевских актовых книгах, собранных Киевской археографической комиссией, И. Каманиным было найдено четыре королевских грамоты (1651, 1704, 1705, 1715 гг.), обязывавшие цыганское население Речи Посполитой платить «пожитки и складки». Исследователь, указывает, что в этих грамотах среди цыганских королей встречаются имена малоизвестных, неродовитых польских шляхтичей, товарищей солдатских рот, которые, вероятно, лично оказали польскому королю и магнатам какие-то услуги.

После нескольких десятилетий забвения, эта тема поднималась в работах, в частности, белорусских [14-16], польских [17-19] российских [14], украинских [15; 16] исследователей, в связи с расширением трактовок имеющихся и введением в научный оборот новых источниковедческих знаний. Особый интерес в связи с рассмотрением проблемы традиционных механизмов самоорганизации цыганского общества и его взаимодействия с макрообществом, вызывает новаторская книга болгарских цыгановедов Елены Марушиаковой и Веселина Попова [1]. Как отмечают последние авторы, для истории цыган этот вопрос является не узкой и специализированной проблемой, а связан с поиском корней многих элементов цыганской культуры как в связи с индийским наследием или заимствованиями византийского и европейского периодов.

В Речи Посполитой развилась «шляхетская» организация общества и формирование шляхетского самосознания в восточно-европейском макрорегионе [23]. Шляхетская организация общества и «шляхетские» политические структуры брали на себя функции государства. Эта форма самоорганизации была достаточно привлекательной как для польской, литовской, русской знати, так и для знати меньшинств (крымских татар, цыган и т.д.), что объясняет ее жизнеспособность и распространение на территории ВКЛ. Политическое устройство Речи Посполитой обеспечивало соучастие «народа шляхты» через сеймики и сейм в принятии законов, а значит управлении страной. Восточноевропейские элиты разделяли общие ценности и имели общий идеал польскую шляхту с ее «золотыми вольностями» и представляли собой децентралистские силы [26, 50].

В средневековое и раннее новое время надание прав требовало легитимизации (от протектора среди легитимных правителей, аппелирование к письменно закрепленным давним правам). Актовые книги рассматривали гражданские и уголовные дела шляхты; актовые книги подкормских судов решали спорные судебные вопросы шляхты за семейные владения. Запись в актовую книгу грамот цыганским королям среди других документов, было способом подтверждения и дальнейшего закрепления их юридической силы.

Углубление знаний о цыганах происходит, прежде всего, благодаря изысканиям в архивах, выявлению новых источников исторического знания, а также этнологическим и лингвистическим исследованиям. Отдельно стоит вопрос верификации и анализа исторических источников. Поскольку как в наше время, так и в прошлом, акцент делался на экзотичности, особенностях цыган, нежели их повседневной жизни.

Ежи Фицовский указывает, что в Польше цыгане появились в 1419г. [1, 15]. Более новые данные в работе Леха Мруза дату появления цыган в Польше относят к 1401 г. [18, 19]. Известный польский цыгановед Лех Мруз, в частности, отмечает, что "среди источников XV в. не известны документы, которые бы говорили про цыган как этническую группу, упоминание, которое бы указывало, что эти лица принадлежат к какой-то общности (как это прослеживается в более поздних документах). В этих документах слово "цыган" было скорее названием человека. Этнические характеристики в наименовании могли быть и случайными в нарративах, но более достоверны в документальных источниках (в частности, актовых). Путешественники или хронисты давали такую трактовку, пользуясь собственными знаниями, опытом и стереотипными культурными чертами, которые приписывались разным группам [18; 32]. Это могло приводить и к ошибочным выводам. Возможно, в какой-то момент смуглая кожа, черные волосы и т.д. могли стать причиной именования «цыганом», что, однако, указывает на наличие определенного сформированного стереотипа про цыган, а значит и о бытовании цыган в этом регионе.

Акт от 25 мая 1501 г., который приписывают Александру І, говорит: "Мы, Александр, Божьей лаской король польский Великий Князь Литовский...Бил нам челом Василь старший Войт и цыгане его и просил милости нашей... наше письмо даем, а его, Василя Войта, Цыганского избранного подтверждаем и устанавливая даем ему силу и право цыган судить, всякие меж ними споры разрешать ... а он и цыгане его во всех землях наших Великого Княжества Литовского и его ленностях имеют вольности ... а вольности их о давних прав обычаев и писем княжих дарованные и дозволенные нами сем письмом нашим... Писано в Вильне в лето 1501 месяца мая в 25 день."[5].

Текст документа, который был найден среди бумаг шляхтича Зеновича в околице Зеновичей лидского повета, привел исследователь Теодор Нарбут [5]. Оригинал этого документа не сохранился. "Виписка из книг земского уряда господарського воеводства троцкого", произведенный 12 февраля 1590 г. Виписка из книг земских лидского повета 21 августа 1568 г. На 133 стр. своего труда Т. Нарбут добавляет, "Умер Якоб Знамеровский в 1795 году, в очень убогом состоянии, по причине рассыпаных цыган и вышедших из Литвы по политическим причинам. Бумаги свои оставил незадолго перед смертью у шляхтича Зеновича за 50 злотых, от которого и получил два привилея для копирования". Ко времени издания работы Т. Нарбута Виленского архива еще не было. Л. Мруз попытался в архивах Вильнюса и Минска найти указанные лидские и троцкие актовые книги, но сохранились лишь более поздние, в которых указанный документ не упомянут. Эти книги могли быть уничтожены в начале XVII в., в период московской агрессии, ибо в XVIII веке в ходе северной войны, ибо после разделов Польши вывезены в Россию.

В бумагах рода Зеновичей, сберегающихся в архиве в Вильнюсе, Л. Мрузу не удалось обнаружить следы этого документа. Как указывает Лех Мруз, некоторые моменты в документе вызывают сомнения в его подлинности. Так, Александр І не был тогда королем Польским, а лишь Великим Князем Литовским. Ян Ольбрехт (бывший до Александра на троне) умер 17 июня 1501 г. в Торуне.

Документ, опубликованный Теодором Нарбутом, наряду с другими, более поздними привилеями, наиболее вероятно, является фальсификацией. Исследователям еще предстоит ответить на вопрос о времени изготовления этого и других фальсификатов. В отношении документа приведенного Т. Нарбутом, Л. Мруз склоняется к версии, что он был изготовлен по заказу одной из цыганских групп, возможно, вплоть до XVIII в. Исполнитель заказа мог точно не знать, когда умер Ольбрехт, когда Александр стая королем. По свидетельству Т. Нарбута, этот документ хранил последний в Речи Посполитой цыганский король Якоб Знамеровский, назначенный последним польским королем Станиславом Августом Понятовским. Этот факт, если он все-таки имел место, может свидетельствовать, что цыгане видели в владении документом некую практическую пользу, прежде всего в налаживании отношений с местными жителями, при посещении ярмарок, покупке имущества или жилищ, как свидетельство того, что это не чужаки, а люди издавна связанные с Великим княжеством Литовским. Это должен был быть весомый аргумент, на фоне многочисленных постановлений сеймов, запрещавших принимать цыган, и предписывавших последним покинуть территорию Речи Посполитой. Легитимный привилей мог защищать от репрессий. "Писаное право", традиционно являлось авторитетным и закрепляло преимущество письменного документа в судебно-правовой системе, который был в определенной степени санкционированием властью обычая, традиции (в т.ч. и "обычного" права).

Этому способствовало и так называемое право вечности, которое состояло в юридическом утверждении доказательной силы документа навсегда "на вечные времена". Л. Мруз, вслед за И. Каманиным, склонен считать, что хотя привилей Василя был сфальсифицирован, это не значит, что он не использовался продолжительное время как аутентичный [18, 172]. И. Каманин, исследуя документы того времени, считал, что подделок среди них были тысячи.

Вместе с тем, учитывая принадлежность Т. Нарбута к мифологической школе, а также тот факт, что ученый имел дело с подложными документами, о чем свидетельствует историография, нельзя исключать версию о том, что фальсификацию мог допустить и сам Теодор Нарбут. Но этот вопрос требует дальнейшего дополнительного исследования.

Безусловно, цыгане должны были перенимать либо использовать нормы и ценности нецыганского окружения, что было одной из гарантий достижения понимания как между цыганами и макрообществом, так и между членами собственной цыганской группы либо несколькими группами.

Об этом свидетельствуют многочисленные факты вписывания текстов договоров, в частности и сугубо между цыганами, в гродские книги [18, 98].

В документах второй половины XVI в. и более позднего времени упоминаются две категории цыган: оседлые, живущие семьями или небольшими группками в шляхетских владениях и городах, занятые торговлей и ремеслом, передвигающиеся на торги и ярмарки. Первые могли появиться на этих землях в XV ст., перемещаясь с юга, с земель львовских, из Молдавии. Более поздние кочевые группы прибывали из Западной Европы через польские земли. Причем из документов можно судить, что часть из них принадлежали к шляхетскому сословию, состояло на службе у короля и были не такими бедными и маргинальными, как об этом пишут в популярной литературе.

Из 60-ти упоминаний цыган в XVI веке почти половина связана с именем Петра из Роземберга, который прибыл со своей группой из немецких земель. Из оставшихся 34 записей только шесть касаются групп, а не отдельных лиц. В XVI в. появляются цыгане, кочующие, живущие в шалашах и палатках. В нескольких документах есть упоминания о торговле цыган лошадьми и мене лошадей (т.н. барышничество), а также о воровстве лошадей и ворожбе, как цыганском ремесле. В основном это упоминания о цыганах оседлых, занятых работой с лошадьми на восточных землях Речи Посполитой.

В документах ХVII ст. цыгане упоминаются во многих районах, прежде всего на окраине местечек Несвижа, Мира, Слонима, Сморгони, Лиды и др. Постепенно они обживали территории в околицах Вильни, Минска, Борислава, Витебска и Слуцка. Обязанности этих городов с магдебургским правом и самоуправлением сводились к выплатам пошлин в государственную казну (магистрат распределял его среди мещан), в том числе на военные нужды. Особенностью магдебургского права в городах Великого Княжества Литовского было сохранение роли схода горожан, особенно в выборе служебных особ. Города Беларуси фиксировали не только образование регионов, местных и транзитных коммуникаций в них, но так же и формирующуюся специфику развивающихся ремесел. "Очаговый" характер развития городов одной из сторон этого процесса имел формирование небольших местных рынков для торговли и обмена. Миграции цыганских общин в их пределах позволяли последним сохранять традиционную хозяйственно-культурную модель.

Но встречаются записи и о цыганах кочевых. Так, 26 ноября 1533 г. в книги гродские Полоцка вписана жалоба полоцкого мещанина "на цыган из Малого Египта о причинение вреда его дому". Документ написан русским языком [18, 57]. 15 сентября 1539 г. в книгу Гродно вписана жалоба некого пана Микитина "намесника пана Миколаева Кунцевича на цыгана, который взял у него коня-храпуна и держит его". Под 1658 г. в гродненской книге указано об освобождении цыган, просящих милостыню от налога [3, 84].

Активное упоминание о торговле лошадьми и коновальстве в Великом княжестве Литовском и широкий спектр занятий цыган, может свидетельствовать о переходе к оседлости с миграцией на небольшие территории цыган кочевых. О торговле лошадьми с цыганами записано в гродненской замковой книге. В середине XVI в. на многих сеймах рассматривался вопрос о приеме цыган на землях и необходимости им осесть. Даже начав жить оседло, цыгане практически не становились земледельцами. Переходя на ремесленное производство, мобильную торговлю, артистические занятия, цыганские родовые общины, фактически продолжали мобильный образ жизни, подстраивая к нему свою хозяйственную деятельность в определенном ареале.

Некоторые цыгане нанимались на службу к шляхте и магнатам. Так, на Гродненщине, в имении королевского коморника Мацвея Быстрицкого служил цыган Бубянец. В его обязанность входило объезжать молодых лошадей.

Радзивиллы и Сапеги приглашали цыган-цымбалистов в свои дворцы играть. В Великом княжестве Литовском цыгане завоевали признание как хорошие кузнецы, коневоды, певцы, дрессировщики зверей, ювелиры, музыканты, танцоры.

Многие цыгане служили в войске. В 1568 г. Гродненский сейм постановил, что каждый, кто стремится пойти на войну, в том числе и цыгане, должны явиться к гетману вооруженным, верхом на коне или пешим [3, 64]. Те, кто будут храбро воевать, будут вознаграждены господарем [25, 414].

В XVI-XVIII вв. жалобы цыган в гродских судах рассматривались вместе с жалобами всего населения. В то время многие цыгане по социальному статусу уравнивались с белорусской шляхтой. Например, документ 1663 г., жалоба цыгана Петра Лукашевича в Мстиславский гродский суд на цыгана Марка Росланковича за два разбойничьи наезда на его двор. Марк не только забрал именье, но и захватил в плен самого хозяина и его семью [26, 279]. В 1707 г. в гродском суде Кобрина рассматривалась жалоба цыганки Ганны Васильевичевой на цыгана Степана Александровича о побоях и разбое [27, 506-507].

Заслуживает внимания и дальнейшего изучения, в том числе и в связи с нашей темой, история и сам феномен Сморгонской академии - школы дрессировки медведей в белорусском местечке Сморгонь, где учили и подготавливали медведей, с которыми позже цыгане-медвежатники Литвы, Беларуси, Польши ходили по разным странам с медвежатничеством - «медвежьей потехой», получившей особое распространение в XVI-XIX вв [28-32]. Так, при Пане Каханку дрессировали до 10 медведей-самцов и несколько обезьян. Воспоминания о сморгонских медведях и о радзивилловском зверинце дожили среди местных жителей почти до наших дней [33-34]. В старину цыгане водили по ярмаркам ученых медведей. Хлеб был не тяжелый: община из нескольких цыганских семей ездит со своими артистами из деревни в деревню, из города в город, медведи демонстрируют людям всякие штуки, а хозяевам - доход: то деньги, то пища. Глядя на такую жизнь, люди говорили: "Водить медведя - не то, что землю пахать" или "Медведь танцует - цыгану на сало везет".

В XVIII в. часть цыганского селения в местечке Мир принадлежала несвижским Радзивиллам. В связи с этим перспективными видятся поиски документов о цыганах в несвижском архиве Радзивиллов, который по договору 1921 года был передан Польше. На ряду с цыганской, в городе были мусульманская и еврейская община. Периодически устраивались ярмарки.

Кароль Станислав Радзивилл (Пане Коханку) относился с интересом к обычаям цыган, которые он пытался узаконить, а также дать дополнительный привилегии цыганам, в частности на свободную торговлю в околицах Несвижа и Мира, которые в те времена, находясь на крупных торговых путях, были местом проведения масштабных ярмарок. Под его патронатом в Мире была основана резиденция цыганского короля (старейшины), которому вменялась судебная функция и сбор налогов.

Выборы цыганского короля проходи на поле близ местечка. Старейшиной выбирали цыгана средних лет, статного и богатого. Он должен был носить жупан с отложным красным воротником и ходить с перекинутой через плечо нагайкой с серебряной ручкой. Избранный старшина давал клятву, после чего его трижды поднимали на руках, а все присутствующие хлопали в ладони и кричали. После под ноги цыганского короля подносили подарки, а женщины обсыпали дурман-травой, чтобы отогнать злых духов. Старейшину утверждал король Речи Посполитой и выдавал ему грамоту. Грамота, подтверждавшая полномочия избранного короля утверждалась государственной королевской канцелярией. Ян Казимир утверждал цыганским королем Мацеша Каралевича. В документах упоминаются имена таких цыганских королей, как Дзевалтовский, Жулицкий, Богуславский, Миласницкий, Марцинкевич [4].

Сохранилось предание про двух цыганских королей: Геройца, который в 1767 г. и уже упомянутого выше Якова Знамеровского, который в 1780-1795 гг. был цыганским королем в лидском повете и носил титул "цыганского короля Беларуси, Литвы, Украины и Польши". Последний отличался деспотизмом. В 1789 г. против него был поднят бунт. Цыгане запихнули своего короля в …, потом вознаградили подарками и отвезли домой. После этого еще шесть лет король исполнял свои обязанности по чести [33].

Широкую известность имел цыганский король Ян Марцинкевич (баця Ян), который правил с 1778 по 1790 гг. В частности, И.Даниловичем был приведен текст «Письма протекции цыгану Яну Марцинкевичу, старшему мещанину и обывателю города Мира» (копия с оригинала архива Радзивиллов в Вильне), написанного в Новом несвижском замке в 1778 г.

Он жил в местечке Мир и любил роскошь и во всем стремился наследовать Пане Коханку: построил имение, ездил на позолоченной карете, запряженной 12 лошадьми. Марцинкевич устраивал пиры, на которых присутствовали Радзивиллы и другие представители знатной шляхты, его всюду сопровождала многочисленная свита. После смерти Яна Марцинкевича эта должность перешла к его сыну, который через некоторое время с группой цыган эмигрировал в Османскую империю [15].

Анализируя источники, приходим к выводу, что культура средневекового и раннемодерного европейского общества оказывала значительное влияние на культуру цыган. Цыгане перенимали не только местные традиции, но и стереотипы окружающего населения по отношению к себе, порой прибегая к мимикрии, а, порой стараясь соответствовать этим сложившимся стереотипам, использовали их [35, 12]. Однако, в целом, цыганские общины сохраняли традиционную социальную организацию, базированную на принципе родства и свою идентичность в рамках существовавшего государства. Существование "старост" было изначально связано с организацией сбора налогов и разрешения проблемных ситуаций с местными властями. Определенная искусственность этой конструкции с делегированием прав было одним из способов интеграции цыган в макрообщество, которая проходила не на индивидуальном уровне, а на уровне общин, при сохранении автономии цыганского коллектива в решении своих внутренних проблем [36, 539].

Перспективным видится дальнейшее изучение истории цыган Беларуси в связи с ростом интереса в современной историографии истории городской цивилизации к культуре олигархических "дворов" аристократии последних лет Великого Княжества Литовского; магнатских кланам (в частности, Сапегов и Радзивиллов), под патронатом которых функционировал на северо-восточных землях Речи Посполитой институт цыганских королей до конца XVIII ст. Документы о цыганах, в том числе привилегии представляют интерес и для исследователей патронально-клиентарных связей; социальных ритуалов; индивидуальных и групповых карьерных стратегий; при рассмотрении культуры в связи с общественными процессами в как в городской среде, так и в целом в государстве.

В области политического опыта структуры ВКЛ могут рассматриваться типологически приближенными с другим государственным проектом «псевдо римлян» - Священной Римской империи с социальным консерватизмом как политической стратегией функционирования олигархических элит, а отсюда своеобразная политика в отношении национальных меньшинств, допускающая определенные уровни самоуправления. Следует признать, что локальные культуры пребывают в сложной взаимосвязи с универсальными, они при этом являются значительно более автономными, чем это представлялось ранее.

Юридическая антропология, рассматривая право, как феномен, который "помнит то, что обычно происходит" ("id guod plerugue fit"), свидетельствует, что каждая культура является автономной в отношении других культур, и вне права, установленного или санкционированного государством, остаются разнообразные "негосударственные" формы права. Так происходит перманентный выбор определенных социально-юридических форм, в то время как другие формы, не исчезая, временно отходят на второй план, то есть в такие сферы социальной жизни, которые находятся за пределами поля зрения официального права. Таким образам, для цыган, сохраняющих традиционные системы хозяйственного и культурного жизнеобеспечения, отличающиеся от остального населения страны, изучение данной темы представляется важным как в историческом, так и в современном ракурсе.


Список источников и литературы

1. Марушиакова, Е. Студии Романи. Том VII. Избрано / Е. Марушиакова, В.Попов. - София: Парадигма, 2007.

2. Czacki, T. O Cyganach / Т. Czacki // Dzieła. - T.III. - Poznań, 1845.

3. Daniłowicz, I. O Cyganach wiadomość historyczna / І. Daniłowicz. - Wilno, 1824. Daniłowicz, I. O Cyganach wiadomość historyczn a. - Oświęcim, 1993.

4. Данилович, И. Историческое и этнографическое исследование о цыганах / И.Данилович // Северный архив. - СПб., 1823. - Т.XIX. - № 1-6. 184-208.

5. Narbutt, T. Rys historyczny ludu Cygańskiego / Т. Narbutt. - Wilno, 1830.

6. Kurcz, Z. Mniejszości narodowe w Polsce / Z. Kurcz. - Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997.

7. Александров, Д.А. Историческая антропология науки в России / Д.А.Александров // Вопросы истории естествознания и техники. - 1994. - № 4. - С.3-22.

8. Экштут, С.А. Битвы за храм Мнемозины: Очерки интеллектуальной истории / С.А.Экштут. - СПб., 2003.

9. Уортман, Р.С. Властители и судии: Развитие правового сознания в императорской России / Р.С.Уортман. - М., 2004.

10. Бокова, В.М. Эпоха тайных обществ / В.М.Бокова. - М., 2003.

11. Козлов, В.П. Российская археография в конце XVIII - первой четверти XIX века / В.П.Козлов. - М., 1999.

12. Prochaska, A. Prziwileje dla sygańskiej starzyzny w Polsce / А. Prochaska // Kwartalnik Historyczny. - Lwow, 1900. - S. 453-457.

13. Каманин, И. Цыганские короли в Польше в XVII-XVIII вв. / И. Каманин // Сборник статей и материалов по истории Юго-Западной России (издаваемый киевской Комиссией для разбора древних актов). - К., 1916. - Вып. 2. - С. 109-128.

14. Даўгяла, Д. Цыганы на Беларусі / Д.Даўгяла // Наш край 1926, № 12; Калінін, В. Цыганы на Беларусі / В.Калінін // 3 гісторыяй на «Вы». Выпуск другі. - Мінск, 1994. - С. 330-349.

15. Дучыц, Людмiла З гiсторыi цыганоў Беларусi // Беларуски гiстарычны часопiс. - 2003. - № 3.

16. Каманин, И. Цыганские короли в Польше в XVII-XVIII вв. / И.Каманин // Сборник статей и материалов по истории Юго-Западной России (издаваемый киевской Комиссией для разбора древних актов). - К., 1916. - Вып. 2. - С. 109-128.

17. Ficowski, J. Cyganie na polskich drogach / J.Ficowski. - Krakоw, 1965.

18. Mróz, L. Dzije Cyganov-Romow w Rzeczypospolitej XV - XVIII / L. Mróz. - Warszawa: DiG, 2001.

19. Wójcikp. Cyganie z obu stron Karpat / Wójcikp . - Warszawa, 2000.

20. Друц, Е. Цыгане. Очерки / Е.Друц, А.Гесслер. - М.: Советский писатель, 1990.

21. Зіневич, Н. Цигани в Україні: формування етносу і сучасний стан / Н. Зіневич // Український історичний журнал № 1. - 2001. - С. 40−52.

22. Зіневич, Н. Цигани в дослідженнях українських архівістів кін. ХІХ - поч. ХХ ст. / Н. Зіневич // Наукові записки. Інститут української археографії та джерелознавства НАН Україні. Т.15. Тематичний випуск «Роми України: із минулого в майбутнє». - К., 2008. - С. 212-222.

23. Кононенко Василь. Гетьманщина в контексті супільльно-політичних ідеї та уявлень Східної Європи (кінець ХVII - перша половина XVIII ст.) / Василь Кононенко // Український історичний збірник. - 2008. - Вип.11. С.46-58.

24. Subtelny, O. Domination of Eastern Europe. Notive, Nobilities and Foreign Absolutizm, 1500 - 1715 / О. Subtelny. - Kingston and Montreal, 1986. - 270 p.

25. Литовская метрика. Т. 1. Ч. 3. Отд. 1-2. Арт. 7. Юрьев, 1914.

26. Акты Виленской археографической комиссии. Т.34. - Вильно, 1909.

27. Акты Виленской археографической комиссии. Т. 6. - Вильно, 1872.

28. Чегодаева, С. От Зеновичей до Радзивиллов / С.Чегодаева // Новая газета Сморгони. - 2003. - № 6.

29. Солодухо, Я. Медвежья академия / Я.Солодухо // Советский цирк. - 1959. - № 3.

30. Некрылова, А.Ф. Русские народные городские праздники увеселения и зрелища. Конец ХVIII - начало ХХ века / А.Ф.Некрылова. - М: Азбука-классика, 2004.

31. Сосна, У. Спроба асяляніць цыганоў на Беларусі ў канцы XVIII ст. - першай палове XIX ст. / У.Сосна // Весці Міжнароднай акадэміі вывучэння нацыянальных меншасцей. - Брэст, 1997. - № 1. - С. 35-36.

32. Инвентари магнатских владений Белоруссии XVII-XVIII вв. Владение Сморгонь. - Минск: Наука и техника, 1977.

33. Шпилевский, П.М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю / П.М.Шпилевский. - Минск, 1992.

34. Сементовский, А. Этнографический обзор Витебской губернии / А.Сементовский. - СПб., 1872. - С. 53-58.

35. Romowie o sobie i dla siebie: nowe problemy i nowe działania w pięciu krajach Europy Środkowo-Wschodniej / Red. Nowicka, E. / Instytut socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. - Warszawa, 2003.

36. Смирнова-Сеславинская, М. Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование / М.Смирнова-Сеславинская, Г. Цветков. - София, Москва: Парадигма, 2009.


Зиневич Наталья Алексеевна, кандидат исторических наук, старший научный сотрудник Института украинской археографии и источниковедения им. М.С. Грушевского Национальной академии наук Украины.



УДК 94(476.6):314

Przemysław Czyżewski (Białystok, Polska)
ZALUDNIENIE MIAST POWIATU GRODZIEŃSKIEGO W ŚWIETLE PODYMNEGO I PIERWSZEGO POLSKIEGO SPISU LUDNOŚCI Z 1789 r.

Статья представляет перепись подымного налога и первую перепись населения 1789 г. как источники, иллюстрирующие заселение 44 городов Гродненского повета. Анализ свидетельствует о неполной фиксации населения, что нашло выражение в заниженном числе жителей относительно переписываемых налоговых единиц (дымов) и заниженном проценте женщин в некоторых возрастных группах. Без сомнения, самым большим городом в повете был Гродно. Остальные населенные пункты являлись местечками, из которых только немногие имели более 1000 жителей. В самых малых проживало только несколько десятков человек. Источник дает возможность ознакомиться с количеством евреев в городах. Их процент относительно всего населения в Гродно был более высокий по cравнению с другими населенными пунктами повета.


W ramach reform Sejmu Wielkiego podejmowano próby zwiększenia dochodów państwa, m. in. w celu podniesienia liczby wojska. Z tym związane jest przeprowadzenie pierwszego polskiego spisu ludności wraz ze spisem dymów. Stało się tak z inicjatywy pioniera polskiej statystyki - Fryderyka Józefa Moszyńskiego sekretarza Wielkiego Księstwa Litewskiego, posła bracławskiego, członka Komisji Skarbu Koronnego [3; 52].

Źródło będące podstawą niniejszego wystąpienia to przechowywana w wileńskim archiwum Lustracyja dymów w powiecie grodzieńskim znajdujących się oraz ludności obojej płci przez komisarzów, konst[ytucyją] 1789 roku wyznaczonych, uczyniona [1]. Jest to sumaryczne zebranie wyników ujęte w drukowanych tabelach wypełnionych odręcznie.

(21KB) Ilustracja 1 - Kategorie dymów w spisie z 1789 r..

Już w momencie ogłoszenia wyników spisu w 1790 r. zdano sobie sprawę, że nie był on kompletny. Wynikało to m. in. z braku doświadczenia, słabego przygotowania właścicieli dóbr do wypełniania formularzy oraz ich obawy o podniesienie podatków i pobór części poddanych do wojska. Nie był to oczywiście spis spełniający obecne wymagania - nie objął wszystkich mieszkańców, nie spełnił warunku jednoczesności, nie był imienny, ani bezpośredni. Mimo to stanowi cenne i niezastąpione źródło do badań po uwzględnieniu pewnych zastrzeżeń [3; 53].

Podymne z 1789 roku obejmowało prawie wszystkie kategorie dymów (prócz kątników). Niejednokrotnie podważano kompletność tych danych. Szczególnie krytyczna była Irena Gieysztorowa [4; 249]. Widać to już w porównaniu z lepszym rejestrem z 1790 roku. Jak podaje Mieczysław Kędelski dla prawobrzeżnej Ukrainy różnica wynosiła 2,3% [5; 65]. Na Żmudzi w 1790 r. spisano 7,4% więcej dymów niż w 1789 [6; 101, 107-108, tab. 19]. Podobnie w powiecie grodzieńskim liczba dymów wzrosła o 7,9% w porównaniu z danymi z 1789 roku [1, 2]. Liczne zastrzeżenia zgłaszane były przez badaczy przede wszystkim w stosunku do pierwszego powszechnego spisu ludności. Nie objął on szlachty ani duchowieństwa. Zdaniem I. Gieysztorowej braki mogły sięgać nawet połowy mieszkańców [4; 114-115]. Według badań M. Kędelskiego, w części Ukrainy pozostałej w granicach Polski po 1772 roku, w spisie nie ujęto 27,3% ludności. O niedokładności świadczy też zawyżony współczynnik maskulinizacji oraz niewielka liczba osób przypadających na jedno gospodarstwo domowe [5; 69, 74, 89]. Zdaniem L. Truski i Rimantasa Jasasa spis ludności z 1790 roku na Litwie pominął około 22% mieszkańców [7; 138]. Z ustaleń G. Błaszczyka wynika, że na Żmudzi spis z 1789 r. nie objął ok. 40% ludności [6; 101-115].

Omawiane źródło dzieli się na cztery części według rodzajów własności: ziemskie, ekonomiczne, duchowieństwa i starościńskie. Obliczając wielkość zaludnienia miast w wielu przypadkach należy łączyć dane z różnych działów. Np. zasadnicza liczba mieszkańców Grodna podana jest w części dotyczącej dóbr ziemskich, ale do tego trzeba dodać Horodnicę i Przedmieście Zaniemeńskie z części ekonomicznej, a danych dotyczących Filipowa należy szukać nie tylko wśród dóbr starościńskich, ale także duchownych i ziemskich ze względu na znajdujące się tam jurydyki. Kwestia ta budziła zresztą wątpliwości, ponieważ część informacji nie była podana w źródle z wystarczającą precyzją.

Na ilustracji 1. przedstawiono podział na kategorie dymów miejskich, wiejskich i szlacheckich występujący w źródle.

(24KB) Ilustracja 2 - Przedziały według wieku i płci zastosowane w spisie z 1789 r..

Ilustracja 2. ukazuje zastosowany podział ludności według wieku i płci. Szczególne znaczenie mają nieostre granice między poszczególnymi przedziałami wieku, które stwarzają problemy nie tylko dla badaczy, ale i wypełniających tabele przed 220 laty. Zwraca uwagę brak precyzyjnego oddzielenia przedziałów oraz dyskusyjna kwestia liczenia dzieci poniżej 1 roku życia. Historycy nie byli zgodni, co do postępowania spisujących [8; 44-45]. Do wyraźnych wad rejestru podymnego i spisu ludności z 1789 r. należy zaliczyć brak liczby ludności w posiadłościach kościelnych w Grodnie (il. 3.), zapisanie niektórych dymów małomiasteczkowych jako wiejskich (np. 197 w kamedulskich Suwałkach), niepodawanie części dymów żydowskich. Zdarzały się też niewypełnione kolumny z liczbą ludności (il. 4.). Rzadko, ale jednak kilka razy natrafiono na błędy w podsumowaniu liczb.

W źródle odnaleziono dane dotyczące 44 miast. Pominięto tu rozważania na temat granic powiatu i powodów ich zmian oraz kwestię posiadania praw miejskich [9; 51-67] [10; 161-170] [11; 61-73] [12; 75-79] [13; 21-34] [14; 35-50] [15; 111-125] [16; 39-57] [17; 46 i n.]. Warto jednak zaznaczyć, że w Wielkim Księstwie Litewskim miastami nazywano także miejscowości, które nie miały praw miejskich, lecz pełniły funkcje, które uzasadniały stosowanie takiego miana [18; 415] [19; 71-73, 75-78]. Pewne elementy odrębności administracyjnej dawał miastom hospodarskim art. 9 ustawy włócznej z 1557 r. Właściciele dóbr prywatnych zyskali prawo osadzania miast bez konieczności uzyskiwania przywileju monarszego na mocy art. 29, rozdz. I III statutu litewskiego z 1588 r. [20; 234] [19; 76]

(29KB) Ilustracja 3 - Fragment spisu z 1789 r. dotyczący Grodna.(10KB) Ilustracja 4 - Fragment spisu z 1789 r. dotyczący Liszkowa.

Zasadniczo uznano za miasta te miejscowości, przy których zaznaczono obecność dymów miejskich uzupełnione o ewidentnie źle zakwalifikowane dymy Suwałk. Powstający w roku przeprowadzenia spisu Teolin, jako właściwie nie wyróżniony w źródle i będący w przyszłości nieudaną lokacją, policzono wspólnie z sąsiednimi Sopoćkiniami. Doliczano dymy i ludność plebanii i klasztorów (w zdecydowanej większości rzymskokatolickich i unickich oraz dwóch ewangelicko-reformowanych i jednej klasztornej prawosławnej) wraz ze szpitalami (w źródle nie liczono szpitali jako oddzielnych dymów i w wyliczeniach tego nie korygowano), organistami itp., a także żydowskie i pojedynczych innych kategorii, jeżeli ze źródła wynikało, że znajdowały się w miasteczku. Wspomniany sumaryczny charakter źródła budzi wątpliwości co do precyzji rozgraniczenia danych dla miast i terenów poza nimi, ale dotyczyło to niewielu przypadków i niewielkich liczb nie mających decydującego wpływu na podane niżej wyliczenia. Tak było np. w przypadku Żydów z Raczek ( w Raczkach i po wsiach mieszkające) oraz Bakałarzewa ( tyże i w wsiach) .

Tabela 1. przedstawia kolejność miast pod względem podanej w źródle liczby mieszkańców. Poza większym Grodnem, reszta to miasteczka, w tym niewielkie osady z kilkudziesięcioma mieszkańcami.


Tabela 1 - Liczba mieszkańców miast powiatu grodzieńskiego według spisu ludności z 1789 r.

Miasto

Ludność

Grodno

6373

Zabłudów

1158

Krynki

1115

Suwałki

1032

Przerośl

1032

Wasilków

894

Filipów

798

Sokółka

792

Raczki

761

Lipsk

743

Odelsk

735

Wiżajny

671

Mosty

652

Skidel

620

Jeziory

615

Indura

606

Sidra

547

Brzostowica Wielka

534

Sejny

533

Łunna

495

Bakałarzewo

464

Janów

461

Choroszcz

419

Nowy Dwór

353

Dąbrowa

352

Kuźnica

348

Wiejsieje

309

Gródek

286

Lejpuny

279

Sopoćkinie

261

Hołynka (Zygmuntowo)

251

Berżniki

232

Kopciów

223

Przewałka

220

Liszków

202

Suchowola

200

Hołynka

185

Sztabin

173

Korycin

156

Wola

115

Kamionka

79

Rotnica

74

Jeleniewo

61

Krasnopol

59

Źródło: LPAH, sygn. SA 4056.


Kolejność byłaby jednak inna, gdyby za podstawę hierarchizacji przyjąć liczbę dymów (tabela 2.).


Tabela 2 - Liczba dymów w mistach powiatu grodzieńskiego według podymnego z 1789 r.


Miasto

Dymy

Grodno

1066

Zabłudów

266

Sokółka

244

Krynki

238

Lipsk

217

Suwałki

200

Przerośl

191

Wasilków

177

Filipów

161

Skidel

161

Indura

158

Wiżajny

157

Odelsk

146

Jeziory

143

Raczki

142

Janów

138

Mosty

136

Brzostowica Wielka

125

Sidra

120

Łunna

115

Choroszcz

101

Nowy Dwór

96

Sejny

91

Bakałarzewo

87

Dąbrowa

82

Kuźnica

81

Suchowola

70

Wiejsieje

68

Sopoćkinie

65

Gródek

58

Berżniki

33

Lejpuny

53

Hołynka (Zygmuntowo)

52

Wola

39

Przewałka

37

Sztabin

36

Hołynka

36

Kopciów

35

Korycin

25

Kamionka

24

Liszków

24

Rotnica

18

Krasnopol

13

Jeleniewo

8

Źródło: LPAH, sygn. SA 4056.


To zmusza do postawienia od dawna dyskutowanego problemu liczby osób przypadających na dym. Już F. J. Moszyński zwrócił uwagę na to, że wskaźnik ten dla spisu z 1789 r. był niewiarygodnie niski [4; 108]. Badacze uważają, że w przypadku dymów wiejskich dla końca XVIII w. należy przyjąć nie mniej niż 7 [21; 54] [5; 89] [22; 97] [23; 216] [24; 55], a nawet 8 [25; 121] [4; 108] [26; 64] [3; 86] osób na dym. Tym bardziej powinny to być wartości minimalne dla miast. Potwierdzeniem mogą być wyniki badań zaludnienia Wasilkowa - jednego z miasteczek powiatu grodzieńskiego [27; 110-118]. W dużych miastach, zwłaszcza w ich centrach, zaludnienie było jeszcze wyższe [28; 32-33].

Tabela 3. przedstawia dane dotyczące liczby osób na dym w miastach powiatu grodzieńskiego na podstawie spisu z 1789 r. Wynik dla wszystkich miast jest bardzo niski, choć i tak zawyżony przez Grodno, wartość dla którego również trudno uznać za zadowalającą. W niższej części tabeli znajdują się dane dla pięciu miast z najwyższą i najniższą liczbą. Wśród tych pierwszych znajdują się jedynie bardzo małe osady. Część miast z najniższą wartością należy do największych miasteczek w powiecie. Co ciekawe, przeważają tu ośrodki ekonomii grodzieńskiej. Jest to wynik celowej działalności urzędników ekonomii czy też obrazuje stan rzeczywisty? Ówczesne potrzeby gospodarcze wykluczają możliwość skutecznego prowadzenia gospodarstwa rzemieślniczego czy rolniczego (miasteczka te miały zdecydowanie agrarny charakter) liczącego jedynie 3 osoby.


Tabela 3 - Liczba osób przypadających na dym w wybranych miastach powiatu grodzieńskiego w świetle podymnego i spisu ludności z 1789 r.

Ośrodek miejski

Osób/dym

Wszystkie miasta

4,8

Grodno

6,0

Miasta bez Grodna

4,5

Liszków

8,4

Jeleniewo

7,6

Berżniki

7,0

Kopciów

6,4

Korycin

6,2

Sokółka

3,3

Janów

3,3

Kamionka

3,3

Wola

3,0

Suchowola

2,9

Źródło: LPAH, sygn. SA 4056.


Przedstawione w źródle wyniki spisu umożliwiają ustalenie udziału osób poniżej 16 roku życia w badanej populacji. Dane ukazane w tabeli 4. dobrze wypadają w porównaniu z sześcioma ośrodkami przebadanymi przez Cezarego Kuklę (tam liczono jednak ludność w wieku 0-14 lat) - zbliżają się do właściwego dla okresu płodności naturalnej wyniku 38-40%. Nieco niższy odsetek dla znacznie większego Grodna może wynikać ze znacznej imigracji, jaka najczęściej dotyczyła osób powyżej 20 roku życia. Znacznie mniej korzystnie wygląda to w stosunku do osób najstarszych, choć podkreślić należy, że źródło umożliwia dokonanie wyliczeń w stosunku do mieszkańców w wieku powyżej 60, a nie 65 lat [8; 45-49] [3; 133, 333].


Tabela 4 - Struktura ludności według wieku i płci w wybranych miastach powiatu grodzieńskiego w świetle podymnego i spisu ludności z 1789 r. (w %)

Wiek

Wszystkie miasta

Grodno

Miasta bez Grodna

M

K

Łącznie

M

K

Łącznie

M

K

Łącznie

0-15

35,8

35,1

35,4

34,2

34,4

34,3

36,2

35,4

35,8

16-30

23,5

27,2

25,3

22,1

27,8

25,0

24,0

26,9

25,4

31-45

21,9

19,9

21,0

29,7

23,3

26,4

19,6

18,8

19,2

46-60

12,0

10,4

11,2

10,0

9,0

9,5

12,6

10,9

11,8

Pow. 60

6,8

7,4

7,1

4,0

5,5

4,8

7,6

8,0

7,8

Ogółem

100

100

100

100

100

100

100

100

100

Liczba bezwzgl.

13451

13017

26468

3128

3245

6373

10323

9772

20095

Źródło: LPAH, sygn. SA 4056.


Dla ówczesnych miast charakterystyczna jest przewaga ilościowa kobiet. Tabela 5. wskazuje, że poza Grodnem w innych miastach powiatu przeważali mężczyźni. Trudno jednak powiedzieć na ile wynika to z niedoskonałości spisu, a na ile z procesów migracyjnych. Przewaga Grodna pod względem feminizacji populacji jest typowa dla większych miast [8; 49-54] [3; 133-134].


Tabela 5 - Współczynnik feminizacji w wybranych miastach powiatu grodzieńskiego w świetle podymnego i spisu ludności z 1789 r.

Ośrodek miejski

W fem.

Wszystkie miasta

97

Grodno

104

Miasta bez Grodna

95

Hołynka

140

Sztabin

116

Liszków

110

Lipsk

82

Rotnica

81

Jeleniewo

79

W fem. - współczynnik feminizacji

Źródło: LPAH, sygn. SA 4056.


W najniższym przedziale wiekowym można spodziewać się większej liczby mężczyzn niż kobiet. Jak wskazują dane z tabeli 6. wśród ludności wszystkich miast rozpatrywanej łącznie tak właśnie było. Odbiega jednak od tego Grodno. Wśród osób najstarszych przeważała liczba kobiet, jednak wynika to z wpływu danych dla populacji Grodna. Poza nim w zasadzie panowała równowaga liczebna z niewielką przewagą mężczyzn.


Tabela 6 - Współczynnik feminizacji w wybranych miastach powiatu grodzieńskiego w świetle podymnego i spisu ludności z 1789 r.

Miasta

Wiek

0-15

16-30

31-45

46-60

Pow. 60

Wszystkie miasta

95

112

88

84

105

Grodno

104

130

82

94

142

Miasta bez Grodna

92

106

91

82

99

Źródło: LPAH, sygn. SA 4056.


Zauważalna na wykresie 1., a zwłaszcza 2. przewaga liczby kobiet w przedziale 16-30 lat oraz mniejsza liczba mężczyzn w porównaniu z sąsiednimi przedziałami jest charakterystyczna dla całej Europy tego okresu [22; 75-76] [8, tabl. 2, 45-46]. Widoczne jest to również na ilustracji 5 i 6.

(25KB) Ilustracja 5 - Ludność parafii Dobre Miasto według płci i wieku w 1695 r. wg S. Borowskiego (A. Wyczański, C. Kuklo, Okres do 1795 r., [w:] Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium, Warszawa 1994, s. 26)..(21KB) Ilustracja 6 - Ludność parafii Świętego Krzyża w Warszawie według płci i wieku w 1791 r. wg C. Kukli (C. Kuklo, Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009, s. 138)..



















Kolejne zagadnienie to udział ludności żydowskiej w ogólnej populacji miast. W Grodnie Żydzi mieli stanowić 38% populacji, dla pozostałych miast średnia to 26%. W tabeli 7. wskazano również po 5 miast z największym i najmniejszym udziałem tej ludności. Poza Raczkami, miasta w których mieszkało więcej Żydów niż chrześcijan, były niewielkimi ośrodkami. Podobny wniosek można sformułować w odniesieniu do miasteczek o minimalnym udziale ludności żydowskiej. Wyróżniały się tu jedynie kamedulskie Suwałki, w których nie notowano ani jednej przedstawiciela tej narodowości.


Tabela 7 - Udział ludności żydowskiej w populacji wybranych miast powiatu grodzieńskiego w świetle podymnego i spisu ludności z 1789 r.

Miasto

Liczba Żydów

Udział w ogólnej liczbie w %

Wszystkie miasta

7586

29

Grodno

2394

38

Miasta bez Grodna

5192

26

Krasnopol

56

95

Suchowola

153

77

Raczki

542

71

Jeleniewo

42

69

Wola

71

62

Gródek

24

8

Przewałka

18

8

Przerośl

72

7

Hołynka (Zygmuntowo)

15

6

Suwałki

0

-

Źródło: LPAH, sygn. SA 4056.


Po III rozbiorze Polski zachodnia część powiatu grodzieńskiego weszła w skład białostockiego departamentu Prus Nowowschodnich. Zachowany spis pruski z 1799 r. umożliwia porównanie danych dla 29 miast (oczywiście bez Grodna), które występowały spisach zarówno z 1789 r., jak i w o dziesięć lat późniejszym [29; 53-54, 57-61, 68-76, 125-129, 130-131, 132-133, 136-137, 138-139]. Zgromadzone w tabeli 8. zbiorcze dane wskazują na wyraźną przewagę spisu pruskiego pod względem zarejestrowanej liczby ludności (o 38% więcej) oraz dymów (o 29% więcej). Tylko minimalnie lepsza była jednak liczba osób na dym. Gorzej wypadł natomiast współczynnik feminizacji. Może ta przewaga częściowo wynika z innego sposobu liczenia? Mogą o tym świadczyć m. in. zauważone przez badaczy inne traktowanie obszaru miasta. Prusacy nie zwracali uwagi na podziały własnościowe. Jeżeli obok siebie istniała wieś i miasto, które formalnie były odrębne, w 1799 r. były policzone łącznie. Przykładem mogą być Korycin i Suchowola [10; 169] [16; 51]. Z drugiej strony przedmieścia, które w 1789 r. często zaliczane były do obszaru miasta, w czasach pruskich zostały potraktowane odrębnie. Przykładem może być Wasilków, w którym podano 178 zamiast spisanych 206 dymów [27; 112].


Tabela 8 - Porównanie wybranych danych spisów z 1789 i 1799 r.

Rok

Ludność

Dymy

Os./dym

W fem.

1789

13878

3029

4,6

95

1799

19199

3904

4,9

92

W fem. - współczynnik feminizacji

Źródło: LPAH, sygn. SA 4056; J. Wąsicki, Pruskie opisy miast polskich z końca XVIII wieku. Departament białostocki, Poznań 1964, s. 53-54, 57-61, 68-76, 125-129, 130-131, 132-133, 136-137, 138-139.


Dane z 1789 r. dotyczące Grodna można porównać do wyników spisu sporządzonego w 1794 r. w związku z opodatkowaniem mieszkańców w celu opłacenia kontrybucji na rzecz wojsk rosyjskich, aby uniknąć zbombardowania przez nie miasta [30; 111-133] [31; 43-59] [32; 61-171]. W 1794 r. miasto miało zamieszkiwać 6449 mieszkańców, zatem liczba bardzo zbliżona do danych z 1789 r. Spisano o 17% więcej Żydów (2798) niż w 1789 r., więc ich udział w populacji był większy (43%). Inaczej musiano natomiast liczyć dymy, bo źródło z 1794 r. podaje ich tylko 998 (w 1790 r. miało ich być 1108). Do 6,5 wzrosła zatem liczba osób przypadających na dym [30; 114, 115, 118].

Powyższe uwagi wskazują, że omawiane źródło nie jest pozbawione wad. Pozostaje jednak jedynym, które umożliwia przyjrzenie się społeczeństwu powiatu grodzieńskiego w takim zakresie pozwalając jednocześnie na dokonywanie porównań. Wykorzystując je do badań należy dokonywać weryfikacji zestawiając dane także z innych źródeł.


Wykaz źródeł i opracowań

1. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie, sygn. SA 4056.

2. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie, sygn. SA 4067.

3. Kuklo, C. Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. - Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2009.

4. Gieysztorowa, I. Wstęp do demografii staropolskiej / I. Gieysztorowa. Грыцкевіч Warszawa: PWN, 1976.

5. Kędelski, M. Zaludnienie prawobrzeżnej Ukrainy w drugiej połowie XVIII wieku / M. Kędelski // "Przeszłość Demograficzna Polski", t. 18, 1990. − S. 53-91.

6. Błaszczyk, G. Żmudź w XVII i XVIII wieku. Zaludnienie i struktura społeczna / G. Błaszczyk. - Poznań: UAM, 1985.

7. Guldon, Z. Zaludnienie Kujaw w końcu XVIII w. / Z.Guldon // "Przeszłość Demograficzna Polski", t. 14, 1983. − S. 137-144.

8. Kuklo, C. Kobieta samotna w społeczeństwie miejskim u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej. Studium demograficzno-społeczne / C. Kuklo. - Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 1998.

9. Maroszek, J. Zaginione miasto Zygmuntowo / J. Maroszek // Miasto. Region. Społeczeństwo. Prace ofiarowane Profesorowi Andrzejowi Wyrobiszowi w sześćdziesiątą rocznicę Jego urodzin / pod red. E. Dubas-Urwanowicz i J. Urwanowicza. - Białystok: Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku, 1992. − S. 51-67.

10. Borowik, P. Wieś i miasto Suchowola w XVIII wieku - w odpowiedzi Panu Ariuszowi Małkowi / P. Borowik // "Białostocczyzna", 2000. − № 3-4. − S. 161-170.

11. Ryżewski, G. Problem miejskości Sztabina / G.Ryżewski // Małe miasta. Historia i współczesność / pod red. M. Zemły i P. Czyżewskiego. - Supraśl: Współczesna Oficyna Supraska, 2001. − S. 61-73.

12. Borowik, P. Ile miasteczek naprawdę istniało w ekonomii grodzieńskiej w okresie zarządu Antoniego Tyzenhauza / P. Borowik // Małe miasta. Historia i współczesność, pod red. M. Zemły i P. Czyżewskiego. - Supraśl: Współczesna Oficyna Supraska, 2001. − S. 75-79.

13. Borowik P. Rozplanowanie i zabudowa Sokółki w XVII-XVIII wieku / P. Borowik // Małe miasta. Między tradycją a wyzwaniem przyszłości / pod red. M. Zemły. - Supraśl: Collegium Suprasliense, 2002. − S. 21-34.

14. Borowik, P. Rozplanowanie miasteczek ekonomii grodzieńskiej w czasach Antoniego Tyzenhauza / P.Borowik // Małe miasta. Przestrzenie / pod red. M. Zemły. - Supraśl: Collegium Suprasliense, 2003. − S. 35-50.

15. Borowik, P. Kuźnica w czasach nowożytnych / P. Borowik, G. Ryżewski // "Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego", z. 10, 2004. − S. 11-125.

16. Borowik, P. Korycin w czasach nowożytnych / P. Borowik, G. Ryżewski // "Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego", z. 11, 2005. − S. 39-57.

17. Naruszewicz, T. Bakałarzewo. Dzieje miasteczka i ziemi / N. Naruszewicz, b.m. i r. w.

18. Alexandrowicz, S. Powstanie sieci miejskiej Podlasia na tle wczesnych procesów urbanizacyjnych w Wielkim Księstwie Litewskim / S.Alexandrowicz // "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 28, 1980. − № 3. − S. 413-428.

19. Alexandrowicz, S. Gospodarcze, prawne i etniczne osobliwości sieci miejskiej ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI-XVII w. / S.Alexandrowicz // Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy / pod red. J. Wyrozumskiego. - Kraków: MCK, 1996. − S. 61-89.

20. Ustawa na wołoki, art. 9 / Jaroszewicz, J. Obraz Litwy pod względem jej cywilizacyi od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII, cz. 2. - Wilno: 1844. − S. 229-276.

21. Janczak, J.K. Ludność powiatu szadkowskiego w okresie Sejmu Czteroletniego / J.K.Janczak // "Przeszłość Demograficzna Polski", t. 8, 1975. − S. 3-55.

22. Kopczyński, M. Studia nad rodziną chłopską w Koronie w XVII-XVIII wieku / M. Kopczyński. - Warszawa: Wydawnictwo Krupski i Ska, 1998.

23. Ochmański, J. Zaludnienie Litwy w roku 1790 / Ochmański, J. // Dawna Litwa. Studia historyczne. - Olsztyn: Pojezierze, 1986. − S. 213-222.

24. Alexandrowicz, S. Zaludnienie miasteczek Litwy i Białorusi w XVI i pierwszej połowie XVII wieku / S.Alexandrowicz // "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 27, 1965. − S. 35-65.

25. Morzy, J. Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku / J.Morzy. - Poznań: UAM, 1965.

26. Błaszczyk, G. Zaludnienie Żmudzi w pierwszej połowie XVIII wieku: źródła i metody badań / G. Błaszczyk // Przemiany w Polsce, Rosji, na Ukrainie, Białorusi i Litwie (druga połowa XVII-pierwsza XVIII w.). - Wrocław: PAN, 1991.

27. Czyżewski, P. Wasilków w XVI-XVIII wieku / P. Czyżewski // Wasilków. Miasto renesansowej harmonii 1566-2006 / pod red. J. Maroszka. - Wasilków: Urząd Miejski w Wasilkowie, 2006.

28. Kędelski, M. Struktura ludności chrześcijańskiej miasta Poznania w latach 1777-1800 w świetle spisów / M. Kędelski // "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 53-55, 1992-1995.

29. Wąsicki, J. Pruskie opisy miast polskich z końca XVIII wieku. Departament białostocki / J. Wąsicki. - Poznań: UAM, 1964.

30. Urwanowicz, J. Grodno w 1794 r.: miasto i ludność / J. Urwanowicz, A. Woltanowski // Miasto. Region. Społeczeństwo. Prace ofiarowane Profesorowi Andrzejowi Wyrobiszowi w sześćdziesiątą rocznicę Jego urodzin / pod red. E. Dubas-Urwanowicz i J. Urwanowicza. - Białystok: Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku, 1992. − S. 111-133.

31. Urwanowicz, J. Kontrybucja grodzieńska generała Pawła Cycjanowa a spis ludności miasta z 1794 roku / J. Urwanowicz, A. Woltanowski // Grodno w XVIII wieku. Miasto i ludność (na tle trendów rozwojowych od średniowiecza do 1939 roku / pod red. A. Woltanowskiego i J. Urbanowicza. - Białystok: Instytut Historii Filii UW w Białymstoku, 1997. − S. 43-59.

32. Spis mieszkańców Grodna z 1794 r., opr. J. Urbanowicz / Grodno w XVIII wieku. Miasto i ludność (na tle trendów rozwojowych od średniowiecza do 1939 roku / pod red. A. Woltanowskiego i J. Urwanowicza. - Białystok: Instytut Historii Filii UW w Białymstoku, 1997. − S. 61-171.



Przemysław Czyżewski, historyk, autor kilkudziesięciu publikacji dotyczących dziejów Podlasia i Grodzieńszczyzny od późnego średniowiecza po wiek XX. Pracuje w Instytucie Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku.



УДК 930.1

Алег Каляга (Гродна, Беларусь)

ПЕРСПЕКТЫВЫ ВЫВУЧЭННЯ КРЫНІЦ ПА ЭКАНАМІЧНАЙ ГІСТОРЫІ ФЕАДАЛЬНЫХ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ
(на прыкладзе фонду князёў Радзівілаў)

В статье рассматриваются информационные возможности документов фонда Радзивиллов, позволяющие изучать особенности экономического развития феодальных городов Беларуси. Особое внимание обращается на характерные для отечественной историографии проблемы в работе с массовыми источниками, предлагаются новые направления использования материалов радзивилловского фонда в исследованиях белорусских историков.


Матэрыялы фонду князёў Радзівілаў, якія захоўваюцца ў Нацыянальным гістарычным архіве Рэспублікі Беларусь у г. Мінску, з'яўляюцца ўнікальным зборам пісьмовых крыніц па гісторыі Беларусі XIV - XX стст. Гэты фонд, калі выкарыстаць вобразнае параўнанне, можна назваць «беларускім архіўным Эверэстам». Сапраўды, улічваючы маштабы дакументальнай спадчыны, пакінутай Радзівіламі (пры ўмове, што нясвіжскія дакументы атрымалі прапіску ў архіўных сховішчах адразу некалькіх краін), пачынаеш усведамляць, якое багацце аказалася ў руках беларускіх гісторыкаў. Адзінае, што непакоіць - слабае, лепш сказаць, эпізадычнае выкарыстанне інфармацыйных магчымасцей радзівілаўскага фонду ў даследаваннях айчынных гісторыкаў.

Вялікая роля, якую адыгрывалі Радзівілы ў палітычным, эканамічным і культурным жыцці беларускіх зямель, абумовіла значную разнастайнасць матэрыялаў фонду. Асобае месца сярод іх належыць дакументам, якія ўтрымліваюць звесткі па эканамічнай гісторыі феадальных гарадоў Беларусі. Па свайму паходжанню гэтыя крыніцы падзяляюцца на наступныя віды:

§ інвентарныя апісанні;

§ гаспадарчая дакументацыя;

§ актавыя матэрыялы.

Інвентары (попісы, рэестры) беларускіх гарадоў, якія ў XVI - першай палове XIX ст. належалі Радзівілам, даюць падрабязнае апісанне феадальнай уласнасці, гаспадарчых пабудоў і зямельных участкаў гараджан, пералічваюць павіннасці гарадскога насельніцтва.

Не менш важнай крыніцай з'яўляецца шматлікая гаспадарчая дакументацыя, якая прадстаўлена кнігамі бухгалтарскага ўліку, грашовымі ведамасцямі, рэестрамі, рахункамі і квітанцыямі. Да гэтай групы прымыкаюць таксама такія спецыфічныя дакументы, як інструкцыі (інфармацыі, памяці) і ўставы, якія даюць уяўленне аб бягучых патрэбах феадалаў, характары іх узаемаадносін з гарадскім насельніцтвам за працяглы перыяд часу.

Звесткі аб эканамічным развіцці беларускіх гарадоў феадальнага перыяду знайшлі адлюстраванне і ў актавых матэрыялах радзівілаўскага фон­ду - граматах на магдэбургскае права, каралеўскіх прывілеях, цэхавых уставах, дагаворах з прыбалтыйскімі купцамі.

Знаёмства з матэрыяламі фонду дазваляе акрэсліць дзве праблемныя зоны ў работах беларускіх гісторыкаў. Перш за ўсё неабходна скарэкціраваць сам вектар даследаванняў, змяніўшы стаўленне да крыніц, якія ўтвараюць падмурак любой гістарычнай працы. У навуковую практыку павінен увайсці крыніца-арыентаваны падыход, які заснаваны на аналізе ўсёй сукупнасці змешчанай у крыніцах інфармацыі. Гэта патрабаванне застаецца асабліва актуальным у адносінах да крыніц фонду Радзівілаў. Вельмі цяжка ўспомніць, каб некаторыя з іх сталі прадметам спецыяльнага гістарычнага даследавання і тым самым атрымалі належную ацэнку свайго інфармацыйнага патэнцыялу. Другі момант, які патрабуе ўвагі, - метады даследавання крыніц, асабліва гаспадарчых. Неабходна дапоўніць ранейшыя спосабы работы з лічбавай інфармацыяй (апісальную статыстыку) колькаснымі (матэматычнымі) метадамі, дзякуючымі якім адкрыецца магчымасць прааналізаваць скрытую інфармацыю масавых гістарычных крыніц.

Ужо зараз можна прапанаваць некалькі новых напрамкаў выкарыстання матэрыялаў радзівілаўскага фонду:

1. Спецыфіка фонду дае магчымасць вывучаць эканамічныя працэсы ў шырокім маштабе: не толькі ў гарадах, якія належалі Радзівілам, але і ў шэрагу іншых.

2. Матэрыялы радзівілаўскага фонду могуць быць выкарыстаны пры даследаванні эканамічнай гісторыі шматлікіх населеных пунктаў Бе­ларусі, якія ў XVI - першай палове XIX ст. не з'яўляліся гарадскімі паселішчамі, але ў далейшым атрымалі гэты статус.

3. На падставе фамільных дакументаў Радзівілаў можна прааналізаваць гаспадарчае развіццё асобных гарадоў Беларусі за працяглы перыяд часу.

Безумоўна, магчымасці выкарыстання матэрыялаў радзівілаўскага фонду яшчэ далёка не вычарпаны. Так, у далейшым было б карысна праясніць узаемадзеянне разнародных дакументальных масіваў, у прыватнасці, - гаспадарчых дакументаў і актавых матэрыялаў. Гэта адкрые новыя зрэзы пры вывучэнні канкрэтнай рэчаіснасці па крыніцах таго ці іншага віду. Акрамя гэтага, выявіцца пэўнае супадпарадкаванне крыніц па эканамічнай гісторыі феадальных гарадоў Беларусі.


Каляга Алег Уладзіміравіч, выкладчык кафедры гісторыі Беларусі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Я.Купалы. Сфера навуковых зацікаўленняў - крыніцазнаўства гісторыі Беларусі, фонд Радзівілаў у НГАБ, фонд Слізняў у НГАБ у Гродна.



УДК 94(476.1)6930.2

Мікалай Мароз (Мінск, Беларусь)
НЕКАТОРЫЯ ПЫТАННI ТАПАГРАФII КАПЫЛЯ Ў XVII − XVIII стст.
(паводле пісьмовых крыніц)

В статье рассматриваются результаты изучения топографии Копыля XVII - XVIII вв. Основными источниками, использованными в исследовании, являются инвентари Копыльского княжества, которые хранятся в НИАБ.


Пытанне тапаграфіі Капыля XVII - XVIII стагоддзяў з'яўляецца на сённяшні дзень амаль нераспрацаваным. Невялікія звесткі па ёй (пералік вуліц і некаторых будынкаў) узгадваюцца А.П. Грыцкевічам у кнізе "Памяць" Капыльскага раёна [15, с. 48, 51]. Між тым, у Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі захоўваецца шэраг дакументаў па тапаграфіі Капыля згаданага часу. Сярод іх, найперш, трэба адзначыць інвентары места, у якіх з дастатковай падрабязнасцю апісваецца забудова і землеўладанне на мейскіх плацах, канфігурацыя вуліц і завулкаў. Высокую дакладнасць гэтым крыніцам надае і тое, што яны, акрамя іншага, адлюстроўвалі сістэму падаткаабкладання жыхароў места. Некаторыя звесткі аб забудове Капыля утрымліваюцца ў актавых кнігах Слуцкага гродскага суду. Асноўныя заканамернасці развіцця вулічнай сеткі места ў XVII - XVIII стагоддзях адлюстроўвае найбольш ранні план Капыля, складзены ў 1878 годзе.

Горад Капыль упершыню ўпамінаецца ў летапісе пад 1274 годам [14, с. 108 - 109], але гісторыя яго пачалася значна раней [17, с. 30 -32]. Ядром Капыля ў X - XIII стагоддзях быў замак, размешчаны на вялікім халме ў пойме ракі Мажы. Акрамя прыродных, замак меў даволі добрыя штучныя ўмацаванні. На ўсход і поўдзень ад замку знаходзіўся ўмацаваны пасад - вакольны горад, які быў абнесены валам і ровам і меў плошчу ў 1,5-2га. На захад ад замкавай гары, на правым беразе Мажы у XII - XIII стагоддзях існавала паселішча сельскага тыпу [17, с. 33]. За межамі вакольнага горада знаходзіўся вялікі курганны могільнік, рэшткі якога захаваліся да нашага часу [16, с.183]. Аб дастаткова высокай канцэнтрацыі насельніцтва ў Капылі і наваколлі ў гэты час могуць сведчыць таксама рэшткі курганнага могільніку ўздоўж шляху на Грозаў, а таксама звесткі мясцовых старажылаў аб шматлікіх курганах, якія яшчэ на пачатку XX стагоддзя знаходзіліся абапал шляху на Сцяпуры. У 1395 - 1791 гадах Капыль з'яўляўся цэнтрам Капыльскага княства. Яго ўладальнікамі былі Уладзімір Альгердавіч, яго сын Алелька, нашчадкі Алелькі - князі Алелькавічы, а з 1612 года - Радзівілы.

Паступова, побач з замкам, на суседнім узгорку, у раёне сучаснай плошчы Леніна пачынае фарміравацца новы цэнтр паселішча. На жаль, адсутнасць археалагічных даследаванняў не дае магчымасці з пэўнай дакладнасцю адказаць на пытанне аб сталым засяленні гэтага раёна. Хутчэй за ўсё яго трэба звязваць з XV стагоддзем - часам пабудовы тут касцёла і, магчыма, праваслаўнай царквы. Крыніцы XV - XVI стагоддзяў не даюць магчымасці ўявіць, як выглядаў Капыль у гэты час. У рэестры юрыдычных і эканамічных дакументаў Слуцкага княства захаваліся дадзеныя аб найбольш ранніх капыльскіх інвентарах за 1638, 1642 і 1662 гады [9, c.120,124], але самі інвентары пакуль што не выяўлены. Не выяўлены таксама капыльскія судовыя кнігі ,спасылкі на якія сустракаюцца ў шэрагу дакументаў [10, c. 1276; 11, c.163, 167 адв.] .

Дастаткова імклівае развіццё горада ў сярэдзіне XVII стагоддзя, безумоўна, звязана з імем Багуслава Радзівіла. Выхаваны ў заходнееўрапейскіх традыцыях, ён імкнуўся ў сваіх уладаннях, да якіх адносіўся і Капыль, стварыць спрыяльныя ўмовы для развіцця рамёстваў і гандлю. Рост насельніцтва горада ў гэты час адбываўся не толькі за кошт натуральнага прыросту, але і за кошт перасяленцаў, якім надаваліся ільготныя ўмовы для жыцця. Да сярэдзіны XVII стагоддзя трэба адносіць паяўленне ў Капылі шэрагу рамесніцкіх цэхаў. У 1652 годзе Багуслаў Радзівіл дамогся для Капыля надання Магдэбургскага права.

Адным з першых дакументаў, дзе сустракаюцца дадзеныя па тапаграфіі Капыля, з'яўляецца запіс слуцкага гродскага суду, датаваны ліпенем 1648 года [10, c. 573] . У прыватнасці, тут узгадваецца гасцінны дом, які знаходзіўся на рагу Рынка і вуліцы Спаскай. Назва вуліцы можа сведчыць аб знаходжанні тут некалі Спаса-Праабражэнскай царквы, паданні аб якой захоўваліся яшчэ ў другой палове ХІХ стагоддзя [20, c.136].

Падчас вайны з Расіяй 1654 − 1667 гадоў Капыль, у 1655 годзе быў заняты і спалены Расійскімі войскамі [10, c. 1167].

Звесткі аб Капылі XVII - XVIII стагоддзяў захоўваюць інвентары места за 1669 , 1693 , 1701 , 1741 , 1744 , 1750 , 1765 , 1768 гады і інш [1, c.1−10; 2, c. 7−18; 5, c. 12−30, 83−87, 190−196, 206−211, 248−254; 6, c. 1−7; 8, с. 1−10 адв.; 12, c. 51−69; 13, c. 218−280]. Сляды спусташальнай для ўсёй Рэчы Паспалітай вайны і дэмаграфічнага крызісу зафіксаваў інвентар 1669 года [1, c. 1−10]. Капыль у гэты час складаўся з замку, Рынкавай плошчы , 8 вуліц і 2 завулкаў. Замак , які знаходзіўся на месцы дзядзінца старажытнага Капыля, быў у разбураным стане. Адзначалася, што ў месцы, дзе раней знаходзіліся замкавыя будынкі, цяпер была пустка. Цэнтральнае месца ў горадзе займаў Рынак, які складаўся з трох кватэр і на якім знаходзіліся 36 мяшчанскіх і шляхецкіх дымоў, каталіцкі касцёл, кальвінскі збор з плябаніяй, мытны дом і габрэйская блума . На рагу Рынка і Ходзькаўскай вуліцы 2,5 пустыя прэнты былі адведзены на гасцінны дом, 60 прэнтаў у трэцяй кватэры Рынка належалі пану суддзі земскаму. Плошча самога Рынка складала 102 прэнты. На прылеглых да Рынка вуліцах знаходзіліся царкоўны плац і габрэйская школа. Усяго, разам з пустымі, вольнымі і незабудаванымі Рынак налічваў 43 плацы. Памеры плацаў былі рознымі на розных баках Рынка, а сярэдні складаў 7,74 прэнта. Буйнейшай вуліцай з'яўлялася Пясецкая, якая ішла з Рынка ў накірунку мястэчка Пясочнага. На ёй знаходзіліся царкоўны і 88 мяшчанскіх плацаў (70 дымоў), сярэдні памер якіх складаў 4,45 прэнта. Другой па велічыні вуліцай была Ходзькаўская, якая ішла ад Рынка паралельна Пясецкай. На ёй змяшчалася 62 плацы, з іх 39 забудаваных, сярэдні памер плаца складаў 2,96 прэнта. У пачатку вуліцы знаходзілася габрэйская блума, а ў канцы - 4 дымы ўбогія, нешта накшталт шпіталю. У бок Нясвіжу ад Рынка адыходзіла вуліца Нясвіжская. На ёй знаходзіўся 21 плац (15 забудаваных), а сярэдні памер іх быў 3,63 прэнта. Направа ад Нясвіжскай вуліцы адыходзіла вуліца Слабодская. Сваю назву яна атрымала, відаць, ад некалі існаваўшай у гэтым месцы слабады-паселішча, жыхарам якога, падчас засялення надаваліся пэўныя ільготы. З 30 плацаў на гэтай вуліцы было забудавана менш за палову - 13, а памер плацаў складаў у сярэднім 4,08 прэнта. Насупраць вуліцы Слабодскай, налева ўніз ад Нясвіжскай адыходзіла вуліца Дубніцкая, на якой знаходзілася габрэйская школа. З 32 плацаў на ёй 23 было забудавана. Сярэдні памер плаца складаў толькі 2,33 прэнта. Яшчэ далей, на ўскрайку места ад Нясвіжскай вуліцы налева ўніз адыходзіў Дубніцкі завулак. З 25 плацаў на ім было забудавана толькі 4, сярэдні памер плаца складаў тут 3,40 прэнта. Назва вуліцы і завулку сведчыць аб тым, што яны выходзілі ў бок дубніку - дубовага гаю. Ад Рынку у бок замка, у лог, стромка спускалася вуліца Лаговая, на якой месцілася 26 плацаў (15 забудаваных) з сярэднім памерам 4,03 прэнты. Направа ад Слабодскай вуліцы пад простым вуглом ішла вуліца Крыжовая, якая злучала Слабодскую і Пясецкую вуліцы. Аб сувязі назвы з крыжамі сведчыць такі факт, што крыжы ці капліцы на ёй, з боку ўезду ў горад усталёўвалі да сярэдзіны ХХ стагоддзя. З 28 плацаў на Крыжовай было забудавана 19. Сярэдні памер плацаў складаў 2,46 прэнта. 67 прэнтаў у канцы вуліцы было адведзена на царкву. Паралельна Крыжовай, паміж Пясецкай і Ходзькаўскай вуліцамі праходзіў так званы "Завулак з Пясецкай вуліцы". З 13 плацаў , што знаходзіліся на ім, было забудавана 11. Сярэдні памер плаца складаў 2,57 прэнта. Самай маленькай у месце была вуліца Завальская, на якой было ўсяго 9 плацаў (7 забудаваных). Сярэдні памер плаца складаў 3 прэнта. Вуліца гэтая адыходзіла направа ад Нясвіжскай вуліцы, прыкладна насупраць Дубніцкага завулку і сваёй назвай сведчыла аб існаваўшых тут некалі прыродных альбо штучных умацаваннях, за якімі яна праходзіла.

Такім чынам, можна адзначыць, што у Капылі да другой паловы ХVІІ стагоддзя склалася сістэма рэгулярнай квартальнай планіроўкі вуліц. Вуліцы Пясецкая і Ходзькаўская мелі найбольш выцягнутую планіроўку, а найбольшай шчыльнасцю забудовы вызначаліся вуліцы, што адыходзілі ў бок, ці злучалі паміж сабою галоўныя магістралі (Дубніцкая, Крыжовая, Завулак з Пясецкай вуліцы).

Мірнае жыццё на працягу другой паловы XVII стагоддзя спрыяла паступоваму адраджэнню места, што зафіксавана ў інвентары 1693 года [2, c. 7-18]. Невялікія змены ў тапаграфіі і горадабудаўніцтве былі наступныя: на Рынку паказаны крамы, з'явілася новая вулачка - На падзамчы, а некаторыя вуліцы змянілі свае назвы. Вуліца Завальская стала звацца Завулкам за Нясвіжскай вуліцай (жылыя будынкі на ім адсутнічалі), а вуліца Крыжовая стала ў два разы карацейшай - адна з яе частак названа Завулкам з вуліцы Ходзькаўскай. Сустракаецца ў інвентары і другая назва вуліцы Пясецкай - Царкоўная. На месцы гасціннага дому, на Рынку, знаходзілася важніца, судовы дом паказаны ў разбураным стане. У пачатку вуліцы Пясецкай знаходзіўся рускі шпіталь. На царкоўным плацы - дзве царквы: Раства Багародзіцы і Пакроўская са званіцай. У вуліцы Ходзькаўскай знікае габрэйская блума, а там, дзе ў мінулым інвентары паказаны 4 дымы ўбогія ў канцы вуліцы - зараз паказана 5 хатак "на шпітальных рускіх". Упершыню ўзгадваюцца габрэйскія могілкі - керкос. Акрамя таго ў мясцовасці званай "За рэчкай Валодзькаўшчына і за царквой" паказаны 21 прэнт пустой зямлі пад назвай "царквішча даўне", што можа сведчыць аб існаванні тут у ранейшыя часы царквы. Аб паступовым эканамічным развіцці места можа сведчыць павелічэнне колькасці дымоў з 252 у 1669 годзе да 292 у 1693 годзе (рост склаў 15,87%).

Але мірнае жыццё было нядоўгім. Капыль у гэты час уваходзіў у лік гэтак званых "Нойбургскіх маёнткаў", за права валодання якімі развярнулася барацьба паміж магнацкімі групоўкамі Сапегаў і Радзівілаў. Вясной 1695 года проста на вуліцах горада адбыліся ўзброеныя сутыкненні паміж атрадамі Сапегаў і Радзівілаў, што, зразумела, не магло не адбіцца на жыцці капыльскіх мяшчан.

Сляды вялікага пажару, што вынішчыў цэнтральную і заходнюю частку места зафіксаваны ў інвентары 1701 года [5, c. 248−254]. Пажар разам з ваеннымі сутычкамі сталі прычынамі значнага скарачэння колькасці дымоў - з 292 да 204 (на 30,14%). Знікла жылая забудова на Дубніцкім завулку, важніца і блума на Рынку. У той жа час дом судовы на Рынку паказаны як рэальна існуючы. У месце паказаны 1 бровар, 2 карчмы і 6 шынкоў.

Не паспеўшы аднавіцца ад папярэдніх бедстваў горад на пачатку XVIII стагоддзя аказаўся ўцягнуты ў падзеі Паўночнай вайны, калі яго папераменна займалі войскі варагуючых бакоў.

Наступная ўзгадка аб асаблівасцях развіцця вулічнай сеткі места датавана 1741 годам і звязана з рэестрам адабранага ў мяшчан чыншу [6, c. 1−7]. Асаблівасць дакумента заключаецца ў тым, што тут па кожнай вуліцы пералічаны толькі непасрэдныя гаспадары жылых будынкаў. Рэестр зафіксаваў наступныя змены: на Рынку ўзгадваецца чатыры кватэры, узнікла адна новая вуліца - Слуцкая, якая ішла ад Рынку ў бок замку і Слуцкага гасцінцу, а шэраг іншых вуліц змянілі свае назвы. Дубніцкі завулак стаў звацца вуліцай Задні Роў (на ёй зноў з'явіліся дамы, а назва яе, відаць, адпавядае канфігурацыі трасы, якая праходзіла ў рове), вуліца Нясвіжская - Клецкай, Ходзькаўская - Нясвіжскай, Крыжовая - Папярэчнай, Завулак з Пясецкай вуліцы - Ходзькаўскай. Знікла вуліца, што ў ранейшых інвентарах звалася Завальскай і Завулкам за Нясвіжскай. Асобна ў рэестры адзначаны каталіцкая і праваслаўная юрыздыкі, месцазнаходжанне якіх было, відаць, недалёка ад адпаведных будынкаў. Усяго, разам з юрыздыкамі ў месце налічвалася 248 забудаваных жылых плацаў (+21,57% у параўнанні з інвентаром 1701 года) [16].

Інвентар 1744 года з'яўляецца адным з самых грунтоўных апісанняў Капыля [5, c. 12−30]. У гэтым годзе ў месце налічвалася 214 дымоў, 4 карчмы, 1 карчэмны плац, 17 шынкоў, 4 бровары, 3 кузні. Упершыню ўзгадваецца вуліца Броварная (ішла з гасцінцу Слуцкага да млына), на якой размяшчаліся кагальская лазня і некалькі бровараў, вуліца Папярэчная названа Затыльнай. На Рынку успамінаюцца дзве каталіцкія плябаніі: адна на месцы былога судовага дому (у пазнейшым інвентары названа старой), другая - побач з касцёлам. На Лаговай вуліцы знаходзіліся дзве каталіцкія юрыздыкі - касцёльная і, так званая, "Падгорная", а ў канцы вуліцы - плац бялення палатна. Яшчэ адзін такі плац са студняй знаходзіўся ў канцы Пясецкай вуліцы. На Пясецкай вуліцы замест дзвюх узгадваецца адна праваслаўная царква са званіцай. У канцы Клецкай вуліцы знаходзіўся фальварк праваслаўнага святара Аляксандра Ярашэвіча, а ў канцы Нясвіжскай праводзілася здабыча гліны. Поруч з царквой, касцёлам і кальвінскім зборам узгадваюцца могілкі. У мясцовасці званай "Грыцава гара" паказаны 82 прэнты на плац залажэння царквы святых Барыса і Глеба. Відаць, гэтае месца трэба суадносіць з "царквішчам даўнім" з інвентару 1693 года. Цікавай у гэтым сэнсе ўяўляецца ўзгадка ад 1786 года аб пераносе ў былыя часы прыпісной Барысаглебскай царквы ў цэнтр места, на Пясецкую вуліцу, дзе згарэлі стаяўшыя там дзве царквы [3, c.1-5]. Між іншым, тут адзначана, што Барысаглебская царква знаходзілася ў паўвярсце за местам і была пабудавана некалі жыўшымі там жыхарамі, якіх зараз (у 1786 годзе - М.М.) нікога няма і жылля ніякага не маецца. У апісанні прылеглых да места сельскагаспадарчых надзелаў ёсць звесткі пра замак - дольны з горным. Мусіць, тут разам з самім замкам узгадваюцца ўмацаванні былога вакольнага горада.

Сляды вялікага пажару ў заходняй частцы места зафіксаваў інвентар 1750 года, зроблены асобна для хрысціянскага і габрэйскага насельніцтва [12, c. 51−69; 13, c. 218−280]. Шмат пагарэлых будынкаў адзначана на вуліцах Клецкай, Слабодскай, Нясвіжскай, Дубніцкай і Заднім Рове. На вуліцы Дубніцкай пазначаны летняя і зімовая габрэйскія школы, на Пясецкай - побач з царквой упершыню ўспамінаецца школа для хрысціян, а ў пачатку Пясецкага гасцінцу - плац пусты, дзе перад тым быў шпіталь. На месцы фальварка святара Аляксандра Ярашэвіча ў канцы вуліцы Клецкай пазначаны фальварак святара Стэфана Маўчановіча. У месце, разам з юрыздыкамі, налічвалася 210 дымоў, 1 карчма, 19 шынкоў, 7 бровараў. Умовы для жыцця ў Капылі былі ў гэты час, відаць, не самыя спрыяльныя, сведчаннем чаму стала вялікая колькасць жыхароў, якія цэлымі сем'ямі пакідалі родны горад у пошуках лепшай долі. Сярод адрасоў тых месцаў, куды перасяляліся капыляне, узгадваюцца, як блізкія - Нясвіж, Цімкавічы, Грозаў, Калодзезнае, гэтак і больш аддаленыя - Дудзічы, Ігумен, Блонь, Смалявічы, Мазыр, а таксама - Валынь і Украіна.

У недатаваным інвентары Капыля, які па ўскосных дадзеных можна адносіць да канца 1750 - пачатку 1760-х гадоў упершыню ўзгадваюцца каталіцкі і кальвінскі шпіталі, што знаходзіліся ў чацвертай кватэры Рынку, а таксама кальвінская юрыздыка [8, c.1−10адв.]. Места налічвала 205 дымоў, 13 шынкоў, 6 бровараў, 3 крамы, 1 кузню.

У 1764 - 1767 гадах жыхары Капыля пацярпелі ад войскаў Літоўскай генеральнай канфедэрацыі, якія некалькі разоў станавіліся тут на пастой [7, c.1-25]. Інвентар 1765 года зафіксаваў 234 [5, c. 83-87], а 1768 года 243 дымы [5, c. 190-196, 206-211] (+13,55% у параўнанні з 1744 годам). У інвентары 1768 года побач з кальвінскім зборам узгадваецца званіца, а побач з млынам - ставок з грэбляй. Акрамя таго ўзгадваюцца Млынцоўскі і Шастакоўскі млыны, таксама належачыя да Капыля.

Звяртае на сябе ўвагу паступовае павелічэнне на працягу другой паловы XVII - другой паловы XVIII стагоддзяў долі габрэйскага насельніцтва Капыля. Калі ў 1669 годзе габрэі валодалі 13 дымамі з 252 (5,16% ад агульнай колькасці), дык у 1765 годзе - 54 з 234 (23,08%) [1, c. 1-10; 5, c. 83-87]. Тэндэнцыя гэтая захавалася і на працягу наступнага, XIX стагоддзя.

Падсумоўваючы дадзеныя вышэй адзначаных крыніц, можна зазначыць, што ад пачатку забудовы Рынку (XV - XVI стагоддзі) Капыль з'яўляўся местам з радыяльнай ці, як яе яшчэ называюць, гатычнай планіроўкай [19, с. 63]. Асноўныя вуліцы разыходзіліся ў розныя бакі ад Рынку, у накірунку гандлёвых шляхоў, а розныя бакі Рынку былі працягам гэтых вуліц. Такая планіроўка места захавалася амаль да канца XIX стагоддзя [4, c. 10], а, з невялікімі зменамі, і да нашага часу [18].

Асобна магла развівацца частка паселішча за ракой Каменкай, дзе знаходзілася Барысаглебская царква (як вядома, святыя Барыс і Глеб з'яўляліся апекунамі княскай улады). Пра час пачатку і спынення жыцця ў гэтай мясцовасці без дапамогі надзейных археалагічных крыніц меркаваць цяжка.

Параўноўваючы дадзеныя аб колькасці дымоў на працягу XVII - XVIII стагоддзяў бачна, як ваенныя сутычкі і пажары аказвалі негатыўны уплыў на развіццё Капыля, што характэрна ў гэты час для асноўнай масы гарадоў і мястэчак Вялікага княства Літоўскага.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (у далейшым НГАБ). Фонд 27. - Воп. 6. - Адз. зах. 1. Інвентар княства Капыльскага 1669 г.

2. НГАБ. Фонд 27. - Воп. 6. - Адз. зах. 2. Інвентар княства Капыльскага 1693 г.

3. НГАБ. Фонд 136. - Воп. 1. - Адз.зах. 45. Справа аб атрыманні Капыльскай Раства-Багародзіцкай царквой міра са Слуцкай духоўнай кансісторыі 1786 г.

4. НГАБ. Фонд 299. - Воп. 5. - Адз.зах. 512. Справа аб прадстаўленні на разгляд Праўлення плана і сметы на забудову цэнтра мяст. Капыль Слуцкага пав. 1878-1887 гг.

5. НГАБ. Фонд 694. - Воп. 2. - Адз.зах. 3676. Інвентар Капыльскага княства за 1701-1815 гг.

6. НГАБ. Фонд 694. - Воп. 2. - Адз.зах. 3677. Рэестр сабранага чынша з гараджан і сялян Капыльскага княства за 1740-41 гг.,1769-70 гг. Ведамасць вададзенага заробку рамеснікам і парабкам сталярнай і кавальскай майстэрняў у Капылі за 1806 г.

7. НГАБ. Фонд 694. - Воп. 2. - Адз.зах. 3679. Кніга ўліку ў грошах стратаў, якія панеслі жыхары гор. Капыля падчас канферэнцыі ў 1764-67 гг.

8. НГАБ.Фонд 694. - Воп. 2. - Адз.зах. 3712. Інвентарнае апісанне мяст. Капыль за 18 ст.

9. НГАБ. Фонд. 694. - Воп. 7. - Адз.зах. 934. Апісанне юрыдычных і эканамічных дакументаў па маёнтках Слуцкага княства 1526-1740 гг.

10. НГАБ. Фонд. 1739. - Воп. 1. - Адз.зах. 1. Актавая кніга Слуцкага гродскага суду 1643-1659 гг.

11. НГАБ. Фонд. 1739. - Воп. 1. - Адз.зах. 4. Актавая кніга Слуцкага гродскага суду 1686-1688 гг.

12. НГАБ. КМФ-5. - Воп. 1. - Адз.зах. 3837. Рэвізія гарадоў Слуцка і Капыля 1750 г.

13. НГАБ. КМФ-5. - Воп. 1. - Адз.зах. 3838/2. Рэвізія гарадоў Слуцка і Капыля 1750 г.

14. Волынско-Галицкая летопись, составленная с концем ХІІІ века.1205-1292 г. [і інш.]. Львов, 1871. - 148 с.

15. Грыцкевіч, А.П. У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай / А.П. Грыцкевіч // Памяць.Гісторыка-дакументальная хроніка Капыльскага раёна / рэдкал.: І.Л. Дзмітрыенка (рэд.) [і інш.]. - Мінск: Беларуская навука, 2001. - С. 33-52.

16. Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць. Кніга 1 / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: С.В. Марцэлеў (гал. рэд.) [і інш.]. - Мінск: БелСЭ, 1987. - 284 с.

17. Калядзінскі, Л.У. Вывучэнне сівой мінуўшчыны // Памяць.Гісторыка-дакументальная хроніка Капыльскага раёна / рэдкал.: І.Л. Дзмітрыенка (рэд.) [і інш.]. - Мінск: Беларуская навука, 2001. - С. 30-33.

18. Копыль. Копыльский район. План города. Карта района. - Минск: Белкартография, 2002.

19. Локотко, А.И. Белорусское народное зодчество, середина XIX-XX в. / А.И.Локотко. - Минск: Навука і тэхніка, 1991. - 286 с.

20. Описание церквей и приходов Минской епархии, составленное по официально затребованным от причтов сведениям: в 9 т. - Минск, типо-лит. Б.И. Соломонова, 1878-79. - Т. 3: Слуцкий уезд. - 1879. - 274 с.


Мiкалай Мароз, гiсторык, краязнавец. Нарадзіўся ў 1976 г. у Маладзечне. У 1998 г. скончыу гiстфак Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Займаецца даследаваннем гiсторыi Капыля XVII - пачатку XХ стст.



УДК 930.2(470):94(476)"13/17"

Сяргей Стрэнкоўскі (Мінск, Беларусь)
ГАРАДСКОЕ САМАКІРАВАННЕ БЕЛАРУСІ КАНЦА XIV - XVIII стст. У ПРАЦАХ СУЧАСНЫХ АЙЧЫННЫХ ГІСТОРЫКАЎ ПРАВА

Автор анализирует взгляды современных белорусских историков права на проблемы наличия в городах Беларуси XIV - XVIII вв. самоуправления и на источники его происхождения. Анализ сделан по отдельным персоналиям. Подчеркивается, что исследователи не смогли прийти к определенному научному консенсусу и оставили много спорных выводов и нерешенных проблем.


Станаўленне суверэнітэту і незалежнасці Рэспублікі Беларусь дало штуршок развіццю даследаванняў па гісторыі Беларусі ў часы ВКЛ на фоне агульнага інтарэсу да гістарычнага мінулага беларускага народа. Трэба адзначыць, што адну з частках сучасных даследаванняў па гісторыі гарадскога самакіравання XIV - XVIII стст., як складаючай гісторыі феадальнага грамадства Беларусі ўяўляюць працы прадстаўнікоў юрыдычнай навукі.

Пасля даследаванняў па гісторыі гарадскога самакіравання дарэвалюцыйных гісторыкаў права М.Ф.Уладзімірскага-Буданава, Ф.В.Тараноўскага і інш., у працах якіх пераважала адмоўнае стаўленне да магдэбургскага права і самакіравання, што склалася на яго аснове, назіраецца пэўны перапынак, калі прадстаўнікі юрыдычнай навукі вельмі мала цікавіліся гэтым пытаннем. Толькі працы Я.А.Юхо ў савецкі час паклалі пачатак новым даследаванням гарадскога самакіравання, як часткі гісторыі дзяржавы і права Беларусі. Пры гэтым на аснове прац такіх гісторыкаў як М.В.Доўнар-Запольскі, У.І.Пічэта, адбылося пераасэнсаванне погляду на месца і ролю магдэбургскага права ў жыцці беларускіх гарадоў. Адной з падстаў для сучасных даследаванняў па праблематыцы самакіравання сталі даследаванні беларускіх савецкіх гісторыкаў В.Д.Дружчыца, З.Ю.Капыскага, вядомага польскага гісторыка права Ю.Бардаха. Гэта датычыцца і станоўчых адносін да ўвядзення магдэбургскага права, і сацыяльна-эканамічных перадумоў яго станаўлення і развіцця, і перыядызацыі апошняга, і класіфікацыі формаў самакіравання.

Разам з тым, наяўнасць розных пунктаў гледжання на гарадское самакіраванне феадальнага перыяду, адсутнасць адзінства ў вызначэнні самога тэрміна "магдэбургскае права", розныя падыходы да ацэнкі яго асаблівасцей у беларускіх гарадах, выклікалі неабходнасць працягу даследаванняў у гэтых напрамках.

Мэта дадзенага артыкула - аналіз таго, як названыя пытанні адлюстраваны ў працах прадстаўнікоў сучаснай юрыдычнай навукі Беларусі. Трэба адзначыць, што ў гісторыкаў дзяржавы і права працаў, спецыяльна прысвечаных гарадскому самакіраванню не вельмі шмат. Асноўную частку даследаванняў, якія датычацца гэтага пытання ўяўляюць працы Н.В.Місарэвіч, Л.Л.Арэпука, М.У.Сільчанкі. Часткова гэтае пытанне закранута ў агульных працах па гісторыі дзяржавы і права Беларусі і прававому становішчу насельніцтва Беларусі ў часы феадалізму Я.А.Юхо, Т.І.Доўнар і інш.

Н.В.Місарэвіч з'яўляецца аўтарам манаграфіі і шэрага артыкулаў, у якіх адлюстравана развіццё магдэбургскага права і створанага на яго аснове самакіравання ў беларускіх гарадах ВКЛ. Даследчык сцвярджае, што магдэбургскае права на Беларусі ўводзілася шляхам атрымання прывілеяў на самакіраванне, вынікам чаго было ўласна самакіраванне, судовы імунітэт, падатковыя льготы, права ўласнасці на зямлю, ільготы ў рамеснай і гандлёвай дзейнасці. Граматы, як правіла, даваліся вялікімі князямі, а прыватным гарадам - іх уладальнікамі. Нормы магдэбургскага права дзейнічалі, па думцы Н.В.Місарэвіч, ў змененым выглядзе па прычыне рознай ступені развіцця сацыяльна-эканамічных адносін у ВКЛ, увядзення яго ў розныя перыяды, мясцовых умоў, палітыкі уладаў. Гэта ж з'яўлялася прычынай рознага ўзроўню самакіравання і імунітэтаў. Адсюль спецыфічныя амаль для кожнага горада правы і функцыі органаў самакіравання.

Н.В.Місарэвіч піша, што пры ўвядзенні самакіравання ўладальнікі імкнуліся ўзяць за ўзор адзін з буйных гарадоў. У аснову фарміравання сістэмы органаў самакіравання, на думку Н.В.Місарэвіч, былі пакладзены інстытуты магдэбургскага права. Для прыватнаўласніцкіх гарадоў магдэбургскае права было асноўнай саслоўнай прывілегіяй, якая залежала ад меркаванняў іх уладальніка. Войтаўскае кіраванне дзейнічала і ў тых з іх, якія не мелі магдэбургскага права [1]. Н.В.Місарэвіч таксама сцвярджае, што была вядомая толькі агульная ідэя магдэбургскага права - права на самакіраванне, якую кожны горад разумеў і рэалізоўваў па-свойму, бо ў дзяржаве не выдаваліся раннія крыніцы магдэбургскага права [2, 114]. У працах Н.В.Місарэвіч знайшоў адлюстраванне і погляд на тое, што асноўная колькасць нормаў, што рэгулявалі стварэнне і парадак дзейнасці органаў самакіравання, знаходзілася ў прывілеях [3, 27]. На думку Н.В.Місарэвіч, у гарадах з магдэбургскім правам усталёўваліся асноўныя нормы грамадзянскага і крымінальнага права, вызначаўся парадак гандлю, парадак выбару ўладаў і іх кампетэнцыя. Прычыны гэтага даследчык бачыць у дасягненні гарадамі дастаткова высокага эканамічнага і сацыяльнага ўзроўню, які ўступаў у канфлікт з традыцыйнымі прававымі нормамі; у тым, што абставіны і змены сацыяльнай структуры насельніцтва патрабавалі новага падыходу да рэгулявання існаваўшых адносін; у імкненні гараджан пазбавіцца ад адвольнай улады і суда дзяржаўнай адміністрацыі [4].

Н.В.Місарэвіч таксама адзначае, што гарады мелі права ствараць магістрат, кандыдаты ў які выбіраліся гараджанамі і рашэнні якога распаўсюджваліся на тэрыторыю горада [5, 176]. Аналізуючы змест прывілеяў Мінску, Берасцю, Пінску, Магілёву, Полацку, Н.В.Місарэвіч робіць выснову аб тым, што адзінага ўзору прывілеяў на самакіраванне не было [6]. На самой справе гэта супярэчыць рэчаіснасці, калі разглядзець, напрыклад, прывілеі дадзеныя гарадам ВКЛ на магдэбургскае права ў часы Жыгімонта Аўгуста, Стэфана Баторыя, Жыгімонта Вазы. У абагульняючай працы Н.В.Місарэвіч "Магдэбургскае права на Беларусі", дзе знайшлі адлюстраванне згаданыя вышэй высновы, адзначаецца таксама, што працэс увядзення права на самакіраванне ў Беларусі значна адставаў ад такога ж працэсу ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе, ішоў з захаду на ўсход (аб чым раней пісаў У.І.Пічэта); зыходным момантам увядзення самакіравання была воля вялікага князя (уладальніка) ці жаданне мяшчан; у дзяржаве існавала сістэма "пацвярджэння", разлічаная на захаванне раней дараваных прывілеяў пры абавязковай умове прадстаўлення аўтэнтычнага першапачатковага прывілея (на самой справе вялікія князі пацвярджалі гарадскія вольнасці і па "экстрактах" з Метрыкі ВКЛ); што ішоў свайго роду працэс выбракоўкі няякасных прававых нормаў, якія па гэтай прычыне не пацвярджаліся ў наступных канфірмацыйных граматах і выходзілі з ужытку [7, 93-95]. Апошняе некалькі супярэчыць, напрыклад, палажэнням шэрага прывілеяў часоў Уладзіслава Вазы (Мінск, Ворша і інш.), якія дазвалялі мяшчанам з цягам часу карыстацца тымі вольнасцямі, якія былі дадзены ранейшымі прывілеямі, але па нейкіх прычынах не ўвайшлі ва ўжытак.

Л.Л.Арэпук паспрабаваў выкласці ўсю разнастайнасць прыкладаў гарадскога самакіравання на Беларусі ў выглядзе адзінага агульнага ўзору. Ёсць у яго артыкулах і цалкам памылковыя погляды: аб інстытуце ландвойта ў Берасці па грамаце 1390 года, аб магдэбургскім праве ў Суражы па ўзору Віцебска і інш. Спасылка пры выснове аб умоўнасці паняцця "самакіраванне" ў XV - XVI стагоддзях на яго вызначэнне ў Законе Рэспублікі Беларусь "Аб мясцовым кіраванні і самакіраванні" можа разглядацца толькі як спроба мадэрнізаваць гісторыю [8]. Граматы на магдэбургскае права Л.Л.Арэпук падзяляе на "вялікія прывілеі" і прывілеі "невялікім гарадскім паселішчам". Магістрат даследчык лічыць адміністрацыйным і судовым органам, які дзейнічаў пры войце (як сведчаць дакументы гэта былі асобныя інстытуты самакіравання). Пры гэтым гараджане пашыралі гарадское кіраванне шляхам утварэння камісій "паспалітых", якія выбіраліся штогод з сярэдніх слаёў [9, 208-209].

Л.Л.Арэпук, разглядаючы дзейнасць цэхаў, сцвярджае, што граматы на магдэбургскае права замацоўвалі права на вытворчую і гандлёвую дзейнасць, а ўставы - сістэму органаў кіравання, парадак іх стварэння, узаемаадносіны паміж імі, вытворчыя і гандлёвыя правілы [9, 210; 10, 81]. Менавіта цэхі і брацтвы, на думку даследчыка, гэта органы самакіравання. Такім чынам, гарадское самакіраванне зводзіцца толькі да яго карпаратыўнага ўзроўню. У комплекс гарадскога права Л.Л.Арэпук уключае граматы на магдэбургскае права, прывілеі, дадзеныя з мэтай развіцця гарадоў, пастановы магістратаў. Тры Статуты ВКЛ, на думку Л.Л.Арэпука, ўпарадкавалі "структуру і кампетэнцыю органаў улады і кіравання", урэгулявалі "правы, свабоды, абавязкі, памеры і віды падаткаў для мяшчан" [9, 210-211; 10].

Згодна меркаванням Л.Л.Арэпука ў XV - XVI стагоддзях наданне магдэбургскага права ажыццяўлялася па ініцыятыве гараджан. Магчымасць такога звяртання да дзяржаўных органаў даследчык лічыць важнай палітычный свабодай мяшчан [11, 105]. Свабоду аб'яднання ў цэхі, брацтвы, гільдыі Л.Л.Арэпук называе ўласцівай толькі мяшчанам ВКЛ (хоць тыя ж правы мелі гараджане Германіі, Польшчы і г.д.) і сцвярджае, што рост такіх аб'яднанняў спрыяў росту дабрабыту гарадоў як апоры дзяржавы. Права абіраць і быць абранымі даследчык бачыць чамусьці толькі ў праве жыхароў Магілёва выбіраць калегію паспалітых і праве аршанцаў выбіраць войта, а таксама ў праве выбару службовых асоб цэхаў і брацтваў. Усе названыя палітычныя правы Л.Л.Арэпук адносіць толькі да найбольш заможнай часткі мяшчан [11].

Даследуючы прававое становішча мяшчан, Я.А.Юхо, пэўнае месца ў сваіх працах адводзіць магдэбургскаму праву. Ён лічыць, што нормы нямецкага права закраналі толькі адміністрацыйныя пытанні і некаторыя крымінальна-працэсуальныя нормы. Я.А.Юхо сцвярджае, што сапраўднае нямецкае права насельніцтву Беларусі было невядома і практычна не ўжывалася [12; 13]. Таксама даследчык піша, што магдэбургскае права "прыстасоўвалася і відазмянялася, а шматлікія перашкоды і супярэчнасці, сутыкненні з беларускім звычаёвым правам стварылі спрыяльную глебу для ўзнікнення самабытнага беларускага гарадскога права і органаў гарадскога самакіравання" [14, 131]. Аднак, трэба заўважыць, што параўнанне прывілеяў, устаў і іншых прававых актаў, дадзеных гарадам Беларусі, з такімі ж актамі гарадоў уласна Літвы, Падляшша, Смаленшчыны, гаворыць аб іх падабенстве, а неаднойчы і аднолькавасці, што можа сведчыць пра складванне не гарадскога права Беларусі, а гарадскога права ВКЛ.

Я.А.Юхо класіфіцыруе акты, якія аформілі аддзяленне горада ад вёскі, на граматы, якія ўсталёўвалі магдэбургскае права, а таксама ільготныя і судныя граматы; сярод мэт іх выдачы называе распаўсюджанне каталіцызму і апалячванне; лічыць, што паўнамоцтвы войтаў і бурмістраў у розных гарадах былі рознымі. Даследчык знаходзіць ужыванне тэрміна "мясцовае самакіраванне" ў дачыненні да гарадскіх органаў умоўным, па прычыне непрыняцця большасцю насельніцтва горада ўдзелу ў іх фарміраванні і адсутнасці ўздзеяння з яе боку на гэтыя органы, што між тым адпавядае ўмовам феадальнага грамадства. Я.А.Юхо сцвярджае, што "устанаўленне войтаўска-бурмістроўскай улады ў горадзе не вяло да сапраўднага самакіравання, а толькі змяняла яго форму", што пераставалі склікацца агульныя сходы гараджан, але і тое, і другое супярэчыць палажэнням прывілеяў пра выбар асоб гарадскіх органаў улады самімі гараджанамі, матэрыялам актавых кніг, якія адлюстроўваюць наяўнасць сходаў "паспольства" і іх рашэнні. Даследчык адзначае, што ў творах Б.Граіцкага і П.Шчэрбіча змяшчалася не нямецкае, а польскае права [12, 58-67], але дакладней было б казаць, што гэта быў адаптаваны польскімі гарадамі варыянт нямецкага права. Паўнамоцтвы войта, рады, прававы стан мяшчан залежалі ад памераў горада і яго абарончага і гаспадарчага прызначэння [15, 25].

Вядомы беларускі даследчык гісторыі права Т.І.Доўнар у працах, прысвечаных асобным аспектам права ВКЛ, адзначае, што граматы на самакіраванне абапіраліся на беларускае звычаёвае права і давалі гарадам толькі адноснае самакіраванне, якое вызваляла іх ад прамога ўплыву мясцовай дзяржаўнай адміністрацыі; што граматы не агаворваюць сутнасць нямецкага права і яго крыніцы. Некалькі супярэчаць рэчаіснасці высновы Т.І.Доўнар аб тым, што магдэбургскае права не давала гатовай формы арганізацыі гарадской улады, якая па гэтай прычыне выпрацоўвалася на месцы, і што ў магдэбургскім праве "не было добра зразумелых указанняў адносна складу і спосабу ўтварэння магістрата"; што да атрымання гарадамі права выбару войта ён не з'яўляўся членам гарадскога ўрада, "бо прадстаўляў велікакняжацкую ўладу"; што граматы на магдэбургскае права - толькі дэкларацыя [16]. Таксама Т.І.Доўнар лічыць, што "ў працэсе складвання ВКЛ гарады, баючыся жорсткай цэнтралізацыі і клапоцячыся аб самаразвіцці, патрабавалі (прасілі) ад цэнтральнай улады самакіравання па тыпу заходнееўрапейскіх гарадоў", што вялікая колькасць магдэбургскіх грамат гавораць аб інтэнсіўным працэсе гарадскога самавызначэння, аб веданні насельніцтвам гарадоў нямецкага гарадскога права [17, 40].

Даследчык гісторыі права М.У.Сільчанка ў працах прысвечаных пытанням мясцовага самакіравання і артыкулах, дзе вядзецца гаворка пра магдэбургскае самакіраванне, лічыць, што апошняе дапамагло дзяржаве дакладна акрэсліць самакіраванне гарадоў у якасці асобнага інстытуту ў прававой сістэме ВКЛ, сфарміраваць у гарадах сістэму прадстаўнічых, выканаўчых і судовых органаў, размежаваць іх кампетэнцыю, стварыць матэрыяльна-фінансавую базу, дакладна вызначыць узаемныя правы і абавязкі велікакняжацкай улады і гарадскога самакіравання. Апошняе, на яго думку, запоўніла той вакуум уладных структур, які атрымаўся ў гарадах у выніку знікнення вечавых устаноў. Прычым утварылася дзве паралельныя структуры: велікакняжацкая адміністрацыя і органы мясцовага самакіравання па магдэбургскаму ўзору [18, 4]. М.У.Сільчанка разглядае пад магдэбургскім правам "сістэму норм права, якія рэгулявалі жыццядзейнасць гараджан і местачкоўцаў", прыводзіць меркаванне аб яго пранікненні на тэрыторыю ВКЛ ў сувязі з масавым перасяленнем сюды яўрэяў з Германіі, што супярэчыць таму, што яўрэі ў ВКЛ не карысталіся магдэбургскім правам і былі аддзелены ад магдэбургскіх абшчын сваімі прывілеямі.

Па меркаванню М.У.Сільчанкі, "бурмістра зацвярджаў на пасадзе войт з некалькіх кандыдатур (радцаў), што выбіраліся радай", што ў нейкай меры з'яўляецца спробай уніфікаваць разнастайнасць нормаў, якія дзейнічалі на гэты конт. Да таго ж адзначаецца, што "бурмістр … кантраляваў дзейнасць камунальных службаў", хоць для феадальных часоў незразумелы сэнс гэтага паняцця для гарадоў, якія па сутнасці сваёй і былі камунамі. Акрамя таго даследчыкам сцвярджаецца, што "бурмістр выконваў як бы выканаўчую функцыю самакіравання, у той час як войт прадстаўляў агульнадзяржаўную выканаўчую ўладу" [19, 113-114]. Адзначаючы, што магдэбургскае права на Беларусі не ў'яўляла "адзінай, універсальнай для ўсёй дзяржавы сістэмы нормаў права", таму што ўводзілася яно асобнымі прывілеямі, М.У.Сільчанка разам з тым гаворыць пра тое, што ў розных гарадскіх паселішчах былі "агульныя моманты ў арганізацыі самакіравання, агульныя свабоды". На розніцу ў правах і прывілеях уплывалі эканамічныя, сацыяльныя, дэмаграфічныя і геаграфічныя адметнасці гарадоў (у якасці прыклада апошняга даследчык прыводзіць дазвол гарадзенцам пабудаваць млын на Нёмане ў 1496 годзе).

М.У.Сільчанка лічыць, што вялікія князі пры ўступленні на пасад маглі не пацвердзіць магдэбургскае права пэўнаму паселішчу, у выпадку чаго яно яго страчвала (пры гэтым канкрэтных прыкладаў не прыводзіць), ці звузіць яго [20, 8-10]. Таксама ў працах даследчыка адзначаецца, што пячатка і герб горада вылучалі яго як юрыдычную асобу, што гарады маглі "наладжваць прававыя сувязі з іншымі суб'ектамі права". Асобныя нормы Статута 1588 г. для М.У.Сільчанкі гэта падстава адзначыць асаблівы прававы статус гарадоў, што ў сваю чаргу прыводзіць яго да высновы (услед за вядомым гісторыкам А.К.Цітовым), што падзел гарадскіх паселішчаў на гарады і мястэчкі штучны, як штучны і тэрмін "магдэбургскае мястэчка" [20, 13-14]. Сярод службовых асоб даследчык (ізноў жа ўслед за А.К.Цітовым) памылкова называе "палецаяў", якія былі адказнымі за парадак у горадзе, збор падаткаў і інш. М.У.Сільчанка ідэалізуе адносіны паміж вялікімі князямі і мяшчанамі, сцвярджаючы, што вялікія князі бачылі ў іх "сілу, з дапамогай якой можна было аказаць палітычны ціск на магнатэрыю і бюракратычна-чыноўніцкі апарат" [20, 14-16]. М.У.Сільчанка таксама лічыць магдэбургскае права "легальным сродкам прававога эсксперыменту" і "моцным сродкам фармавання агульнадзяржаўных інтарэсаў і ідэалогіі" [21, 235].

Шэраг даследчыкаў у сваіх артыкулах разглядае асобныя аспекты магдэбургскага самакіравання. Так М.С.Хоміч лічыць, што калі нямецкае права супярэчыла менталітэту беларускіх мяшчан, то ўжывалася мясцовае права. Таксама робіць выснову, што ўрад ВКЛ, уводзячы магдэбургскае права, не імкнуўся змяніць мясцовае права, а імкнуўся "стварыць больш спрыяльныя ўмовы для знешняга гандлю", а адпаведна для росту прыбыткаў скарбу і забеспячэння абароны [22, 5-7]. Станоўчы ўплыў і вялікае ўздзеянне магдэбургскага права на станаўленне правоў чалавека адзначаў, разглядаючы месца чалавека ў сацыяльна-палітычнай і прававой прасторы ВКЛ, С.А.Падокшын [23, 166].

У зборніку, прысвечанаму 500-годдзю магдэбургскага права Мінска, ўтрымліваецца шэраг артыкулаў, аўтары якіх прытрымліваюцца ў асноўным поглядаў Я.А.Юхо і Т.І.Доўнар ( Г.В.Дзербіна [24, 14-21]; А.В.Свіб [24, 21-25]; А.І.Сырэц [24, 39-41] і інш.). В.Н.Цэд сярод выбарчых цэнзаў у органах самакіравання гарадоў знаходзіць палавыя, узроставыя, аселасці, саслоўна-маёмасныя, рэлігійна-нацыянальныя і маральны. Пры гэтым памылкова звязвае наяўнасць маёмаснага цэнзу з тым, што заняцце пэўных пасад горада звязвалася з саслоўна-маёмасным становішчам кандыдата ў грамадстве, бо ў большасці выпадкаў службоўцы выбіраліся з купцоў і багатых майстроў і сход вылучаў кандыдатаў, якіх зацвярджаў войт [24, 199] (але ж гэта не прадугледжвалі ні крыніцы магдэбургскага права, ні прывілеі).

Згаданыя вышэй высновы Я.А.Юхо, Т.І.Доўнар, М.У.Сільчанкі, Н.В.Місарэвіч знайшлі адлюстраванне ў вучэбных дапаможніках па гісторыі і праву Беларусі, а таксама мясцоваму самакіраванню. Так, А.Ф.Вішнеўскі лічыць, што жыхары гарадоў, якія карысталіся магдэбургскім правам, атрымлівалі шэраг правоў і прывілеяў: права ўдзельнічаць у фарміраванні гарадскога самакіравання і суда, ствараць рэлігійныя брацтвы, аб'ядноўвацца ў цэхі; што граматы на магдэбургскае права былі юрыдычнымі актамі на самакіраванне гараджан, спрыялі іх саслоўнай кансалідацыі, вызвалялі ад феадальнай залежнасці, часта пашыралі сваё дзеянне на прадмесці і сёлы, якія належалі мяшчанам; што рада складалася з радцаў і лаўнікаў. Пагаджаецца з І.А.Юхо ў тым, што гарадскія магдэбургскія органы не былі ўласна самакіраваннем, што сапраўднае магдэбургскае права было ў беларускіх гарадах невядомым, што гэта было гарадское права Беларусі [25, 34, 63-64]. Таксама трэба адзначыць, што разгляд уласна гарадскога самакіравання ў вучэбных дапаможніках па гісторыі дзяржавы і права і мясцоваму самакіраванню падаецца вельмі зжата, не вызначае ўсіх яго асаблівасцей, не разглядае такія яго формы як войтаўскае самакіраванне, войтаўска-бурмістроўскае самакіраванне без магдэбургскага права, самакіраванне, заснаванае на віцебскім праве і інш.[26].

Такім чынам, беларускімі гісторыкамі права праведзена значная праца па вывучэнні гарадскога самакіравання канца XIV - XVIII стагоддзяў. Пры гэтым застаецца шмат спрэчных, а часам і супрацьлеглых поглядаў на асобныя яго праблемы. Пад сумненне ставіцца і само існаванне ў гэты перыяд гарадскога самакіравання, якое шэраг даследчыкаў атаясамляюць з гарадскім кіраваннем. Спрэчным з'яўляецца і пытанне аб веданні беларускімі мяшчанамі крыніц магдэбургскага права і існаванні не нямецкага, а ўласнага беларускага гарадскога права. Амаль поўнасцю не закрануты пытанні немагдэбургскага самакіравання гарадоў. Гэтыя праблемы вызначаюць напрамкі далейшых даследаванняў гарадскога самакіравання Беларусі феадальнага перыяду.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Місарэвіч, Н.В. Кіраванне ў прыватнаўласніцкіх гарадах і мястэчках Беларусі на аснове магдэбургскага права / Н.В.Місарэвіч // Праблемы тэорыі і гісторыі дзяржавы і права / ГрДУ імя Я.Купалы. - Гродна: ГрДУ, 2002. - С.127 - 134.

2. Місарэвіч, Н.В. Аб паняцці "магдэбургскае права" / Н.В.Місарэвіч // Теоретические и практические проблемы соотношения международного и национального права / Редкол.: В.В.Скитович [и др.]. - Ч.1. - С.112 - 114.

3. Місарэвіч, Н.В. Нормы магдэбургскага права у трох Статутах ВКЛ / Н.В.Місарэвіч // Проблемы юридической науки и правоприменения / редкол.: В.М.Хомич и др. - Минск: Журн. "Право и экономика", 1999. - С.27 - 29.

4. Мисаревич, Н.В. Магдебургское право на Беларуси: причины распространения / Н.В.Мисаревич // Проблемы законности и правопорядка в Республике Беларусь / редкол.: А.А.Головко [и др.]. - Новополоцк: ПГУ, 2000. - С.8 - 9.

5. Мисаревич, Н.В. Особенности формирования самоуправления у восточных славян / Н.В.Мисаревич // Менталитет славян и интеграционные процессы: история, современность, перспективы / под общ.ред.В.В.Кириенко. - Гомель: ГГТУ, 2001. - С.175 - 176.

6. Місарэвіч, Н.В. Прывілеі на магдэбургскае права гарадам Беларусі: асноўныя палажэнні / Н.В.Місарэвіч // Праблемы сучаснага беларускага права і заканадаўства: Зб.навук.прац / пад рэд. праф. М.У.Сільчанкі; Гродзен.дзярж.ун-т імя Я.Купалы. - Гродна: ГрДУ, 2003. - С.158 - 167.

7. Місарэвіч, Н.В. Магдэбургскае права на Беларусі: Манаграфія / Н.В.Місарэвіч. - Гродна: ГрДУ, 2003. - 107 с.

8. Арэпук, Л.Л. Самакіраванне ў гарадах Беларусі XV - XVI стст. / Л.Л.Арэпук // Весці НАНБ. Серыя гуманітарных навук. - 2001. - № 2. - С. 28 - 32.

9. Орепук, Л.Л. Городское самоуправление средневековой Белоруссии / Л.Л.Орепук // Актуальныя праблемы гісторыі Беларусі: стан, здабыткі і супярэчнасці, перспектывы развіцця: Матэрыялы рэспуб.навук.канф.: У 4ч. / Рэдкал.: І.П.Крэнь [і інш.]. - Ч.1 - Гродна: ГрДУ, 2004. - С. 208 - 211.

10. Орепук, Л.Л. Городское право средневековой Белоруссии / Л.Л.Орепук // IV межвузовская научно-методическая конференция молодых учёных / под общ.ред. В.С.Секержицкого. - Брест: Изд-во БрГУ, 2002. - С. 81-82.

11. Орепук, Л.Л. Политические права и свободы мещан Белоруссии в XV - XVI вв. / Л.Л.Орепук // Государственность на Беларуси: генезис и перспективы: Сб.материалов респ.научно-практ.конф. В 2-х ч. / гл.ред.И.В.Котляров [и др.]. - Ч.1 / БрГУ им. А.С.Пушкина. - Брест: Изд-во БрГУ, 2002. - С. 105 - 107.

12. Юхо, І.А. Крыніцы беларуска-літоўскага права / І. Юхо. - Мінск: Беларусь, 1991.

13. Юхо, Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права: Вучэб.дапаможнік / Я.А.Юхо.- Мінск: Універсітэцкае, 1992. - 272 с.

14. Юхо, Я.А. Суды для мяшчан феадальнай Беларусі / Я.А.Юхо // Магдэбургскае права на Беларусі: матэрыялы навуковай канферэнцыі, прысвечанай 500-годдзю выдачы гораду Мінску граматы на магдэбургскае права / БДУ; Акадэмія МУС; Беларускі недзяржаўны інстытут правазнаўства; Рэдкалегія: У.М.Хоміч, Т.І.Доўнар, І.А.Юхо. - Мінск: Право и экономика, 1999. - С.10 - 14.

15. Доўнар, Т.І. Статут ВКЛ 1566 года / Т.І.Доўнар, У.М.Сатолін, Я.А.Юхо; рэдкалегія Т.І.Доўнар [і інш.]. - Мінск: Тэсей, 2003. - 352 с.: іл.

16. Доўнар, Т.І. Грамата на магдэбургскае права Мінску 1499 г. / Т.І.Доўнар // Магдэбургскае права на Беларусі: матэрыялы навуковай канферэнцыі, прысвечанай 500-годдзю выдачы гораду Мінску граматы на магдэбургскае права / БДУ; Акадэмія МУС; Беларускі недзяржаўны інстытут правазнаўства; рэдкалегія: У.М.Хоміч, Т.І.Доўнар, І.А.Юхо. - Мінск: Право и экономика, 1999. - С.10 - 14.

17. Доўнар, Т.І. Развіццё асноўных інстытутаў грамадзянскага і крымінальнага права Беларусі ў XV - XVI ст. / Т.І.Доўнар. - Мінск: Пропілеі, 2000. - 224 с.

18. Сільчанка, М.У. Ад князя і веча да вялікага князя, сейма і магдэбургскага права / М.У.Сільчанка // Проблемы законности и правопорядка в Республике Беларусь / редкол.: А.А.Головко [и др.]. - Новополоцк: ПГУ, 2000. - С.3 - 4.

19. Сільчанка, М.У. Беларуская дзяржаўнасць / М.У.Сільчанка. - Гродна, 1997.-370 с.

20. Сільчанка, М.У. Гісторыя мясцовага самакіравання на Беларусі / М.У.Сільчанка. - Гродна: ГрДУ, 2000.

21. Сільчанка, М.У. Магдэбургскае права на Беларусі: гісторыя і сучаснасць / М.УСільчанка // Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі "Гістарычная памяць народаў ВКЛ і Беларусі ХІІІ - ХХ ст." (Гродна, 3-5 ліп.1996 г.) / адк.рэд. і склад. Д.Караў. - Гродна, 1996. - С.235 - 236.

22. Хоміч, М.С. Магдэбургскае права на Беларусі / М.С.Хоміч // Совершенствование законодательства и правоприменения на современном этапе / редкол.: Г.А.Шумак [и др.]. - Минск: БГУ, 2002. - С.5 - 7.

23. Падокшын, С.А. Чалавек у сацыяльна-палітычнай і прававой культуры Вялікага княства Літоўскага, Рускага, Жамойкага / С.А.Падокшын // Юридическое, экономическое образование и наука на пороге нового тысячелетия: Материалы междун. науч.-практ. конф., посвящ.10-летию Бел.ин-та правоведения / отв.ред. Л.А.Ханкевич. - Минск: НО ООО «БИП-С», 2001. - С.165 - 166.

24. Магдэбургскае права на Беларусі: матэрыялы навуковай канферэнцыі, прысвечанай 500-годдзю выдачы гораду Мінску граматы на магдэбургскае права / БДУ; Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь; Беларускі недзяржаўны інстытут правазнаўства; Рэдкалегія: У.М.Хоміч, Т.І.Доўнар, І.А.Юхо. - Мінск: Право и экономика, 1999.

25. Вішнеўскі, А.Ф. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі (IX - пачатак XX ст.) / А.Ф.Вішнеўскі // Усход.-Еўрап.недзярж.ін-т бізнеса і права. - Мінск: Экан.тэхналогіі, 1996. - 204 с.

26. Мельников, А.П. Местное самоуправление: Учеб.пособие / А.П.Мельников. - Минск: РИВШ БГУ, 2000. - 223 с.; Местное самоуправление в Беларуси / [В.Н.Кивель и др.], под науч.ред.И.П.Сидорчук. - Минск: Тонпик, 2007. - 414с.; Осмоловский, В.В. Местное управление и самоуправление в Республике Беларусь: Учебное пособие / Акад.упр.при Президенте Респ.Беларусь, Каф. гос. упр. - Минск: АУ, 1998. - 98с.; Приходько, Ф.С. Местное самоуправление как институт власти: Лекция / Бел.с.-х.акад. - Горки: БСХА, 1998. - 27, [1]с.; Сидорчук, В.К. Организация местного самоуправления / В.К.Сидорчук. - Минск: ООО "Амалфея", 2002. - 271 с.


Стрэнкоўскі Сяргей Пятровіч, кандыдат гістарычных навук (1999), прарэктар Мінскага гарадскога інстытуту развіцця адукацыі. Даследуе самакіраванне гарадоў Вялікага княства Літоўскага ў канцы XIV - XVIII стагоддзях, заснаванае на нямецкім (магдэбургскім і хэлмінскім) і мясцовым праве, структуру, паўнамоцтвы і дзейнасць органаў самакіравання, гарадскія прывілеі, вількеры гарадоў, развіццё і дзейнасць рамесніцкіх цэхаў, іх статуты. Аўтар манаграфіі "Прывілеі і вольнасці беларускіх гарадоў з нямецкім правам ў канцы XIV - канцы XVIII стагоддзя" (Мінск: МГІРА, 2008); вучэбнага дапаможніка "Вольнасці і прывілеі гарадоў заходняй часткі Вялікага княства Літоўскага" (Мінск: БДПУ, 1997); шэрагу навуковых артыкулаў.



УДК 340.15 (476) + 947.6

Максім Макараў (Мінск, Беларусь)
АСНОЎНЫЯ ВЫНІКІ ВЫВУЧЭННЯ ОРГАНАЎ САМАКІРАВАННЯ МАГДЭБУРГСКАГА ПОЛАЦКА

В статье кратко рассмотрены основные результаты исследований органов самоуправления магдебургского Полоцка в белорусской, российской и польской научной исторической литературе.


Гісторыя гарадоў Беларусі эпохі Вялікага княства Літоўскага вывучана, здавалася б, дастаткова добра ў параўнанні са многімі іншымі аспектамі мінулага нашай краіны. Разам з тым, многія ключавыя пытанні гісторыі гарадскіх паселішчаў перыяду позняга Сярэднявечча і Новага часу па-ранейшаму застаюцца вывучанымі слаба. Адным з такіх праблемных пытанняў, як гэта ні дзіўна, з'яўляецца арганізацыя і функцыянаванне органаў самакіравання гарадоў і мястэчак Беларусі, якія карысталіся магдэбургскім правам. На сённяшні дзень у айчыннай гістарыяграфіі не існуе грунтоўнай абагульняючай працы па гэтай праблематыцы. Галоўнай перашкодай на шляху да яе стварэння з'яўляецца элементарны недахоп інфармацыі па асобных населеных пунктах. На вялікі жаль, Полацк у гэтай сітуацыі не з'яўляецца выключэннем.

Значэнне Полацка для гісторыі нашай краіны цяжка пераацаніць. У XV - XVIII стст. ён з'яўляўся адным з найбуйнейшых палітычных і эканамічных цэнтраў не толькі Беларусі, але і ўсяго Вялікага княства Літоўскага. Асобныя гарадскія ўлады, якія складаліся з войта (лентвойта) і магістрата, з'явіліся ў Полацку пасля надання гораду ў 1498 г. магдэбургскага права і працягвалі дзейнічаць тут нават пасля 1772 г., калі Полацк быў уключаны ў склад Расійскай Імперыі. Такім чынам, органы самакіравання, створаныя паводле магдэбургскіх узораў, адыгрывалі істотную ролю ва ўнутраным жыцці горада на працягу амаль трох стагоддзяў. Мінулае Полацка здаўна прыцягвае пільную ўвагу даследчыкаў. Але, нягледзячы на значную колькасць апублікаваных навуковых прац, можна ўпэўнена сцвярджаць што арганізацыя і дзейнасць гарадскіх уладаў вывучана яўна недастаткова. Паспрабуем падсумаваць вынікі вывучэння органаў самакіравання Полацка ў навуковай гістарычнай літаратуры.

Абуджэнню цікавасці да арганізацыі самакіравання магдэбургскага Полацка паспрыяла тое, што ў сярэдзіне - другой палове XIX ст. была апублікавана значная колькасць крыніц па гісторыі горада. Полацкія дакументы са складу Метрыкі ВКЛ (у тым ліку, прывілеі на магдэбургскае права, гаспадарскія пастановы і судовыя рашэнні) былі змешчаны ў такіх зборніках дакументаў, як "Акты, относящиеся к истори Западной России"[1], "Акты Литовско-Русского государства"[2] і некаторых іншых. Больш за 60 дакументаў са складу кніг полацкага магістрата трапіла ў першы том "Археографического сборника документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси"[3; 271−390]. Каштоўнасць зборніка ў тым, што ён ўтрымлівае акты з кніг 1633 - 49 гг., якія да нашага часу не захаваліся. 38 дакументаў полацкага магістрата была надрукавана ў выпусках 4, 5, 6 выдання віцебскага архіва "Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской"[4]. Да 60-х гг. XX ст. даследаванні арганізацыі гарадскіх ўладаў Полацка праводзіліся амаль выключна на базе згаданых публікацый.

Адным з першых на арганізацыю самакіравання магдэбургскага Полацка звярнуў увагу П.Л. Дружылоўскі. У сваім нарысе "Исторические судьбы Витебской губернии с конца XII до начала XVI века" ён дастаткова падрабязна разгледзеў абставіны ўвядзення нямецкага права ў Полацку (у тым ліку, і пытанне пра арганізацыю новых гарадскіх уладаў) [5; 75−98]. Даследчык літаральна пераказаў адпаведныя пастановы прывілея на магдэбургскае права 1498 г. і некалькіх устаўных грамат Аляксандра Ягелончыка палачанам за 1499 − 1502 гг. Акрамя таго, ён перадрукаваў гэтыя дакументы, запазычаныя ім, відавочна, з першага тому "Актов, относящихся к истори Западной России", у падрадковых спасылках.

Знакаміты гісторык права М.Ф. Уладзімірскі-Буданаў выкарыстаў апублікаваныя ў "Историко-юридических материалах" дакументы полацкага магістрата каб пацвердзіць свой тэзіс "о господстве чужеземных источников права в городских (магистратских) судах" на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага [6; 32−35]. Ён прааналізаваў акты і сабраў вялікую колькасць прыкладаў, якія сведчылі пра тое, што ў судовай практыцы полацкі магістрат карыстаўся рознымі зборнікамі магдэбургскага права, а таксама, у якасці дадатковай крыніцы, Статутам 1588 г. Даследчык рашуча адмаўляў магчымасць выкарыстання гарадскімі ўладамі мясцовага звычаёвага права. Высновы М.Ф. Уладзімірскага-Буданава выглядаюць занадта катэгарычна. Яны грунтуюцца на матэрыялах другой паловы XVII ст., аднак, у канцы XV - першай палове XVI ст. у Полацку з яго моцнымі ўласнымі прававымі традыцыямі сітуацыя магла быць іншай.

Урыўкавыя звесткі пра асобных ураднікаў полацкага магістрата і іх маёмаснае становішча паводле даных Полацкай рэвізіі 1552 г. змясціў у сваёй працы В. Паноў [7]. Беларускі гісторык У.І. Пічэта ў артыкуле па гісторыі Полацкай зямлі ў пачатку XVI ст. прааналізаваў прывілей Полацку на магдэбургскае права 1498 г. Даследчык дастаткова падрабязна спыніўся на пастановах дакумента, якія датычыліся арганізацыі новых гарадскіх уладаў [8; 244].

Першым, хто спецыяльна займаўся вывучэннем органаў самакіравання магдэбургскага Полацка быў беларускі гісторык В.Д. Дружчыц. У артыкуле "Войты і іх ўлада ў беларускіх гаспадарскіх местах з майдэборскім правам" даследчык засяродзіў увагу на пытаннях матэрыяльнага забеспячэння полацкага войтаўства і падзелу прыбыткаў паміж войтам і лентвойтам. Акрамя таго, ён, на падставе даных прывілея 1498 г., ахарактарызаваў узаемаадносіны магістрата і войта у Полацку і прыйшоў да высновы, што магістрат не з'яўляўся самастойнай установай, а залежаў ад войта [9; 248-249, 281]. Адзначым, што такі парадак праіснаваў нядоўга: ўлада полацкага войта была моцна абмежавана прывілеям Жыгімонта Старога ад 27 жніўня 1509 г
[10; 74-75].

У артыкуле "Магістрат у беларускіх местах з майдэборскім правам у XV - XVII сталецьцях" В.Д. Дружчыц упершыню паспрабаваў прасачыць гісторыю органаў самакіравання Полацка на гэтым часавым адрэзку. Гарадскія ўлады канца XV - першай паловы XVII стст. ён сцісла ахарактарызаваў на падставе ўсяго трох крыніц - прывілея на магдэбургскае права 1498 г, Полацкай рэвізіі 1552 г. і пацвярджальнага прывілея Стэфана Баторыя 1580 г. Значна больш падрабязна В.Д. Дружчыц даследаваў органы самакіравання Полацка другой паловы XVII ст. Абапіраючыся на апублікаваныя акты полацкага магістрата ён паспрабаваў вызначыць парадак выбару ўраднікаў і тэрміны знаходжання абраных на сваіх пасадах. Гісторык прыйшоў да высновы, што ў XVII ст. полацкі магістрат складаўся з трох зменаў (сесій) бурмістраў, райцаў і лаўнікаў, кожная з якіх кіравала горадам адзін год і перадавала ўладу наступнай. Пры гэтым, самыя важныя пытанні разглядаліся на супольных пасяджэннях усіх трох зменаў. На думку даследчыка, полацкі магістрат не дзяліўся на войтаўска-лаўнічую і бурмістроўска-радзецкую часткі [11; 395-398].

Вялікай заслугай В.Д. Дружчыца з'яўляецца пастаноўка шэрагу слушных пытанняў, адказы на якія ў яго час па прычыне недахопу даных не маглі быць знойдзены. Вядома, што полацкі магістрат складаўся з праваслаўнай і каталіцкай паловаў. Даследчык не здолеў вырашыць якім чынам адбываліся выбары прадстаўнікоў канфесій - "ці быў там увесь магістрат і паспольства бяз розьніцы веравызнанья, ці былі ўдзельнікамі ў выбарах толькі члены магістрату і паспольства, прыналежныя да тае рэлігіі, прадстаўніка якое трэба было абраць у магістрат", аднак дакладна акрэсліў праблему [11; 397]. У неапублікаваных кнігах Метрыкі ВКЛ намі быў выяўлены дакумент, які сведчыць пра тое, што на пачатку XVII ст. полацкія мяшчане праваслаўнага і каталіцкага веравызнання сумесна абіралі ўсіх ураднікаў магістрата. Карыстаючыся гэтай сістэмай праваслаўная большасць наўмысна абірала ў склад магістрата самых няздольных каталікоў, чым эфектыўна паралізавала дзейнасць каталіцкага лоббі [12]. На вялікі жаль, у 1937 г. В.Д. Дружчыц быў незаконна рэпрэсіраваны. Смерць гэтага таленавітага даследчыка спыніла развіццё беларускай урбаністыкі на некалькі дзесяцігоддзяў.

Новыя даследаванні, ў якіх закраналіся пытанні арганізацыі і функцыянавання гарадскіх уладаў Полацка, з'явіліся толькі ў 60-я гг. XX ст. У 1962 г. , у сувязі са святкаваннем 1100-годдзя горада, выйшла кніга "Полоцк. Исторический очерк" [13]. Змястоўныя раздзелы па сацыяльна-палітычнай гісторыі горада ў XVI - сярэдзіне XVIII стст. былі напісаны З.Ю. Капыскім і А.М. Карпачовым. Аўтары выкарысталі шэраг раней невядомых крыніц і прывялі цікавыя звесткі пра арганізацыю полацкага магістрата, яго ўзаемаадносіны з войтам і мяшчанскай абшчынай, фінансавыя злоўжыванні ўраднікаў магістрата. На жаль, інфармацыя пра органы самакіравання Полацка ў кнізе носіць адрывачны характар, а само выданне пазбаўлена навукова-даведачнага апарата.

Вывучэнне арганізацыі гарадскіх уладаў Полацка было працягнута З.Ю. Капыскім ў рамках даследавання сацыяльна-палітычнага развіцця гарадоў Беларусі XVI - першай паловы XVII стст. У сваёй працы ён выкарыстаў некалькі дакументаў са складу яшчэ не апублікаванай на той час кнігі полацкага магістрата за 1650 г [14; 97, 99, 102, 134-135]. Шэраг каштоўных заўваг пра арганізацыю ўладаў Полацка ў першыя гады пасля надання гораду магдэбургскага права Г.Л. Харашкевіч змясціла ў каментарыях да апублікаваных яе намаганнямі полацкіх дакументаў канца XV - пачатку XVI стст [15].

Інфармацыю пра органы самакіравання Полацка знаходзім таксама ў працах знакамітага польскага гісторыка Ю. Бардаха. Яго артыкул, прысвечаны вывучэнню ўнутранага ладу магдэбургскіх гарадоў Вялікага княства Літоўскага, перавыдаваўся тройчы - ў 1980 [16], 1988 [17] і 2002 [18] гг. - і аказаў значны ўплыў на погляды беларускіх гісторыкаў-урбаністаў. Арганізацыю гарадскіх уладаў Полацка Ю. Бардах разгледзеў на падставе прывілея 1498 г. і некалькіх іншых дакументаў, апублікаваных ў дарэвалюцыйны час. Пры гэтым, ён не здолеў пазбегнуць недакладнасцяў. Даследчык сцвярджаў, што намеснік-ваявода стаў войтам яшчэ ў 1498 г., а полацкі магістрат не меў "samodzielności jurysdykcyjnej, którą posiadał wójt" [17; 102, 104]. На самой справе, войтаўства было перададзена ў рукі полацкага ваяводы толькі каля 1525 г. [19; 32], а ўлада войта, пра што ўжо гаварылася вышэй, была моцна абмежавана прывілеем ад 27 жніўня 1509 г.

Вялікі ўклад у вывучэнне органаў самакіравання Полацка ўнеслі сучасныя беларускія гісторыкі. В.А. Варонін выявіў у неапублікаваных кнігах Метрыкі ВКЛ і ўвёў у навуковы абарот значную колькасць матэрыялаў пра асобных ураднікаў магістрата першай паловы XVI ст [20 і 21]. Акрамя гэтага, ён прасачыў гісторыю канфліктаў паміж полацкім ваяводам, які прыкладна з 1525 г. адначасова з'яўляўся войтам, і мяшчанскай абшчынай Полацка [22].

Значным крокам наперад у справе даследавання органаў самакіравання магдэбургскага Полацка сталі працы беларускага гісторыка М.Ю. Гардзеева. Ён займаўся вывучэннем актавых кніг полацкага магістрата другой паловы XVII ст. Аналіз дакументаў кнігі за 1656 - 1657 гг. дазволіў даследчыку стварыць дастаткова падрабязную карціну арганізацыі і функцыянавання полацкага магістрата ў гады вайны 1654 - 1667 гг. М.Ю. Гардзееў часткова ўстанавіў пайменны склад магістрата за 1654, 1655 - 1656, 1656 - 1657 гг., даказаў, што магістрат меў значную аўтаномію ад царскага ваяводы і не заўсёды функцыянаваў у акрэсленым вынікамі выбараў складзе, упершыню звярнуў увагу на такі орган гарадскіх уладаў Полацка, як "паны гмінныя"[23]. У асобных артыкулах аўтар прапанаваў уласную класіфікацыю актаў па праблемах самакіравання [25] і па аперацыях з нерухомасцю [24], змешчаных у полацкіх магістрацкіх кнігах другой паловы XVII ст. На вялікі жаль, заўчасная смерць перапыніла творчы пошук даследчыка.

Адным з накірункаў навуковай дзейнасці М.Ю. Гардзеева было выданне дакументаў па гісторыі Полацка. У 1999 - 2001 гг. ён апублікаваў 14 актаў са складу полацкіх магістрацкіх кніг за 1650 і 1656 - 1657 гг. у якасці дадаткаў да сваіх артыкулаў [26 і 27] Акрамя гэтага, М.Ю. Гардзееў паспеў падрыхтаваць да друку 248 дакументаў са складу полацкай магістрацкай кнігі 1650 г. Гэтыя крыніцы былі апублікаваны Інстытутам гісторыі НАН Беларусі ўжо пасля смерці даследчыка [28].

Пастановы пацвярджальнага прывілея Уладзіслава IV ад 11 сакавіка 1633 г., якія датычыліся арганізацыі гарадскіх уладаў Полацка, былі ўважліва прааналізаваны А.Б. Доўнарам [29].

Пералік навуковых прац, у якіх разглядаюцца пытанні функцыянавання органаў самакіравання магдэбургскага Полацка, не будзе поўным, без згадкі пра манаграфію сучаснага швейцарскага даследчыка Штэфана Родэвальда, прысвечаную вывучэнню ўзаемадзеяння розных сацыяльных груп насельніцтва горада на працягу яго тысячагадовай гісторыі [30]. На яе старонках змешчаны багаты фактычны матэрыял па арганізацыі гарадскіх уладаў XV - XVIII стст. На жаль, дрэннае валоданне нямецкай мовай не дазваляе аўтару гэтых радкоў прачытаць кнігу ў поўным аб'ёме.

Такім чынам, вынікі вывучэння гарадскіх уладаў магдэбургскага Полацка канца XV - XVIII стст. можна падсумаваць наступным чынам. Арганізацыя самакіравання XV - першай паловы XVII стст. разгледжана гісторыкамі амаль выключна на падставе палажэнняў прывілеяў на магдэбургскае права, нададзеных гораду. Гэта сціслыя апісанні таго, што павінна было існаваць у тэорыі, якая далёка не заўсёды адпавядала рэаліям жыцця. Такі стан ведаў абумоўлены тым, што кнігі полацкага магістрата гэтага часу не захаваліся. Аднак, інфармацыю па тэме можна выявіць у іншых архіўных фондах (напрыклад, Метрыцы ВКЛ). Даследаванні органаў самакіравання Полацка другой паловы XVII ст. характарызуюцца значна большай падрабязнасцю, аднак і тут патэнцыял захаваных крыніцаў далёка не вычарпаны. Вывучэнне гарадскіх уладаў Полацка XVIII ст., нягледзячы на адносна добрую захаванасць кніг полацкага магістрата гэтага перыяду, практычна не праводзілася.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою Комиссиею: В 5 т. - С.-Петербург: Тип. II отд. собств. Е.И.В. Канцелярии, 1846 - 1853. - Т. 1-5.

2. Акты Литовско-Русского государства / Изд. М.В. Довнар-Запольским. Вып. 1. М.: Унив. тип., 1899. − Вып. 1. (1390 - 1529). - 1899. XII. − 258 c.

3. Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси, издаваемый при управлении Виленского учебного округа. − Т. 1. − Вильна: Тип. губ. правл., 1867. - X. − 409 с.

4. Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской: [В 32 вып.] - Витебск: Тип. губ. правл., 1871 - 1906. - Вып. 1 - 32.

5. Дружиловский, П.Л. Исторические судьбы Витебской губернии с конца XII до начала XVI века / П.Л. Дружиловский // Памятная книжка Витебской губернии за 1867 год. - С.-Петербург: Тип. К. Вульфа, 1867. - С. 3−99.

6. Владимирский-Буданов, М. Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Витебск, 1871 - 1875 г. Тома I - VI / М.Ф. Владимирский-Буданов. - [Рец. Киев]: Унив. тип., [1877]. - 35 с.

7. Панов, В. Социальный строй Полоцкой земли по данным "Полоцкой ревизии 1552 года": В 2 ч. / В. Панов // Журнал Министерства Народного Просвещения. - 1915. -Апрель-Май. - Ч. 1-2.

8. Пичета, В.И. Полоцкая земля в начале XVI в. / В.И.Пичета // Белоруссия и Литва XV - XVI вв. (Исследования по истории социально-экономического, политического и культурного развития). - Москва: Изд. АН СССР, 1961. - С. 213 - 262. (Упершыню выдадзена ў 1926 г.).

9. Дружчыц, В. Войты і іх ўлада ў беларускіх гаспадарскіх местах з майдэборскім правам / В. Дружчыц // Запіскі Аддзелу Гуманітарных Навук. Кн. 3: Працы клясы гісторыі. Т. 2. - 1928. - С. 241 - 298.

10. Макараў, М.Дз. Ад пасада да магдэбургіі: прававое становішча насельніцтва местаў Беларускага Падзвіння ў XIV - першай палове XVII ст. / М.Дз. Макараў. - Мінск: Экаперспектыва, 2008. - С. 74 - 75.

11. Дружчыц, В. Магістрат у беларускіх местах з майдэборскім правам у XV - XVII сталецьцях / В. Дружчыц // Запіскі Аддзелу Гуманітарных Навук. Кн. 8: Працы клясы гісторыі. Т. 3. - 1929. - С. 377 - 458.

12. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Фонд КМФ-18. - Воп. 1. - Спр. 292. - Арк. 261 - 262 адв.

13. Полоцк. Исторический очерк / Г.В. Штыхов [и др.]; под ред. И.С. Кравченко и Н.В. Каменской. - Минск: Изд. АН БССР, 1962. - 286 с.

14. Копысский, З.Ю. Социально-политическое развитие городов Белоруссии в XVI-первой половине XVII в. / З.Ю. Копысский. - Минск: Наука и техника, 1975. - 191 с.

15. Полоцкие грамоты XIII-XVI вв. В 5 т. / АН СССР, Ин-т истории СССР; [Сост. А.Л. Хорошкевич]. - Москва: Ин-т истории СССР, 1977 - 1982. - Т. 4. - 1982. - 217 с.

16. Bardach, J. Miasta na prawie magdeburskim w Wielkim Księstwie Litewskim od schylku XIV do polowy XVI wieku / J.Bardach // Kwartalnik Historyczny. - 1980. - T. 1. - S. 21-51.

17. Bardach, J. Ustrój miast na prawie magdeburskim w Wielkim Księstwie Litewskim do polowy XVII wieku // Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie / J. Bardach. - Poznań: Wyd. Nauk. UAM, 1988. - S. 72-119.

18. Бардах, Ю. Лад гарадоў на магдэбургскім праве ў Вялікім княстве Літоўскім / Ю.Бардах // Штудыі з гісторыі Вялікага княства Літоўскага / пер. М. Раманоўскага і А. Істоміна; Прадм. Г. Сагановіча. - Мінск, 2002. - С. 103-160.

19. Варонін, В. Палітычны лад Полацкага ваяводства ў першай палове XVI ст. / В. Варонін // Беларускі Гістарычны Агляд. - 1998. - Т. 5. - Сш. 1 (8). - С. 27-66.

20. Варонін, В. Мяшчанскае землеўладанне ў Полацкім ваяводстве ў першай палове XVI ст. / В.Варонін // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы ІІІ міжнар. навук. канф. - Полацк, 1998. - С. 58-63.

21. Варонін, В.А. Тэстамент полацкага бурмістра Давыда Панкова 1559 г. / В.А.Варонін // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. - Полацк: 2003. - С. 32-40.

22. Варонін, В. Войт-ваявода і мяшчане ў канфлікце 1558 года ў Полацку / В.Варонін // Соціум. Альманах соціальноï історії. - 2007. - Вип. 7. - С. 59-65.

23. Гардзееў, М.Ю. Полацкі магістрат у часы вайны 1654 - 1667 гг. / М.Ю. Гардзееў // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманітарных навук. - 2000. - № 3. - С. 66-70.

24. Гардзееў, М.Ю. Акты па аперацыях з нерухомасцю ў полацкіх магістрацкіх кнігах другой паловы XVII ст. / М.Ю. Гардзееў // Commentarii polocenses historici. - 2004. - T. 1. - С. 50-58.

25. Гардзееў, М.Ю. Акты па праблемах самакіравання паводле магдэбургскага права ў полацкіх магістрацкіх кнігах 2-й паловы XVII ст. / М.Ю. Гардзееў // Commentarii polocenses historici. - 2005. - T. 2. - С. 13-18.

26. Гордеев, М.Ю. Новые данные к биографии Симеона Полоцкого: завещание матери просветителя / М.Ю. Гордеев // Славяноведение. - 1999. - № 2. - С. 37-47.

27. Гардзееў, М.Ю. Под час небеспеченства од Москвы... (актавая кнiга полацкага магiстрату за 1656 - 1657 гг. як крынiца па вывучэнні вайны 1654 - 1667 гг.) / М.Ю.Гардзееў // Беларускі гістарычны агляд. - 1999. - Т. 6. - Сш. 1-2 (10-11). - С. 201-221.

28. Актавая кніга полацкага магістрата 1650 г.: зб. дак. / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; склаў і падрыхт. да друку М.Ю. Гардзееў. - Мінск: Беларус. навука, 2006. - 270 с.

29. Доўнар, А.Б. Пацвярджальны прывілей Полацку 1633 г. (нарыс з гісторыі Полацка 30-х гадоў XVII ст.) / А.Б. Доўнар // Commentarii polocenses historici. - 2004. - T.1. - С. 43-49.

30. Rohdewald, S. Vom Polocker Venedig. Kollektives Handeln sozialer Gruppen einer Stadt zwischen Ost- und Mitteleuropa (Mittelalter, frühe Neuzeit, 19. Jh. bis 1914) / S.Rohdewald. - Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2005.


Максім Макараў, кандыдат гістарычных навук, старэйшы навуковы супрацоўнік УП "Тэхнапарк БНТУ "Металіт" (Мінск). Аўтар каля 15 публікацый, у тым ліку манаграфіі: Ад пасада да магдэбургіі: прававое становішча насельніцтва местаў Беларускага Падзвіння ў XIV - першай палове XVII ст. Мінск 2008.



УДК 94 (476). 04

Юрый Врублеўскі (Мінск, Беларусь)
БЕЛАРУСКАЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ ГІСТОРЫІ ФЕАДАЛЬНЫХ ГАРАДОЎ БЕЛАРУСІ: ТЭАРЭТЫЧНЫ АСПЕКТ

Определяются состояние и проблемы исследования феодальных городов Беларуси в отечественной историографии. Переосмысливаются взгляды и подходы, которые не позволили рассмотреть становление и развитие белорусского города феодальной эпохи через его сущностную эволюцию. Показывается развитие теоретико-методологических основ историографии истории городов Беларуси.


Фарміраванне ўяўлення аб прыродзе і заканамернасцях развіцця феадальных гарадоў Беларусі, выхад на тэарэтычны ўзровень разглядаемага гістарыяграфічнага даследавання стаў магчымым дзякуючы структурнаму і гісторыка-крытычнаму аналізу даследаванняў папярэднікаў вывучаемай праблемы, пераасэнсаванню ацэнак і суджэнняў, якія ўсталяваліся ў навуцы, абагульненню існуючых палажэнняў, поглядаў, вызначэнню месца дадзенага накірунку ў сістэме гістарычных і гістарыяграфічных даследаванняў.

У апошнія часы цікавасць і навуковую значнасць набывае тэарэтычнае асэнсаванне гістарычных і гістарыяграфічных прац, што ў сваю чаргу сведчыць аб павышэнні даследчага ўзроўню гісторыкаў. Разам з тым, разглядаючы даследаванні па тэорыі гісторыі і гістарыяграфіі, можна канстатаваць, што дадзеная праблема ў айчыннай гістарыяграфіі знаходзіцца на недастатковай ступені навуковай распрацаванасці. Зыходзячы з дадзенай акалічнасці і падкрэсліваючы стан вывучанасці тэорыі гістарыяграфіі, зазначым у наяўнасці некалькі артыкулаў. Л.Ф.Шырко у артыкуле "Теоретические аспекты структурного анализа белорусской историографии" імкнуўся тэарэтычна абгрунтаваць падзел айчыннай гістарыяграфіі на ўзроўні [1]. М. Смяховiч у працы "Гiстарычныя даследаваннi ў к. ХХ - пач. ХХI ст.: тэарэтыка-метадалагiчныя катэгорыi i прынцыпы, тыпалогiя" вызначыў тэарэтычны узровень гістарычных даследаванняў [2].

Зыходзячы з актуальнасці і ступені навуковай распрацаванасці праблемы, мэтай артыкула з'яўляецца выяўленне тэарэтычна-метадалагічных асноў беларускай гістарыяграфіі гісторыі гарадоў Беларусі ў эпоху феадалізму. Для дасягнення пастаўленай мэты прадугледжваецца неабходным вырашэнне наступных даследчых задач:

• вызначыць стан і праблемы даследавання феадальных гарадоў у айчыннай гістарыяграфіі;

• раскрыць найбольш абагульненыя палажэнні, паняцці і заканамернасці айчыннай гістарыяграфіі гісторыі гарадоў Беларусі феадальнай эпохі;

• выявіць прагнастычную функцыю тэорыі гістарыяграфіі феадальных гарадоў Беларусі.

Гістарычная навука Беларусі ў якасці прыярытэтнага рашэння праблем гісторыі феадальнага перыяду, канкрэтызаванага пэўнымі прасторавымі межамі, адной з задач, прадугледжвае паварот да глыбокага, сістэма-тлумачальнага аналізу і пераасэнсавання наяўнай сукупнасці навукова-гістарычнай літаратуры па праблемам гарадоў Беларусі ў эпоху феадалізму. Так склалася, што вывучэнне феадальных гарадоў Беларусі не даследавалася цэласна ў якасці прадмета гістарычнага і гістарыяграфічнага даследавання. Вырашэнне дадзенай праблемы дазволіць глыбей асэнсоўваць сутнасныя працэсы і найбольш ўстойлівыя сувязі, якія складалі феадальнае грамадства, што ў сваю чаргу будзе садзейнічаць болей аб'ектыўнаму перагляду раней існуючых ацэнак і падыходаў.

На наш погляд неабходна крытычна аднесціся да аперавання гісторыкамі храналагічна-выбіральным падыходам, які надоўга ўсталяваўся ў гістарычнай навуцы пры даследаванні гісторыі гарадоў Беларусі, і стаў стандартнай навуковай аперацыяй гісторыкаў у вызначэнні часава-прасторавых межаў. Абапіраючыся на храналагічна-выбіральны падыход, беларускія гісторыкі ў сваіх даследаваннях вызначалі межы распаўсюджвання беларускіх гарадоў у дакладна вызначаным часе. Сярод прыхільнікаў названага падыходу можна вылучыць прозвішчы некаторых вядомых спецыялістаў: Бурдзейка А. "Нарыс сацыяльна-эканамiчнага жыцця места Наваградку ў XVI стагоддзi", Дружчыц В.Д. "Месца Мінск у канцы XV і пачатку XVI стагоддзя", Грыцкевіч А. П. "Частновладельческие города Белоруссии в ХVI -ХVIII вв.", Звяруга Я. Г. "Древний Волковыск: X-XIV вв.", Ігнаценка А.П. "Основные черты экономического развития городов Белоруссии в ХVII - ХVIII вв.", Карпачоў А.М. "Эканамічнае развіццё Мінска ў ХVIII стагоддзі (Да пытання аб эканамічным развіцці гарадоў Беларусі)", Капыскі З.Ю. "Социально-политическое развитие городов Белоруссии в XVI - первой половине XVII в.", Ляўко В.М. "Витебск XIV-XVIII вв.: По археол. данным", Мялешка В.І. "Могилев в XVI - середине XVII в.", Штыхаў Г.В. "Древний Полоцк IX-XIII вв.", Лысенка П.Ф. "Древний Пинск, XI - XIII вв.", Марзалюк, І.А. "Магiлёў у ХII - ХVIII стст. (па матэрыялах археалаг. даследавання i пiсьмовых крынiц)", Мяцельскі А.А. "Города Белорусского Посожья в IX - XIII вв.", Тарасаў С.В. "Полацк, IX-XVII стст.: Гісторыя і тапаграфія" і інш.

Па меркаванню аўтара, асноўны недахоп храналагічна-выбіральнага падыходу заключаецца ў тым, што ён не дазваляе паказаць поўнае і цэльнае развіццё горада на працягу ўсёй эпохі (феадальнай). У апошнія часы гісторыкамі стала надавацца ўвага распрацоўцы новых падыходаў, прысвечаным у тым ліку і даследаванню гісторыі гарадоў. Так напрыклад, вызывае інтарэс дынамічна-экзістэнцыяльна-антрапалагічны падыход, сутнасць якога можна акрэсліць наступным чынам: паказваюцца працэсы, якія абумовілі галоўныя тэндэнцыі ў развіцці мінулага горада ў яго ўзаемасувязі з сучасным (дынамічнасць); падкрэсліваюцца тыя працэсы, якія паўплывалі на сучасны стан горада ці паселішча з усімі яго адмоўнымі і станоўчымі рысамі (экзістэнцыяльнасць); гісторыя горада павінна быць зразумелай, блізкай і роднай для чытача (антрапалагічнасць) [3; 117-127].

Прымяненне храналагічна-выбіральнага падыходу не дазволіла разглядзець станаўленне і развіццё беларускага горада феадальнай эпохі праз сутнасную эвалюцыю, структуры якога ўзаемадэтэрмінаваны. Калі мы маем справу з эвалюцыяй феадальнага горада, то першарадным, на наш погляд, прадугледжваецца неабходным паказаць яго ў трансфармацыі ад генезісу праз развіццё і да таго стану, у якім ён апынуўся ў перыяд станаўлення буржуазных адносін, з улікам яго сутнасных (унутраных) фактараў. Як правіла, увага гісторыкаў звычайна канцэнтравалася на вывучэнні звужаных праблем гісторыі гарадоў, якія былі звычайна акрэслены абмежаванымі часавымі межамі. У дадзеным выпадку вартым магло быць намаганне даследчыкаў на ўстанаўленне ўзаемасувязі канкрэтна-праблемных тэматычных аспектаў даследаванняў з праблемамі цэласнай і больш поўнай гістарычнай рэчаіснасці (сувязь: мікрагісторыя-макрагісторыя).

Распаўсюджаным падыходам у савецкай гістарычнай навуцы стаў выхад за межы даследуемага аб'екта шляхам штучнага надання феадальнаму гораду якасных рыс новай гістарычнай эпохі, што пацвярджалася імкненнем савецкіх гісторыкаў знайсці ўнутры феадальных гарадоў элементы пракапіталістычных адносін. У рэчаіснасці горад феадальнай эпохі ХVIII - першай паловы ХIХ ст. працягваў існаванне, захоўваючы свае сутнасныя якасці, якія паступова трансфармаваліся пад уздзеяннем зараджэння капіталістычных адносін. Мэтазгодным у дадзеным выпадку будзе удакладненне і вызначэнне тэрміна "феадальны горад". Феадальны горад - горад эпохі феадалізму, станаўленне і развіццё якога адбывалася пад уздзеяннем унутраных працэсаў, якія былі ўзаемадэтэрмінаваны ўстойлівымі сувязямі, што ў сукупнасці складалі сістэму феадальнага грамадства, заняпад якога прывёў да далейшай трансфармацыі беларускага горада і яго асабістых працэсаў, у выніку іх ўзаемадзеяння з новымі сувязямі (аўтарскае вызначэнне).

Канцэптуальна-абмежаваным неабходна разглядаць сцвярджэнне савецкіх гісторыкаў, згодна з якім, горад з'яўляўся складовай часткай феадальнай сістэмы. Абмежаваным дадзены падыход можна разглядаць таму, што горад уяўляў сабой не проста складовую частку сістэмы, а выступаў сам у якасці сістэмы. Болей таго аспрэчаная фармулёўка не засяроджвае ўвагі на акалічнасці спынення існавання сістэмы, у дадзеным выпадку феадальнай, як цэласнай і якасна поўнай і, адпаведным чынам, не вызначае месца горада ў дадзеным працэсе. Больш пераканаўчым нам падаецца разглядаць пазнаваемую рэальнасць праз выяўленне структурных характарыстык горада (яго ўнутраных складовых элементаў, звязаных паміж сабой) як сістэмы і ўстанаўлення іх (структурных характарыстык горада) ўзаемасувязей з іншымі сістэмамі болей высокага ўзроўню (сістэмай феадальнага грамадства, сістэмай буржуазнага грамадства), і іх узаемаўплыву.

Значную групу гістарычных даследаванняў, прысвечаных праблемам феадальных гарадоў Беларусі, складаюць працы археолагаў, якія ў якасці прадмета свайго даследавання разглядалі гісторыю матэрыяльнай культуры беларускіх гарадоў. Пры гэтым, як правіла, значная ўвага даследчыкаў канцэнтравалася на вывучэнні традыцыйных пытанняў айчыннай гістарыяграфіі: стратыграфія і храналогія археалагічных знаходак, тыпалогія археалагічных матэрыялаў, стан і развіццё рамеснай вытворчасці, гандлёвыя адносіны. У меншай ступені на падставе археалагічных крыніц вызначалася эвалюцыя культурнага жыцця, гісторыя палітычных адносін у феадальных гарадах Беларусі. Бясспрэчна, што археалагічная навука ўнесла вялікі ўклад у вывучэнне культуры Беларусі. Будзем спадзявацца, што магчымасці археалогіі ня вычарпаны даследаваннем толькі асобных этапаў гісторыі матэрыяльнай культуры, і ў далейшым будуць напраўлены на высвятленне дадзенай праблемы ў поўнай лагічнай паслядоўнасці з прымяненнем усяго спектра крыніц. У сваіх даследаваннях археолагі звярталіся і да некаторых пытанняў палітычнай гісторыі. Для найбольш поўнага раскрыцця актуальных праблем станаўлення раннедзяржаўных утварэнняў, археолагі не выключалі магчымасць выкарыстання археалагічнай інфармацыі ў яе спалучэнні з наяўнымі пісьмовымі крыніцамі. Да маладаследаваных тэм, прывязаных да палітычнай гісторыі адносіцца праблема станаўлення дзяржаўнасці Полацкай зямлі (фарміраванне інстытутаў улады, тэрытарыяльна-адміністратыўнае развіццё) [4; 14-15]. Заштрыхоўка белых плям у дадзеным выпадку па навуковай логіцы, будзе прадугледжваць і высвятленне месца горада ў дзяржаваўтваральным працэсе.

Метадалагічны аналіз археалагічных прац дазваляе сцвярджаць, што археалагічная навука знаходзілася пад уплывам пазітывісцкай гістарыяграфіі, пацвярджэннем чаго служыць факталагізм, узведзены археолагамі ў ранг дакладнасці.

Вызначэнне стану і асноўных праблем у айчыннай гістарыяграфіі па даследаванню гарадоў Беларусі ў эпоху феадалізму можна падвесці пад абстрактны канструкт, з дапамогай якога стала магчымым выйсці на тэарэтычны ўзровень, які можна рэпрэзентаваць наступным чынам. У развіцці тэарэтычна-метадалагічных асноў айчыннай гістарыяграфіі гісторыі феадальных гарадоў Беларусі можна вылучыць тры этапы. 1) Суб'ектыўна-ідэалістычная метадалогія як сістэма навукова-пазнавальных працэдур і спосабаў пазнання гістарычнай рэчаіснасці дарэвалюцыйнымі гісторыкамі, якія грунтуюцца на суб'ектыўных ацэнках і ідэалістычных законах (аўтарскае вызначэнне). Выкарыстанне суб'ектыўнага метаду, пошук законаў - характэрныя рысы пазітывісцкай гістарыяграфіі (другая палова ХIХ - пач. ХХ ст.) [5]. Зыходнай тэарэтычнай пазіцыяй гісторыкаў стала наданне вырашаючай ролі заканадаўству, як галоўнай сілы, якая ўздзейнічае на змяненне грамадскага ў тым ліку і гарадскога ладу. 2) Марксісцка-ленінская метадалогія (пач. ХХ ст. - 80-я гг. ХХ ст.), не атрымаўшая свайго развіцця, якая з аднаго боку ўнесла ўклад у распрацоўку тэорыі фактарнасці, тым самым засяродзіўшы ўвагу на распрацоўцы сацыяльна-эканамічнай гісторыі, з другога боку пад уздзеяннем ідэалагічнага пераакрэслення, мела праявы канцэптуальнай абмежаванасці. Фактычны матэрыял і шырокія абагульненні ў працах беларускіх савецкіх гісторыкаў не заўсёды аб'ектыўна адлюстроўвалі гістарычную рэчаіснасць [6; 22-23]. Праявы метадалагічнай абмежаванасці адчувальны і пры даследаванні археалагічных прац, што пацвярджаецца адсутнасцю у іх тэарэтычных высноў і абагульненняў, факталагізмам, узведзеным савецкімі археолагамі у ранг дакладнасці пры канстатацыі гісторыі матэрыяльнай культуры гарадоў, што ў сваю чаргу запавольвала зварот да ацэначных суджэнняў. Апошняя фармулёўка дазваляе ўнесці новы тэарэтычны тэзіс: "разглядаючы перыяд пач. ХХ - 80-х гг. ХХ ст. можна казаць аб адначасовым суіснаванні пазітывістскай і марксістка-ленінскай метадалогіі ў айчыннай гістарыяграфіі, што ўносіць сабой новае разуменне тэарэтычна-метадалагічных праблем гістарыяграфічных даследаванняў. 3) Метадалагічны крызіс 90-х гг. ХХ ст., абумовіўшы наяўнасць плюралізму думак, франтальны перагляд канцэпцый, паўплываў на станаўленне сінкрэтычнай метадалогіі (90-я гг. ХХ ст. пач. ХХI ст.). Значная ўвага сучаснымі даследчыкамі надаецца распрацоўцы тэорыі урбанізацыйных працэсаў.

Пераасэнсаванне асноўных падыходаў і ўсведамленне акалічнасці недастатковай распрацаванасці асобных праблем феадальных гарадоў, дазволіла выявіць прагнастычную функцыю гістарыяграфіі гісторыі феадальных гарадоў Беларусі, якая заключаецца ў актуалізацыі недаследаваных праблем: 1) паказаць асноўныя напрамкі культурнага развіцця асобных гарадоў Беларусі на працягу феадальнай эпохі: светапогляд гараджан, сістэма навучальных устаноў, узровень пісьменнасці, побытавыя аспекты жыццядзейнасці, культурныя дасягненні этнічных меншасцей; 2) вызначыць ролю гарадоў Беларусі ў фарміраванні буржуазнага грамадства; 3) паказаць ролю горада ў станаўленні дзяржаўнасці; 4) даследаваць шматгранныя сувязі паміж горадам і вёскай.

Перспектыўным для гістарычнай навукі будзе выглядаць намаганне гісторыкаў да напісання абагульняльнага даследавання, прысвечанага эвалюцыі феадальнага горада ад яго зараджэння да трансфармацыі пад уздзеяннем зараджэння элементаў капіталістычных адносін. У аснову дадзенага даследавання могуць быць пакладзены археалагічныя і пісьмовыя крыніцы, што знаходзяцца ў навуковым абароце, і інфармацыя крыніц, якая не падвергнулася вывучэнню даследчыкаў.

Вывады. На аснове глыбокага і шматбаковага аналізу гістарычных даследаванняў, шляхам вызначэння асноўных тэарэтычна-метадалагічных праблем прадугледжваецца неабходным зрабіць наступныя заключэнні.

1) даследуючы стан і праблемы айчыннай гістарыяграфіі разглядаемай праблемы, можна вылучыць наступныя тэарэтычна-метадалагічныя праблемы: канцэптуальныя абмежаванасці ў вызначэнні месца феадальнага горада ў сістэме феадальнага грамадства, механістычнае вызначэнне храналагічных рамак феадальных гарадоў, адсутнасць тэарэтычна абгрунтаванай мадэлі ў даследаванні феадальных гарадоў.

2) для развіцця тэарэтычна-метадалагічных асноў айчыннай гістарыяграфіі быў характэрны запаволены рост, які быў выкліканы недастатковай распрацоўкай тэарэтычных праблем гiстарычных прац, панаваннем доўгія часы адзiнай iдэалогii, адсутнасцю дыскусiйнай асноў пры разглядзе гістарычных праблем [7; 16]. Выхад на тэарэтычны ўзровень вызначаўся метадалагічнай прыналежнасцю гісторыкаў.

3) рэалізацыя прагнастычнай функцыі дазволіць глыбей даследаваць і асэнсаваць актуальныя праблемы ў вывучэнні гісторыі феадальных гарадоў Беларусі.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Ширко, Л.Ф. Теоретические аспекты структурного анализа белорусской историографии / Л.Ф. Ширко // Гістарыяграфія гісторыі Беларусі, новай і навейшай гісторыі краін Еўропы і ЗША: матэрыялы Рэсп. навук-тэарэт. канф., Мінск, 28 сак. 2008 г. У 2 ч. Ч. 1. Гістарыяграфія новай і навейшай гісторыі краін Еўропы і ЗША: даследаванні, праблемы, пошукі / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал. А.І.Андарала, М.М.Забаўскі, А.П.Жытко [і інш.]; адк. рэд. В.А.Пілецкі. - Мінск: БДПУ, 2008. - С. 3-5.

2. Смяховiч, М. Гiстарычныя даследваннi ў к. ХХ - пач. ХХI ст.: тэарэтыка-метадалагiчныя катэгорыi i прынцыпы, тыпалогiя / М.Смяховiч // Гiсторыя: праблемы выкладання. - 2007. - № 10. - С. 3-9.

3. Бак, Я. Вялікае княства Літоўскае. Метадалогія і метады даследавання / Я.Бак, М.Вайтовіч, В.Голубеў. - СПб: Неўскі прасцяг, 2003. - 140 с.

4. Левко, О.Н. Полоцк - древнейший центр белорусской государственности и актуальные проблемы отечественной истории / О.Н.Левко // Вестник ПГУ. Сер. А. Гуманитарные науки. История. - 2008. - №1. - С. 7-16.

5. Нечухрин, А.Н. Теоретико-методологические основы российской позитивистской историографии (80-е гг. ХIХ в. - 1917 г.) / А.Н.Нечухрин. - Гродно: ГрГУ, 2003. - 349 с.

6. Врублеўскі, Ю.У. Гісторыя гарадоў Беларусі ХIV - ХVIII стст. у працах айчынных даследчыкаў пасляваеннага перыяду / Ю.У.Врублеўскі // Весці БДПУ. Сер. 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. - 2009. - №3. - С. 20-23.

7. Врублеўскі, Ю.У. Працы беларускіх савецкіх даследчыкаў па гістарыяграфіі гісторыі гарадоў Беларусі ў эпоху феадалізму / Ю.У.Врублеўскі // Весці БДПУ. Сер. 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. - 2009. - №1. - С. 13-16.


Врублеўскі Юрый Уладзіміравіч, магістр гістарычных навук. Нарадзіўся 30 снежня 1985 г. у г. Жодзіна. У 2008 скончыў гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта. У 2008 - 2009 гг. навучаўся ў магістратуры БДПУ. Даследуе гістарыяграфію феадальных гарадоў Беларусі, метадалагічныя праблемы гісторыі.



УДК 94(476.6):711.424

Сяргей Салей (Гродна, Беларусь)
ГРАВЮРА АДЭЛЬГАЎЗЭРА/ЦЮНДТА "VERA DESIGNATIO URBIS IN LITTAVIA GRODNAE" ЯК КРЫНІЦА ПА ГІСТОРЫІ ГАРОДНІ: СУЧАСНЫ СТАН І ПЕРСПЕКТЫВЫ ВЫВУЧЭННЯ

В статье представлен историографический обзор изучения гравюры Адельгаузера/Цюндта "Истинное изображение города Гродно в Литве", а также предложены перспективные направления её исследования. Гравюра использовалась и продолжает использоваться как источник по истории искусства, архитектуры, градостроительства и этнографии г. Гродно, однако имеет неиспользованный пока потенциал по политической и социально-экономической истории, истории повседневности, исторической антропологии, геральдики и иных специальных исторических дисциплин. Для получения максимальной информационной отдачи от этого источника предлагается создание междисциплинарной исследовательской группы для проведения комплексного микроисторического исследования "Гродно в июле 1567 года".


Сюжэт, змешчаны на гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта, добра вядомы не толькі спецыялістам-гісторыкам, але і звычайным гарадзенцам, якія цікавяцца гісторыяй роднага горада. Больш таго, выява, змешчаная на гравюры, устойліва ўваходзіць у гарадзенскую штодзённасць, пра што яскрава сведчыць прысутнасць яе копій і рэплікацый не толькі ў гістарычнай літаратуры і мясцовых музеях, але і ў прыватных кватэрах, офісах, кавярнях (у некаторых выпадках - нават у выглядзе насценных роспісаў). Здавалася б, навошта акцэнтаваць увагу на гэтай досыць вядомай крыніцы? Але я ўсё ж такі рызыкну прадэманстраваць у гэтым артыкуле, што рэсурс гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта як гістарычнай крыніцы яшчэ далёка не вычарпаны.

Насценная гравюра Маціяса Цюндта (Matthias Zűndt) "Vera designatio urbis in Littavia Grodnae" ("Сапраўдае апісанне горада Гродна ў Літве") па малюнку Ёхана (Ганса) Адэльгаўзэра (Johannes Adelhauser) была выраблена ў 1568 годзе ў г. Нюрнбергу і ўяўляе сабой медзярыт агульным памерам 100,5 см. у шырыню і 35,5 см. у даўжыню. У свеце вядомыя толькі некалькі экземпляраў гравюры. Пры напісанні артыкула выкарыстоўваўся экземпляр гравюры, што захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы ў Варшаве (інвентарны нумар G.68165) [1].

Асноўны сюжэт гравюры - сустрэча маскоўскіх паслоў ураднікамі караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста ў ліпені 1567 года ў прадмесці Гародні на левым беразе Нёмана - выкананы на на фоне падрабязнай панарамы горада. У левым верхнім куце медзярыта знаходзіцца яго прысвячэнне Жыгімонту Аўгусту, пад назвай гравюры (па цэнтру ўверсе) знаходзіцца герб апошняга Ягелона, а ў верхнім правым куце змешчаны невялікі тэкст з кароткім апісаннем падзей, адлюстраваных на медзярыце (вядомыя лацінская і нямецкая версіі гэтага тэксту). Найбольш важныя выявы, змешчаныя на гравюры, суправаджаюцца двухмоўнымі надпісамі на лацінскай і нямецкай мовах.

У 1575 годзе рэплікацыя гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта была выдадзена з меньшай колькасцю дэталяў і невялікімі скажэннямі ў другім томе кёльнскага выдання Георга Браўна і Франца Хагэнберга "Civitates orbis terrarum" ("Атлас гарадоў зямнога свету"). У гэтым выданні гравюра суправаджаецца тэкстам, у якім даецца падрабязнае апісанне падзей, адлюстраваных на выяве [2, 48]. Вядомыя лацінскамоўная (перавыдадзена ў 1597 г. і 1612 г.), нямецкамоўная (перавыдадзена ў 1576 г.) і франкамоўная версіі гэтага выдання.

Існуюць і пазнейшыя варыяцыі гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта (1608, 1610, 1623, 1637, 1659, 1711, 1720), але ўсе яны значна саступаюць арыгіналу як у падрабязнасці адлюстраваных дэталяў, так і ў якасці выяваў [3, 37-42; 4, 106-107]. Дзякуючы гэтым рэплікацыям выгляд Гародні XVI ст., прадстаўлены на гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта, стаў "кананічным" і добра вядомым у Еўропе на працягу наступных стагоддзяў.

Навуковае вывучэнне гравюры распачалося ў Расійскай імперыі напрыканцы ХІХ ст. Гэта звязана з тым, што ў 1879 г. Імператарская публічная бібліятэка ў Санкт-Пецярбургу набыла за 200 марак экземпляр гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта, пасля чаго з'явіліся публікацыі П. Дзікава, В. Стасава і Е. Арлоўскага з яе апісаннем, у першую чаргу прысвечаныя вывучэнню выяваў праваслаўных цэркваў г. Гродна, змешчаных на медзярыце [5, II-VI; 6, 55-61; 7, 443-453]. Інфармацыя пра гравюру, пададзеная гэтымі аўтарамі, амаль ідэнтычная, у тым ліку і пра тое, што Адэльгаўзэр памыліўся і змясціў Каложскую царкву на левым беразе Нёмана. Гэты штамп перайшоў і ў працы пазнейшых аўтараў, якія пісалі пра гравюру, і быў толькі нядаўна абвергнуты [16].

У гэты ж час выява арыгінальнай гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта становіцца больш даступнай для даследчыкаў - якасныя копіі гравюры з каментарамі былі выдадзены ў альбоме Д. Равінскага «Достоверные портреты Московских государей Ивана III, Василия Ивановича, Ивана IV и посольства их времени» [8] і ў даследаванні Тэадора Шымана, прысвечаным палітычнаму развіццю усходне-еўрапейскага рэгіёну да пачатку XVIІ ст. [9].

У 1923 г. да гравюры звярнуўся польскі гісторык Ю.Ядкоўскі. У сваёй працы ён аспрэчвае тэзіс расійскіх навукоўцаў пра спрадвечнасць праваслаў'я ў Гародні і звяртае ўвагу на каталіцкія касцёлы, змешчаныя на гравюры [10, 18-19].

У другой палове ХХ ст. з'яўляюцца спецыяльныя працы, якія абапіраліся на гравюру Адэльгаўзэра/Цюндта як на адну з падставовых крыніц сваіх даследаванняў. Перш за ўсё варта адзначыць працы гісторыка архітэктуры А.Квітніцкай, якая разглядае выявы, змешчаныя на гравюры, у сувязі з рэканструяваным ёй па матэрыялах Валочнай памеры Гародні 1560 г. планам горада [11, 17-27]. Даследчыца выяўляе пэўныя несупадзенні гравюры з выявай Гародні на здымку 1866 г., не звяртаючы ўвагу на тое, што гравюра магла малявацца з іншых кропак, чым быў зроблены здымак.

Нямецкі гісторык мастацтва літоўскага паходжання П.Реклайціс у артыкуле, прысвечаным тыпалагізацыі мяшчан ВКЛ, звярнуў увагу на магчымасць выкарыстання гравюры як этнаграфічнай крыніцы [12, 301-307]. Гравюра Адэльгаўзэра/Цюндта разглядаецца даследчыкам як яскравы прыклад рэнесанснага мастацтва. Аўтар адзначае, што рэнесанс, які выклікаў у Еўропе зацікаўленасць да знешняга выгляду чалавека і цікавасць да свету, падштурхнуў да з'яўлення ў XVI ст. замалёвак бытавых сцэн, на якіх адлюстроўваліся розныя прафесіі і рамёствы сваёй краіны, а таксама тыпы жыхароў іншых краін, іх адзенне, зброя, знешні выгляд. Реклайціс выказаў меркаванне пра магчымасць існавання альбома Адэльгаўзэра з дакладнымі малюнкамі асобных падзей, этнаграфічных эцюдаў, жыхароў і будынкаў, што былі пазней перанесены ў паменшаным выглядзе на гравюру. Прысутнасць тыпаў мяшчан ВКЛ з гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта ў пазнейшых альбомах італьянскіх мастакоў канца XVI - пачатку XVIІ ст. дазваляе аўтару меркаваць пра магчымасць вывазу альбома Адэльгаўзэра з Нюрнберга ў Італію. У сваёй наступнай працы Реклайціс вызначыў і дакладна апісаў тып выявы Гародні на гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта і яе пазнейшых рэплікацый. Даследчык звяртае ўвагу на ўласцівую рэнесансу шматсюжэтнасць гравюры, калі падзеі, адлюстраваныя на гравюры, адбываліся ў розны час [3, 33-43].

Польскі калекцыянер Т.Неваднічанскі ўвёў у навуковы зварот уласны экземпляр гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта, якую ён набыў у 1979 г. у спадкаемцаў графа Гутэн-Чапскага з Рыму. У артыкуле, прысвечаным гравюры, аўтар змясціў яе апісанне, агульны кантэкст падзей, паказаных на выяве, а таксама дадаў вельмі якасную копію гравюры, павялічаныя надпісы з яе лацінскай і нямецкай версій, ды выявы пазнейшых рэплікацый гравюры [4, 103-108].

З канца ХІХ ст. выява гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта досыць шырока ўжываецца ў даведачных выданнях па гісторыі, архітэктуры і археалогіі, праўда збольшага ў якасці ілюстрацыі. Асобна варта адзначыць апошняе навуковае выданне выявы гравюры з калекцыі Дзяржаўнага музея выяўленчых мастацтваў імя А.С. Пушкіна, якое суправаджацца невялікім артыкулам з яе апісаннем [13, 34-37].

У апошні час гравюра Адэльгаўзэра/Цюндта прыцягнула ўвагу беларускіх навукоўцаў. У даследаванні гісторыка архітэктуры Ю.Кішыка гравюра выкарыстоўваецца як крыніца па гісторыі забудовы і вызначэнні асаблівасцяў аб'ёмна-прасторавай структуры Гродна. Аўтар таксама звяртае ўвагу на шматсюжэтнасць гравюры і наяўнасць у адным малюнку некалькіх момантаў рэальнага дзеяння [14, 82-83]. Беларуска-польскі даследчык Ю.Гардзееў у сваёй апошняй манаграфіі "Магдэбургская Гародня" выкарыстоўвае гравюру Адэльгаўзэра/Цюндта для рэканструкцыі архітэктурна-будаўнічай панарамы, знешняга выгляду і вызначэння месцазнаходжання асобных будынкаў, а таксама для даследавання прафесійных супольнасцяў горада [15]. Гісторык з Гародні Н.Сліж у сваім даследаванні па гісторыі царквы і манастыра Св. Барыса і Глеба звяртаецца да іх выявы на гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта, выказвае меркаванне пра тое, што асобныя часткі выявы, змешчанай на гравюры, маляваліся з розных месцаў, лакалізуе Каложскую царкву на правым беразе Нёмана і вызначае дакладнае месца на левым беразе Нёмана, з якога яе маляваў Адэльгаўзэр [16]. Нетрадыцыйны для гісторыкаў матэматычны метад лакалізацыі архітэктурных дамінант Гародні на падставе малюнкаў Адэльгаўзэра і Макоўскага прапанаваў гарадзенскі краязнавец І.Лапеха, з артыкулам якога можна пазнаёміцца ў гэтым зборніку.

Такім чынам, гравюра Адэльгаўзэра/Цюндта выкарыстоўвалася і працягвае выкарыстоўвацца як крыніца па гісторыі мастацтва, архітэктуры, горадабудаўніцтва, рэлігійнага жыцця і этнаграфіі Гародні, аднак мае не выкарыстаны пакуль патэнцыял як крыніца па іншых кірунках даследаванняў.

На ўласным досведзе паспрабую прадэманстраваць патэнцыял гравюры Адэльгаўзэра/Цюндта для вывучэння знешнепалітычнай гісторыі, а менавіта - гісторыі дыпламатычных дачыненняў ВКЛ. Фокус маіх навуковых даследаванняў канцэнтруецца на гісторыі дыпламатыі Вялікага княства Літоўскага ў другой палове XVI ст., і я ўспрымаў гравюру Адэльгаўзэра/Цюндта перш за ўсё як іканаграфічную крыніцу, на якой адлюстравана сустрэча маскоўскага пасольства на чале з Фёдарам Умным-Колычавым з гаспадарскім маршалкам ВКЛ Іванам Валовічам у Гародні 24 ліпеня 1567 года. Пра гэтае пасольства і пра акалічнасці яго прыбыцця і сустрэчы ў Гародні да нас дайшлі падрабязныя звесткі з маскоўскіх пасольскіх кніг [17, 521-554]. Пры ўважлівым прачытанні надпісаў на гравюры мы даведваемся, што Ганс Адэльгаўзэр зафіксаваў яшчэ тры пасольствы, што знаходзіліся ў той час у Гародні, - татарскае, турэцкае і валашскае. Пра апошнія тры пасольствы няма аніякіх звестак у пасольскіх і іншых дакументах ані вялікакняскай, ані кароннай канцылярыі. Фактычна, гравюра з'яўляецца адзінай крыніцай інфармацыі (як іканаграфічнай, так і наратыўнай) пра гэтыя падзеі, таму паўстала пытанне верыфікацыі звестак, прадстаўленых Адэльгаўзэрам. Пасля ўважлівага вывучэння ўскосных наратыўных і эпісталярных крыніц, гэтую інфармацыю атрымалася падцвердзіць [18]. На гэтым невялікім прыкладзе добра бачна, што гравюра з'яўляецца не толькі багатым ілюстрацыйным матэрыялам, але і вартай даверу наратыўнай крыніцай пра падзеі ў Гародні ў ліпені 1567 г.

Акрамя палітычнай гісторыі, гравюра Адэльгаўзэра/Цюндта ўтрымлівае каштоўныя звесткі па сацыяльна-эканамічнай гісторыі, гісторыі штодзённасці, гістарычнай антрапалогіі, геральдыцы і іншых спецыяльных гістарычных дысцыплінах, якія яшчэ не дачакаліся належнай увагі даследчыкаў. Для атрымання максімальнай інфармацыйнай аддачы ад гэтай комплекснай крыніцы, найлепшым выйсцем бачыцца стварэнне міждысцыплінарнай даследчай групы з удзелам высокакваліфікаваных спецыялістаў (мастацтвазнаўцаў, гісторыкаў архітэктуры, спецыялістаў па палітычнай, сацыяльна-эканамічнай, рэлігійнай гісторыі, спецыяльных гістарычных дысцыплінах, а таксама па сучасных метадах даследавання) для правядзення комплекснага мікрагістарычнага даследавання "Гародня ў ліпені 1567 года".


Спіс крыніц і літаратуры

1. Zűndt, Matthias. Vera designatio urbis in Littavia Grodnae / M. Zűndt. - Nürnberg, 1568.

2. Braun, Georg. De praecipuis totius universi urbibus liber secundus, [il. Franciscus Hogenberg et al.] / G. Braun. - Coloniae, 1575.

3. Reklaitis, Povilas. Die Stadtansichten Alt-Litauens in der Graphik des 16. bis 19. Jahrhunderts: Vilnius, Gardinas, Kaunas, Trakai / P. Reklaitis. - Lüneburg: Nordostdeutsches Kulturwerk, 1972.

4. Niewodniczanski, Tomasz. Grodno - Bemerkungen zur Panorama-Vedute von Adelhauser/Zűndt 1568 (mit einer Falttafel) / T. Niewodniczanski // Lüneburger Beiträge zur Vedutenforschung. - Lüneburg: Nordostdeutsches Kulturwerk, 1983. - S. 103-108.

5. Диков, П. Материалы для истории Коложской церкви в г. Гродно / П. Диков // Памятная книжка Гродненской губернии на 1887 г., Гродно, 1886. - С. I-XXI.

6. Стасов, В. Православные церкви в Западной России в XVI веке / В. Стасов // Сборник археологического института - 1880. - №3. - С. 54-64.

7. Орловский, Е. Гродненские православные церкви в XVI веке / Е. Орловский // Гродненские епархиальные ведомости - 1904. - № 4 (16). - С. 443-453.

8. Ровинский, Д. Достоверные портреты Московских государей Ивана III, Василия Ивановича, Ивана IV и посольства их времени / Д. Ровинский. - СПб., 1882.

9. Schieman, Theodor. Rußland, Polen und Livland bis ins 17. Jahrhundert / Th. Schieman. - Berlin, 1886.

10. Jodkowski, Józef. Grodno / J. Jodkowski. - Wilno, 1923.

11. Квитницкая, Е.Д. Планировка Гродно в XVI-XVIII вв. / Е.Д. Квитницкая // Архитектурное наследство - 1964. - № 17. - С. 11-38.

12. Reklaitis, Povilas. Lietuvos gyventoju tipai XVI a. grafikoje: Adelhauser - Heldt - Vecellio / P. Reklaitis // Aidai. - 1968. - № 7. - S. 301-307.

13. Борисовская, Н.А. Старинные гравированные карты и планы XV-XVIII вв. Из собрания ГМИИ им. А.С. Пушкина / Н.А. Борисовская - М.: Галактика, 1992.

14. Кишик, Ю.Н. Градостроительная культура Гродно / Ю.Н. Кишик. - Минск: Белорусская наука, 2007.

15. Гардзееў, Ю. Магдэбургская Гародня / Ю. Гардзееў - Гародня-Уроцлаў, 2008.

16. Сліж, Н. Невядомае пра вядомае: уладанні царквы і манастыра Св. Барыса і Глеба ў XVI - пачатку XX стст. / Н. Сліж // Таямніцы каралеўскай Гародні - пададзена ў друк у 2009 г.

17. Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским / под ред. Г. Ф. Карпова. - Т.3: 1560-1571 гг. // Сборник Императорского русского исторического общества. - Т. 71. - СПб.: Тип. Моск. ун-та, 1892.

18. Салей, С. Гравюра Адэльгаўзэра/Цюндта "Сапраўдае апісанне горада Гродна ў Літве" як крыніца па гісторыі дыпламатыі Вялікага княства Літоўскага / С. Салей // Альманах: Запіскі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў - пададзена ў друк у 2009 г.


Салей Сяргей Міхайлавіч, гісторык, магістр медыевістыкі (Цэнтральна-Еўрапейскі універсітэт, г.Будапешт). Старшыня праўлення Гродзенскага абласнога грамадскага аб'яднання маладых навукоўцаў "ВІТ". Даследуе палітычную гісторыю Вялікага княства Літоўскага ў другой палове XVI ст.



УДК 94(476.6):711.424

Ігар Лапеха (Гродна, Беларусь)
ЛАКАЛІЗАЦЫЯ АРХІТЭКТУРНЫХ ДАМІНАНТ ГРОДНА XVI ст. ПАВОДЛЕ МАЛЮНКАЎ ГАНСА АДЭЛЬГАЎЗЕРА І ТАМАША МАКОЎСКАГА *

Автор рассматривает работы Г. Адельгаузера и Т. Маковского как точные топографические системы и с помощью математических методов делает выводы о точной локализации утраченных еще в Позднем Средневековье памятников гродненской архитектуры.


2008 год парадаваў гродзенскіх краязнаўцаў выхадам ў свет двух прац: дойліда Юрыя Нікадзімавіча Кішыка "Горадабудаўнічая культура Гродна" і гісторыка Юрыя Гардзеева "Магдэбургская Гародня" [3, 2]. Архітэктар прапанаваў нязвыклыя метады па вывучэнню гісторыі развіцця структуры нашага горада. Да Ю. Кішыка ніхто так не аналізаваў уплыў рэльефа на фарміраванне сеткі вуліц і не задумваўся над граніцамі прыватных уладанняў як крыніцай інфармацыі пра перыметр абарончых збудаванняў. Ю. Гардзееў вельмі стройна і кампактна падсумаваў архіўныя дадзеныя і папярэднія даследаванні старажытнай структуры Гродна.

2008 год паказаў нам багаты спектр метадаў урбаністычных даследаванняў. Да гэтай даты горадабудаўнічая гісторыя Гродна была "манапалізаваная" гісторыкамі. Метады многіх гісторыкаў зводзяцца фактычна да аднаго: архіўнага пошуку, упарадкавання і эмпірычнага пералічэння апісаных у дакументах фактаў амаль без аналізу. Дакументы па сярэднявечнай гісторыі Гродна з большага страчаны, новыя адкрыцці ў архівах - рэдкасць, ды і паказаць форму, тапаграфію словамі судовых, маёмасных і хранікальных дакументаў не вельмі атрымліваецца - мэты ў іх іншыя. Археалагічныя раскопкі ў нашым горадзе фактычна зусім не праводзяцца. Для вывучэння горада як камунальнай сістэмы прыдатны карты, схемы, малюнкі, фота. Але дакладныя і шматлікія дакументы такога роду маюцца толькі адносна апошніх двух стагоддзяў. Планіроўка Гродна да "Патопа" сярэдзіны XVII ст. да сённяшняга часу з'яўляецца вялікай таямніцай. Вядома толькі два прыдатных графічных дакумента да XVII стагоддзя: гравюры Цюндта 1568 г. і Макоўскага 1600 г..

Даследчыкамі-гуманітарыямі старажытныя гравюры ўспрымаюцца як "карцінкі", дзе дакладнасць мастака абмяжоўваецца толькі асобнымі архітэктурнымі аб'ектамі, таму яны апісваюць царкву-ратонду без дакладнай лакалізацыі, ратушу - дзесьці на рынку… Нават тыя даследчыкі, якія ўспрымалі работы Макоўскага і Цюндта як больш-менш дакладныя геаграфічныя сістэмы, не валодалі землямернымі тэхналогіямі, а карысталіся толькі сваім вокамерам, таму баяліся рабіць высновы па дакладнай лакалізацыі аб'ектаў і проста ігнаравалі цэлы шэраг дамінант, нанесеных на гравюры. Аўтар, былы настаўнік геаграфіі і турыст са стажам, прапаноўвае свой метад даследавання вышэй адзначаных картаграфічных крыніц

Апісанне метада. Уявіце сабе, мастак-картограф з планшэтам знаходзіцца на нейкай кропцы агляду і з натуры занатоўвае (робіць эскіз) той краявід, які бачыць. Што менавіта так было ў выпадку з працамі Цюндта і Макоўскага, мы можам пераканацца адразу на свае вочы, заўважыўшы вялікае падабенства малюнкаў з натурай (калі б гэтыя гравюры ствараліся проста як ілюстрацыі, не выходзячы з майстэрні, то мелі бы падабенства да рысунка Бадэнера, на якім пейзаж не мае нічога агульнага з аўтэнтычным) [3; 100]. Давайце прымем дапушчэнне №1: майстэрства мастакоў было настолькі высокім, што яны на гравюрах намалявалі дамінанты з фатаграфічнай дакладнасцю іх размяшчэння ў прасторы. Адзначым, што такога кшталту падыходы часткова ўжо прасочваюцца ў некаторых даследчыкаў-архітэктараў [1; 12-14].

Кожны турыст-спартовец ведае, што такое азімут. Ён прыдатны для арыентацыі на мясцовасці, пракладкі маршрутаў, а ўсё з-за таго, што вугал паміж двума накірункамі застаецца аднолькавым для гледача на мясцовасці і на вертыкальнай праекцыі гэтай мясцовасці, якую мы называем мапай. Мы маем карту той мясцовасці, на якой знаходзімся, на гэтай схеме дакладна адзначылі кропку, на якой стаім і ў далечыні бачым знаёмы нам аб'ект, адзначаны на карце (звычайна замест знанага аб'екта бярэцца базавы накірунак - поўнач). З дапамогай транспарціра і компаса, з вышэй адзначанымі дадзенымі, мы можам вымераць вуглы да любога аб'екта нашага кругагляда, нанесці на карту дакладныя накірункі і, калі аб'екты нанесены на карту, адказаць на пытанні, які гэта аб'ект і якая да яго адлегласць. Са старажытнымі гравюрамі не так усё лёгка: па-першае, нам трэба лакалізаваць аб'екты, якія не нанесены на карты, а па-другое, мы не маем дакладнай лакалізацыі кропкі агляда пейзажа на гравюрах. Зыходную кропку можна знайсці, параўноўваючы прапорцыі двух вуглоў, для гэтага патрэбна мінімум тры аб'екта на гравюры, месца каторых дакладна вядома ў рэчаіснасці. Цяпер шляхам пэўных матэматычных вылічэнняў знаходзім лінію, на каторай прапорцыі паміж двума вугламі заўсёды застаюцца аднолькавымі. У нас ёсць лінія, а нам патрэбна кропка. Аналізуючы рэльеф на гравюрах і ў рэчаіснасці зробім дапушчэнне № 2: кропка агляду аўтараў гравюр пры рабоце над эскізам была на адлегласці трох метраў ад схіла верхняга плато левага берага Нёмана.

Для пачатку даследавання ў нас ёсць усё неабходнае: сканаваныя электронныя копіі гравюр Цюндта і Макоўскага, дакладны план цэнтральнай часткі Гродна з абрысамі будынкаў, межамі ўладанняў і рэльефам 30-х гадоў ХХ ст., у маштабе: ў адным міліметры - адзін метр (Дадатак 3), цыркуль, транспарцір, лінейкі, алоўкі, ласцік.

Неабходныя для даследавання дакладныя тры кропкі ёсць толькі на гравюры Макоўскага. Дакладных арыентыраў на малюнку цэлых пяць. Для пошука кропкі агляда краявіда Макоўскім абярэм тры найбольш адназначных аб'екта, а астатнія два пакінем для праверкі:

- паўднёва-ўсходні кут брамнай вежы старога замка,

- цэнтр вежы Фарнага касцёла (Фары Вітаўта, адшуканы пад час раскопак у пачатку 1990-х гг.),

- усходні бок абсіды бернардынскага касцёла (зараз храм выглядае не так, як на гравюры, ён шмат разоў перабудоўваўся, таму за арыентыр была ўзята самая некранутая частка - апсіда),

для праверкі:

- паўночна-ўсходні бок Каложскай царквы,

- паўднёва-ўсходні бок Прачысценскай царквы, раскапанай Ігарам Чарняўскім у пачатку 1980-х гг. На гравюры красуецца дамінанта з шатровым завяршэннем, не факт, што гэта не пазнейшая прыбудова, таму дакладней узяць кут апсіды.

Лакалізацыя кропкі агляда для гравюры Макоўскага. У нас ужо ёсць лінія, на якой знаходзіцца кропка, лінія, прынятая за аксіому: тры метра ад схіла верхняга плато левага берага Нёмана. Шэрагам ліній, якія праходзяць праз дзве кропкі, скарачаем магчымы адрэзак на гэтай лініі да 60 метраў. Каложская царква - мяркуемая апора маста на левым беразе, Прачысценская царква - мяркуемая апора маста на правым беразе. Шэрагам пробных вымярэнняў (іх было чатыры, шукаліся дакладныя суадносіны двух вуглоў) скарачаўся вызначаны адрэзак да сапраўднай кропкі агляду, з якой у 1600 годзе адкрываўся пейзаж, ідэнтычны гравюры Макоўскага. Кропка была праверана двума кантрольнымі накірункамі, якія дакладна супалі з аб'ектамі. На плане, які мы выкарыстоўваем, гэта копка знаходзіцца ў 45 метрах на захад ад паўночна-заходняга кута занёманскай сінагогі, альбо па сучасных арыенцірах - 15 метраў на усход ад кута верхняга плато над помнікам Гарнавых.

Далей былі пабудаваны вектары на плане вялікага маштабу, накіраваныя на аб'екты, якія былі адзначаны для лакалізацыі і фігуруюць на гравюры. Спіс аб'ектаў для лакалізацыі:

1. дамінанта з шатровым завяршэннем на тэрыторыі Саборнай царквы,

2. квадратная вежа за Саборнай царквой,

3. круглая вежа за Саборнай царквой,

4. вежа на маставой,

5. вежа ратушы,

6. царква-ратонда на Падоле,

7. дальняя вежа, справа ад бернардынаў,

8. самая правая дальняя вежа.

Лакалізацыя кропкі агляда для гравюры Цюндта. Зачапіцца на гравюры Цюндта, фактычна, няма за што: апроч Каложы і замка няма дакладных аб'ектаў, але няўзброеным вокам бачна, што Барыса-Глебская царква нарысавана "не на сваім месцы", значыць, іншыя дамінанты таксама могуць быць недакладна лакалізаванымі. Цюндта варта праверыць, таму ў якасці трох апорных кропак былі ўзяты дадзеныя з даследавання гравюры Макоўскага: паўночна-ўсходні бок Прачысценскай царквы (рэальная кропка), царква-ратонда на Падоле (месца ўзята ў Макоўскага), паўднёва-заходні кут "Баторыеўкі" (у Цюндта ярка бачны арыенцір, вежу ратушы хацелася б праверыць). На аснове гэтых трох кропак знойдзена "база" Цюндта, яна толькі на 65 метраў на усход ад кропкі Макоўскага і супадае з паўночна-ўсходнім кутом занёманскай сінагогі. Пры пабудове вектараў выявы ні Старога ні ніжняга замкаў не супадаюць з месцам іх рэальнага знаходжання, што даказвае - з вышэй адзначанага месца гравюра Цюнта дакладная толькі з правага боку ад вертыкальнай рысы, праведзенай праз шпіль вежы на мосце (вежа настолькі вялікая, што думаецца - зроблена такой, каб злучыць два асобных малюнка) - такая вось карэкцыя дапушчэння № 1. На гравюры Цюндта есць цэлы шэраг дамінант, каторыя не праглядаюцца на працы Макоўскага. Менавіта іх і хацелася б лакалізаваць.

9. дальняя царква з візантыйскім купалам злева ад Прачысценскай,

10. вежа з брамай перад Прачысценскай,

11. вежа побач з драўлянай Фарай Вітаўта,

12. ратонда побач з Фарай,

13. стайні на бернардынскай гары,

14. малая ратонда на падоле.

Лакалізацыя архітэктурных дамінант на гравюрах. Пры вывучэнні памераў Саборнай царквы, спачатку прыйшлося зафіксаваць месца знаходжання апсіды царквы на рысунку Макоўскага, якая на гравюры хаваецца за забудовай. Былі параўнаны памеры шатровага завяршэння сабора на двух рысунках і прапарцыянальна памерам зафіксавана кропка края апсіды на гравюры Макоўскага. Пры пабудове вектара на заходні край шатровага завяршэння сабора, атрымалася, што Саборная царква на 25 метраў даўжэйшая за прыняты навукоўцамі паўднёва-заходні фасад Прачысценскай царквы (які не быў знойдзены археолагамі), і менавіта гэты аб'ём накрыты шатром. Падобную шатровую канструкцыю можна бачыць на выяве Барыса-Глебскай царквы работы Адэльгаўзера. Для прапісання высноў важна таксама адзначыць, што на рысунку Адэльгаўзера ясна бачна апсіда Прачысценскай царквы, якая вельмі адрозніваецца ад сцен Сабора сваёй фактурай і формай вокнаў. Адсюль можна зрабіць высновы: альбо да Прачысценскай царквы быў дабудаваны драўляны аб'ём з шатровым завяршэннем (але супраць гэтай гіпотэзы выступае паніжэнне рэльефа ў гэтым месцы і вугал паварота да гледача на гравюрах шатровай дамінанты), альбо побач з руінамі Прачысценскай царквы быў пабудаваны новы драўляны Саборны храм.

З іншымі храмамі, адлюстраванымі на гравюрах, лягчэй. Адназначна фіксуецца месца знаходжання малой "папоўскай" царквы Васкрасенскай юрыздыкі, тэрыторыя да гэтага часу не забудавана, па ёй зараз праходзіць паварот Вялікая Траецкая - Давыда Гарадзенскага. Вельмі вялікія шанцы, што падмуркі гэтага храма таксама добра захаваліся, як і парэшткі ўласна Васкрасенскай царквы, якая добра праглядаецца на рысунку Адэльгаўзера, якраз там, дзе яна апісана ў інвентары 1653 года [2; 78].

На гравюры Адэльгаўзера за Фарай Вітаўта ясна праглядаецца яшчэ адна дамінанта, гэта так званая Сімяонаўская царква-ратонда [2; 73]. Яе месца таксама вызначаецца досыць проста, гэта там, дзе да вайны стаяў палац Сапегаў, а цяпер праходзіць пачатак вуліцы Кастрычніцкай, паўночна-заходні кут Рынка.

На вывучаемых гравюрах у раёне Падола фіксіруецца адразу тры царквы-ратонды. І тут варта звярнуць увагу на перапланіроўку вулічнай сеткі Падола, якая адбылася пасля падзей 1650-х гг. Вуліцу Маставую (у канфігурацыі той, якую мы зараз ведаем) мы не бачым ні на рысунках Адэльгаўзера, ні на гравюры Макоўскага, на іх праглядаецца толькі адзін шлях, які злучаў верхняе і ніжняе плато горада - па яры паміж сучаснымі Новым Замкам і Драматычным тэатрам, таму магістральная вуліца на Падоле цягнулася без разрываў паралельна Нёману ад замкаў да краю горада. Сучасныя вуліцы Рабочая і Падольная мелі непасрэднае злучэнне, таму можна з упэўненасцю сцвярджаць, што месца размяшчэння цэркваў-ратондаў не пераходзіць гэтую рысу на поўнач, рэшткі двух з трох можна знайсці ў двары былога тонкасуконнага камбіната, яшчэ адна круглая капліца схавалася ў скверы "Дружбы народаў", на раздарожжы сучасных вуліц Падольнай і Маставой.

Адназначна фіксуецца месца знаходжанне ратушы - на усход ад былых гандлёвых радоў, якія існавалі ў 1809 - 1946 гг. Цяпер яе паўночна-ўсходні кут знаходзіцца прыкладна ў 10-15 метрах на захад ад паўночна-заходняга кута будынка, які зараз прынята называць "баторыеўкай". На гэта паказваюць не толькі вектары, пабудаваныя ў працэсе нашага даследавання, але і становішча аб'екта ў сістэме суседніх пабудоў, адлюстраваных на гравюрах. Ускосна на месца ратушы ўказвае і археалагічны нагляд падчас рэканструкцыі Савецкай плошчы некалькі год таму.

Адназначна, параўнаннем вымярэнняў двух гравюраў бурыцца міф, што бернардынскі храм быў пабудаваны на месцы былых каралеўскіх стайняў (гэта было б дарагім задавальненнем як для ордэна так і для караля (стайні ў храмы навучыліся перарабляць толькі у ХХІ стагоддзі). Стайні месціліся на пляцы сучаснай школы-ліцэя №1, досыць далёка ад касцёла, таму і не ўмясціліся ў рамкі гравюры Макоўскага. Стайні асобна ад будынку манастыра добра відаць на плане, змешчаным у кнізе В. Кудрашова [4; 46].

Прынята за дакладнае і аўтарытэтнае меркаванне, што сярэднявечны Гродна не меў вакол сябе мураваных умацаванняў, што мурамі і вежамі быў акружаны толькі Верхні замак, а горад абыходзіўся лініяй абароны невядомай прыроды і кшталту. Досыць дзіўна выглядала б сітуацыя, калі б горад не меў капітальных абарончых збудаванняў якраз у тым месцы, дзе яны з-за асаблівасцяў рэльефу як нідзе болей былі патрэбныя. На планах Гродна 1655 і 1706 гадоў, на панарамных фатаздымках пачатку ХХ ст., нават, на базавым плане 1932 года ўжо як падмуркі будынкаў пазнейшага часу, бачны мураваныя сцены і вежы, якія абаранялі горад з боку Гараднічанкі хіба з часоў Вітаўта і былі знесеныя толькі у Савецкі час. Гэтыя аб'екты праглядаюцца таксама на даследуемых гравюрах і дакладна супадаюць з вызначанымі пабудовамі на базавым плане 1932 года. На гравюры Макоўскага адзін з вектараў, накіраваны на вежу справа ад дамінанты сабора, сыходзіцца на граніцы горада XIII - XV ст.ст. з вуліцай Вялікай Траецкай. Мажліва, гэта першае месцазнаходжанне Віленскай брамы.

Так, брамы горада "качавалі" ў залежнасці ад росту тэрыторыі паселішча. Звярніце ўвагу на дзве вежачкі, злучаныя сцяной на гарызонце, прарысаваныя Макоўскім з самога правага краю гравюры. Вектар адной з вежаў прыводзіць нас да званіцы брыгіцкага кляштара, другі вектар упіраецца ў суток вуліц Кірава і Паўлоўскага. Можа Азёрская брама - гэта вежа побач з Фарай Вітаўта на рысунку Адэльгаўзера (якая звычайна ўспрымаецца і малюецца даследчыкамі як частка старажытнага драўлянага касцёла), а праз 30 год у Макоўскага гэта ўжо дамінанта вуліцы Азёрскай (цяпер Карла Маркса), пераробленая пасля ў званіцу брыгіцкага манастыра, пабудаванага ў першай палове XVII ст. Мажліва з-за таго гэтая зруйнаваная ў 1960-х гг. званіца знаходзілася так асобна ад самога брыгіцкага манастыра, не адпавядаючы яго архітэктурнай канцэпцыі і знаходзячыся фактычна ў перспектыве вуліцы.

Значна прасцей з Маставой брамай, яна бліжэй за ўсе адносіцца да кропкі агляду і знаходзіцца зусім не на мосце, як гэта бачна на малюнку Адэльгаўзера. Мытны кантроль на мосце, калі большасць тавараў ідзе па рацэ - нонсэнс, таму, можна з вялікай доляй верагоднасці сцвярджаць, што вежа на мосце была пазней дамалявана аўтарам ці непасрэдна гравёрам, каб злучыць два асобныя эскізы. На гравюры Макоўскага мы бачым новую браму - вынік перапланіроўкі гарадскіх кварталаў другой паловы XVI ст., цяпер яе месца займае мастацкі аддзел кнігарні "Раніца".

Такім чынам, зыходзячы з пададзенай вышэй доказнай базы, мы можам зрабіць наступныя высновы. Па-першае: малюнкі Г. Адэльгаўзера і Т. Макоўскага дастаткова дакладна перадаюць не толькі выгляд паасобных будынкаў, але і адлюстроўваюць дакладную (фатаграфічную) панараму горада з месца, дзе знаходзіўся мастак. Па-другое: карыстаючыся першай высновай і ўжываючы матэматычныя метады даследавання можна з вялікай ступенню верагоднасці вызначыць месцазнаходжанне рэштак першай гродзенскай ратушы, пяці храмаў і абарончых гарадскіх умацаванняў. Атрыманыя дадзеныя могуць быць выкарыстаныя і, уласна, правераныя, падчас будучых археалагічных раскопак у гістарычным цэнтры.

* Ілюстрацыя да артыкулу І.Лапехі змешчаная ў Дадатку 4


Спіс крыніц і літаратуры

1. Бачкоў, М. Невядомая Гародня / М. Бачкоў // Мастацтва. - 2007. - № 10. - С. 12-14.

2. Гардзееў, Ю. Магдэбургская Гародня / Ю. Гардзееў. - Гародня-Вроцлаў, 2008. - 383 с.

3. Кишик, Ю.Н. Градостроительная культура Гродно / Ю.Н. Кишик. - Минск, 2007. - 303 с.

4. Кудряшев, В. И. Гродно / В. И. Кудряшев. - Москва, 1968. - 128 с.


Лапеха Ігар Рыгоравіч, педагог Гродзенскага абласнога цэнтра творчасці дзяцей і моладзі. Георгаф-эколаг па адукацыі. Прафесійны экскурсавод. Вывучае архітэктурную спадчыну Гродна і Гродзеншчыны.



УДК 94(476.6) (XVIII ст.):930.2

Ірына Кітурка (Гродна, Беларусь)
НАКІРУНКІ ДАСЛЕДАВАННЯ ГІСТОРЫІ ГАРАДНІЦЫ ДРУГОЙ ПАЛОВЫ ХVІІІ ст.: КРЫНІЦАЗНАЎЧЫ АСПЕКТ

В статье определяется состояние современной историографии относительно изучения истории Городницы во второй половине ХVІІІ в. и акцентируется внимание на необходимости создания комплексного исследования по этой проблеме. Дается краткий обзор источниковедческой базы, которая находится в архивах Польши и Литвы.


У беларускай гістарыяграфіі урбаністыкі даследаванню розных праблем гарадоў і гарадскога жыцця ў ХVІІІ ст. надаецца вельмі мала ўвагі. Гэта ў поўнай меры датычыць і другой паловы ХVІІІ ст., часу, калі пад уплывам ідэй Асветніцтва па ўсёй краіне праходзілі разнапланавыя мерапрыемствы па рэфармаванню палітычнай структуры грамадства, эканомікі і культуры. Навуковы інтарэс гісторыкаў быў засяроджаны ў першую чаргу на вывучэнні сельскагаспадарчых і, на маргінэсе, асветніцкіх рэформаў, якія праводзіліся ў гэты перыяд па ініцыятыве як прыватных уласнікаў, так і дзяржавы. І гэта не выпадкова, паколькі сельская гаспадарка з'яўлялася асновай феадальнай эканомікі тагачаснай Рэчы Паспалітай.

Але разам з тым менавіта ў другой палове ХVІІІ ст. палітычнымі элітамі Вялікага княства Літоўскага, напэўна ўпершыню, на новым узроўні была ўсвядомлена і роля гарадоў у агульным развіцці краіны. Яскравым прыкладам гэтаму з'яўляецца вядомая інструкцыя шляхты Гарадзенскага павета дэпутатам на сойм 1766 г. [1; 350-358]. Са зместу інструкцыі вынікае, што яе складальнікі не толькі добра ведалі прычыны заняпаду гарадоў і прамысловасці ў дзяржаве, а прапанавалі рэальную праграму дзеянняў па выхаду з яго. Садзейнічаць развіццю гарадоў, на думку аўтараў інструкцыі, павінна была, перш за ўсё, сістэма дзяржаўнага "пратэкцыянізму" - падтрымка ўладамі прамысловасці, мануфактурнай вытворчасці, фінансавых інвестыцый, стымулявання рамяства, павелічэння мыта на замежныя вырабы і нават увогуле забароны на ўвоз некаторых відаў імпартнай прадукцыі.

Адным са складальнікаў згаданай інструкцыі быў надворны падскарбі ВКЛ, генеральны адміністратар каралеўскіх сталовых эканомій у Вялікім Княстве Антоній Тызенгаўз. Не выключана, што ён, а можа і іншыя аўтары гэтага дакумента, знаходзіліся пад уплывам эканамічнай літаратуры, якая ў другой палове ХVІІІ ст. атрымала шырокае распаўсюджанне на ўсёй тэрыторыі Рэчы Паспалітай. Так, напрыклад, у часопісе "Новыя эканамічныя і навуковыя веды", які выйшаў у 1758 г., адзначалася, што "калі паглядзець на польскую даму або кавалера, то можна ўбачыць, што яны з ног да галавы апранутыя ва ўсё загранічнае. А гэта ёсць вялікае няшчасце!" [2; 84]. Аўтары часопісу падкрэслівалі, што адзін з галоўных поспехаў гаспадарчага развіцця грунтуецца на вызначэнні ўсяго таго, што можна стварыць і мець у сваёй дзяржаве, каб з іншых краін не ўвозіць. Важна, што эканамічная літаратура не толькі давала новую інфармацыю аб перспектывах арганізацыі гаспадарчага жыцця. Змешчаныя там прыклады аб дасягненнях у еўрапейскіх кранах уплывалі на свядомасць эліт Вялікага Княства, на ўздым патрыятычных пачуццяў.

Неабходнасць зменаў у гарадскім жыцці і гарадской гаспадарцы ВКЛ у другой палове ХVІІІ ст. была відавочнай. Пры гэтым адметнай з'явай другой паловы ХVІІІ ст. стала актыўная інтэграцыя дзяржаўных інстытутаў у эканамічнае жыццё - менавіта дзяржаўная ўлада пачала выступаць як прапагандыст гаспадарчых рэформаў. Месцам, дзе ўлада ў асобе свайго прадстаўніка, надворнага падскарбія ВКЛ А.Тызенгаўза пачала пэўны эксперымент па рэфармаванню гарадской эканомікі, адукацыі і культуры, стала Гародня. Эксперымент, аналагаў якому не было не толькі на землях ВКЛ, але і ва ўсёй Рэчы Паспалітай.

Цэнтрам гарадзенскіх пераўтварэнняў стала прадмесце Гарадніца, вядомае з ХVІ ст. як месца каралеўскага двара, якое аддзяляла ад горада толькі рэчка Гараднічанка. Практычна за 15 гадоў (1765 - 1780) Гарадніца ператварылася ў буйны прамыслова-жыллёва-культурніцкі цэнтр, на ёй былі пабудаваны і ўведзены ў эксплуатацыю 85 будынкаў рознага прызначэння.

Асоба А.Тызенгаўза як дзяржаўнага дзеяча, вядомага рэфарматара і пэўнага авантурыста вабіла гісторыкаў і аматараў, пачынаючы з ХІХ ст., сярод найбольш вядомых даследчыкаў яго дзейнасці можна назваць К.Богуша [3], Е.Выбіцкага [4], T.Корзана [5], В.Кулю [6], С.Касцялкоўскага [7], Н.Раманоўскага [8], Д.Пахілевіча [9] і інш. [10, 11, 12]. У сваіх працах згаданыя аўтары тым ці іншым чынам даследавалі пераўтварэнні на Гарадніцы, паколькі яна непарыўна звязана з імем А.Тызенгаўза, але да сённяшняга дня няма спецыяльнага грунтоўнага даследавання, прысвечанага менавіта цалкам гісторыі Гарадніцы ў другой палове ХVІІІ ст.

Пэўныя аспекты Гарадніцы другой паловы ХVІІІ ст. адлюстраваны толькі ў двух артыкулах гісторыкаў архітэктуры А.Квітніцкай [13] і У.Калніна [14], якія выявілі два планы гэтага прадмесця, датаваныя каля 1780 г., адпаведна ў Цэнтральным ваенна-гістарычным архіве ў Маскве (1958 г.) і ў Кабінеце гравюраў бібліятэкі Варшаўскага універсітэта (1988 г.)

У згаданых артыкулах адзначаецца, што Гарадніца - помнік горадабудаўніцтва другой паловы ХVІІІ ст., які быў пабудаваны па ініцыятыве А.Тызенгаўза з мэтай стварэння буйнога культурна-прамысловага цэнтра на 1500 жыхароў. У адпаведнасці з планам аўтарамі праведзена спроба лакалізацыі будынкаў Гарадніцы і высвятлення іх прызначэння.

Аўтары падкрэслівалі, што ўнікальнасць Гарадніцы заключалася ў тым, што тут упершыню ў гісторыі горадабудаўніцтва Беларусі былі выкарыстаны новыя метады праектавання і будаўніцтва (тыпавыя праекты, уніфікаваныя канструкцыйныя прыёмы), вытрыманы высокія на той час тэмпы будаўнічых работ. Прыкладамі першай у Беларусі тыповай жыллёвай забудовы сталі так званыя "басняцкія дамы", якія ўзводзіліся як жыллё для запрошаных на мануфактуры А.Тызенгаўза замежных майстроў і "баснякоў" [17].

Аналіз выяўленых дакументаў дазволіў А.Квітніцкай і У.Калніну сцвярджаць, што ў аснову праектавання Гарадніцы былі пакладзены планіровачныя прынцыпы барока, а яе забудова праводзілася па трох асобных рэгулярна спланаваных зонах: адміністрацыйна-культурнай, навучальнай, вытворча-жыллёвай, якія адпаведна размяшчаліся ў заходняй, цэнтральнай і ўсходняй зонах Гарадніцы. Рацыянальнасць планіроўкі грунтавалася на падзеле комплексу на асобныя кампазіцыйныя элементы і групаванне іх у паслядоўную лінейную структуру.

План, выяўлены У.Калніным, адносіцца да ліку праектных, паколькі на ім паказаны будынкі абсерваторыі, оперхаўза, бровара, шпіталя, кардэгарды, узвядзенне якіх так і не было ажыццёўлена.

Натуральна, што ў згаданых артыкулах акцэнт зроблены ў першую чаргу на архітэктурных асаблівасцях будынкаў, якія складалі гараднічанскі ансамбль. У яго стварэнні прынялі ўдзел два архітэктары: немец Ёган Георг Мёзэр (1765 - 1774), якому прыпісваецца аўтарства будаўніцтва корчмаў, дамоў венгерскіх конных гвардзейцаў, жылых дамоў для іншаземных рабочых мануфактур, палац Тызенгаўза (у сааўтарстве з Джузэпэ Сакам), і італьянец Джузэпэ Сака (1774 - 1785) - галоўны архітэктар каралеўскіх мануфактур, які да таго ж кіраваў будаўнічай школай на Гарадніцы.

Шэраг кароткіх артыкулаў, прысвечаных асобным будынкам, якія захаваліся на Гарадніцы да сённяшняга часу, утрымліваецца ў розных энцыклапедычных выданнях [15-26].

Аднак, відавочна, што такая ўнікальная з'ява на землях ВКЛ у другой палове ХVІІІ ст., як Гарадніца, якая паклала пачатак новаму прынцыпу горадабудаўніцтва, разбудаванне якой спрыяла не толькі хуткаму павелічэнню межаў Гародні, але і значным зменам у прафесійнай, сацыяльнай і канфесійнай структуры тагачаснага горада, з'яўленню шэрагу культурна-асветніцкіх устаноў, увогуле пэўным зменам у светапоглядзе насельніцтва, заслугоўвае комплекснага даследавання.

Архівы і рукапісныя аддзелы навуковых бібліятэк Варшавы, Кракава і Вільні ўтрымліваюць багаты крыніцазнаўчы матэрыял, які дае мажлівасць для рознабаковага вывучэння гісторыі Гарадніцы ў другой палове ХVІІІ ст.

У першую чаргу, гэта Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве. Безумоўна, найбольш каштоўныя для даследавання Гарадніцы дакументы знаходзяцца ў фондзе пад назвай "Архіў Тызенгаўзаў" (Arhiwum Tyzenhauzów) [27]. Сярод іх - розныя паперы, якія тычацца развіцця каралеўскіх эканомій у часы А.Тызенгаўза, у тым ліку і Гарадзенскай (sign. D-1/1, D-1/2, D-25/6), інвентары і люстрацыі Гарадзенскай эканоміі, якія ўтрымліваюць апісанне Гарадніцы і даюць мажлівасць прасачыць сам працэс забудовы ў часе (sign. D-1/3-D-1/6, D-25/67-a). Каштоўнымі крыніцамі з'яўляюцца суплікі на Тызенгаўза на імя караля (sign. D-16/19), просьбы розных асобаў (афіцыялістаў, замежных майстроў, артыстаў і г.д.) да А. Тызенгаўза як да надворнага падскарбія ВКЛ (sign. D-16/20), а таксама перапіска гарадзенскага рэфарматара са Станіславам Аўгустам (sign. D-18). У гэтым жа фондзе знаходзяцца шмат дакументаў, якія дазваляюць прааналізаваць культурна-асветніцкія пераўтварэнні на Гарадніцы (sign. D-22/16-18, D-1/ХІV, D-3/ХІV, D-3/XVI і інш.).

У фондзе Архіў Камеральны [28] змяшчаюцца цэлыя справы, прысвечаныя менавіта Гарадніцы (sign. III/184), гарадзенскім мануфактурам (sign. III/186, III/428, III/429 і інш.), Гарадзенскай эканоміі за другую палову ХVІІІ ст. (sign. III/163, III/164, III/179-III/183), а таксама розныя эканамічныя паперы за 1764-1789 г. (sign. III/30-III/40, III/272-III/280).

Акрамя таго адзінкавыя справы, якія тычацца Гарадзенскай суконнай мануфактуры за 1788-1789 г. (sign. 245), актаў каралеўскіх добраў у ВКЛ 1777-1793 (sign. 94), знаходзяцца ў фондзе Збор Попеляў [29].

Значная колькасць важных дакументаў, якія звязаны з гісторыяй Гарадніцы другой паловы ХVІІІ ст., утрымліваецца ў аддзеле рукапісаў навуковай бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве ў фондзе "Тэкі Нарушэвіча" [30]. Пераважна гэта карэспандэнцыя Станіслава Аўгуста (sign. IV 656, IV 657, IV 659, IV 661, IV 677, IV 680, IV 683, IV 686, IV 692, IV 700, IV 707), перапіска А. Тызенгаўза з рознымі асобамі (sign. IV 714 - IV 720), а таксама разнастайныя паперы, якія тычацца праблем эканамічнага развіцця (sign. IV 806, IV 807, IV 811).

У Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы ў Вільні найбольш важнымі для даследавання гісторыі Гарадніцы ў акрэслены час з'яўляюцца дакументы, якія захоўваюцца пераважна ў двух фондах: фондзе Скарбавай камісіі [31] і фондзе кіравання каралеўскімі маёнткамі ВКЛ [32]. У фондзе Скарбавай камісіі ў асноўным утрымліваюцца дакументы гаспадарча-фінансавага зместу: інвентары Гарадзенскай эканоміі за розныя гады (напрыклад, за 1789 - 1790 г. (bib.1132), за 1795 г. (bib. 1481) і інш.), розныя распараджэнні і інструкцыі Скарбавай камісіі, у тым ліку і адносна Гародні і Гарадніцы (bib. 250, 959 і інш.).

Фонд кіравання каралеўскімі маёнткамі ВКЛ змяшчае ў сабе багаты матэрыял, які тычыцца Гарадзенскай эканоміі пад час кіравання А.Тызенгаўза (bib. 1, 9, 53, 128 і інш.). Некаторыя з гэтых дакументаў пераклікаюцца з тымі, што захоўваюцца ў архівах Польшчы. Але многія з'яўляюцца аўтэнтычнымі і таму вельмі важнымі для даследчыка.

Такім чынам, вывучаючы і аналізуючы багатую крыніцавую базу, а таксама выкарыстоўваючы дасягненні папярэдняй гістарыяграфіі, ёсць актуальная неабходнасць у стварэнні комплекснай манаграфіі, прысвечанай гісторыі Гарадніцы другой паловы ХVІІІ ст. У ёй павінны быць адлюстраваны самыя розныя аспекты: агульная характарыстыка эпохі, выбар Гарадніцы як месца пераўтварэнняў, архітэктурныя "перлы" Гарадніцы, мануфактуры, адукацыйныя і культурныя ўстановы, важна прасачыць, які ўплыў аказалі гараднічанскія мерапрыемствы на змены ў прафесійнай, сацыяльнай і канфесійнай структуры тагачаснай Гародні. А галоўнае - вызначыць, хто былі тыя людзі, якія жылі на Гарадніцы, якія з'яўляліся не толькі ініцыятарамі, а шараговымі выканаўцамі рэфарматарскіх праектаў, працай якіх Гарадніца за кароткі час была ператворана ў "квітнеючую Галандыю на Нёмане".


Спіс крыніц і літаратуры

1. Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов: В 39 т. (АВК) - Вильна, 1865-1915. - Т. 7. Акты Гродненского земского суда. - Вильна: тип. Губерн. правл., 1874. - С. 350-358.

2. Nowe wiadomości ekonomiczne i uczone albo Magazyn wszystkich nauk do szczęśliwego życia ludzkiego potrzebnych. - T. I. - Warszawa, 1758.

3. Bohusz, Xawery. Spominka o Antonim Tyzenhauzie / Х.Bohusz // Tygodnik Wileński. - 1820. - Nr. 22.

4. Wybicki, J. Życie moje oraz Wspomnienia o Andrzeju i Konstancji Zamojskich. / J.Wybicki - Krakόw, 1927.

5. Korzon T. Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764-1794). T. I. Kraków-Warszawa, 1897-1898.

6. Kula, W. Szkice o manufakturach w Polsce XVIII wieku. / W.Kula. - Warszawa, 1956.

7. Kościałkowski, St. Antoni Tyzenhauz. Podskarbi Nadworny Litewski. / St.Kościałkowski. - T. I.-ІІ. - Londyn, 1970-1971.

8. Романовский, Н.Т. Развитие мануфактурной промышленности в Белоруссии (вторая половина ХVІІІ - первая половина ХІХ в.) / Н.Т.Романовский. - Мн., 1966.

9. Похилевич, Д.Л. Крестьяне Белоруссии и Литвы во второй половине ХVІІІ века / Д.Л.Похилевич. - Вильнюс, 1966. - 216 с.

10. Швед, В.В., Госцеў, А.П. Горадня. Аповяды з гісторыі горада (сярэдзіна 16 - канец 18 ст.) / В.В.Швед, А.П.Госцеў. - Гродна: Пергамент, 1997. - С. 78-82.

11. Гардзееў, Ю. Рамантык эпохі Асветніцтва / Ю.Гардзееў. - Мінск: Тэхналогія, 2008. - 67 с.

12. Кітурка, І. Дзяржыўныя ўладанні на землях Беларусі ў другой палове ХVІІ-ХVІІІ ст.: палітыка гаспадарчага аднаўлення і развіцця / І.Кітурка; пад рэд. В.Ф.Голубева. - Гродна: ГрДУ, 2003. - 172 с.

13. Квитницкая, Е.Д. Строительство Тызенгауза в Гродно / Е.Д.Квитницкая // Архитектурное наследство. - 1958. - № 11.

14. Калнин, В.В. Городница - городской ансамбль ХVІІІ века / В.В.Калнин // Строительство и архитектура Белоруссии. - 1988. - № 4.

15. Городница // Гродно. Энцикл. справ. - Минск: БелСЭ, 1989. - С. 136-137.

16. Калінін, В.В. Гарадніца / В.В.Калінін, Л.П. Матусевіч, І.Г.Трусаў // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 142-143.

17. Кулагін, А.М. Гродзенскі палац Тызенгаўза / А.М.Кулагін // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 181.

18. Кулагін, А.М. Гродзенскі дом віцэ-адміністратара /А.М.Кулагін // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 172.

19. Пятросава, А.Ю. Гродзенскай медыцынскай школы будынак / А.Ю.Пятросава // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 166.

20. Гродзенскай музычнай школы будынак // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 166.

21. Кулагін, А.М. Гродзенскі палац адміністратара / А.М.Кулагін // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 180-181.

22. Сяльверстава, С.Я. Гродзенскага тэатра Тызенгаўза будынак / С.Я.Сяльверстава, А.Ю.Пятросава // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 164-165.

23. Мельнік, І.С. Гродзенскі дом лясной адміністрацыі / І.С.Мельнік // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 172.

24. Раманава, З.П. Гродзенскі "домік майстра" / З.П.Раманава // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 172-173.

25. Габрусь, Т.В. Гродзенскія корчмы / Т.В.Габрусь // Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. - Мінск: БелЭн, 1993. - С. 184.

26. Калнін, В. Гарадніца / В.Калнін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. - Т. 1. - Мінск: БелЭн, 2005. - С. 510-511.

27. Archiwum Główny Akt Dawnych (AGAD). - Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве, zes. Arhiwum Tyzenhauzów.

28. AGAD, zes. Archwum Kameralne.

29. AGAD, zes. Zbiór Popielów.

30. Biblioteka książąt Czartoryskich w Krakowie. Archiwum i Zbiór rękopisów. Teki Naruszewicza. - Бібліятэка князёў Чартарыйскіх у Кракаве. Архіў і збор рукапісаў. Тэкі Нарушэвіча.

31. Lietuvos Vastybes Istorijos Archyvas (LVIA) - Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы. F. 11. Скарбавая камісія ВКЛ.

32. LVIA, F. 110. Кіраванне каралеўскімі маёнткамі ВКЛ.


Ірына Кітурка, дэкан факультэта перападрыхтоўкі спецыялістаў Інстытута павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Я.Купалы, кандыдат гістарычных навук, дацэнт. Сфера навуковых інтарэсаў - эканамічнае развіццё Вялікага княства Літоўскага ў ХVІ - ХVІІІ стст.



УДК 94(476.6) (092 Ф.Нарвойш)

Леанід Лаўрэш (Ліда, Беларусь)
ГАРАДЖАНІН ЭПОХІ АСВЕТНІЦТВА (Францішак Нарвойш)

В статье акцентируется внимание на личности Франтишка Нарвойша, который олицетворяет собой новый тип горожанина эпохи Просвещения. Автор обобщает все выявленные сведения о жизни и деятельности ученого, отмечает аспекты, требующие дальнейшего исследования


"Мей мужнасць карыстацца ўласным розумам!" - так нямецкі філосаф Імануіл Кант вызначыў сутнасць настрояў сваёй эпохі - эпохі Асветніцтва. Культура эпохі Асветніцтва была "запоўнена" навуковымі ведамі. Навука станавілася актыўнай стваральнай сілай. Як паказала ў сваёй працы Святлана Куль-Сяльверстава [1], важнейшай тэндэнцыяй у развіцці навукі была змена прыярытэтаў у іерархіі навуковых дысцыплін. Гуманітарныя навукі, панаваўшыя ў часы барока, у другой палове XVIII ст. пачынаюць вызваляць месца для прыродазнаўчых. Медыцына, хімія, біялогія, матэматыка, фізіка ў гэты час пазначаны імёнамі буйных навукоўцаў: Жылібера, Бізіа, Пачобута-Адляніцкага і інш. Яшчэ адной важнай рысай культуры эпохі Асветніцтва, на якую звяртае ўвагу Святлана Куль-Сяльверстава, было паступовае перамяшчэнне культурнага жыцця з магнацкіх сядзібаў у гарады, заняцце гарадамі вядучага месца ў стварэнні культурных навацый. Абедзве гэтыя тэндэнцыі яскрава праяўляюцца на прыкладзе жыццёвага і творчага шляху Францішка Нарвойша, дзейнасць якога была звязаная з Вільняй, Навагрудкам, Нясвіжам, Гродна. Францішак Нарвойш увасабляе новы тып гараджаніна, які нарадзіла эпоха Асветніцтва. Ён яскравы прыклад інтэлектуала, што прафесійна займаўся разумовай працай і зарабляў з яе.

У айчыннай гістарыяграфіі асоба вядомага матэматыка, астранома і інжынера Францішка Нарвойша недастаткова даследаваная, звесткі пра яго расцярушаныя па розных выданнях. Кароткая інфармацыя аб Нарвойшу прысутнічае ў энцыклапедычным даведніку "Асветнікі зямлі Беларускай" (Мінск, 2001), у артыкуле П. Космача, змешчаным у энцыклапедыі "Вялікае княства Літоўскае" [2; 348] і ў артыкуле аўтара гэтых радкоў, надруканым у газеце "Наша Слова" [3]. Найбольш падрабязна аб навукоўцу напісаў польскі гісторык Юзаф Бяліньскі [4 - 7].

Мэтаю дадзенага артыкулу з'яўляецца аднаўленне на аснове выяўленых звестак карціны жыцця і дзейнасці Францішка Нарвойша, які з'яўляўся дастаткова тыповай постаццю для гарадоў Вялікага княства Літоўскага эпохі Асветніцтва.

Францішак Нарвойш ( Franciszek Milikont Narwojsz) - заслужаны прафесар вышэйшай матэматыкі ў Віленскім універсітэце, кафедральны канонік Самагітскай дыяцэзіі, нарадзіўся 15 студзеня 1742 г. у маёнтку Міліконты недалёка ад мястэчкаў Гадуцішкі і Свенцяны [2; 348]. Ва ўзросце васьмі гадоў паступіў у езуіцкую вучэльню першай ступені, па заканчэнні курса 16 снежня 1756 г. перайшоў у езуіцкую калегію ў мястэчку Шэнберзе ў Курлядыі (зараз - Скайсткальне). У закон езуітаў уступіў 10.12.1756 г. у Вільні і адукацыю працягваў у Віленскай акадэміі. У 1760 г. быў пасланы вывучаць матэматыку ў Нансі (Францыя), а адтуль з матэматыкамі і езуітамі Расігнолем (Rossignole) і Флеры (Fleury) прыбыў спачатку ў Львоў, а потым у Вільню. Па іншай версіі Нарвойш заставаўся ў Вільні, куды тым часам прыбылі Расігноль і Флеры - знакамітыя матэматыкі і езуіты, выгнаныя з Францыі.

Расігноль і Флеры пачалі выкладаць вышэйшую матэматыку ў Віленскім універсітэце. У ліку нешматлікіх студэнтаў, дапушчаных да заняткаў пад кіраўніцтвам французскіх навукоўцаў, быў і Нарвойш. Ён вылучаўся з асяроддзя іншых слухачоў сваімі здольнасцямі і поспехамі ў матэматыцы. Таму, калі французскія езуіты адбывалі з місіяй у Кітай, яны прапанавалі Нарвойша ў якасці свайго годнага пераемніка. І з 1767 г. Нарвойш пачаў выкладаць вышэйшую матэматыку ў Віленскай Акадэміі. У 1769 г. ён стаў доктарам філасофіі і вольных навук. З 1770 г. атрымаў ступень доктара багаслоўя і пачаў выкладаць яшчэ і тэалогію. У пісьмовых крыніцах за 1773 г. ён значыцца як прафесар філасофіі [8; 65 - 66].

Праз некаторы час, з прычыны непаразуменняў з начальствам, Нарвойш быў пазбаўлены кафедры і сасланы ў Гродна, дзе выкладаў "паэтыку" у "інфіме" ("інфіма" - першы клас у семінарыі). У 1772 г. працуе прафесарам матэматыкі ў Наваградку, а ў год знішчэння езуіцкага ордэна (1773 г.) прафесарам матэматыкі ў Нясвіжы.

Пасля касацыі езуіцкага ордэна Нарвойшу была прапанавана кафедра філасофіі ў Вільні, але ён адмовіўся, бо літоўскі падскарбі граф Тызенгаўз запрасіў яго да сябе для дапамогі ў справах, якія мелі мэтай узняцце народнага гандлю і прамысловасці [3]. Ён пачаў займацца падрыхтоўкай каморніцкіх кадраў і выявіў сябе як высокакласны астраном-геадэзіст, вызначыўшы са сваімі вучнямі геаграфічныя шыроты шматлікіх населеных пунктаў ВКЛ.

Па даручэнню Казначэйскай камісіі Рэчы Паспалітай Ф.Нарвойш на працягу трох гадоў (1769 - 1772 г.) кіраваў ачысткай рэчышча Нёмана ўверх ад Гродна да Каўнаса, прычым было расколата ці падарвана звыш мільёна камянёў, якія заміналі сплаву лесу. За гэту працу Нарвойш атрымаў ўзнагароду, роўную прафесарскаму акладу ў Акадэміі [9; 55]. У краязнаўчай літаратуры дзейнасць гэтага славутага матэматыка і інжынера апісваецца наступным чынам: "Пачынаючы з 1771 году, на працягу пяці гадоў, сяляне прынёманскіх вёсак ад Горадні да Вяллі не мелі спакою. Магутныя выбухі раз-пораз гучалі над Нёмнам. Здзяйсняўся грандыёзны праект - задума расчысціць рэчышча ад парогаў: было ўзарвана каля трох мільёнаў буйных камянёў. Аўтарам гэтага нечуванага ў свеце праекту быў выпускнік Віленскай езуіцкай акадэміі Францішак Нарвойш. Малады вучоны пасля сканчэння акадэміі атрымаў накіраванне ў Гарадзенскую езуіцкую калегію, дзе яго заўважыў вядомы беларускі рэфарматар, падскарбі Вялікага княства Літоўскага Антон Тызенгаўз. Першай агульнай справай вучонага і магната стаў праект паляпшэння суднаходства на Нёмне. Потым на замову Тызенгаўза Нарвойш рабіў новыя машыны і варштаты для гарадзенскіх мануфактур" [10].

Жывучы ў Гродне, Нарвойш уступіў у масонскую ложу "Шчаслівае вызваленне" ("L'hereuse Delivrance"), дзе займаў пасаду "прамоўцы ложы". Сябры гарадзенскай франкамоўнай ложы былі ў большасці нямецкага ці французскага паходжання, служылі ў складзе гарадзенскага каралеўскага батальёну, працавалі на гарадзенскіх мануфактурах ці выкладалі ў мясцовых школах. Узначальваў гарадзенскіх вольных муляраў доктар і батанік Жан Эмануэль Жылібер. Пасля таго як Жылібер пераехаў у Вільню, вольных муляроў ўзначаліў іншы паплечнік Тызенгаўза - Якуб Бэкю [11; 128 - 133]. Дарэчы «Энцыклапедыя закона езуітаў» даводзіць, што пасля вяртання ў Вільню Нарвойш стаў сябрам масонскай ложы "Руплівы Літвін" (Gorliwy Litwin) [12].

А. Тызенгаўз у мэтах эканамічнага ўздыму краіны выпрацаваў план стварэння ў Гродне акадэміі свецкага тыпу і астранамічнай абсерваторыі пры ёй. Таму неўзабаве Нарвойш быў камандзіраваны ў Нямеччыну, Галандыю і Англію дзеля вывучэння прамысловых устаноў і закупу аптычных прыбораў для астранамічнай абсерваторыі ў Гродне. За мяжой Нарвойш прабыў пяць гадоў, вынес там шмат непрыемнасцяў, і толькі дзякуючы падтрымцы польскага амбасадара ў Англіі змог вярнуцца дахаты. За гэтыя пяць год на яго радзіме адбыліся змены ў дрэнны для Нарвойша бок - Тызенгаўз страціў палітычны ўплыў у дзяржаве. Закупленыя Нарвойшам астранамічныя прыборы атрымалі езуіты [13; 131 - 132].

Пасля вяртання з навуковай камандзіроўкі з-за мяжы Нарвойш знаходзіць працу ў Вільні. На момант стварэння Галоўнай школы ў Вільні для рэктара Пачобута вялікай праблемай была адсутнасць добрых матэматыкаў. Першапачаткова Пачобут прасіў свайго старога сябра - астранома з Вены М. Хэлля (M. Hell) абраць двух годных і здольных выкладчыкаў матэматыкі. Хэль дапамагчы не змог, і Пачобут прапанаваў падканцлеру ВКЛ Храптовічу ўзяць ў якасці выкладчыка матэматыкі Нарвойша. Пачобут добра ведаў Нарвойша, які з 1770 г. быў асістэнтам ў віленскай абсерваторыі, дзе і атрымаў астранамічныя веды і практычныя навыкі. У 1783 г. Храптовіч пагадзіўся з рэктарам [4; 30].

Прафесарскую кафедру ў Вільні Нарвойш займаў да 1809 г. Усе гады выкладання з 1783 па 1809 гг. Францішак Нарвойш чытаў вышэйшую матэматыку з раніцы па панядзелкам, серадам і пятніцам [6; 13 - 31]. Па ўспамінам прафесара батанікі Юндзіла "Нарвойш быў добра падрыхтаваны ў прадмеце, які выкладаў, пры тым быў пільным, акуратным, ніводнай лекцыі ніколі не прапусціў. Як педагог меў вялікую павагу, не выкладаў вышэйшую матэматыку па старым узорам, а падзяліў яе на трактаты (часткі - Л.Л.) ... і па некалькіх такіх частках выкладаў курс" [6; 69]. У другім томе кнігі Юзафа Бяліньскага "Універсітэт Віленскі" надрукаваны вытрымкі з матэматычных трактатаў Нарвойша за 1783 і 1797 гг. [6; 188 - 189] , што дазваляе зрабіць высновы аб высокім узроўні выкладання. Курсы Нарвойша ахоплівалі асновы аналізу, дыферэнцыяльнае і інтэгральнае вылічэнне, дыферэнцыяльнае раўнанні і аналітычную геаметрыю. Дадаткова ім выкладалася тэорыя крывых трэцяга парадку. За аснову курсаў Нарвойш браў працы Ньютана, Макларэна, Бярнулі, Сцірлінга, Тэйлара, Крамера, Эйлера, Лангранжа і іншых. Чытаючы курс тэарэтычнай механікі, Нарвойш даваў прыклады і задачы з тэорыі вырахавання астранамічных з'яў.

Лекцыі Нарвойша лічыліся цяжкімі, і ён меў не шмат вучняў на працягу сваёй доўгай дзейнасці. У праспекце курсаў на 1784/85 навучальны год захавалася заўвага Нарвойша аб тым, што літвіны здольныя засвойваць матэматычныя навукі, не горш за прадстаўнікоў іншых народаў. Па сведчанні К. X. Лангсдарфа, які ў 1805 г. чытаў у Вільні "тэхналогію", а потым быў рэктарам Гейдэльбергскага ўніверсітэта, віленская аўдыторыя была добра падрыхтаваная па матэматыцы, нават лепей за гейдэльбергскую, лёгка ўспрымала матэматычныя высновы і выяўляла да іх вялікую цікавасць [14; 323 - 332]. Гэта заўвага ў дастатковай ступені атэстуе працу віленскіх выкладчыкаў матэматыкі і ў першую чаргу - Нарвойша. Бо па водгуках сучаснікаў, ён быў лепшым матэматыкам з былых віленскіх езуітаў і стаў заснавальнікам матэматычнай школы Віленскага універсітэта.

Адзін час Нарвойш спрабаваў са сваімі вучнямі выдаваць матэматычны часопіс "Acta Mathematica", аднак слядоў часопіса не захавалася [4; 30]. У 1784 г. выдаў кнігу "Theses mathemathicae Isaaci Newtoni" [15].

У 1803 г. прозвішча Францішка Нарвойша прысутнічае ў спісе выплаты заробкаў дзейным прафесарам універсітэта, які быў падпісаны рэктарам Страйноўскім. За 1802 г. Нарвойш атрымаў нараўне з іншымі прафесарамі (напрыклад Пачобутам) 961 рубель 94,25 капеек [5; 324].

Нарвойш быў уганараваны званнем каралеўскага матэматыка, быў абраны членам-карэспандэнтам Італьянскага навуковага таварыства ў Вероне, быў сябрам Варшаўскага Таварыства Сяброў Навукі (1803 г.), Віленскага Фізіка-матэматычнага Таварыства (1805 г.), Віленскага Таварыства Навук і Мастацтваў (1806) [2; 348].

З часоў жыцця ў Гродна ён быў плябанам гарадзенскага і саколькага прыходаў. У 1808 г. стаў канонікам віленскага капітула [12].

Грунтоўныя ўспаміны аб Нарвойше пакінуў толькі выкладчык матэматыкі ў Вільні Тамаш Жыцкі [15]. Гэтую працу аб сваім настаўніку ён зачытаў на публічным паседжанні ўніверсітэта 30 чэрвеня 1819 г. [5; 810]. Але ўспаміны Жыцкага даюць інфармацыю толькі пра першы перыяд жыцця заслужанага матэматыка, астранома і інжынера. Пра яго жыццё і працу ў якасці выкладчыка матэматыкі ў Вільне мы ведаем толькі тое, што ён сам напісаў у праспектах лекцый. Аднак у паперах, захаваўшыхся пасля Дамініка Ходзькі [18], ёсць наступныя радкі: "На пытанне, дзе пахаваны Нарвойш і пра якія падрабязнасці яго жыцця нам не паведаміў Жыцкі, мне здаецца, што Адамовіч [19] сказаў: "пахавалі гэтага п'яніцу на могілках пры саборы Бернардзінаў, не засталося нават надмагілля, жыў у сяброўстве з Сарторіусам" [4; 30 - 31]. А батанік Юндзіл пісаў, што Нарвойш у прыватным жыцці меў шмат "арыгінальнасцей": "На свае праменады звычайна адзінока выходзіў позна вечарам і гуляў да познай ночы, адзін хадзіў нават у дальнія вандроўкі пешшу, напрыклад з Гродна да Сакулкі, дзе меў плебанію, і часцей за ўсе па начам" [7; 273]. Пісалі таксама, што нягледзячы на свой сан, пешшу бадзяўся за горадам [9; 69].

Памер Францішак Нарвойш 26.06.1819 г. у Вільні.

Гарадзенская абсерваторыя павінна была стаць часткай будучай акадэміі. Аналізуючы ўсе вядомыя факты, магчыма зрабіць выснову, што яна была створана толькі "дэ-юрэ", а не "дэ-факта". Але ж працы па вызначэнню каардынатаў населеных кропак Беларусі і вызначэнню дакладнага часу, безумоўна, вяліся ў Гродна. Верагодна таму ў «Энцыклапедыі закона езуітаў» напісана што Нарвойш усе ж "арганізаваў астранамічную абсерваторыю і для гэтага выправіўся ў Еўропу ў 1775-80" [12].

Для гісторыі навукі ў Беларусі факт заснавання астранамічнай абсерваторыі ў Гродна мае вялікае значэнне, бо гэта была адзіная абсерваторыя, якая знаходзілася на нашай сучаснай тэрыторыі. Таму пошукі інфармацыі аб Францішку Нарвойшу неабходна працягнуць далей.

Гісторыю гарадоў Беларусі эпохі Асветніцтва немагчыма ўявіць без вывучэння дзейнасці такіх гараджан, якімі былі Марцін Пачобут-Адляніцкі, Антоній Тызенгаўз, Францішак Нарвойш, Станіслаў Баніфацый Юндзіл і інш. Яны пакінулі яркі след не толькі ў адпаведнай галіне дзяржаўнай дзейнасці ці навуковых ведаў, але і ў жыцці тых гарадоў, якім пашчасціла мець такіх жыхароў.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Куль-Сяльверстава, С.Я. Беларусь на мяжы стагоддзяў і культур. Фармаванне культуры новага часу на беларускіх землях (другая палова XVIII ст. - 1820-я гг.) / С.Я.Куль-Сяльверстава. - Мінск, 2000.

2. Космач, П. Нарвойш Францішак Міліконт / П.Космач // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. - Мінск, 2006. - Т. 2.

3. Лаўрэш, Леанід. Астранамічная абсерваторыя ў Гародні / Леанід Лаўрэш // Наша Слова. - № 3 (842). - 16 студзеня 2008 г.

4. Bieliński, Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasow wszechnucy wilenskiej / Jozef Bieliński. - Warszawa, 1890.

5. Bieliński, Józef. Uniwersytet Wileński / Józef Bieliński. - T. I. Kraków, 1899−1900.

6. Bieliński, Józef. Uniwersytet Wileński / Józef Bieliński. - T. IІ. Kraków, 1899−1900.

7. Bieliński, Józef. Uniwersytet Wileński / Józef Bieliński. - T. ІІI. Kraków, 1899−1900.

8. Русский биографический словарь. - Т. 15. - СПБ, 1906.

9. Славенас, П.В. Астрономия в высшей школе Литвы. XVI − XIX вв. / П.В.Славенас // Историко-астрономические исследования. Выпуск I. - Москва, 1955.

10. Наш каляндар. [Электронный ресурс] - Рэжым доступу: http://www.vilnia.com/day/default.asp?date=1-15-2000 - Дата доступу: 18. 07. 2009.

11. Гардзееў, Юры. З гіcторыі гарадзенскіх масонаў / Юры Гардзееў // Вольныя муляры ў беларускай гісторыі (канец XVIII - пачатак XX ст). - Вільня, 2005.

12. Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564-1995. [Электронный ресурс] - Рэжым доступу: http://www.jezuici.krakow.pl/cgi- bin/rjbo?b=enc&q=NARWOJSZ&f=1 - Дата доступу: 19. 07. 2009.

13. Jaroszewicz, Josef. Obraz Litwy pod wzgledem jej cywilizacyi, od czasow najdawniejszych do konca wieku XVIII. Cz. 3 / Josef Jaroszewicz. - Wilno, 1845.

14. Zdanie, P. Langsdorfa o Matematyce w Polszcze, uwagi P. Ohm z tego powodu, і ich rozbior / Р.Zdanie // Pamietnik Warszawski. - 1918. - T. XII.

15. Bibliografja polska XIX stolecia. Wiadomosc o zyciu і pracach uczonych s. p. I. X. Franciszka Narwojsza, professera wysluzonego w uniwersytecie wilenskim etc., przez Tomasza Zyckiego, prof. Emeryta, czytana. - Wilno, 1820.


Лаўрэш Леанід, адміністратар гісторыка-краязнаўчага сайта "Павет" (pawet.net).



УДК 30.22.94(476)

Руслан Гагуа (Пинск, Беларусь)
РУКОПИСЬ МОШИНСКОГО КАК ИСТОЧНИК ПО ИСТОРИИ ПИНСКА В XVII ВЕКЕ

В статье рассматривается рукопись Мошинского как источник по истории Пинска в XVII веке. Отмечается, что данный манускрипт не является цельным документом и состоит из трех частей. Автор считает, что анализ рукописи позволяет сделать важный вывод о том, что пинское восстание 1649 года носило не антифеодальный характер, а имело религиозную окраску и было направлено против католической части населения Пинска.


Так называемый «Исторический памятник о Пинске» был введен в научный оборот Н. Янковским в середине 1846 году в ходе чтений в императорском обществе истории и древностей Российских. Он представляет собой перевод текста рукописи, найденной пинским ксендзом Антоном Мошинским, и является практически единственным более-менее подробным источником для исследования пинского мятежа 1648 года.

Сам Мошинский провёл некоторые изыскания и выяснил, что такой же текст поместил в дневнике памятных событий Пинского доминиканского монастыря Клементий Зебровкий. Клементий Зебровский в свою очередь пользовался рукописью, предоставленной ему пинским земским регентом Василием Трухновским. Однако ни А.Мошинский, ни Н.Янковский какого-либо анализа источника не провели, опубликовав его в неизменном виде.

Между тем, «Исторический памятник о Пинске» не является цельным документом, а состоит из трех разнородных частей. Первая часть представляет собой дневник подавления мятежа в Пинске в 1648 году, написанный кем-то из непосредственных участников событий. Автор дневника, несомненно, являлся шляхтичем, состоявшим на службе в коронных войсках, по всей видимости, в хоругви одной из хоругвей Луки Ельского, маршала и полковника Пинского повета.

В дневнике представлено описание Пинска, на наш взгляд достаточно неточное. Указывается, что в Пинске на тот момент имелось 6 тысяч домов. Данные сведения выглядят маловероятными по ряду соображений. Во-первых, 6 тысяч домов просто не уместились бы на той территории, которую Пинск занимал в XVII столетии. Во-вторых, даже в середине XIX века в Пинске насчитывалось всего 1 тысяча домов и около 14 тысяч населения. В-третьих, даже непосредственный участник событий просто не мог определить «на глаз» точное количество домов в городе. Тем не менее, все исследователи без исключения, писавшие о событиях 1648 года некритически воспринимая сообщение источника, указывают, что при подавлении мятежа от вспыхнувшего пожара сгорело 5 тысяч домов в городе.

Не вызывают доверия также данные, приведённые в дневнике, о численности восставших, определяемые автором от 7 до 30 тысяч горожан, не считая нанятых казаков.

В целом же, дневник предоставляет достоверные сведения о ходе боевых действий, о ряде подразделений правительственных войск, участвовавших в подавлении восстания, а также содержит информацию о некоторых непосредственных участниках описываемых событий. В частности, дневник сообщает, что 5 октября 1648 года в засаду, устроенную восставшими жителями Пинска и нанятыми ими казаками, попала хоругвь Коморовского. При этом погибли пинский ксендз Доминик Холевский; челядники Чернецкий, выставленный шляхтичем Боруховским; Разинский, выставленный Ельцовым; Семенович, выставленный Лущинским; Добжиньский, выставленный Прусским и Лемешевский, выставленный Матышевичем.

Согласно сведениям автора дневника его хоругвь, попав в засаду и не сумев противостоять восставшим в Пинске, вынуждена была отойти к деревне Ставок, располагавшейся в то время примерно в 12 километрах к северу от города, где, по-видимому, вместе со второй хоругвью Луки Ельского объединилась с хоругвью Гонсевского.

После подхода 9 октября артиллерии и подкреплений, которые привёл из Хомска стражник Великого княжества Литовского Мирский, город Пинск был окружён и, после отказа местных жителей сдаться, захвачен правительственными войсками.

В штурме 9 октября, по свидетельству автора дневника, приняли участие следующие подразделения:

- две хоругви пинского войта полковника Луки Ельского;

- хоругвь Гонсевского, состоявшая из 120 драгун;

- хоругвь Павловича;

- хоругвь рейтарская Шварцоха;

- хоругви (возможно две) парновского воеводы Полубинского;

- отряд пехоты Подлевского в составе 200 человек.

Руководил штурмом непосредственно стражник ВКЛ Григорий Мирский.

Кроме этого в дневнике содержатся сведения о разграблении Пинска 10 октября и его сожжения «вольной челядью» 11 октября 1648 года. В результате пожара сгорело две католические церкви с монастырями, две православные церкви и один православный монастырь, а также пять униатских церквей, что позволяет в некоторой степени судить о конфессиональной структуре христианской части населения города в середине XVII столетия. Уже в то время в Пинске среди христиан преобладали униаты.

Наконец источник подробно описывает тактическую сторону штурма и обороны города Пинска, что существенно пополняет на багаж знаний о степени развития военного искусства в Великом княжестве Литовском и способах ведения военных действий в XVII столетии.

Вторая часть «Исторического памятника о Пинске» является протоколом эксгумации останков ксендза Доминика Холевского, убитого повстанцами 5 октября 1648 года. Эксгумация была инициирована конвентом пинского францисканского монастыря и проходила в присутствии генерала и полковника Пинского повета Андрея Сачковского, а так же пинских шляхтичей Семёна Козловского, Юрия Лукашевича и Христофора Кудчицкого. Она была проведена 21 января 1649 года.

В протоколе сообщается, что в результате эксгумации были извлечены останки нескольких человек, убитых во время восстания горожанами Пинска, среди которых было найдено расчленённое (в кусках), погрызенное собаками тело ксендза Доминика Холевского. Останки Доминика Холевского были осмотрены в пинском замке, после чего согласно католическому обряду перезахоронены в Костёле Успения Святой Девы Марии пинского монастыря францисканцев, где и находятся по сей день. Остальные тела, по-видимому, были захоронены на старом месте - а именно на холме перед зданием Иезуитского коллегиума «у конца моста, по которому проезжали через ров в город».

Из содержания протокола можно сделать вполне определённый вывод, о том, что во время восстания 1648 года от пожара не пострадали бурса иезуитов, монастырь ордена францисканцев, а так же замок - то есть та часть города, которая находилась в непосредственной близости от реки Пина.

Третья часть рукописи Мошинского представлена жалобой ксендза Станислава Себастьяна Мощинского, гвардиана пинского монастыря францисканцев на членов пинского магистрата. Она была предоставлена Станиславом Мощинским для вписания в пинские городские книги. Жалоба интересна тем, что перечисляет весь состав пинского магистрата за 1648 год, а именно:

- бургомистров Богдана Стояновича и Якова Паршутича Сулича;

- ратманов Демьяна Козорезовича, Василия Ивацевича, Федора Михайловича, Ивана Левашевича, Осипа Гомзича и Ждана Остафиевича;

- главных судей Лаврентия Ленковича, Павла Красовского и Лаврентия Костюковича.

Члены магистрата обвиняются в организации разграбления монастыря францисканцев и осквернении католических святынь. Кроме членов магистрата в качестве заговорщиков указываются:

- цехмистр цеха скорняков, Богдан Сочивко;

- цехмистр цеха портных, Ермолай Велесницкий;

- цехмистр цеха седельников, Иван Шененю;

- цехмистр цеха шапочников, Григорий Мешкович.

Среди злодеяний, совершавшихся ими, были осквернения костелов, грабеж католических монастырей, убийства католиков и мародёрство.

В целом комплексный анализ всех трёх источников позволяет сделать ряд важных выводов относительно восстания в Пинске 1648г.

- Пинское восстание не носило антифеодальный характер.

- Мятеж носил религиозную окраску и был направлен против католической части населения города Пинска.

- Выступление пинских горожан было подавлено при помощи местных военных подразделений.


Список источников и литературы

1. Исторический памятник о Пинске (Найденный ксендзом Антоном Мошинским) // Чтения в императорском обществе истории и древностей Российских. - № 5. - М., 1846.

2. Пінска абарона 1648 г. // Энцыклапедыя гiсторыi Беларусi: У 6 т. Т. 5. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П.Пашкоу (галоуны рэд.) i iнш. - Мінск: БелЭн, 1999.


Гагуа Руслан Борисович, кандидат исторических наук, доцент кафедры гуманитарных наук, философии и права Полесского государственного университета. Основное направление научных исследований - европейская средневековая военная история.



2.2. ГАРАДЫ І УРБАНІЗАЦЫЯ БЕЛАРУСІ Ў КАНЦЫ XVIІІ - ПАЧАТКУ ХХ стст.


УДК 008(476)(18-19 вв.)

Святлана Куль-Сяльверстава (Гродна, Беларусь)
УРБАНІЗАЦЫЯ ЯК ФАКТАР ФАРМАВАННЯ КУЛЬТУРНАГА ЖЫЦЦЯ БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯЎ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XVIII - ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ стст.: СПРОБА ПАСТАНОЎКІ ПРАБЛЕМЫ

Статья посвящена проблемам использования знаний об особенностях урбанизации на белорусских землях во второй половине XVIII - первой половине ХІХ вв. для изучения процессов и явлений, характерных для культурной жизни этого времени.


У даследаваннях гісторыкаў-урбаністаў асвятленне гарадской культуры ў часы Асветніцтва і рамантызму носіць, як правіла, маргінальны характар, падмацоўвае высновы аб іншых баках жыцця гарадоў. Наватарства З.В.Шыбекі ў комплексным разглядзе горада, як адзінага соцыякультурнага арганізма, на жаль, датычыць больш позняга перыяду [1]. Найчасцей матэрыялы, якія датычаць культуры, уключаюцца гісторыкамі-урбаністамі ў раздзелы, прысвечаныя складу гарадскога насельніцтва, абаротам кірмашоў і гандлю, ці сацыяльнай палітыцы ўлад. У такім аглядзе перавага аддаецца колькасным паказчыкам, а не зместу і характару культурных з'яваў. Так, да прыкладу, у грунтоўнай манаграфіі Ю.Гардзеева "Магдэбургская Гародня" крыніцавыя дадзеныя, якія маглі бы стаць сенсацыяй ў гісторыка-культурным даследаванні (аб гродзенскай друкарні, першых кнігарнях і д.т.п.) раскіданы па раздзелах, прысвечаных прафесіям гарадскіх жыхароў, стратыфікацыі гарадской прасторы і інш. [2]. У працах В.В.Чапко і А.М.Лютага звесткі па праблемах кніжнай культуры і жывапісу можна адшукаць у раздзелах, прысвечаных гандлю, сацыяльнаму складу насельніцтва і д.т.п. [3]. Адметнасці гісторыка-культурнага працэсу такім чынам застаюцца на ўбоччу і не звязваюцца з адметнасцямі урбанізацыі. Праўда, аддаючы належнае гэтай частцы айчыннай гістарыяграфіі, адзначым, што сабраны урбаністамі факталагічны матэрыял дастаткова часта выкарыстоўваецца ў працах гісторыкаў, якія займаюцца праблемамі культуры. Урбанізацыя, як адзін з сістэмаўтвараючых фактараў гісторыка-культурнага працэсу, у сваю чаргу, з'яўляецца маргінальнай праблематыкай для даследчыкаў, якія займаюцца пытаннямі культурнага жыцця беларускіх земляў другой паловы XVIII - першай паловы ХІХ ст. Рост гарадоў адзначаецца імі, як адна з умоваў развіцця культуры, але які механізм уплыву гэтай з'явы на інстытуцыянальную пабудову культуры, на яе змест, структуру - такіх пытанняў даследчыкі не ставяць. У дадзенай рабоце мы прапануем уласнае бачанне асаблівасцяў узаемасувязі працэсу урбанізацыі, які рабіў першыя крокі у пачатку ХІХ ст., і змен, якія адбываліся ў гэты час у культурным жыцці беларускіх земляў. Гэтая праблема, на нашую думку, можа стаць тэмай асобнага грунтоўнага даследавання, сінтэтычнага па свайму характару, паколькі будзе датычыць як уласна культуры, так і гісторыі гарадоў. Не намагаючыся ажыццявіць настолькі шматбаковую і складаную працу, хацелася б выказаць некалькі ўласных меркаванняў, якія, як падаецца, могуць дапамагчы ў правядзенні падобнага даследавання.

Другая палова XVIII - першая палова ХІХ ст. была рэвалюцыйнай эпохай ў фармаванні культурнай прасторы беларускіх земляў. Мадэрнізацыя ўсіх бакоў сацыяльнага і эканамічнага жыцця, якая пачала разгортвацца ў гэты час, патрабавала і новай культуры. Найбольш важнай рысай ў працэсе станаўлення гэтай культуры было заняцце гарадамі вядучага месца ў стварэнні культурных навацый і манапалізацыя імі функцыі цэнтраў культурнага жыцця. Такая з'ява была характэрна для любога еўрапейскага грамадства, але на беларускіх землях яна мела свае асаблівасці. Гэта, па-першае, запозненасць выхаду гарадоў "на авансцэну" культурнага жыцця і адсоўвання імі ў "цень" магнацкіх рэзідэнцый. У Францыі, Галандыі, Італіі гэты працэс актыўна ішоў яшчэ з часоў Рэнесансу, на Беларусі ж, у сувязі з катастрафічным вынішчэннем гарадоў у час разбуральных войнаў XVII ст., кансервацыяй феадальных адносін і натуральнай гаспадаркі, іншымі прычынамі, магнацкія рэзідэнцыі, буйнейшыя сядзібы каталіцкіх ордэнаў доўгі час трымалі пальму першынства ў фармаванні культурнай прасторы. Яшчэ адной спецыфічнай рысай перамяшчэння знакавых падзей і з'яваў культурнага жыцця ў гарады была канкурэнцыя, якую ў некаторых галінах культуры стваралі ім мястэчкі. Так, да прыкладу, буйнейшымі цэнтрамі асветы ў гэты час былі Баруны, Свіслач, Шчорсы, Шклоў, Жыровіцы, Гомель, Чэрыкаў, Шчучын па памеры і статусу навучальных установаў яны ў асобныя дзесяцігоддзі пераўзыходзілі афіцыйныя гарадскія пасялення. Утрыманне мястэчак у ролі лідэраў у культурным жыцці было абумоўлена як традыцыяй, так і палітыкай улад. У сферы адукацыі вельмі запаволена адбываўся працэс секулярызацыі, каталіцкія ордэны да канца 1820-х гадоў утрымлівалі навучальныя ўстановы пры сваіх кляштарах, а царскі ўрад не імкнуўся браць на сябе фінансаванне адукацыі і пераводзіць навучальныя ўстановы ў гарады, дзе вучняў маглі сапсаваць "гарадскія спакусы". Не губляюць сваю ролю цэнтраў культурнага жыцця мястэчкі, дзе адбываліся буйнейшыя кірмашы. Кірмаш да 1830-х гадоў прыцягваў да сябе лепшыя камерцыйныя тэатральныя трупы; тут прадаваліся кнігі і карціны, выступалі знакамітыя музыканты. Але ўжо ў другой трэці ХІХ ст. роля мястэчак змяншаецца да рэгіянальных і нават мікрарэгіянальных цэнтраў культурнага жыцця.

Поруч з узвышэннем гарадоў, як цэнтраў культуры, ішоў працэс трансфармацыі ролі магнацкіх і шляхецкіх сядзібаў у культурным жыцці. Да эпохі Асветніцтва значэнне сядзібаў у культурным жыцці была надзвычай вялікім з-за выключнага становішча нобіляў у дзяржаве. Рэпрэзентатыўная функцыя культуры шляхецкай сядзібы ў гэтых умовах станавілася адной з важнейшых, паколькі падкрэслівала не толькі заможнасць, але таксама незалежнасць і шляхетнасць гаспадара. Рэзідэнцыі буйных зямельных латыфундый паспяхова канкурыравалі з каралеўскім дваром, часам нават пераўзыходзячы яго. У склад "вялікай сям'і" магнацкай рэзідэнцыі ўключаліся, апрача іншых, і дзеячы культуры, якія павінны былі задавальняць попыт гаспадара, членаў яго сям'і, а таксама гасцей на здабыткі культуры. Вялікі штат прыдворных архітэктараў і дойлідаў, мастакоў, музыкантаў, артыстаў быў у гэты час звычайным атрыбутам буйной шляхецкай ці магнацкай сядзібы і сведчыў аб заможнасці гаспадара. У часы барока менавіта магнацкія рэзідэнцыі акумулявалі на беларускіх землях лепшыя мастацкія сілы, тут была радзіма большасці навацый. Адсоўванне магнацкіх сядзібаў на другі план у стварэнні культурнай прасторы пачалося яшчэ ў апошнія дзесяцігоддзі Рэчы Паспалітай, адначасова і ўзаемазвязана з авансам шляхты на палітычнай арэне. У першыя дзесяцігоддзі пасля падзелаў працэс заняпаду культурнага жыцця закрануў і сядзібы шляхты. Змена ролі сядзібаў у культурным жыцці беларускіх земляў у першую палову ХІХ стст. не апошняй прычынай мела паступовае збядненне шляхты і магнатаў, выкліканае не толькі чыста эканамічнымі працэсамі, але і палітычнай сітуацыяй. Канфіскацыі і секвестр маёнткаў пасля двух паўстанняў, высылка з беларускіх земляў найбольш актыўных і адукаваных прадстаўнікоў вышэйшага саслоўя прывялі да разбурэння даўнейшай заможнасці сядзібаў і нішчылі іх культурны патэнцыял. Шляхта станавілася ўсё менш здольнай да буйных індывідуальных культурных акцый, да стварэння значных прыватных асяродкаў духоўнага жыцця. Трэцім, пасля эканамічнага і палітычнага фактару эвалюцыі сядзібы, як цэнтра культуры грамадства, можна лічыць змену стэрэатыпу "шляхецкага гнязда", якую прынесла эпоха Асветніцтва. "Існуючая дагэтуль еўрапейская мадэль адкрытага афіцыйнага дому (з салонам як цэнтрам, з рыцарскай традыцыяй), - адзначае польская даследчыца М.Лесьнякоўска, - з канца XVIII стст. саступіла месца больш сціпламу этычнаму ўзору франклінаўскага "маральнага дому", які развіваўся ў рэчышчы этыкі сярэдніх класаў" [4]. Новая мадэль не толькі ўвасабляла новыя ідэалагічныя павевы, але адпавядала сацыяльна-эканамічнай сітуацыі, якая паступова складвалася на беларускіх землях ў эпоху мадэрнізацыі грамадства. Больш эканомная "сціплая сядзіба" дазваляла вытрываць ва ўмовах заняпаду шляхецкай гаспадаркі. Свет такой сядзібы быў сканцэнтраваны не на "вялікай сям'і", як гэта было ў часы барока, а на "малой", у якую ўваходзілі гаспадар і ягоныя крэўныя. Гэта была "малая радзіма", якая дазваляла ва ўмовах палітычных рэпрэсій адмежавацца ад неспрыяльных знешніх уплываў і захаваць гістарычную памяць і годнасць. Эвалюцыя ролі сядзібаў у культурным жыцці грамадства адбывалася павольна. Яшчэ ў першыя дзесяцігоддзі ХІХ ст. ролю буйных культурных цэнтраў адыгрывалі Шчорсы Храптовічаў, Залессе Агінскіх і яшчэ некалькі рэзідэнцый заможнай шляхты. У другой трэці стагоддзя і гэтыя сядзібы перасталі выконваць функцыі значных грамадскіх культурных асяродкаў.

Толькі рост гарадоў мог забяспечыць узнікненне інстытуцыянальнай пабудовы культуры, якая адпавядае мадэрнізаванаму грамадству. У падставе гэтых інстытутаў ляжаць прынцыпы агульнадасяжнасці і эканамічнай рэнтабельнасці культуры. Камерцыйны тэатр, кніжныя крамы, платныя канцэрты і выставы, прэса маглі з'явіцца і існаваць толькі там, дзе дастаткова спажывальнікаў, якія могуць і жадаюць плаціць грошы за "духоўную ежу". Між іншым, ступень развіцця вышэй названых з'яваў новай культуры можа быць свайго роду ідэнтыфікатарам, паказваючы не толькі ўзровень выхаванасці, адукаванасці гараджан, але таксама іх заможнасці. Новыя формы культурнага жыцця напрасткі звязаны з сацыяльным складам і колькасцю жыхароў. Так, да прыкладу, у першыя дзесяцігоддзі ХІХ ст. толькі Вільня і Гродна мелі сталыя тэатральныя камерцыйныя трупы. У Гродна гэта адбылося, у тым ліку, дзякуючы падтрымцы тэатра Саламеі Дзешнер з боку Аляксандра І. Толькі ў сярэдзіне 1830-х гадоў тэатральныя сезоны ў губернскіх цэнтрах становяцца бесперапыннымі, хаця і забяспечваюцца аб'язднымі трупамі. "Публіка малалікасная і безгрошавая", - характарызаваў гараджан адзін з антрэпрынёраў у пачатку 1840-х гадоў [5]. Гэтак жа выглядала справа і ў галіне прэсы - "Губернскія ведамасці", з'явіўшыся ў 1830-я гады па ініцыятыве ўлад і на іх грошы, толькі ў 1840-я змаглі выйсці на камерцыйны ўзровень, аб чым сведчыць з'яўленне неафіцыйных дадаткаў да іх, разлічаных на пакупніка. Цалкам камерцыйныя выданні з'яўляюцца ў губернскіх цэнтрах (за выключэннем Вільні) толькі ў другой палове стагоддзя. Камерцыйная выставачная дзейнасць і музейная справа таксама так і не склаліся да 1850-х гадоў. Павольны рост гарадскога насельніцтва, абумоўлены, найперш, наяўнасцю прыгоннага права, вызначаў маруднасць працэсу складвання новай інстытуцыянальнай пабудовы культуры. Толькі ў пачатку 1850-х гадоў яна пачала існаваць не ў якасці элементаў, а стала характэрнай рысай культурнага жыцця беларускіх земляў. Выключэннем сярод іншых гарадоў, безумоўна, была Вільня, дзе новыя формы культуры з'яўляліся першымі і развіваліся больш паспяхова. Менавіта ў другой палове XVIII - першай палове ХІХ ст. пачынае інтэнсіўна пазначацца структурная адметнасць нашай культуры, звязаная з яе этнічнымі характарыстыкамі. Перамяшчэнне цэнтра культуры ў горад ішло поруч з падзелам культурнай прасторы на вясковую традыцыйную культуру і культуру ардадамінантную - культуру адукаваных людзей і пануючых слаёў грамадства. Гарадская культура на беларускіх землях ад веку была поліэтнічная, што вызначалася гістарычным лёсам нашых гарадоў, ды і ўвогуле, нашага народа. Вёска ж была этнічна больш гамагеннай, захоўваючы беларускую мову і этнічна беларускую культуру. Дамінуючая роля гарадоў у такім выпадку напрасткі ўздзейнічала на этнічную афарбоўку новай культуры - уласна беларуская складаючая ў ёй не з'яўлялася галоўнай. Асобнае месца ў гэтай поліэтнічнай культуры гарадоў належала яўрэям. Штучнае павелічэнне колькасці яўрэйскага насельніцтва ў мястэчках і гарадах, да якога прывялі мяжа яўрэйскай аселасці і прымусовыя акцыі царскага ўрада па выдаленню яўрэяў з вёскі, паглыбілі адрозненні вясковай і гарадской культуры. Яўрэі, складаючы значную, а часам і большую частку гарадскога насельніцтва, захавалі адасобленасць у гарадской супольнасці дзякуючы кагальнай арганізацыі і іўдаізму. Такім чынам захоўвалася і адасобленасць ад новых культурных павеваў. Мендэльсонаўскі рух мала закрануў яўрэйскае грамадства на беларускіх землях: яўрэі па-ранейшаму вучыліся ў іешывах і талмуд-торах, па-ранейшаму не абіралі мастацкія прафесіі, не выступалі ў свецкіх выданнях, іх нельга было ўбачыць на сцэне тэатра ці ў сольным канцэрце. Гэтую замкнутасць яўрэйскага грамадства добра паказалі ў сваёй рабоце В.Сабалеўская і В.Ганчароў [6]. Але і гэтая частка гарадскога насельніцтва, пры ўсёй замкнутасці яўрэйскага сусвету, прычынялася да стварэння новай культурнай прасторы. Менавіта яўрэі былі заснавальнікамі камерцыйных выдавецтваў, друкарняў; яны ўтрымлівалі кнігарні, дзе, між іншым, прадавалі і творы прыгожага мастацтва. Другой важнай кампанентай, якая павялічвала этнічныя адрозненні гарадской і вясковай культуры, стала расійскае чынавенства, расійскія вайскоўцы і іх сем'і. Гэтая частка гарадскога асяроддзя асабліва павялічваецца пасля паўстання 1830 - 1831 гг. і прыносіць з сабой не толькі рускую мову, але звычаі, традыцыі, лад жыцця. Яна патрабуе і звыклага для сябе культурнага асяроддзя. Роля гэтай часткі гарадскога грамадства ў фармаванні культурнага жыцця найбольш відавочна на ўсходзе беларускіх земляў - у Магілёве, Віцебску, Гомелі. Там ужо напачатку ХІХ ст. на сцэнах ставяцца творы рускіх драматургаў; будуюцца храмы па пецярбургскім узорам; там найдаўжэй буйныя культурныя цэнтры знаходзяцца ў дваранскіх сядзібах - тых, якія атрымалі ад ураду рускія памешчыкі. Але і на захадзе, і ў цэнтры Беларусі мясцовыя працаўнікі культуры працавалі на гэтую частку гарадской супольнасці, аб чым сведчыць, да прыкладу, наяўнасць рускамоўных выданняў у кнігарнях, рускія народныя песні ў дывертысментах польскамоўных труп і інш. Русіфікацыя, якую праводзілі царскія ўлады, таксама накіравана была, найперш, на гарадское жыццё. Вёска дазнавала яе толькі апасрэдавана. Перавод на рускую мову справаводства; выкладанне рускай гісторыі і літаратуры, а затым і выкладанне іншых прадметаў на рускай мове; змена шыльдаў і афіш і іншае - усё гэта закранала горад. Русіфікацыя сялянства актыўна пачалася толькі напярэдадні адмены прыгоннага права, калі міністэрства дзяржаўнай маёмасці і Сінод пачалі масава адкрываць рускія школы для сялян. У гэты час горад таксама актыўна ўбірае ў сябе выхадцаў з шляхецкага асяроддзя. Руйнаванне шляхецкай гаспадаркі, павелічэнне колькасці малазямельнай і беззямельнай шляхты "выкідвала" на рынак працы тысячы прадстаўнікоў гэтага саслоўя. Не ўсе з іх станавіліся арандатарамі, ці кіраўнікамі маёнткаў. Большасць ехала ў гарады, уладкоўваючыся на дзяржаўную службу, у гімназіі і школы, абіраючы інтэлігенцкія прафесіі. Павелічэнне колькасці выхадцаў з шляхецкага саслоўя ўзмацняла польскамоўную кампаненту ў гарадской культуры. Такім чынам, поліэтнічны горад, фармуючы новую культуру, перадаваў ёй і сваё поліэтнічнае аблічча.

Змест новай культуры акрэсліваўся менавіта патрабаваннямі гарадскога жыцця эпохі мадэрнізацыі грамадства. Аб адрозненнях у разуменні каштоўнасцей, аб рознасці паняццяў прызначэння і вартасці чалавека ў культуры феадальнага і буржуазнага грамадства напісана дастаткова. На мой погляд, найбольш трапна акрэсліла гэта польская даследчыцы М.Асоўская [7]. На беларускіх землях каштоўнасны лад новай культуры, якая фармавалася як культура гарадская, меў значныя адрозненні ад падобнага тыпу культуры заходнееўрапейскіх краін. Функцыі трэцяга саслоўя ў фармаванні культурных каштоўнасцяў і культурнай прасторы ў нашых гарадах у значнай ступені адыгрывалі не майстравыя, рамеснікі і іншыя прадстаўнікі гарадскіх нізоў (апошнія былі, у большасці, яўрэямі, якія мелі ўласны культурны сусвет у той час, як ужо пісалася вышэй), а выхадцы са шляхецкага асяроддзя, абраўшыя для сябе мастацкія прафесіі, літаратурную дзейнасць, адукацыйную сферу і г.д. Яны непазбежна прыўносілі ў змест новай культуры звыклыя для сябе ідэалы, вобразы, маральныя прынцыпы, звярталіся да сюжэтаў і постацяў, замацаваных у якасці знакавых менавіта ў шляхецкай культуры. Амаль немагчыма адшукаць у тагачаснай літаратуры беларускіх земляў творы, прысвечаныя сюжэтам з жыцця купцоў, рамеснікаў, простых гараджан; гэтыя ж сюжэты адсутнічаюць ў жывапісу, графіцы, скульптуры. Затое плеяда творцаў-рамантыкаў усё яшчэ апявае даўнія рыцарскія подзвігі, звяртаецца да постацяў каралёў, вялікіх князёў і выдатных ваяроў. У Францыі, Германіі, Англіі, Італіі мяшчане ў гэты час даўно сталі героямі не толькі камедый, але і драм (узгадаем творы Лесінга, Мапасана, Дзікенса). Толькі ў 1850-я гады ў творы мастацтва і літаратуры ў якасці герояў яшчэ вельмі асцярожна ўваходзяць мяшчане, а мяшчанскі побыт становіцца матэрыялам для прыгожага пісьменства і жывапісу (узгадаем творы Н.Сільвановіча ці В.Дуніна-Марцінкевіча).

Спецыфічны характар гарадской культуры, які быў прадуктам сацыяльна-эканамічнага і палітычнага жыцця беларускіх земляў на першым этапе мадэрнізацыі грамадства, перадвызначыў асаблівасці культуры Беларусі на працягу наступнага стагоддзя. Думаецца, што і сёння многія яго рысы захаваліся ў нашай культуры, ўзмоцненыя, ці аслабленыя больш познімі падзеямі і ўплывамі.


Спіс крыніц і літаратуры

1. Шыбека, З.В Гарады Беларусі (60-я гг. ХІХ − пачатак ХХ ст.) / Захар Шыбека − Мінск, 1997; Шыбека, З.В. Гарадская цывілізацыя: Беларусь і свет. Курс лекцый / Захар Шыбека. − Вільня: ЕГУ, 2009.

2. Гардзееў, Ю. Магдэбургская Гародня (сацыяльная тапаграфія і маёмасныя адносіны ў 16−18 ст.) / Ю.Гардзееў. − Гродна-Wrocław, 2008 − С. 35, 314-315, 318 і інш.

3. Чепко, В.В. Города Белоруссии в первой половине 19 века (экономическое развитие / В.В.Чепко. − Минск, 1981.; Лютый, А.М. Социально-экономическое развитие городов Белоруссии в конце XVIII − первой половине ХІХ века / под ред В.В.Чепко / А.М.Лютый. − Минск: Вышыйшая школа, 1987.

4. Leśnikowska M. "Polski dwуr": wzorce arhitektoniczne, mit, simbol / М. Leśnikowska. - Warszawa, 1992 - S. 29.

5. НГАБ у Гродна. - Ф. 1. - Воп. 20. - Спр. 1804. - Арк. 49.

6. Соболевская, О.А. Евреи Гродненщины: жизнь до Катастрофы / О.А.Соболевская, В.В.Гончаров. - Донецк, 2008. - С. 215-320.

7. Оссовская, М. Рыцарь и буржуа: Исследования по истории морали / М.Оссовская. - М.: Прогресс, 1987. - 527 с.


Куль-Сяльверстава Святлана Яўгенаўна, доктар гістарычных навук, прафесар кафедры археалогіі і этналогіі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Я.Купалы, прафесар кафедры турыстыкі і рэкрэацыі Палітэхнічнай акадэміі ў Беластоку. Сфера навуковых зацікаўленняў - гісторыя культуры Беларусі, гістарычная рэгіяналістыка.



УДК 930(476)

Альберт Каганович (Виннипег, Канада)
ОБЗОР ИСТОРИОГРАФИИ ИССЛЕДОВАНИЯ ЕВРЕЙСКОЙ ГОРОДСКОЙ КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСИ *

В статье «Обзор историографии исследования еврейской городской культуры Беларуси» Альберт Каганович рассматривает этапы изучения еврейской урбанизационной истории на территории СССР и Беларуси в частности. Попутно в статье прослеживается перемещение в мире главных центров по изучению еврейской истории Восточной Европы. Кроме обозрения научных исследований автор уделяет внимание таким важным источникам по истории городской культуры Беларуси как книги памяти городских и местечковых еврейских общин, представляющих собой особый жанр - еврейское краеведение.


Как известно, высокая доля евреев в городах и местечках (от польского miejsce - место) увеличилась в результате политики Екатерины II по укреплению городского населения на бывших польско-литовских землях путём выселения их из деревень. С одной стороны, последовавшие ограничительные меры, препятствовавшие еврейской миграции из местечек, а с другой - более низкая смертность еврейского населения привели ещё к большему росту доли еврейского населения местечек. Результатом стало образование штетла ( штетл - местечко, идиш) со свойственными только ему особыми культурологическими чертами: еврейским бытовым циклом, основанном на религиозной традиции, «еврейскими профессиями», крепким экономическим симбиозом с окрестным крестьянством, доминирующей долей идиша и духовно-социальной автономией. Даже русские власти крепко связывали понятия «евреи» и «местечко». Например, Голоскову (Одесская область) в начале XIX века было отказано в статусе местечка только потому, что там не проживали евреи [1].

Так случилось, что долгое время локальная история евреев Восточной Европы оставалась малоизученной. В дореволюционной России изучение еврейской истории отечественного территориального пространства началось на научном уровне только в последней трети XIX века. Однако, почти все лучшие еврейские историки (Илья Оршанский, Владимир Аленицын, Семён Дубнов, Юлий Гессен, Меир Балабан и другие) тогда и в течение последующих нескольких десятков лет занимались макроисторией. На этом общем фоне существенный вклад в исследование еврейской городской культуры в Беларуси в общем внесли Сергей Бершадский (1888), Марк Вишницер (1911) и Ицхак Шипер (1911) [2]. И только Лазарь Рохлин (1908) посветил своё исследование конкретному местечку на территории современной Беларуси - Краснополью [3].

После 1917 г. в Советской России вначале социальные потрясения, а затем тотальная политизация исторической науки сделали невозможным расширение областей изучения еврейской истории и выхолостили в ней научность (в этом плане показательна книга З. Островского, 1934) [4], а впоследствии (со второй половины 1930-х гг.) вообще не позволяли официально заниматься исследованиями еврейской тематики, за редким исключением. Одним из таких исключений была статья Саула Борового «Национально-освободительная война украинского народа против польского владычества и еврейское население Украины», изданная в 1940 г. Образчик ангажированности сталинской эпохи, его работа остро критикует общинные еврейские организации - кагалы и фактически оправдывает религиозный геноцид со стороны казаков принадлежностью части евреев к эксплуататорским классам [5]. Тем не менее, применительно к Беларуси, в плане историографии заявленной темы можно выделить по ценности работы В. Бинштока (1926), М. Сраговича (1927), Г. Александрова (1928 и 1930), А. Сударского (1929), И. Гершенбойма (1931) и Л. Зингера (1932) [6]. Во всех этих исследованиях в той или иной степени также проявился официальный подход к освещению исторических событий. Исключение составляет второй том фундаментального труда Юлия Гессена, изданный в 1927 г [7].

Центр изучения истории российских евреев после Октябрьского переворота 1917 г. переместился в Польшу (Ицхак Шипер, Меир Балабан, Нахум Гергель) и даже в большей степени в Германию (Семён Дубнов, Илья Чериковер, Марк Вишницер, Яков Лещинский и др.) и находился там до середины 1930-х гг. С приходом Гитлера к власти в Германии он постепенно переместился в Париж, куда мигрировали многие еврейские историки и общественные деятели (Леон Брамсон, Юлиус Бруцкус, Максим Винавер, Оскар Грузенберг, Генрих Слиозберг и др.). До полной оккупации Франции части из них удалось уехать в США.

С 1940-х гг. тон в изучении истории российского еврейства задавали американские историки. Почти полностью оторванные от архивных материалов, они достигли значительных успехов в государственной еврейской истории Речи Посполитой, Российской империи, Польши, СССР (Salo Baron, Louis Greenberg, Isaac Levitats, Solomon Schwarz, Raphael Mahler). Своего пика эти исследования достигли в 1970-х - 1980-х гг. с приходом новых историков (John Klier, Michael Stanislawski, David Engel, Eli Lederhendler, Nora Levin, Zvi Gitelman, Antony Polonsky и других).

После образования Израиля (1948) изучение истории евреев Восточной Европы оказалась среди приоритетов молодой израильской исторической науки (Бен-Цион Динур, Шмуэль Эттингер, Хона Шмерук, Хаим-Гилель Бен Сасон и Исраэль Гальперин). Со второй половины 1980-х гг. сюда переместился центр этих изучений. При этом одна из ранних работ Хоны Шмерука была посвящена еврейским сельскохозяйственным колониям в Беларуси в 1918-1932 гг. (1961) [8].

Большая часть последующего поколения израильских историков (Моше Росман, Ицхак Маор, Мордехай Альтшулер, Беньямин Пинкус, Шимон Редлих, Йонатан Френкель, Яков Рои, Шауль Штампфер, Исраэль Барталь, Давид Асаф и другие), также как и их коллеги в США, занималась общими социально-экономическими, политическими, религиозными аспектами еврейской истории на территории бывшего СССР.

Вместе с тем только небольшая часть израильских историков оказалась вовлечена в изучение локальной истории евреев Восточной Европы. Любопытно, что инициаторами такого изучения стали не исследователи или научные институты, а широкие круги израильской интеллигенции, имевшие там корни. Холокост, пронёсшийся тёмным смерчем по Восточной Европе, физически уничтожил не только евреев, но за редким исключением и их материальную культуру - синагоги, кладбища, книги, культовые предметы и т.д. Еврейское физическое и духовное присутствие на территории бывшей Речи Посполитой, имевшее тысячелетнюю историю, прекратилось в течение всего нескольких лет, оставив лишь рвы в качестве братских иудейских могил.

В дань памяти павшим и прежним поколениям евреев, выросшим в Восточной Европе и давших учёных, писателей, художников, артистов, предпринимателей и т.д. с всемирно известными именами, израильская интеллигенция в 1950-1980-е, создавала на иврите и идише (иногда с отдельными статьями или разделами, а в редких случаях и целиком по-английски) так называемые сифрей изкор (иврит), т.е. книги памяти, посвящённые разрушенным Холокостом родным восточноевропейским штетлам и городам. Инициатива была частично поддержана белорусскими выходцами в Северной и Южной Америке. Всего было написано до пятисот таких книг. По подсчётам Роберта Шапиро 85% этих книг посвящены Польше в довоенных границах [9].

О западнобелорусских городах и местечках написано около сотни книг. Это по три книги о Волковыске (1946, 1949 и 1988) и о Кобрине (две в 1951 и одна в 1992), по две книги об Антополе (1966 и 1972), Барановичах (1953 и 1964), Берёзе (1958 и 1993), Бресте (1954 и 1958), Бытене (обе в 1954), Видзах (1980 и 1998), Воложине (1964 и 1970), Гродно (1958 и 1973), Давид-Городке (1957 и 1981), Докшицах (1990), Пинске (1966 и двухтомник с томами, изданными в 1973 и 1977), Пружанах (1958 и 1983), Свислоче (1961 и 1984), Свентянах (1965), Слониме (1989 и четырёхтомник 1962-1979), Сопоцкине (1960 и 1973), Столине (1952 и 1960).

По одной книге выпущено о Белице (1968), Василишках (1986), Вилейке (1972), Вишнёве (1972), Вороново (1971), Высоком и Волчине (1948), Гольшанах (1965), Городце (1949), Деречине (1964), Дисне (1969), Докшицах и Парафьянове (1970), Долгинове (1987), Дрогичине (1958), Друе (1973), Дятлово (1957), Желудке и Орле (1967), Зельве (1992), Ивенце (1973), Ивье (1968), Илии (1962), Индуре (1973), Каменце (1970), Клецке (1959), Кобыльнике (1967), Кореличах (1973), Косове (1956), Кривичах (1977), Куринце (1956), Лахве (1957), Ленине (1957), Лиде (1970), Липнишках (1968), Лунинце (1952), Любче и Делятиче (1971), Ляховичах (1949), Мире (1962), Молчаде (1973), Мосте и Песках (1975), Мотале (1957), Налибоках (1967), Несвиже (1976), Новогрудке (1963), Ошмянах (1969), Поставах (1977), Радошковичах (1953), Ракове (1959), Рубежевичах (1958), Ружанах (1957), Свире (1959), Сморгоне (1965), Столпах (1964), Телеханах (1963), Турце (1978), Щучине, Василишках, Острине, Новом Дворе и Ружанке (все в одном издании, 1966), Янове (1973).

В сравнении с двумя десятками книг, посвещенными Восточной Украине, о восточнобелорусских городах и местечках написано только девять. Это две книги о Витебске (1956 и 1957) и по одной о Бобруйске (1967, двухтомник), Браславе (1986), Гомеле (1948), Койданово (сегодня Дзержинск, 1955), Минске (первый том в 1975, второй - в 1985), Мозыре (1978) и Слуцке (1962). Книги о Бобруйске, Браславе, Витебске, Койданово и Слуцке содержат небольшие разделы о располагавшихся рядом небольших местечках.

Хотя уничтожение еврейской жизни здесь во время Холокоста стало побуждающим фактором для написания этих книг, отсутствие архивных материалов не позволило раскрыть должным образом эту тему. Фрагментарные архивные сведения на немецком языке были использованы в книгах о Бобруйске, Минске и Слуцке, а в случае с Витебском - сведения на идише из газеты Айникейт. В основном же эта тема опирается на письма уцелевших здесь земляков. Интересны письма о случившемя в Погосте и Любане (вошли в книгу о Слуцке). Более широкую источниковую базу имели авторы книги о Минске, релевантный том которой вышел относительно поздно, обогатившись свидетельскими показаниями минчан, репатриировавшихся в Израиль в 1970-х и первой половине 1980-х гг.

Эти книги можно охарактеризовать как еврейское краеведение. Источниками для их написания послужили в основном воспоминания уроженцев, а также дневники, газеты и реже архивные материалы. Иногда у книг автор один, а иногда целые авторские коллективы. В написании некоторых из этих книг приняли участие и историки, что придало этим книгам форму научного краеведения. Однако, и другие книги ценны своими зафиксированными навсегда воспоминаниями и другой собранной информацией. Поэтому можно выразить сожаление по поводу отсутствия таких книг памяти по многим, особенно небольшим, местечкам Беларуси.

В какой-то мере недостаток книг памяти компенсируется воспоминаниями. Применительно к Беларуси особенно подробны, а потому и ценны воспоминания Полины Венгеровой (Бобруйск и Брест), Ехизкеля Котика (Каменец), Шлёмы Зальцмана (Селец) [10]. Кроме них по Беларуси издавались ещё около двух десятков менее детальных и интересных воспоминаний. Но, как и в случае с сифрей изкор, большая часть этих воспоминаний коснулась Западной Беларуси.

В СССР среди занимавшихся историей Беларуси Залман Абезгауз был один из немногих советских историков, касавшийся еврейской темы в своих исследованиях (1971 и 1977) [11]. Распад Советского Союза позволил заняться еврейской локальной историей и историкам в Беларуси. Среди них наиболее заметными стали небольшое исследование по истории еврейской общины в Бресте (Евгений Розенблат, 1993) и краткое описание истории ряда крупных еврейских общин Минска, Гомеля, Витебска и других (Эммануил Иоффе, 2001) [12]. И хотя эти работы не академичны в западном понимании научного исследования, обращение историков Беларуси к еврейской локальной тематике представляется важным из-за предшествующего её игнорирования.

В какой-то степени недостаток исследований еврейских общин Беларуси, особенно её восточной части, заполняют вышедшие в основном в начале текущего столетия сборники архивных документов и так называемые книги Oralhistory (устная история) [13]. Некоторых вопросов истории еврейской городской культуры коснулись ряд докладов конференции по Иудаике, организованной в Минске в 1994 г. [14].

В последние два десятилетия несколько научных исследований по локальной истории вышли в США. Стивен Циперштейн написал (1986) о культурной истории евреев Одессы, Давид Фишман выпустил (1995) книгу о евреях белорусского Шклова, Беньямин Натанс - о евреях Петербурга (2002) [15]. Несколько позже эта инициатива по изучению локальной истории была поддержана в Израиле и коснулась Петербурга (Михаил Бейзер, 1999), украинского местечка Бережаны (Шимон Редлих, 2002) и белорусского Пинска (Мордехай Надав, 2008) [16]. Работа Надава - переработанное и переведённое на английский язык издание вышеупомянутого капитального труда, вышедшего в 1973 г. на иврите.

Вместе с тем, ряд израильских исследователей нашли возможным для себя заняться изучением местечковой истории и заполнить образовавшуюся нишу, используя открывшиеся архивы на бывшем советском пространстве. Это тем более было важно сделать из-за того, что накопленные общие работы создали возможность проверить применимость к местечку или региону моделей, обслуживающих историческую науку в масштабах государства. Такой подход кроме корректировки той или иной концепции на местном материале, даёт возможность оживить историю воспроизведением бытовой жизни «маленького» еврея.

Первой такой работой стали два выпуска сборника «100 еврейских местечек Украины» (1997 и 2000). Затем вышла книга Матвея Полищука, посвященная Одессе и Новороссии (2002) [17]. Однако, больше других бывших советских республик израильскими историками было уделено внимание Беларуси. Аркадий Зельцер написал книгу о межвоенном Витебске (2006). Она прослеживает всю динамику изменения положения евреев в белорусской провинции [18]. Моё исследование было посвящено истории евреев местечка юго-восточной Беларуси на примере Речицы (2007) [19]. Оно показывает демографические, социально-экономические и другие изменения, произошедшие с еврейской общиной местечка на протяжении XVII-XX веков. Леонид Смиловицкий уделил внимание судьбе еврейской общины Турова в течение последних двух столетий (2008). Его работа отличатся детализацией бытовой жизни евреев малого местечка [20].

Все эти три работы исследуют отношения евреев с властями и окружающим населением. На фоне контекста главных событий и общих исторических процессов ситуация сравнивается с другими, главным образом соседними местечками. Хотя, эти авторы посвятили свои исследования трём разным урбанистическим моделям - городу, большому и малому местечку, они свидетельствуют, что жизненный уклад евреев в этих социумах был схож. Эти работы показывают и единое направление движения еврейской миграции: малое местечко → большое местечко [21] → крупный город (по белорусским меркам) → крупный российский экономический центр → выезд заграницу. [22] Зачастую мигранты перешагивали сразу несколько этапов, а иногда возвращались назад, тем не менее, такое схематическое направление, как видно из исследований, было общим.

Однако, указанные работы являются только небольшим вкладом в неизученную историю белорусского еврейства. До сих отсутствуют научные труды по истории еврейских общин подавляющего большинства крупных белорусских городов, не говоря уже о местечках. [23] В какой-то мере этот пробел должна заполнить находящаяся в процессе издания монография Инны Соркиной [22].

Недостаток исследований не позволяет сравнить разные аспекты функционирования еврейской культуры местечка в Беларуси, Польше и Украине. Например, плохо изучены отношения евреев и неевреев в XVII - XVIII веках, связь евреев со шляхтой и церковью, мотивация политического выбора (сионизм или бундизм) в конце XIX века, вообще, уровень политизации штетла, социальные взаимоотношения внутри общин, а также степень культурологического еврейского влияния на нееврейское население местечек в XIX - начале XX века. Это влияние не могло не быть большим в Беларуси, где в отличие от Украины и Польши доля евреев среди местечкового населения была особенно высокой, часто превышая 80% местечкового населения. Доступность в настоящее время архивных материалов позволяет выразить надежду, что всё же исследование локальной еврейской истории будет продолжаться, и оно позволит в будущем сделать более глобальные выводы относительно роли и условий существования еврейской городской культуры на территории современной Беларуси.

* Рамки данного доклада не позволяют упомянуть и дать ссылки на все исследования, в той или иной степени касавшиеся еврейской городской культуры на территории Беларуси.


Список источников и литературы

1. ЦГИА Украины. - Фонд 442. - Оп. 1. - Д. 7890. - Л. 62, 112-113 об.

2. Бершадский, С. Литовские евреи / С.Бершадский. - С. - Петербург, 1883; Вишницер, М. Общий очерк политической и социальной истории евреев в Польше и Литве / М.Вишницер // История еврейского народа. - Москва, 1914. - Т. 11, ч. 1 . - С. 21-104; Вишницер, М. Евреи-ремесленники и цеховые организация их / М.Вишницер // История еврейского народа. - Москва, 1914. - Т. 11, ч. 1. - С. 286-299; Вишницер, М. Экономический быт / М.Вишницер, И.Шипер // История еврейского народа. - Москва, 1914. - Т. 11, ч. 1. - С. 243-299; Шипер, И. Расселение евреев в Польше и Литве от древнейших времён до конца XVIII века / И.Шипер // История еврейского народа. - Москва, 1914. - Т. 11, ч. 1. - С. 105-131.

3. Рохлин, Л. Местечко Краснополье / Л.Рохлин. - С. - Петербург, 1908.

4. Островский, З. Национальное строительство среди евреев в СССР / З.Островский. - Москва, 1934.

5. Боровой, С. Национально-освободительная война украинского народа против польского владычества и еврейское население Украины // С. Боровой // Исторические записки. - 1940. - № 9. - С. 81-124.

6. Александров, Г. Ди идише бафелькерунг ин ди штет ун штетлэх фун Вайсрусланд / Г.Александров // Цайтшрифт. - 1928. - № 2-3. - С. 309-378; Александров, Г. Фун минскер архион / Г.Александров // Цайтшриф. - 1928. - № 2-3. - С. 763-777; Алесандров, Г., Речицер павет ин йор 1789 / Г.Александров // Цайтшрифт. - 1930. - № 4. - С. 48-66; Александров, Г. Ди идише бафелькерунг ин Минскер губерние ин ангейб 19 - тен йоргундерт / Г.Александров // Цайтшрифт. - 1930. - № 4. - С. 67-88; Биншток, В.И. Евреи в Гомельской области / В.И. Биншток // Вопросы биологии и патологии евреев. Сборник 1. - Ленинград, 1926. - С. 81-86; Гершенбойм, И. Щедрин (идиш), Минск, 1931; Сраговiч, M.M. Яўрэйскае насельнiцтва Горацкага раён / М.М.Сраговіч. - Горкi, 1927; Зингер, Л. Еврейское население в СССР / Л.Зингер. - Москва - Ленинград, 1932.

7. Гессен, Ю. История еврейского народа в России / Ю. Гессен. - Ленинград, 1927. - Т. 2.

8. Шмерук, Х. Га-кибуц га-ягуди вэга-гитяшвут га-хаклаит га-ягудит бе-Бейлорусия га-Совейтит 1918-1932 / Х.Шмерук. - Иерусалим, 1961.

9. Shapiro, R.M. "Yizker-Bikher" as Sources on Jewish Communities in Soviet Belorussia and Soviet Ukraine During the Holocaust, The Holocaust in the Soviet Union (Edited by Dobroszycki L. and Gurok J.) / R.M. Shapiro. - New York, 1993. - P. 224.

10. Венгерова, П. Воспоминания бабушки / П. Венгерова. - Москва, 2003 (Впервые воспоминания были изданы на немецком языке в Берлине в 1922 г.); Зальцман, Ш. Ирати (иврит) / Ш. Зальцман. - Тель-Авив, 1947; Котик, Е. Зихронотав шель Ехизкель Котик (иврит) / Е.Котик. - Тель-Авив, 1998.

11. Абезгауз, З.Е. Развитие промышленности и формирование пролетариата Белоруссии во второй половине XIX века / З.Е.Абезгауз. - Минск, 1971; Абезгауз, З.Е. Рабочий класс Белоруссии в начале XX века (1900-1913 гг.) / З.Е.Абезгауз . - Минск, 1977.

12. Розенблат, Е. «Жизнь и судьба» Брестской еврейской общины / Е.Розенблат. - Брест, 1993; Иоффе, Э.Г. По достоверным источникам: Евреи в истории городов Беларуси / Э.Г. Иоффе. - Минск, 2001.

13. Евреи Гродно: Очерки истории и культуры: сост. М.Кемеров, С.Пивоварчик. - Гродно, 2000; Тамаркин, В. Это было не во сне / В.Тамаркин. - Москва - Иерусалим, 2002; История Могилевского еврейства: Документы и люди: сост. А.Литин. - Минск, 2002-2006. - Т. 1-2; Соболевская, О. Евреи Гродненщины: Жизнь до Катастрофы / О.Соболевская, В. Гончаров. - Донецк, 2005; и др.

14. Беларусiка / Albarutenica. - Мiнск, 1995. - № 4.

15. Zipperstein, S. The Jews of Odessa: a cultural history, 1794-1881 / S. Zipperstein, - Stanford, 1985; Fishman, D. Russia's first modern Jews: the Jews of Shklov / D.Fishman. - New York, 1995; Nathans, B. Beyond the pale: the Jewish encounter with late Imperial Russia, Berkeley / B.Nathans. - Los Angeles, 2002.

16. Бейзер, М. Евреи Ленинграда, 1917-1939 гг.: Национальная жизнь и советизация / М.Бейзер. - Москва-Иерусалим, 1999; Redlich, Sh. Together and apart in Brzezany: Poles, Jews, and Ukrainians, 1919-1945 / Sh. Redlich. - Bloomington, 2002; Nadav, M. The Jews of Pinsk, 1506 to 1880 (Edited by Mirsky M. and Rosman M.) / M. Nadav. - Stanford, 2008.

17. 100 еврейских местечек Украины: Подолия: сост. В. Лукин., А. Соколова, Б. Хаймович. - Петербург, 1997-2000. - Вып. 1-2; Полищук, М. Евреи Одессы и Новороссии / М.Полищук. - Иерусалим - Москва, 2002.

18. Зельцер, А. Евреи советской провинции: Витебск и местечки, 1917-1941 / А.Зельцер. - Москва, 2006.

19. Каганович, А. Речица: История еврейского местечка Юго-Восточной Белоруссии / А.Каганович. - Иерусалим, 2007.

20. Смиловицкий, Л. Евреи в Турове: история местечка Мозырского Полесья / Л.Смиловицкий. - Иерусалим, 2008.

21. Шыбека, З. Гарады Беларусi. 60-я гады ХІХ - пачатак ХХ ст. / З.Шыбека. - Мiнск, 1997; Пичуков, В.П. Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / В.П.Пичуков, М.И.Старовойтов. - Гомель, 1999.

22. Соркина, И. Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII - першай палове ХІХ ст. / И.Соркина. - Вільня, 2009.


Альберт Каганович (Albert Kaganovitch, Institute for the Humanities, University of Manitoba, Canada) - Ph.D., историк и востоковед, специалист в области исследования восточноевропейского еврейства, неашкеназских еврейских субэтнических групп, межконфессиональных и межэтнических отношений на территории бывшего СССР. Автор монографий «Речица: История еврейского местечка Юго-Восточной Белоруссии» (Иерусалим, 2007), «The Mashhadi Jews (Djedids) in Central Asia» (Berlin, 2007), а также «Россия и бухарские евреи, 1867-1917», подготавливаемой к изданию в иерусалимском институте исследования восточных общин «Яд Бен-Цви». В настоящее время при Институте гуманитарных наук Манитобского университета (Виннипег, Канада) продолжает исследовать положение еврейских беженцев в восточных частях СССР во время второй мировой войны. Первый этап этого исследования был сделан в рамках постдоктората в институте исследования Холокоста при музее Яд Ва-Шем (Иерусалим) в 2006 г. Член редакционного комитета периодического сборника по библиографии Central Eurasian Reader (Klaus Schwarz Verlag, Berlin).



УДК 947.6 (=414.16):008

Ольга Соболевская (Гродно, Беларусь)
ЕВРЕИ В ГОРОДАХ БЕЛОРУССКОЙ ЧАСТИ ЧЕРТЫ ОСЕДЛОСТИ КОНЦА XVIII - НАЧАЛА ХХ ВЕКА В РУССКОЯЗЫЧНОМ ДИСКУРСЕ

В статье рассматриваются основные этапы изучения урбанистической истории евреев белорусской части, черты еврейской оседлости в русскоязычной историографии. Актуальность темы обусловлена значимостью города в судьбах европейского еврейства, а также существенностью влияния евреев на городскую жизнь в Беларуси. Её изучение имеет собственную традицию, которая родилась в 60-е годы XIX века в трудах представителей Еврейской исторической школы в Санкт-Петербурге, была продолжена еврейскими историками, юристами и публицистами рубежа веков, а затем учёными и общинными деятелями 80 - 90-х гг. ХХ века. Автор приходит к выводу о значительности накопленного фактологического материала, наличии публикаций, посвящённых истории отдельных городских еврейских общин и необходимости выхода на качественно иной уровень исследования, связанный с применением современной методологии и высокой степенью аналитичности.


Первые страницы истории евреев Центральной и Восточной Европы в период Средневековья были написаны именно в городах. Это обусловлено особенностями профессиональной структуры иудеев (ростовщиков, врачей, купцов, ремесленников), - преимущественно городских жителей, и общинным самоуправлением, соответствовавшим как ячеистой социальной структуре эпохи, так и потребностям самих евреев. Несмотря на периодические колебания, изменявшие соотношение между долей городских, местечковых и сельских евреев, составляли ли иудеи значительную долю или подавляющее большинство городского населения черты еврейской оседлости, значимость их пребывания в городах неоспорима. Не зря в литературе XIX - начала ХХ века так часто появляется определение «еврейский город» применительно к Бердичеву, Одессе, Гродно, Витебску и сотням других мест. Не приходится сомневаться и в существенности неоднозначного влияния городской жизни на формирование облика еврейской культуры Российской империи. Город, с одной стороны, упрощавший процесс аккультурации, ставший зоной инноваций, с другой - способствовал сохранению и передаче традиционной еврейской культуры российской черты оседлости. Отмеченные нами обстоятельства, а также возрастание интереса научного сообщества к различным аспектам процесса урбанизации, наблюдающееся в последнее десятилетие, свидетельствуют об актуальности поставленного нами вопроса.

Изучение истории еврейского народа в Российской империи было начато силами созданной в Санкт-Петербурге на рубеже XIX - ХХ веков еврейской исторической школы. Для еврейского мира это время духовного кризиса, когда пересмотревшая значимость традиционных религиозных ценностей интеллектуальная элита вела поиск иных духовных ориентиров. Строительство нового фундамента национального самосознания происходило в сложных условиях динамической трансформации российского общества. Окружающий мир стремительно менялся: реформаторский оптимизм, поступательно разворачивавшуюся капитализацию экономики и либерализм 60 - 70-х сменила реакция 80 - 90-х гг и сопровождавшие её гонения на евреев - погромы, ограничительное законодательство, принудительные миграции. Мнения еврейской интеллигенции относительно будущего своего народа разделились и приобрели политическую окраску, поляризовав мнения: от восприятия евреев как полноправной части российского общества через отказ от культурной самоизоляции до обоснования принципиальной самобытности еврейского народа и призывов к строительству еврейского государства в Палестине.

Первое поколение еврейских историков видело свою задачу в защите собственного народа от несправедливых обвинений, градом посыпавшихся как со стороны высокопоставленных царских чиновников, так и со страниц антисемитской прессы. Для них вопросом первоочередной важности была юридическая эмансипация иудеев. Следствием является публицистический «оправдательный тон» большинства публикаций и выдвижение на передний план правовой тематики. Несомненный приоритет в такого рода исследованиях принадлежит И.Г.Оршанскому, В.О. и Л.О.Левандам, С.М.Дубнову и Ю.И.Гессену [1]. В их трудах городская тематика не является центральной, однако, характеризуя естественное движение еврейского населения России, особенности экономической деятельности евреев черты оседлости, состояние системы образования и просвещения, правовое положение иудеев, авторы анализируют широчайший круг источников, прежде всего статистических, которые дают представление о сути «еврейского присутствия» в городах черты оседлости и тем самым ценны для современных историков-урбанистов.

К данной группе примыкают исследования российских законоведов и политиков конца XIX - начала ХХ века, некоторые из которых работали в составе Еврейских комитетов по оптимизации «еврейского законодательства» Российской империи - Н.Н.Голицына, Н.Д.Градовского, И.А.Никотина, Н.И.Мыша [2]. В них рассматриваются особенности юридического статуса иудеев России (в том числе право жительства в отдельных городах и выселения из сельской местности) и анализируются причины сложившегося status quo, а значит, опять-таки приводятся обширные статистические выкладки, иллюстрирующие участие евреев в экономической и культурной жизни городов черты оседлости. Н.Н.Голицын вписывает правовую тематику в более широкий культурный контекст, рассказывая читателю о наиболее существенных эпизодах истории еврейского народа в России: ритуальных делах, участии в значимых политических событиях. Тон этих работ критичен, законы о евреях оценены как непродуктивные, а черта еврейской оседлости как препятствие на пути экономического развития и России, и еврейской общности на её территории.

60 - 80-е годы XIX столетия - это время рождения русско-еврейской прессы. Появление данного феномена стало возможным благодаря развитию просветительского мировоззрения еврейских интеллектуалов, видевших лекарство от всех проблем своих единоверцев в «слиянии с общей культурой», широко понимаемой аккультурацией, для которой было необходимо распространение европейской модели образования и языков, в первую очередь русского. На страницах «Рассвета», «Сиона», «Восхода», «Еврейской старины», «Еврейской школы» и др. появлялись публикации еврейских корреспондентов [3]. Их научная ценность ограничена, но трудно переоценить значимость этих статей, многие из которых являются репортажами с мест, как источников, доносящих до нас биение пульса еврейской жизни в городах Российской империи.

На грани, разделяющей источники и историографию, стоят мемуары и статистические исследования конца XIX - начала ХХ века. В них модные в ту пору «бытописания» (обычаи, жанровые сценки) соседствуют с глубоким анализом культурной среды и социально-экономических условий, в которых разворачивалась канва городской жизни, заметными участниками которой были евреи [4]. Удачный опыт изучения особенностей жизни евреев в черте оседлости, в которых присутствуют и статистические материалы, и попытки его обобщения - серия материалов, собранных офицерами Генерального штаба в 60-е и сотрудником «Экономического журнала» А.П.Субботиным в 80-е гг XIX столетия [5]. Понятно, что любое «бытописательство» оставляет массу возможностей для личных спекуляций автора и критический подход при чтении такого рода работ просто неизбежен, однако они как никакие иные способны расцветить чёрно-белую статистическую палитру истории, а значит, заслуживают места в историографии.

В трудах возникшего в 1907 году «Общества для научных еврейских изданий» и легализованного в 1908 году Еврейского историко-этнографического общества городская тематика не получила существенного развития. Коллекции созданного тогда архива и музея пополнялись в процессе экспедиций по местечкам, самой известной из которых стала этнографическая поездка по Украине С.А.Ан-ского (Рапопорта).

Революционные события изменили направление исследований историков. Недолго просуществовавшее Общество по изучению экономики и истории еврейского пролетариата сосредоточило свои усилия на исследовании социальной тематики, деятельность его конкурентов - Еврейского историко-этнографического общества и Общество распространения просвещения среди евреев России - была свёрнута. Под влиянием идеологического диктата находилась работа Института еврейской пролетарской культуры Академии наук БССР, труды которого в основном публиковались на идише. С середины 30 по конец