Вярнуцца: Ціхаміраў Андрэй

Prezentacja dziejów Polski w białoruskich podręcznikach szkolnych z historii powszechnej (przegląd publikacji z lat 1998-2003)


Аўтар: Tichomirow Andrzej,
Дадана: 12-10-2013,
Крыніца: Tichomirow A., Prezentacja dziejów Polski w białoruskich podręcznikach szkolnych z historii powszechnej (przegląd publikacji z lat 1998-2003), "Magazyn Polski", Grodno, 2004, Nr 4, s. 56-59.



Kształtowanie świadomości nowych pokoleń jest ważnym elementem ogólnej kultury społeczeństwa. Wiedza humanistyczna odgrywa tu olbrzymią rolę, szczególnie filologia, literaturoznawstwo, filozofia czy socjologia. Jednak wyobrażenia historyczne mają znaczenie kluczowe, a czasem wręcz fundamentalne, mimo osłabienia uwagi do tradycji wśród społeczeństw zachodnich po 1945 roku [zob. 13, s. 3-4]. Historia jako dziedzina wiedzy posiada kilka poziomów. Mimo istnienia zawodowej nauki historycznej, jej dorobek w bardziej przystępnej i masowej formie przekazują podręczniki szkolne. Ten rodzaj publikacji pokazuje nie tylko poziom "zawodowej historiografii", ale istnienie pewnej mitologii czy konstrukcji ideowych, wpływających na określone wyobrażenia indywidualne, ale także z założenia - masowe.

Białoruska nauka historyczna przeżywa w ostatnich 15 latach okres zmian metodologicznych i świadomościowych, które w znacznym stopniu wpływają na proces kształcenia. Oprócz zmian w szkoleniu zawodowych historyków, jeszcze większe zmiany następują w nauczaniu historii w szkole średniej.

Obecnie w szkołach są prowadzone zajęcia z historii Białorusi (przedmiot ten zajął ważne miejsce w ogólnym humanistycznym cyklu kształcenia) oraz historii powszechnej. Ten drugi przedmiot w założeniu powinien pokazać różnorodność dziejów nie tylko kultur europejskich, ale także cywilizacji Orientu, Afryki, obu Ameryk. Stopniowe wycofywanie tendencji "europocentrycznych" i uznanie wartości innych cywilizacji jest jedną z podstaw obecnego nauczania. Oprócz tego znaczne miejsce powinna zajmować historia narodów i krajów słowiańskich, jako najbardziej bliskich Białorusi cywilizacyjnie [zob. 11, c. 243]. Zatem są pewne podstawy do pokazania nie tylko dziejów Rosji, ale także historii innych Słowian, w tym Polaków.

Proces reformowania białoruskiego szkolnictwa obejmuję także stopniowe wprowadzenie 12-letniego cyklu nauczania zamiast obecnie dominującego 11-letniego. W związku z tym odbywa się zamiana poprzednich podręczników na nowe, a w przypadku historii Białorusi ukazują się także tzw. "podręczniki alternatywne", wyróżniające się reanimacją podejścia radzieckiego czy nawet "zachodnioruskiego" (lub różnych modyfikacji czy symbioz tych koncepcji) do historii naszego kraju.

Dzieje Polski w założeniu powinny być ważnym elementem w nauczaniu ze względu na liczne związki historyczne, kulturowe i państwowe Białorusi i Polski. Podręczniki do szkół 11-letnich w pewnym stopniu spełniają to zadanie. Polska i Polacy zajmują swoje miejsce w rozdziałach poświęconych historii narodów słowiańskich.

Z historią Polski uczniowie spotykają się po raz pierwszy za pośrednictwem podręcznika historii średniowiecza do klas 6-ch (w systemie 11-letnim), wydanym w 1998 roku po raz drugi. Struktura podręcznika jest bazowana na chronologicznej zasadzie prezentacji materiału - podziale na wczesne, wysokie i późne średniowiecze [zob. 6]. Na początku rozdziału "Wczesne średniowiecze" są opisane grupy narodów słowiańskich, w tym także zaznaczono, że "Słowianie zachodni byli przodkami polskiego, czeskiego i słowackiego narodów" [zob. 6, c. 31]. W rozdziale "Wysokie średniowiecze" paragraf 19 "Państwa zachodniosłowiańskie" jest całkowicie poświęcony historii Czech i Polski. Opisane jest rozmieszczenie plemion słowiańskich na terenie Polski i utworzenie państwa polskiego. W tym kontekście w szczególny sposób są podkreślane granice Polski na Odrze, system polityczny czasów Mieszka I oraz chrzest Polski, który doprowadził do "upowszechnienia piśmiennictwa łacińskiego, sprzyjał w dalszym okresie umocnieniu w kraju wpływu politycznego papiestwa"[zob. 6, c. 104]. Oprócz tego dużo miejsca zajmuje opis polityki króla Bolesława Chrobrego, jego walka z niemieckimi wpływami i szczególne cechy fizyczne. Walka z krzyżakami i Tatarami oraz osłabienie państwa polskiego są głównymi elementami narracji o stosunkach zewnętrznych [zob. 6, c. 105]. Wnioskując autorzy podkreślają znaczność zjednoczenia ziem polskich. W rozdziale "Wysokie średniowiecze" jest osobny paragraf 37 pod tytułem "Polska"[zob. 6, c. 212-215]. Podzielony jest na trzy części, odpowiednio omawiające sytuację wewnętrzną, politykę zewnętrzną i informacje o kulturze. W pierwszej części opisana jest kwestia zjednoczenia kraju po rozbiciu dzielnicowym i rola królów Władysława Łokietka i Kazimierza III Wielkiego. Szczególne miejsce zajmuję lokacja miast na prawie niemieckim oraz rola Kazimierza Wielkiego w tym procesie (podane jest także przysłowie "dostał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną") [zob. 6, c. 212]. Polityka zewnętrzna koncentruje się przede wszystkim na stosunkach z Litwą i Zakonem. Opisana jest Unia Krewska, ślub Jadwigi i Jagiełły, początek długiego i ścisłego związku Polski i Litwy. Drugim tematem jest bitwa pod Grunwaldem, w szczególny sposób przy tym jest eksponowany udział "polskich, białoruskich, litewskich, rosyjskich i ukraińskich żołnierzy" w tym wydarzeniu oraz wyniki "Wielkiej wojny" dla Polski, która odzyskała "znaczną cześć swych ziem, w tym także wschodnie Pomorze"[zob. 6, c. 213]. Na końcu podkreślono znaczenie polskiej kultury, wymieniono założenie Akademii Krakowskiej, twórczość Jana Długosza i jego "Historię Polski", zabytki sakralne (katedrę Wawelską) i świeckie ("prymitywny wodociąg we Wrocławiu") [zob. 6, c. 214]. Jako dodatek dołączono tu także fragment tekstu J. Długosza o bitwie pod Grunwaldem [zob. 6, c. 214-215]. Zasadniczo ten podręcznik przekazuje dzieje Polski, naturalnie w sposób fragmentaryczny, ale podkreślając ciągłość dziejów kraju.

Następna książka - to podręcznik historii średniowiecza do klas 5-ch (w systemie 12-letnim), wydany w 2003 roku. Jest to zmieniona wersja poprzednio omawianego tytułu, znacznie skrócona i z inną zasadą prezentacji materiału - zamiast poprzedniej chronologicznej wprowadzono geograficzną z podziałem na regiony (Europa zachodnia i Bizancjum, świat słowiański, cywilizacje Azji, Afryki i Ameryki) [zob. 7]. Tu historii Polski (razem z dziejami Czech) jest poświęcony tylko jeden paragraf 17 pt. "Polska i Czechy w X-XV w."[zob. 7, c. 126-133]. Jest to głównie skrócona i bardziej skompresowana wersja, w której większą uwagę nadano roli szlachty w zawarciu Unii Krewskiej, upowszechnieniu prawa magdeburskiego, jednak nie ma już wymienienia terytoriów, odzyskanych przez Polskę w wyniku "Wielkiej wojny" z krzyżakami. Opisanie dziejów kultury poszerzono o stwierdzenie, że "na uniwersytetach Praskim i Krakowskim studiowali nie tylko Czesi i Polacy, ale także studenci z innych krajów, w tym z Białorusi i Ukrainy" [zob. 7, c. 132]. Właściwie autorzy łączą tu cały czas opis kultury czeskiej i polskiej w okresie średniowiecza. Także zamiast fragmentu o bitwie pod Grunwaldem autorzy zamieścili fragment XII-wiecznej "Kroniki Polaków" [zob. 7, c. 133]. Drugim "polskim akcentem" w tej książce jest bardzo dokładna (jak na szkolny podręcznik) wzmianka historyczna o genezie Państwa Zakonnego (wraz z zaproszeniem ks. Konrada Mazowieckiego na ziemię Chełmińską), zamieszczona w rozdziale o dziejach kościoła katolickiego [zob. 7, c. 74]. Historia Rusi, a później państwa Moskiewskiego (w tym także precyzyjne jak na ten rodzaj publikacji opisanie budowy moskiewskiego Kremla) [zob. 7, c. 167] zajmuję w tym podręczniku znacznie więcej miejsca, czym historia Słowiańszczyzny zachodniej i południowej razem wzięta. Jednakże sam fakt zachowania tekstu o Polsce jest momentem pozytywnym.

Historia nowożytna XVI-XVIII w. jest przedstawiona w podręcznikach do klas 7-ch (w systemie 11-letnim) i odpowiednio do klas 6-ch (w systemie 12-letnim). W pierwszym z tych podręczników wprowadza się pojęcie "cywilizacji" oraz geograficzna zasada prezentacji dziejów. Rozdział III pt. "Rosja i kraje słowiańskie" zaczyna się od zdania, że "w XVI wieku na świecie istniało trzy duże państwa, większość ludności których stanowili Słowianie. Byli to Państwo Rosyjskie, Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie" [zob. 3, c. 207]. Dalej w tym wprowadzeniu są opisane skutki rozbiorów pierwszej Rzeczpospolitej: "Białorusini i większa część Ukraińców znaleźli się w składzie Państwa Rosyjskiego. Ale razem z tym Rosja, obok Prus i Austrii w pełnej mierze jest odpowiedzialna za utratę przez naród polski swojej państwowości, niepodległości i jedności etnicznej" [zob. 3, c. 207]. Większość paragrafów dotyczy historii Rosji, ale tu są spore wzmianki o Polsce w kontekście polityki zagranicznej. Wynikiem wojen XVI wieku było zawarcie Unii Lubelskiej, pokój z Iwanem Groźnym i umocnienie pozycji Rzeczpospolitej [zob. 3, c. 214]. Bardzo dokładnie jest opisany przebieg "Dymitriady" 1603-1604 oraz kampanii moskiewskiej lat 1611-1612, zaproszenie na moskiewski tron królewicza Władysława, wygnanie polskich okupantów z Moskwy przez rosyjskie pospolite ruszenie, rozejm w Dywilinie 1619 r. i tereny odstąpione Rzeczpospolitej na jego mocy [zob. 3, c. 217-223]. § 39 pt. "Rosja, Polska i losy Słowian" (autor I. Orżechowskij) prezentuje dzieje Rzeczpospolitej i w swoisty sposób wyjaśnia przyczyny upadku tego państwa oraz rolę w tym Rosji. Sytuacja wewnętrzna Rzeczpospolitej jest przedstawiona w "najlepszych tradycjach radzieckich", z wyraźną niechęcią do tego państwa, na dodatek z powielaniem mitów historiograficznych wywodzących się jeszcze z rosyjskiej myśli społecznej XIX wieku. "Władza królewska, przedstawiciele polskiej szlachty, duchowieństwo katolickie dążyli do podporządkowania prawosławnych cerkwi Białorusi i Ukrainy kościołowi katolickiemu. Wśród ludności miejscowej krzewiono katolicyzm i unię. Miejscowa białoruska i ukraińska ludność była mocno polonizowana.<...> Wszystko to doprowadziło do sprzeciwu ludności miejscowej" [zob. 3, c. 290]. Dalej autor opisuje bardzo krótko powstania i wojny XVII wieku (przy tym prawie pomijając najazd szwedzki na Polskę). Rozbiory Polski przedstawiono krótko, z wymienieniem terenów zabranych, ze zdaniem o powstaniu kościuszkowskim oraz z obowiązującym, niemal rytualnym stwierdzeniem o tym, że "etnicznie polskie ziemie zostały przyłączone do Prus i Austrii. Do ostatniej także odeszły ziemie zachodnio-ukraińskie"[zob. 3, c. 293]. Przyłączenie ziem białoruskich i ukraińskich do Cesarstwa Rosyjskiego jest rozumiane jako zdecydowanie pozytywne i postępowe [zob. 3, c. 295]. Stosunek do Rzeczpospolitej w podręczniku historii powszechnej wyraźnie kontrastuje z podejściem stosowanym w odpowiednim podręczniku historii Białorusi, gdzie Rzeczpospolita jest zdecydowanie "własnym, swoim państwem" dla Białorusinów [zob. 10, c. 4]. W tym miejscu można także znaleźć pewne paralele z współczesną literaturą szkolną na Ukrainie, gdzie swoisty dysonans w ocenach wydarzeń historycznych w podręcznikach historii Ukrainy i historii powszechnej także ma miejsce i jest bardzo podobny do sytuacji na Białorusi [zob. 12, c. 12]. § 40 "Naród ( etnos) słowiański w walce o przeżycie" tego samego autora poświęcony jest sytuacji narodów słowiańskich w Prusach, Austrii i Turcji. Na początku autor podkreśla, że "Polacy w wyników rozbiorów Rzeczpospolitej, straciwszy swoją państwowość, zostali sztucznie podzieleni pomiędzy Prusy a Austrię" [zob. 3, c. 296]. Podkreślenie "nieobecności Polaków na terenie zaboru rosyjskiego do 1815 r." jest także cechą wspomnianej tradycji dziejopisarskiej. Tłumacząc położenie w Galicji, autor podkreśla sztuczność tej prowincji, stały proces germanizacji ludności polskiej i "częściowo spolonizowanej ukraińskiej", sprzeczności pomiędzy ludnością polską i ukraińską. Szczególnie ciężko było na Ukrainie Zakarpackiej, która cierpiała od ucisku nie tylko polskich, ale także austriackich i węgierskich feudałów [zob. 3, c. 297]. Trudną kwestią jest germanizacja w Austrii, szczególnie kiedy autor wyznaczą ją jako "stały proces", pomijając późniejsze reformy ustrojowe i społeczne w cesarstwie Habsburgów. Polityka Prus na ziemiach polskich jest przedstawiona jako totalna germanizacja, z likwidacją polskich samorządów, konfiskatą ziem kościoła katolickiego, braniem w rekruty, uchodźstwem tysięcy chłopów i mieszczan [zob. 3, c. 297]. Zmiany polityki pruskiej też nie są tu uwzględnione (np. autonomia Wielkiego Księstwa Poznańskiego), na dodatek autor w założeniu opisuje wiek XVIII, a nie wzmocnioną urzędową germanizacje po 1830 roku. Widocznie, celem takiej prezentacji jest pokazanie ogromnego kontrastu między polityką państw niemieckich wobec Polaków a polityką rosyjską. Jednak ta ostania nie jest w tym podręczniku przedstawiona. W odróżnieniu od przedstawienia historii Polski w średniowieczu, które jest zdecydowanie bardziej wyważone i neutralne, dzieje Rzeczpospolitej są pokazane jako historia stałej walki Białorusinów i Ukraińców o wyzwolenie narodowe, religijne i klasowe. Winą za rozbiory, utratę przez Polaków jedności etnicznej i niepodległości, gwałtowną politykę asymilacyjną bardziej są obarczane państwa niemieckie, a nie Rosja ("w końcu XVIII w. Rzeczpospolita stała się faktycznie państwem wasalnym w stosunku do Rosji. Podobny stan nie zadowalał Austrię i Prusy.") [zob. 3, c. 292].

Drugi podręcznik historii nowożytnej XVI-XVIII w. do klas 6-ch w systemie szkoły 12-letniej zasadniczo różni się od poprzedniej omawianego, mimo że napisany jest przez podobny zespół autorów [zob. 8]. Sporo tematów zostało skróconych, zmieniono podejście metodologiczne i metodyczne (np. fragmenty tekstów źródłowych są rozmieszczone bezpośrednio wewnątrz podstawowego tekstu, a nie na jego końcu, co znacznie utrudnia odbiór informacji przez uczniów). Rozdział III nosi już tytuł "Rosja" (a nie "Rosja i kraje słowiańskie", jak w poprzedniej wersji). Historia innych narodów słowiańskich, niż rosyjski jest zupełnie pominięta. Jeśli w poprzedniej wersji książki pokazano historię Polski, Ukrainy, Czech czy Bułgarii, zaś tu jest tylko historia rosyjska. Polska (obok Szwecji, Wielkiego księstwa Litewskiego i Państwa Zakonu Inflanckiego) jest pokazana jako państwo "przeszkadzające Rosji uregulować związki z Zachodem" w okresie wojny inflanckiej (pierwszej północnej) [zob. 8, c. 133]. "Dymitriada" oraz interwencja polska do Państwa Moskiewskiego na początku wieku XVII są pokazane według poprzedniej wersji podręcznika [zob. 8, c. 158-163]. O rozbiorach Rzeczpospolitej są tylko dwa zdania: że za czasów Katarzyny II "Rosja przyłączyła większą część Rzeczpospolitej" [zob. 8, c. 177] oraz wymieniono ziemie, przyłączone do Rosji w wyniku III rozbioru [zob. 8, c. 181]. Praktycznie są to jedyne wzmianki o Polsce w tym wydaniu. Wyraźna tendencja do skracania materiału jest widoczna na przykładzie dwóch podręczników do szkół 12-letnich. "Ofiarą" owego "ułatwienia" odbioru historii przez uczniów stają się dzieje innych, niż rosyjski narodów słowiańskich, przy tym nie tylko Polaków, ale także wyraźnie eksponowanych poprzednio narodów południowosłowiańskich (głównie Serbów i Bułgarów). Owa tendencja nie dotyczy przeszłości cywilizacji orientalnych, informacja o których jest pozostawiona prawie bez większych zmian i prawie w tej samej objętości.

Historia XIX - początku XX wieku jest prezentowana w podręczniku do klas 8 szkoły 11-letniej (reszta książek do szkoły 12-letniej nie została jeszcze wydana) [zob. 9]. Rozdział III tego podręcznika nosi tytuł "Cesarstwo Rosyjskie. Kraje słowiańskie". We wprowadzeniu do rozdziału wspomina się, że "wojny napoleońskie doprowadziły do nowego rozbioru ziem polskich" oraz, że cesarz Mikołaj I "twardo stłumił powstanie w Królestwie Polskim, dążące do odnowienia niepodległości państwowej" [zob. 9, c. 159, 173]. § 31 "Walka narodowo-wyzwoleńcza narodów słowiańskich" opisuje wydarzenia na terenie trzech zaborów, przede wszystkim nadzieje na Napoleona, kolejny rozbiór ziem na mocy układów Kongresu Wiedeńskiego, antagonizmy etniczne i społeczne między Polakami i Ukraińcami w Galicji, sporo miejsca zajmują Rabacja i powstanie krakowskie 1846 roku [zob. 9, c. 234-236]. Jednak praktycznie nie ma informacji o Księstwie Warszawskim i Rzeczpospolitej Krakowskiej. Punkt dotyczący zaboru rosyjskiego poświęcony jest zmianom ustrojowym po 1815 roku, głównie konstytucji (wymienia się podstawowe prawa i system ustrojowy Królestwa Kongresowego) i powstaniu listopadowemu (także na terenie Białorusi, Litwy i Ukrainy) [zob. 9, c. 237]. § 32 pt. "Narody i kraje słowiańskie w końcu XIX - na początku XX w." oprócz innych ma punkt "Polski ruch narodowo-wyzwoleńczy". Sytuacja w zaborze rosyjskim (dotyczy wyłącznie, wg autorów, terenów Królestwa) jest przedstawiona jako wzmocnienie asymilacji, likwidacja resztek autonomii, prześladowania kościoła, gwałtowna likwidacja kościoła unickiego, powstanie styczniowe. Sporo miejsca zajmuję rewolucja lat 1905-1907, wymienia się przedstawicieli "masowego ruchu rewolucyjnego" - J. Marchlewskiego, J. Sturzeckiego, J. Piłsudskiego, zmiany po 1905 r. - ponowne wprowadzenie języka polskiego do administracji miejscowej, rozwój prasy, ale podkreśla się zachowanie do 1909 r. stanu wojennego w Królestwie[zob. 9, c. 246-247]. Zabory pruski i austriacki są pokazane jako teren germanizacji (dotyczy Poznańskiego), lub reform ustrojowych i społecznych (dotyczy Galicji doby autonomii). Podkreśla się "znaczne zmniejszenie praw politycznych ludności ukraińskiej" w porównaniu ze społecznością polską w Galicji oraz walka krakowskiego i galicyjskiego społeczeństwa o wprowadzenie powszechnego prawa wyborczego w Austrii w 1907 roku [zob. 9, c. 247]. Konkludując, autor zaznacza szczególne przywiązanie Polaków do idei niepodległości oraz udział w wojskach jak państw centralnych, tak Ententy w czasie I wojny światowej [zob. 9, c. 248].

Dzieje XX wieku są następnym etapem nauczania historii w szkole białoruskiej. Podręcznik do klas 9-ch przedstawia materiał na zasadzie geograficznej, gdzie wiadomości o Polsce są zmieszczone w regionie Centralnej i Południowo-Wschodniej Europy [zob. 2]. Pierwszym tematem jest kwestia granic w systemie wersalskim: podkreśla się przyłączenie Poznańskiego i części Pomorza do Polski, wpływ na to powstań śląskich i poznańskiego, status Gdańska jako wolnego miasta [zob. 2, c. 18, 48]. Ważną kwestią jest ustalenie granicy polskiej na wschodzie, "która była planowana na rzece Bug, po wojnie domowej w Rosji, jednak Polska rozwiązała ten problem samodzielnie, wstępując w wojnę z Rosją Radziecką o teren Białorusi i Ukrainy" [zob. 2, c. 48]. Wojna polsko-bolszewicka jest opisana krótko, zaznaczając, że owe pytanie bardziej dokładniej jest rozpatrywane w odpowiednim podręczniku historii Białorusi [zob. 2, c. 75]. Oprócz tego wśród reżimów autorytarnych jest wymieniony system sanacji, wprowadzony w wyniku przewrotu majowego 1926 r., wysoki poziom bezrobocia na terenach, zamieszkałych przez mniejszości narodowe (Białorusinów i Ukraińców) [zob. 2, c. 50-51]. W kontekście stosunków międzynarodowych w przeddzień II wojny światowej jest informacja o pakcie Mołotow-Ribbentrop i tajnych protokołach do niego, z zaznaczeniem że wg tych umów "był przesądzony los Polski, terytorium której ogłoszono strefą interesów Niemiec i ZSRR" [zob. 2, c. 51]. Wojna obronna 1939 r. jest pokazana jako szybkie zwycięstwo Wermachtu, wkroczenie Armii Czerwonej 17 września nazywane jest "wkroczeniem do Białorusi Zachodniej i Ukrainy Zachodniej". Jednak autorzy podają te wiadomości inaczej, niż w podręcznikach radzieckich: "kierownictwo ZSRR tłumaczyło to tym, że państwo polskie przestało istnieć" - czyli w sposób mniej kategoryczny. Jednocześnie obecne jest sformułowanie o "wzięciu pod obronę ludności Białorusi i Ukrainy Zachodniej" [zob. 2, c. 136]. Przyczynę zerwania stosunków dyplomatycznych między rządami ZSRR i Polski w 1943 r. - odkrycie mordu w Katyniu - autorzy nie podają, dlatego szereg wydarzeń, związanych z wojną nie jest w pełni zrozumiały dla osoby, która będzie czerpać wiadomości wyłącznie z tego podręcznika. Przyczynę działalności AK na terenie Białorusi Zachodniej autorzy także tłumaczą tym, że "AK nie uznawała granicę wschodnią, ustanowioną ZSRR i Niemcami po 17 września 1939 roku" [zob. 2, c. 158]. Fakt niezgodności umów radziecko-niemieckich z normami prawa międzynarodowego nie jest brany pod uwagę i nie przedstawiany w tej książce. Powstanie Warszawskie 1944 roku zasadniczo jest prezentowane prawie wg dawnych norm radzieckiej doktryny historiograficznej (głównie okresu pierestrojki): "swoje plany organizatorzy powstania nie uzgodnili z radzieckim dowództwem i rządem radzieckim. Niemniej dowództwo radzieckie spróbowało pomóc powstańcom. Nie zważając na bohaterstwo powstańców, w szeregach których walczyli żołnierze jak AK, tak i AL, na początku października poniosło klęskę. Dopiero w styczniu 1945 r. Warszawa została wyzwolona przez wojsko radzieckie" [zob. 2, c. 159]. Podkreśla się bohaterstwo, ale rola ZSRR i czekania Armii Czerwonej na wykrwawienie i stłumienie powstania jest pominięta (podobne oceny powstania są zawarte w ostatnim radzieckim podręczniku historii, wydanym jeszcze w 1992 roku) [zob. 5, c. 92-93]. "Sprawa polska" także jest pokazana w opisie konferencji w Jałcie i Poczdamie, szczególnie w kontekście zmian terytorialnych i przesiedlenia ludności. Okres powojenny w historii Polski autorzy pokazali w kontekście ogólnych tendencji w europejskich krajach "demokracji ludowej", są wzmianki o "Solidarności", Lechu Wałęsie, reformach ekonomicznych i zwycięstwie lewicy w wyborach prezydenckich w 1995 roku [zob. 2, c. 253-254]. Mimo tych znanych faktów, są przykre błędy: "zewnętrzne gwarancje reform demokratycznych Polska, Węgry, Czechy i Słowacja widzą w swojej akcesji do Unii Europejskiej (co już odbyło się) i w dążeniu tych krajów do członkostwa w NATO" (podręcznik został wydany w 2003 r.) [zob. 2, c. 255].

W klasach 10-11-ej uczniowie powtarzają kurs historii na bardziej teoretycznym i ogólnym poziomie. Zasadniczo wiadomości historyczne powtarzają się z omówionych wyżej podręczników z nieznacznymi korektami. Dlatego przedstawiamy tylko zagadnienia, w nich pominięte.

Podręcznik do klasy 10-ej omawia dzieje od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku [zob. 4]. Ważne są wzmianki o Kaszubach i Serbach Łużyckich, którzy zachowali swoje języki i kulturę "w środowisku germańskim" [zob. 4, c. 180] oraz traktowanie rozbiorów Polski jako "spełnienie starodawnego celu Rosji" [zob. 4, c. 351].

W podręczniku do klasy 11-ej (okres XIX-XX w.) jest informacja o utworzeniu i funkcjonowaniu Księstwa Warszawskiego pod egidą Napoleona [zob. 1, c. 99], obietnice cara Aleksandra I poszerzyć autonomiczne Królestwo Kongresowe o teren "guberni zachodnich" [zob.1, c. 100], autonomia Poznańskiego w Prusach do 1830 r. [zob.1, c. 101], represjach antypolskich zaborców, masowej emigracji Polaków do Ameryki w XIX-początku XX w. [zob.1, c. 108]. Wydarzenia XX wieku są przedstawione wg podręcznika do klas 9-ch. Jednak jest szereg błędów, np. to, że rząd polski od razu w 1939 r. wyemigrował do Londynu oraz to, że we wrześniu 1939 roku "wojska radzieckie zatrzymali się na linii Curzona" (chociaż w rzeczywistości ją znacznie przekroczyły) [zob. 1, c. 284]. Na dodatek jest wzmianka, że w 1939 roku "polskie państwo przestało istnieć" [zob. 1, c. 285]. W odróżnieniu od podręcznika do klasy 9-ej prawidłowo podano datę akcesji Polski do NATO w 1999 roku i planowane poszerzenie Unii Europejskiej [zob. 1, c. 393].

Współczesne białoruskie podręczniki historii są w dużym stopniu wzorowane na poprzednich pomocach naukowych z czasów radzieckich (głównie późnego okresu), jednak autorzy znacznie poszerzyli materiał i stopniowo zmieniają oceny omawianych wydarzeń. Wyobrażenie o Polsce w XIX wieku pomija wszelką aktywność Polaków na "ziemiach zabranych" (obecnie Białorusi, Litwy i Ukrainy), zostawiając poza narracją kwestię Polaków na Wschodzie, w tym historię polskiej mniejszości na ziemiach białoruskich. Interpretacja historii XX wieku pozostaje w znacznym stopniu pod wpływem historiografii radzieckiej i obecnej rosyjskiej (szczególnie w "kwestiach spornych", takich jak Katyń czy Powstanie Warszawskie). Także "podejście klasowe" [zob. 14, s. 43], stosowane przez szereg autorów komplikuje mniej jednostronny pogląd na przeszłość, wzmacniając mity i stereotypy, a nie samodzielne myślenie uczniów. Najnowsze podręczniki do szkoły 12-letniej demonstrują także tendencję do skracania i eliminacji wiadomości o innych, niż Rosja krajach słowiańskich. Tendencja owa idzie raczej w kierunku zupełnego pominięcia historii Polski (wraz z pominięciem dorobku innych narodów słowiańskich).

Literatura:

1. Всемирная история ХІХ-ХХ вв.: Учеб. для 11-го кл. общеобразоват. шк. с рус. яз. обучения/ В. С. Кошелев, В. И. Синица, И. В. Оржеховский и др.; под ред. В. С. Кошелева. - Мн., 2002.

2. Всемирная история новейшего времени: Учеб. пособие для 9-го кл. общеобразоват. учреждений с рус. яз. обучения/ Г. А. Космач, Г. Г. Лазько, С. В. Панов и др.; под ред. Г. А. Космача. - Мн., 2003.

3. Всемирная история Нового времени XVI-XVIII вв.: Учеб. для 7-го кл. общеобразоват. шк. с рус. яз. обучения/ под ред. В. С. Кошелева. - Мн., 2000.

4. Всемирная история: с древнейшіх времён до конца XVIII в. Учеб. для 10-го кл. общеобразоват. шк. с рус. яз. обучения/ В. С. Кошелев, Г. И. Довгяло, О. В. Перзашкевич и др.; под ред. В. С. Кошелева. - Мн., 2000.

5. История Отечества: Учеб для 11 кл. сред. шк./ В. П. Островский, В. И. Старцев, Б. А. Старков, Г. М. Смирнов. - М., 1992.

6. История средних веков: Учеб. для 6-го кл./ под. ред. В. А. Федосика. - Мн., 1998.

7. История средних веков: Учеб. пособие для 5-го кл. общеобразоват. учреждений с рус. яз. обучения/ под. ред. В. А. Федосика. - Мн., 2003.

8. Кошелев В. С., Кошелева Н. Г., Синица В. И. Всемирная история Нового времени XVI-XVIII вв.: Учеб. Пособие для 6-го кл. учреждений, обеспечивающих получение общ. сред. образования, с рус. яз. обучения с 12-летним сроком обучения/ под ред. В. С. Кошелева. - Мн., 2003.

9. Кошелев В. С., Оржеховский И. В., Синица В. И. Всемирная история нового времени XIХ- нач.ХХ вв.: Учеб. для 8-го кл. общеобразоват. шк./ под ред. В. С. Кошелева. - Мн., 1998.

10. Лойка П. Гісторыя Беларусі XVI-XVIII стст.: Вучэб. дапам. для 7-кл.агульнаадукац.шк./ Пад.рэд. Г. Я. Галенчанкі.-Мн., 1998.

11. Общее среднее образование. Социально-гуманитарные дисциплины: Руководящие документы Республики Беларусь (образовательные стандарты).-Мн., 1999.

12. Портнов А. Terra hostica // Критика. Київ, 2002. № 6 (56). С. 11-13.

13. Lewandowski J., Funkcje specyficzne historycyzmu w krajach systemu sowieckiego, "Zeszyty Historyczne", z. 23, Paryż 1973, s. 3-17.

14. Winnicki J. Z., Współczesna doktryna i historiografia białoruska (po roku 1989) wobec Polski i polskości, Wrocław 2003.

 
Top
[Home] [Library] [Maps] [Collections] [Memoirs] [Genealogy] [Ziemia lidzka] [Наша Cлова] [Лідскі летапісец]
Web-master: Leon
© Pawet 1999-2009
PaWetCMS® by NOX