Вярнуцца: Лаўрэш Л. I зорнае неба над галавой…

Частка I. Вiленскi перыяд


Аўтар: Лаўрэш Леанiд,
Дадана: 10-04-2013,
Крыніца: "I зорнае неба над галавой…": Нарысы з гiсторыi астраномii / Леанiд Лаўрэш. — Мінск: Лімарыус, 2013.

Спампаваць




XVI-XVII стагоддзi
XVIII стагоддзе
Марцiн Пачобут-Адлянiцкi
Ян Снядэцкi
Францiшак Нарвойш
XIX стагоддзе


Магчыма, першым прафесiйным астраномам у ВКЛ быў найбуйнейшы польскi астраном Войцэх Брудзеўскi. Ён перехаў у Вiльню па запрашэннi вялiкага князя ВКЛ Аляксандра i быў яго асабiстым сакратаром. Астраном нарадзiўся ў 1445 г., адукацыю атрымаў у Кракаўскiм унiверсiтэце, дзе ў 1470 г. стаў бакалаўрам, у 1474 г. - магiстрам, а з 1485 г. быў дэканам фiласофскага факультэта (факультэта мастацтваў). У Кракаўскiм унiверсiтэце Брудзеўскi чытаў арыфметыку, перспектыву, тэорыю руху планет (1488) па Пурбаху, але з уласнымi каментарамi. Пераход да тэорыi Пурбаха быў вялiкiм крокам наперад у развiццi астраномii. Каментар Брудзеўскага стаў адным з асноўных кiраўнiцтваў Ка пернiка пры вывучэннi астраномii. Iснуе паўтораны ў многiх бiяграфiях Капернiка аповед, як Брудзеўскi звярнуў увагу на таленавiтага студэнта Мiкалая Капернiка, стаў з iм дадаткова займацца i нават даверлiва паведамiў яму свае патаемныя думкi аб гелiяцэнтрычнай сiстэме свету. Гэтая версiя сцвярджае, што Капернiк захапiўся астраномiяй менавiта на блiскучых лекцыях Брудзеўскага. Звесткi маюць у сваёй аснове дадзеныя, прыведзеныя ў першай бiяграфii Капернiка 1625 г. польскiм навукоўцам Шыманам Старавольскiм. Аднак усё гэта вельмi падобна да легенды. Яшчэ ў 1864 г. прафесар Францiшак Карлiнскi, тагачасны дырэктар астранамiчнай абсерваторыi ў Кракаве, звярнуў увагу на тую акалiчнасць, што падчас знаходжання Капернiка ў Кракаўскiм унiверсiтэце Брудзеўскi ўжо не чытаў лекцый па астраномii, ён выкладаў Арыстоцеля са сваiмi каментарамi на багаслоўскiм факультэце. Але калi Капернiк i не быў прамым выхаванцам Брудзеўскага, ён быў пад вельмi значным ўскосным уплывам навукоўца. Бо большасць выкладчыкаў Капернiка па ўнiверсiтэце былi цi прамымi вучнямi Брудзеўскага, цi, прызнаючы яго эрудыцыю i аўтарытэт, знаходзiлiся пад яго уплывам i выкарыстоўвалi ў сваёй выкладчыцкай працы складзеныя ім ка ментары, а таксама выдадзеную ў Мiлане ягоную кнiгу «Commentaria utillissima in theoricis planetarum» («Карысныя каментары планетнай тэорыi»), якая многiмi лiчылася найлепшым выкладам планетнай сiстэмы Пталамея на той час. Памёр Брудзеўскi ў Вiльнi ў 1497 г. [1].
У 1522 г. Францiшак Скарына друкуе «Малую падарожную кнiжыцу», якая стала папулярным рэлiгiйным выданнем i прызначалася для вернікаў-рамеснiкаў, купцоў i т. д. Невялiкая па памерах i зручная для паўсядзённага карыстання кнiга акрамя рэлiгiйных тэкстаў давала яшчэ навуковыя i практычныя звесткi. Характэрныя ў гэтым сэнсе дзве апошнiя часткi «Малой падарожнай кнiжыцы», у якiх Скарына выступае як навуковец-астраном. Так, у раздзеле «Святцы» ён уносiць некаторыя папраўкi ў састарэлы юлiянскi каляндар у адпаведнасцi з най ноўшымi астранамiчнымi разлiкамi i вызначае час уваходжання Сонца ў кожнае сузор'е. Па меркаваннi гiсторыка Г. Я. Галенчанкі, гэтыя папраўкi адпавядалi ўзроўню астранамiчнай навукi першай паловы XVI ст. Сенсацыяй сталася знаходка ў 1957 г. асобнiка «Малой падарожнай кнiжыцы» з добра захаваным раздзелам «Пасхалiя», што дало магчымасць больш усебакова i глыбока ацанiць астранамiчныя веды беларускага гуманiста. У «Пасхалii» дадзена першая на ўсходзе Еўропы зводка месяцовых i сонечных зацьменняў: Скарына паведамiў аб шасцi месяцовых i адным сонечным зацьменнi. Гiсторык Г Я. Галенчанка мяркуе, што пры разлiках зацьменняў Скарына карыстаўся «Астранамiчнымi таб лiцамi» выбiтнага астранома эпохi Адраджэння Ёгана Регiяман тана, бо прагнозы зацьменняў нашага доктара медыцыны i вольных на вук у цэлым адрознiваюцца вялiкай ступенню дакладнасцi [2].
Вiленскi ўнiверсiтэт быў арганiзаваны ў 1579 г. паводле ўказа Стафана Баторыя. На працяглы час гэтая ўстанова зрабiлася альма-матар для не аднаго пакалення беларускiх iнтэлектуалаў, дзяржаўных дзеячаў, святароў i г. д.
7 лiпеня 1578 г. у Львове Стафан Баторый выдаў першы прывiлей, паводле якога засноўваўся езуiцкi калегiум. Але без вялiкай пячаткi ВКЛ прывiлей не меў сiлы, а ў той час вялiкай пячаткай распараджаўся канцлер Мiкалай Радзiвiл Руды, кальвiнiст па веравызнаннi.
1 красавiка 1579 г. Стафан Баторый выдаў другi прывiлей, згодна з якiм езуiцкi калегiум ператвараўся ў акадэмiю (Almae Academia et Universitas Vilnensis Societatis Jesu), а гэта значыць, што права навучальнай установы ў Вiльнi ўраўноўвалася з правамi Кракаўскай акадэмii. Аднак канцлер зноў адмовiўся прыкласцi вялiкую пячатку.
29 кастрычнiка 1579 г. папа Рыгор XIII зацвердзiў гэты прывiлей булай. Стафан Баторый пераканаў падканцлера Астафiя Валовiча, таксама кальвiнiста, прыкласцi да прывiлея малую пячатку i тым самым надаць яму юрыдычную моц [3].

XVI-XVII стагоддзi

У 1569 г. калегiум налiчваў каля 60 студэнтаў, а на афiцыйным адкрыццi 15 кастрычнiка 1570 г. прысутнiчала ўжо 160. Гуманiстычныя студыi з 1590-х гг. наведвалi 500-700 маладых людзей, а ў першай палове ХVII ст. - штогод больш за 800 студэнтаў. Колькасць слухачоў фiласофскага факультэта вагалася ў межах 50-200 чалавек, тэалагiчнага - дасягала некалькiх дзясяткаў. З 1583 г. пачалi прысуджаць вучоныя ступенi. Да 1650 г. у рэгiстрацыйную кнiгу ўнiверсiтэта былi занесеныя звесткi аб 52 дактарах i лiцэнцыятах тэалогii, 40 магiстрах фiласофii i вольных навук, з iх 8 «лiтвiнаў» i «русiнаў», выхадцаў з Беларусi. Усяго ў Вiленскiм унiверсiтэце з 1579 г. да сярэдзiны ХVII ст. вучылiся студэнты больш як 60 вядомых беларускiх шляхецкiх родаў: Вяжэвiчы, Гарабурды, Глябовiчы, Галоўнi, Копцi, Корсакi, Мялешкi, Пят ровiчы, Радзiвiлы, Руцкiя, Сапегi, Сялявы, Скумiновiчы, Трызны, Туры, Тышкевiчы, Халецкiя, Храптовiчы, Чыжы, Яцынiчы i iнш. З тытулаванай знацi - князi Агiнскiя, Друцкiя-Горскiя, Крашынскiя, Палубiнскiя, Сакалiнскiя [4].
Працу Вiленскай акадэмii падтрымлiвала каталiцкая частка грамадства ВКЛ. Бiскуп вiленскi Валяр'ян Пратасевiч дзеля ўтрымання ўнiверсiтэта фундаваў езуiтам шэраг уладанняў, у тым лiку камянiцу на вулiцы Бернардзiнскай для бедных студэнтаў, названай Валяр'янаўскай бурсай [5]. На пачатку ХVII ст. значны дарунак на яе ўтрыманне ў памеры 1 тыс. коп грошаў лiтоўскiх зрабiў на пачатку ХVII ст. пан Iван Мялешка, уладальнiк Жыровiчаў. Дзякуючы мецэнатам акадэмiя змагла стварыць добрую бiблiятэку. Аснову бiблiятэкi склалi кнiгi вялiкага князя лiтоўскага i караля польскага Жыгiмонта Аўгуста i вiленскага бiскупа суфрагана Георгiя Альбiна. Некалькi тысяч кнiг дасталiся бiблiятэцы па тастаменце бiскупа Валяр'яна Пратасевiча. Вялiкую колькасць кнiг падараваў вiленскi бiскуп Яўстах Валовiч. Ён сабраў каштоўную асабiстую бiблiятэку, якая ўключала працы гуманiстаў, фiласофскую i багаслоўскую лiтаратуру, геаграфiчныя апiсаннi. Большасць кнiг была набытая ў падарожжах па краiнах, многiя мелi прысвячэннi аўтараў i выйшлi з найлепшых еўрапейскiх друкарняў. Кнiгi Валовiча былi пераплеценыя ў скуру карычневага колеру або ў светлы пергамент i пазначаны экслiбрысам з выявай герба Валовiчаў i лiтарамi EW (пасля 1616 г. экслiбрыс утрымлiваў толькi выявы герба i бiскупскiх рэгалiй). Свае кнiгi Валовiч завяшчаў бiблiятэцы акадэмii, але не ўсе яны трапiлi туды, бо Вiленскi капiтул адмаўляўся iх перадаваць цалкам. Таксама багатую калекцыю з сямейнай бiблiятэкi ў Ружанах падараваў акадэмii Казiмiр Леў Сапега, асноўная частка гэтай калекцыi была з кнiг i рукапiсаў, сабраных канцлерам Львом Сапегам - бацькам Казiмiра Сапегi.
Дарэчы, кнiгу Капернiка «De revolutionibus orbium coelestium», надрукаваную ў 1543 г., астраном, матэматык i лекар Георг Iаахiм фон Лаўхен (Rhaeticus, 1514-1576) перадаў у бiблiятэку вялiкага князя лiтоўскага i караля Польшчы Жыгiмонта Аўгуста, асабiстым лекарам якога ён быў. Потым кнiга патрапiла ў бiблiятэку ўнiверсiтэта [6].
З моманту заснавання ў Вiленскай акадэмii было два факультэты: фiласофскi i тэалагiчны. Навучанне на фiласофскiм факультэце працягвалася тры гады, i ён лiчыўся першай прыступкай да тэалагiчнага. Багаслоўскi факультэт меў шэсць кафедраў: тэалогii, сха ластыкi, маралi, палемiкi, Святога Пiсьма i габрэйскай мовы. У 1641 г. кароль i вялiкi князь Уладзiслаў Ваза выдаў прывiлей на заснаванне ме дыцынскага i юрыдычнага факультэтаў.
На фiласофскiм факультэце было сем кафедраў: метафiзiкi, логiкi, этыкi, матэматыкi, гiсторыi, геаграфii, вольных навук (litterae humaniores), вывучалi лацiну, грэцкую мову, рыторыку, паэтыку. За тры гады ўнiверсiтэцкага курса фiласофскага факультэта студэнты атрымоўвалi ўсебаковую адукацыю i маглi вывучаць багаслоўе. Тут вывучалi маральную тэалогiю, дагматычную тэалогiю, Новы i Стары Запаветы, казуiстыку, палемiку, кананiчнае права, гiсторыю Царквы, габрэйскую мову [7]. Значная колькасць беларускiх шляхцiцаў i мяшчанаў атрымалi ступень бакалаўра на факультэце фiласофii. Кiраўнiкi ўнiверсiтэта адзначалi практычны падыход мясцовага насельнiцтва да навучання ў Вiленскай акадэмii. Антонiа Пасевiна (дыпламат, папскi пасланнiк i пiсьменнiк) пiсаў у 1581 г.: «Большасць бедных русiнаў абiраюць тыя навукi, якiя падаюцца iм прыгоднымi для вядзення прыватных спраў, больш заможныя таксама не схiльны прысвячаць свае працы боскiм замыслам»[8].
Курс фiласофii выкладаўся ўсе тры першыя гады навучання, як i ва ўсiх тагачасных еўрапейскiх унiверсiтэтах. Ён складаўся з чатырох час так: логiкi, натурфiласофii (фiзiкi), метафiзiкi i этыкi. Самы паглыблены быў курс натурфiласофii (philosophia naturalis seu physica), у якi ўваходзiла i астраномiя. Вiдавочна, што натурфiласофiя падавалася паводле Арыстоцеля, Тамаша Аквiнскага, Вiльяма Акама. Тым не менш ужо ў XVII ст. студэнтам распавядалi i пра гелiяцэнтрычную сiстэму свету Капернiка i пра новую фiзiку Галiлея.
Мовай выкладання ў акадэмii была лацiна, як тады было прынята ў Еўропе, а выкладчыкамi ў Вiльнi спачатку былi пераважна iншаземцы: партугальцы, iспанцы, англiчане, немцы, шведы. Найбольш вядомымi з iх былi Эмануэль Вега (Emmanuel Vega), Мiхал Ортыс (Michael Ortiz), Якаў Ортыс (Jacob Ortiz), Бенедыкт дэ Сoxа (Benedict de Soxo), Рычард Сiнглтан (Richard Singleton), Лаўрэнс Боер (Lawrence Boyer), Джон Джордж Шаўэр (John George Schauer) i Сымон Дылгер (Simon Dilger) [9]. Вядомы вучоны Якуб Вуек (Jakob Wujek) пасля вяртання з Рыма, перад сваiм рэктарствам у Вiльнi, выкладаў матэматыку. Верагодна, ён быў першым вядомым нам выкладчыкам матэматычных навук у Вiльнi. Якуб Вуек (1540-1597) нарадзiўся ў горадзе Вагровец (Wagrowiec) у Польшчы ў пратэстанцкай сям'i. У 1562-1564 гг. вывучаў фiласофiю i матэматыку ў Вене. Перайшоў у каталiцтва i ў 1565 г. уступiў у ордэн езуiтаў. З 1565 да 1568 г. вывучаў тэалогiю ў Рыме. Пасля гэтага быў рэктарам езуiцкага калегiума ў Познанi, а ў 1578-1579 гг. - у Вiльнi [10]. Навукi матэматычнага цыкла выкладалiся ў Вiленскай акадэмii з першага дня яе iснавання, што вiдаць нават з булы папы Рыгора XIII. Сiстэма адукацыi езуiтаў была агульнаеўрапейскай, таму зразумела, што праграмы навучання ў Вiльнi не адрознiвалiся ад адпаведных праграм езуiцкiх навучальных устаноў Еўропы. У 1599 г. акадэмiя прыняла агульнаеўрапейскую праграму адукацыi, распрацаваную езуiцкiм ордэнам, - Ratio studiorum [11].
Расказваючы пра Сусвет, большасць вiленскiх выкладчыкаў знаёмiлi студэнтаў з трыма асноўнымi на той час сiстэмамi [12]: Пталамея [13], Капернiка i Цiха Браге [14]. Пры гэтым паведамлялi, што 5 сакавiка 1616 г. папа Павел V ухвалiў унясенне ў iндэкс забароненых кнiг «De revo lutionibus orbium coelestium» Капернiка, паводле якога кнiга часова забаранялася doneccorrigatur, гэта значыць «да яе выпраўлення» [15].
Пра ўзровень выкладання астраномii ў Вiльнi сведчыць адзiн з найбольш раннiх з захаваўшыхся курсаў невядомага вiленскага выкладчыка ад 1603 г. Курс чытаўся на высокiм навуковым узроўнi з выкарыстаннем матэматычных метадаў, вялiкай колькасці схем i чарцяжоў. Разглядаючы рух нябесных сфер, аўтар спасылаўся на другi раз дзел кнiгi Капернiка, дзе гаворыцца пра рух Землi, але ў цэлым прытрымлiваўся сiстэмы свету Пталамея - з Зямлёй у цэнтры [16].
Вядомы таксама рукапiс з лекцыямi па астраномii 1629 г. «Elementale mathematicarum disciplinarum. Elementale astronomicum» прафесара матэматыкi Андрэя Мiлеўскага, дзе астраномiя выкладаецца з пазiцый геа цэнт рызму. Але нароўнi з сiстэмай Пталамея ў кнiзе апiсваюцца i сiстэмы свету Цiха Браге i Капернiка. Андрэй Мiлеўскi (1593-1656) уступiў у ордэн езуiтаў 19 сакавiка 1611 г. у Вiльнi, быў прафесарам маральнай тэалогii, у 1630-1631 гг. прафесарам граматыкi ў Нясвiжы, а потым у шматлiкiх навучальных установах Польшчы.
Найбольш вядомым тагачасным выкладчыкам астраномii быў ма тэматык прафесар Освальд Крыгер (1598-1665). Освальд Крыгер (Kruger, Kriger, Kryger Oswald) нарадзiўся ў 1598 г. у Прусii, у ордэн езуiтаў уступiў 18 жнiўня 1618 г. у Вiльнi, памёр 6 траўня 1655 г. у Гродне. З 1622 да 1625 г. штудыяваў фiласофiю ў Рыме, з 1626 г. да 1630 г. вы вучаў тэалогiю ў Вiльнi. У 1631-1632 гг. быў прафесарам матэматыкi ў Нясвiжы, з 1632 г. да 1633 г. - прафесарам матэматыкi i габрэйскай мовы ў Вiльнi, у 1633-1634 гг. у Нясвiжы, з 1634 да 1648 г. - зноў прафесарам матэматыкi i габрэйскай мовы ў Вiльнi. У 1648 г. заняў пасаду прафесара матэматыкi i маральнай тэалогii ў Нясвiжы, а з 1653 г. стаў рэктарам у Нясвiжы. У 1655 г. атрымаў пасаду каралеўскага iн жы нера i займаўся вайсковай тэхнiкай. Аўтар падручнiка «Arithmetica practica in usum studiosae juventutis» (1635) i прац па матэматыцы, астраномii, оптыцы i архiтэктуры, напрыклад: «Illustriora Theoremata et problemata mathematica ex Opticis» (1633) [17].
Дзве часткi працы Освальда Крыгера «Compendium mathematicarum disciplinarum» (1632) былi прысвечаныя астраномii. Захавалiся таксама запiсы прафесарскiх лекцый па астраномii за 1645 г. У гэтым курсе нароўнi з iншымi прыводзiцца i сiстэма Сусвету паводле Капернiка. У навуковай дзейнасцi Крыгер, як i Галiлей, зыходзiў з важнасцi вынiкаў эксперыменту (дарэчы, Галiлей падтрымлiваў навуковыя кантакты з Вiленскiм унiверсiтэтам). Менавiта Освальду Крыгеру як аднаму з самых адукаваных людзей у ВКЛ была даручаная адукацыя маладых Радзiвiлаў.
Крыгер самастойна зрабiў тэлескоп i яшчэ пры жыццi Галiлея, у снежнi 1632 г. i студзенi 1633 г., са сваiмi студэнтамi правёў першыя назiраннi за небам з дапамогай аптычнай прылады [18]. Ёсць дакладная iнфармацыя пра назiранне Крыгерам адкрытых Галiлеем спадарожнiкаў Юпiтэра ў 1632 г. Студэнты Крыгера Ян Рудамiна-Дусяцкi i Альберт Дыблiнскi пад яго кiраўнiцтвам напiсалi першыя ў ВКЛ астранамiчныя працы [19]. Выкладчыкi-езуiты ўмелi знаходзiць таленавiтых студэнтаў i працаваць з iмi. Шырока практыкавалiся «акадэмii» па навуковых iнтарэсах студэнтаў (навуковыя гурткi), якiя вялi найлепшыя вы кладчыкi. Сябрамi «акадэмiй» станавiлiся найбольш папяховыя студэнты, якiя выяўлялi цiкавасць да вывучэння абранай навукi [20]. Верагодна, Ян Рудамiна-Дусяцкi i Альберт Дыблiнскi былi сябрамi «акадэмii» прафесара Крыгера.
Матэматычна-астранамiчная праца Яна Мiкалая Рудамiны-Дусяцка га «Illustriora theoremata et problemata mathematica…» (1633) [21] напiсана на матэрыяле ўнiверсiтэцкiх лекцый. Сярод iншага аўтар рас павядае пра нядаўна вынайдзены тэлескоп (tubus astronomicus) i пра правядзенне ў Вiльнi назiранняў за спадарожнiкамi Юпiтэра, апiсвае ўсе наяўныя на той час сiстэмы Сусвету: Пталамея, Цiха Браге, Капернiка [22].
Ян Мiкалай Рудамiна-Дусяцкi (1615-1652 цi 1651) вучыўся ў Вiлен скай i Кракаўскай акадэмiях, Лейдэнскiм i Балонскiм унiверсiтэтах. Браслаўскi харужы з 1639 г. да 1645 г., з 1645 г. - браслаўскi маршалак, стараста ўсвяцкi, пасол у сойм 1648 г., дэпутат Трыбунала ВКЛ у 1640 i 1645 гг. Рудамiны-Дусяцкiя - вядомы шляхецкi род на Беларусi. Так, напрыклад, прадзед Яна Рудамiны-Дусяцкага, таксама Ян РудамiнаДусяцкi (1543-1621) быў фундатарам знакамiтага касцёла ў Камаях, дзед - аўтарам твора «Праўдзiвыя дыярыушы экспедыцыi Кароны Польскай i ВКЛ супраць Асмана…» (1640) пра Хоцiнскую бiтву 1621 г. з туркамi. Амаль ўсе пакаленнi Рудамiнаў-Дусяцкiх вучылiся ў розных унiверсiтэтах Еўропы.
У 1639 г. аўдытар (нешта блiзкае сучаснаму дацэнту) Вiленскай акадэмii Альберт Дыблiнскi выдаў кнiгу «Centuria astronomica» [23], напiса ную на аснове лекцый Крыгера. Цiкава, што ў 1707 г. гэтая кнiга была перакладзеная на рускую мову У. Кiпрыянавым для Матэматыка-навiгацыйнай школы ў Маскве. Пераклад быў падрыхтаваны да друку, але так i не выйшаў у свет.
«Centuria astronomica» складаецца з 100 пунктаў, кожны ўключае ў сябе паўгадзiнную лекцыю [24].
У пунктах 1-7 даецца апiсанне геацэнтрычнай сiстэмы Сусвету паводле Сакрабоска [25]. Тут сцвярджаецца, што акрамя сферы зорак iснуюць сем планетных сфер са сваiмi эпiцыкламi. Прыведзеныя чарцяжы, якiя тлумачаць рух Сонца i Месяца вакол Зямлi.
У пунктах 8-11 тлумачыцца, чаму працягласць дня на розных шыротах розная. Прыводзяцца досыць дакладныя памеры Зямлi паводле Цiха Браге.
Пункты 12-18 прысвечаныя апiсанню руху Месяца.
У пунктах 19-23 тлумачыцца бачны рух планет на небе. Пры апiсаннi руху Венеры прыводзiцца факт яе дзённай бачнасцi.
Пункт 23 утрымлiвае адказ на пытанне, цi «цвёрдыя нябёсы», са спасылкай на Святое Пiсьмо - цвёрдыя.
У пункце 25 справядлiва сцвярджаецца, што свецiць толькi Сонца, а ўсе астатнiя нябесныя целы свецяць адлюстраваным святлом (за выняткам зорак).
Далей тлумачацца фазы Месяца, чыннiкi рознага колеру яго ў залежнасцi ад вышынi над гарызонтам i стану атмасферы.
У пунктах 40-42 са спасылкай на Арыстоцеля i iншых аўтарытэтаў тлумачыцца, чаму зоркi ззяюць, а планеты - не.
У пункце 43 апiсваецца тэлескапiчнае назiранне Венеры ў Вiльнi ў 1639 г. i падаецца разлiковая таблiца яе становiшчаў на небе i бачных фаз на наступныя гады.
У пункце 44 прыведзена iнфармацыя Цiха Браге пра бачную колькасць зорак на небе: бачных увесь час - 780, заходзячых - 317, усяго - 1097. У наступным пункце паведамляецца, што акрамя бачных вокам вядомых планет павiнны быць i яшчэ невядомыя планеты.
У пунктах 46-55 апiсваецца сутачны i гадавы рух зорнага неба i з'ява прэцэсii. Прэцэсiя тлумачыцца са спасылкай на вялiкага Капернiка (Magni Kopernici) i Цiха Браге.
У пунктах 56-62 разглядаецца гадавы рух усiх планет i Месяца. Паведамляюцца лiчбавыя характарыстыкi гэтага руху.
У пунктах 63-71 на аснове разлiкаў Цiха Браге памераў i адлегласцяў да планет i зорак робiцца пераразлiк iх вуглавых хуткасцяў у лiнейныя. Прыводзяцца разлiкi Цiха Браге адлегласцi да нябесных свяцiлаў (адлегласць да Месяца блiзкая да рэальнай).
У пунктах 72-73 на аснове адлегласцяў i вуглавых памераў пры водзiцца разлiк фiзiчных памераў Месяца i Сонца. Адлегласць да Месяца ў Браге атрымалася адпаведнай рэальнасцi, таму прыводзяцца яго ныя дакладныя фiзiчныя памеры. А дыяметр Сонца паменшаны, бо, раз лiчваючы адлегласць да Сонца, Цiха Браге моцна памылiўся.
Пункты 78-90 прысвечаныя зацьменням Сонца i Месяца. Апiсваюц ца чыннiкi гэтых з'яў i падаюцца тлумачальныя разлiкi.
Апошнiя 10 пунктаў прысвечаныя астралогii [26].
У XVII ст. навукоўцы акадэмii выдалi шэраг iншых кнiг, дзе раз глядалiся розныя пытаннi астраномii:
• Stancykiewicz J. Exegesis festivitatis paschalis. 1646.
Акрамя пытанняў, звязаных з календаром, падаюцца звесткi пра сонечны i месячны год, пра сонечны цыкл.
• Bialkowski N. C. Theorecentrica sive mathematicae de punctis et cent ris consideratione. 1644.
• Poszapowsky J. Universa meteorologija. 1643.
• Karwosiecki W. Theorematia caloptrosaustica. Seu de speculis histories. 1636.
• Mlodzianowski J. Theoremata de oculo. 1641.
Тут, акрамя iншага, аўтар распавядае пра даследаваннi Капернiка i Цiха Браге, прысвечаныя вылiчэнню адлегласцяў да зорак i планет, i зазначае, што вялiкi Капернiк паказаў, што адлегласць ад Сонца да Зямлi нашмат меншая за адлегласць ад Сонца да нерухомых зорак. У кнiзе апiсваецца тэлескоп [27].
Аднак да канца XVIII ст. галоўнай лiчылася геацэнтрычная мадэль Пталамея з Зямлёй у цэнтры Сусвету i менавiта гэтая сiстэма выкладалася студэнтам як асноўная. Выкладанне астраномii ў Вiленскiм унiверсiтэце ў асноўным адпавядала агульнаму еўрапейскаму ўзроўню. Упершыню студэнты азнаёмiлiся з гелiяцэнтрычнай сiстэмай Сусвету Капернiка з лекцый Саламанскага ўнiверсiтэта ў 1561 г. Да пачатку XVII ст. гэтая сiстэма аспрэчвалася нават у Сарбоне. А ў найстарэйшых унiверсiтэтах ЗША - Ельскiм i Гарвардскiм - сiстэмы Су свету Капернiка i Пталамея выкладалiся паралельна да канца XVIII ст. [28]. Шырока вядомая Парыжская абсерваторыя (i яе дырэктары з «дынастыi» Касiнi) актыўна пярэчыла сiстэме Капернiка аж да часоў Французкай рэвалюцыi i, зразумела, мела для гэтага астранамiчныя, а не тэалагiчныя аргументы. Неабходна зазначыць, што ў разлiках па сiстэме Капернiка прымалася, што планеты раўнамерна рухаюцца па iдэальных акружнасцях (эпiцыклы заставалiся). Прычым хiбнасцi памiж разлiковым i рэальным становiшчамі планет выходзiлi досыць вялiкiя. Па мыл кi ў разлiках па сiстэме Капернiка i былi нагодай таго, што астра номы, а не тэолагi не прымалi сiстэму Капернiка. Сiстэма свету, пра панаваная Цiха Браге, растлумачвала, напрыклад, фазы Венеры - з'яву, якую вынайшаў Галiлей i якую не магла растлумачыць сiстэма Пталамея. Кардынал Раберта Белармiна [29] лiчыў, што цяжар доказу новай тэорыi ляжыць на натурфiласофii, а не на тэалогii, i даводзiў гэта Галiлею падчас першага працэсу над ім у 1613-1616 гг. (так званага ўгаворвання). Белармiна мог бы спаслацца на вядомы прэцэдэнт: Цiха Браге, вызначыўшы паралакс каметы 1577 г., даказаў, што камета рухалася ў надмесяцовай вобласцi i павiнна была перасекчы планетныя сферы. Адсюль рабiлася выснова, што космас нельга лiчыць нязменным, якiм яго меркавалі Арыстоцель i Пталамей, а тэорыя цвёрдых планетных сфер не суадносiцца з рэчаiснасцю [30]. Менавiта памылкi пры разлiках па сiстэме Капернiка вымусiлi Цiха Браге сфармуляваць сваю сiстэму Сусвету, у якой былi аб'яднаныя iдэi Пталамея i Капернiка. Толькi калi Кеплер паказаў, што планеты рухаюцца па элiпсах з няроўнай увесь час хуткасцю [31], была дасягнутая неабходная дакладнасць разлiкаў руху планет па сiстэме Капернiка. Але бясспрэчны доказ таго, што Зямля круцiцца вакол Сонца, быў атрыманы з адкрыццём гадавога паралакса зорак [32] (з'явы, тэарэтычна неабходнай у сiстэме Капернiка) толькi ў 1838 г. Другi доказ руху Зямлi вакол Сонца - гадавое аберацыйнае зрушэнне зорак, адкрытае англiйскiм астраномам Брэдлi ў 1728 г. пры спробе вызначыць гадавы паралакс зоркi γ Цмока (Draconis) [33]. Адносны доказ вярчэння Зямлi вакол сваёй восi быў атрыманы ў 1671 г. пасля таго, як выявiлi змену вагi фiзiчнага цела на экватары ў параўнаннi з Еўро пай - гэтая змена адбываецца пад уплывам цэнтрабежнай сiлы кручэння Зямлi. Канчатковы доказ вярчэння Зямлi вакол сваёй восi быў атры маны пры дапамозе маятнiка Фуко ў 1851 г. [34] (гл. дадатак).
У цэлым навуковы ўзровень заняткаў па прыродазнаўчых навуках залежаў як ад ведаў канкрэтнага прафесара, так i ад часу. Ён быў розны на пачатку XVII ст. i ў канцы яго. Але галоўнае - дасягненнi ў дакладных навуках адразу станавiлiся вядомыя езуiтам i выкладалiся студэнтам, у XVII-XVIII стст. сярод езуiтаў было шмат астраномаў сусветнага ўзроўню, i яны ў значнай ступенi вызначалi прагрэс у гэтай навуцы. Росквiт Вiленскай акадэмii абываўся да 1655 г.
Расійскае войска ўступiла ў Вiльню 8 жнiўня 1655 г. Горад быў захоплены расійскiмi войскамi князя Чаркаскага i казакамi гетмана За латарэнкi. Расправы захопнiкаў над мiрнымi жыхарамi ўражваюць сваiм фантастычным дзiкунствам. Падпаленая Вiльня гарэла 17 дзён. Пад шаб лямi акупантаў i ў агнi загiнулi 25 тысяч жыхароў горада. Сталiца шэсць гадоў была ў руках акупантаў, пакуль у 1661 г. войскi гетмана Мiхала Паца не выбiлi iх з Вiльнi. Расійцы знiшчылi i акадэмiю. Выкладчыкi шукалi паратунку ў Кёнiгсбергу або за мяжой. Кнiгi часткова былi вывезеныя ў Кёнiгсберг. У 1661 г. была зробленая спроба аднавiць дзейнасць Вiленскай акадэмii. Былi спробы адрадзiць вучэльню ў 1660-я i 1670-я гг., але таксама няўдалыя. Акадэмiя адрадзiлася толькi пасля 1674 г. Аднавiлася выкладанне гуманiтарных i матэматычных навук, аднак навуковы ўзровень установы паступова знiжаўся [35].

XVIII стагоддзе

У XVIII ст. у Вялiкiм Княстве Лiтоўскiм узрасла цiкавасць да прыродазнаўства. Розныя навуковыя прыборы, i ў тым лiку тэлескопы, па чалi выкарыстоўваць асобныя аматары для правядзення публiчных астранамiчных назi ранняў у сябе дома разам з запрошанымi гасцямi. Такiя паказы часта аб вя шчалiся ў друку [36].
Пачынаючы з другой паловы XVIII ст. кiраўнiцтва акадэмii пасылае на навуковыя стажыроўкi ў Прагу да выбiтнага чэшскага матэматыка i астранома Юзафа Стэплiнга маладых навукоўцаў: Тамаша Секежынскага (1750-1752), Тамаша Жаброўскага (1750-1752), Яна Бага мольца (1754-1755), Марцiна Пачобута-Адлянiцкага (1754-1756), Ка зi мiра Нарушэвiча (1754-1756) [37].
Астраном, матэматык i паэт Фелiцыян Выкоўскi (1728-1784) вывучаў фiласофiю i матэматыку ў Рыме, у «Калегiуме Назарэнуме», выкладаў матэматыку ў Вене ў пiярскiм «Калегiуме Нобiлiуме Ловенбургiкуме», а потым вярнуўся ў Рэч Паспалiтую, працаваў выкладчыкам спачатку ў калегiуме ў Дамбровiцы, а потым у Вiльнi (1756/57 i 1758/59). За выключныя дасягненнi ў галiне астраномii i матэматыкi яго нават называлi «Copernicus redivivus» («Капернiк»). З-за адсутнасцi сродкаў яго працы не былi апублiкаваныя i засталіся ў рукапiсах. Сярод сваiх сучаснiкаў ён заваяваў славу як паэт (казалi: «Што ў Польшчы Нарушэвiч, то ты ў Лiтве») [38].
Вядомым астраномам - нараджэнцам Вiцебшчыны быў ксёндзезуiт Ян Багамолец (1724-1795). Ступень магiстра фiласофii ён атрымаў у Вiльнi, далей вывучаў астраномiю ў Празе. Пасля выкладаў у Варшаўскiм калегiуме. Назiраў камету 1769 г. i па вынiках назiранняў апублiкаваў працу, у якой акрамя астранамiчных дадзеных пра камету выклаў i астралагiчнае тлумачэнне яе з'яўлення [39]. Аднак славу езуiту Яну Багамольцу прынесла барацьба з рознымi забабонамi, супраць якiх ён пiсаў свае кнiгi [40].
Яшчэ адным выбiтным астраномам XVIII ст. быў ксёндз-езуiт Стафан Луцкiна (1725-1793), таксама нараджэнец Вiцебшчыны. Выпуск нiк Вiленскай акадэмii, ён вывучаў матэматыку i астраномiю ў Вене (1750-1752). Пасля Вены вучыўся ў Рыме, а з 1757 г. - у Францыi. Пасля навучання вярнуўся ў Вiльню. У 1759 г. пераехаў у Варшаву, дзе выкладаў фiзiку i астраномiю ў езуiцкiм калегiуме i кiраваў невялiкай астранамiчнай абсерваторыяй. У 1765 г. Луцкiна выехаў у Францыю да двара караля Станiслава Ляшчынскага. Вярнуўся ў Варшаву ў 1767 г. i прывёз з сабой вялiкую колькасць якасных астранамiчных прылад. У Варшаве заняў кафедру прафесара матэматыкi i астраномii ў езуiцкiм калегiуме. Неўзабаве ён стаў рэктарам гэтай установы [41].
Тамаш Жаброўскi (25.11.1714-18.03.1758) нарадзiўся пад Наваградкам, у вёсцы Мiтраполь. У 1732 г. ён закончыў Вiленскую акадэмiю i ў той жа год у Вiльнi ўступiў у ордэн езуiтаў, у святары быў высвячаны ў 1743 г. У 1746 г. яго прызначылi прэфектам будаўнiцтва ў Бабруйску, а ў 1748 г. - прэфектам будаўнiцтва ў Вiльнi.
У 1750-1752 гг. Тамаш Жаброўскi вывучаў матэматыку, астраномiю i архiтэктуру ў Празе i Вене. У 1752 г. ён вярнуўся ў Вiльню з Прагi пасля стажыроўкi i атрымаў ступень магiстра фiласофii i свабодных навук. У Вiленскай акадэмii ён стварыў кабiнеты матэматыкi i эксперыментальнай фiзiкi [42], распрацаваў план астранамiчнай абсерваторыi ў стылi ракако, для яе будаўнiцтва атрымаў сродкi ад мецэнаткi Альжбеты Пузынi-Агiнскай [43] (1700?-1768), кашталянавай Мсцiслаўскай, i кiраваў будаўнiцтвам. Пузыня-Агiнская была адукаваная жанчына i цiкавiла ся дакладнымi навукамi. Вядома, што ў сваiм маёнтку яна праводзiла астранамiчныя назiраннi. Каб атрымаць грошы на Вiленскую абсерваторыю, яна прадала свае маёнткi ў Сандамiрскiм ваяводстве [44]. Праект абсервато рыi мы бачым на партрэтах Жаброўскага i Пузынi-Агiнскай, намалява ных мастаком другой паловы XVIII ст. Iгнатам Эгенфельдэрам.
Абсерваторыя была надбудаваная над трохпавярховым паўночным корпусам калегii. У XVIII ст. яшчэ нiшто не засланяла гарызонту i не было гарадской ілюмінацыі, якая б перашкаджала назіраць за небам. Абсерваторыя скла далася з двух збудаваных адзiн над другiм залаў (чацвёрты i пяты паверхi будынка). Чацвёрты паверх займаў вялiкую залу (цяпер Белая зала бiблiятэкi Вiльнюскага ўнi версiтэта), дзе захоўвалiся пры боры для астранамiчных назiранняў i фiзiчных эксперыментаў, экс панавалiся навуковыя калекцыi, пра водзiлiся навучальныя заняткi. Надбудова над вялiкай залай прызначалася для астранамiчных назiранняў. Неабходныя астранамiчныя прыборы паднiмалi з вялiкай залы ўверх праз люк [45].
У 1753 г. астранамiчная абсерваторыя пры Вiленскiм унiверсiтэце адчынiлася, i яе першым дырэктарам стаў Т. Жаброўскi.
Марцiн Пачобут-Адлянiцкi ўспамiнаў, што Жаброўскi, атрымаўшы ад Пузынi-Агiнскай фундуш на будаўнiцтва абсерваторыi, пачаў узводзiць яе ў 1753 г., i ў тым жа годзе яна была часткова гатовая, нават накрытая бляхай. Але праз нястачу сродкаў працы не былi закончаныя, i ў такiм выглядзе абсерваторыя прастаяла да 1767 г. Жаброўскi, пiльна заняты iншымi справамi, не стараўся закупаць астранамiчныя прылады. Але на яго просьбу багатыя аматары навук ахвяравалi некалькi тэлескопаў астранамiчнаму кабiнету, i доўгi час гэтыя прылады заставалiся адзiным багаццем [46].
Напрыклад, дырэктар абсерваторыi прасiў князя Мiхала Казiмiра Радзiвiла Рыбаньку (1702-1762) ахвяраваць новай абсерваторыi свой тэлескоп. У лiсце да Радзiвiла Жаброўскi згадваў пра знак «з нябёсаў» - прадвесце, якое прымусiла яго звярнуцца да князя, бо на сцены толькi што ўзведзенага будынка Вiленскай абсерваторыi прыляцеў i ўсеўся чорны арол. Гэта Жаброўскi тлумачыў як знак для Радзiвiлаў, бо ў княжым гербе таксама меўся арол [47]. Князь Мiхал Казiмiр Радзiвiл Рыбанька ахвяраваў абсерваторыi тэлескоп у 4 футы даўжынёй, выраблены ў Нямеччыне. Тэлескоп абшыты скурай, з гравiраваным золатам надпiсам: «Dono celsissimi principis Michaelis Radziwill palat: Viln. supr: ducis exerc: M. D. L. cessit Acad: Viln: S. J. ad usum astronomicos». Гэты тэлескоп - рэфлектар сiстэмы Грэгары, якi мае галоўнае люстэрка дыяметрам 13,5 см з люстраной бронзы. Ён i сёння захоўваецца ў музеi ўнiверсiтэта [48]. У 2003 г. тэлескоп быў рэстаўраваны: адноўлена аптычная сiстэма i выраблены адсутныя дэталi [49].
Iншы тэлескоп - рэфлектар, зроблены ў Германii, з люстэркам у 10 см i даўжынёю ў 1,5 фута - ахвяраваў бiскуп Юзаф Сапега (17081754). На гэтым тэлескопе быў надпiс: «Dono Illustrissimi Comitis Josephi Sapieha Episc. Dioec. Coadjut. Episc. Vilnensis Referend. M. D. Lit. ad usus astronomicus». Вiленскi бiскуп Масальскi падараваў тэлескоп, зроблены ў Парыжы, з фокуснай адлегласцю ў 2 футы. Гэты тэлескоп выпрасiў для абсерваторыi Пачобут, пра што ён сам пiсаў у iнвентары, у раздзеле, якi называўся «Iнструменты даўнейшыя, калi не да ўжыцця, дык для памяцi пра тых, якiя iх падаравалi, i якiя ўжывалiся праз нястачу леп- шых». Пачобут пiсаў, што пра тэлескоп Масальскага ўспамiнаў Лаланд у сваёй знакамiтай кнiзе «Астраномiя». Пасля першай паездкi за мяжу для стажыроўкi шмат прылад прывёз i сам Пачобут [50]. Французкiя езуiты Расiгноль i Флёры, якiя прыехалi ў Вiльню выкладаць фiзiку i матэматыку, прывезлi ў падарунак для абсерваторыi тэлескоп з фокуснай адлегласцю ў 5 футаў 9 цаляў. Невялiкi тэлескоп падарыў i троцкi кашталян граф Людвiг Плятэр [51].
Журналаў назiранняў Жаброўскага не захавалася, але вядома, што ён назiраў Месяц i спадарожнiкi Юпiтэра. Дырэктар абсерваторыi выкладаў матэматыку i дакладныя навукi. Пра ўзровень ягоных патра баванняў да студэнтаў сведчыць iм складзеная iспытная праграма 1754 г. У гэтай праграме ёсць раздзел, прысвечаны астранамiчным назiранням студэнтаў, значыць, студэнты маглi самастойна азнаёмiцца з практычнай астраномiяй [52].
Жаброўскi як архiтэктар распрацаваў планы шматлiкiх касцёлаў i палацаў. Ён кiраваў будаўнiцтвам касцёлаў у Бабруйску i Iлукшце, перабудовай касцёлаў Св. Iгнацiя i Св. Яна ў Вiльнi, быў аўтарам праекта езуiцкага калегiума ў Жодзiшках, будаваў сядзiбу Агiнскiх у Гануце на Смаргоншчыне. Сучасные гiсторыкi архiтэктуры лiчаць яго за класiка стылю ракако.
Пра Жаброўскага засталося шмат згадак, бо ягоныя заняткi астраномiяй, фiзiкай i матэматыкай дзiвiлi сучаснiкаў. Яго нават жартам атаясамлiвалi з чарнакнiжнiкам панам Твардоўскiм [53], бо Жаброўскi таксама быў езуiтам, настаўнiкам, астраномам, матэматыкам, будаўнiком i да таго ж быў чорнавалосы i даўганосы [54].
У 1764 г. будучы рэктар унiверсiтэта Марцiн Пачобут-Адлянiцкi вярнуўся ў Вiльню i стаў дырэктарам астранамiчнай абсерваторыi. Ён прабыў на гэтай пасадзе 44 гады. У 1780-1799 гг. ён быў рэктарам Вiленскага ўнiверсiтэта. Гады кiравання Пачобута-Адлянiцкага - гэта залаты век абсерваторыi i ўнiверсiтэта [55].

Марцiн Пачобут-Адлянiцкi

Быў рэктарам у нашай альма-матар
Пачобут, ксёндз, вучоны i куратар
Абсерваторыi ўнiверсiтэцкай
Свяцiла!..
На жаль, пазней у навуковых колах
Пачобута не стала: ён вярнуўся
У кляштар свой i там да смерцi гнуўся
Перад распяццем, быццам грахаводнiк,
А летась i памёр ён, боскi ўгоднiк.
Адам Мiцкевiч.
«Пан Тадэвуш, або Апошнi наезд у Лiтве»
(Пераклад Я. Семяжона)

Марцiн Пачобут-Адлянiцкi, доктар фiласофii i доктар тэалогii, каралеўскi астраном Станiслава Аўгуста, прэлат, смаленскi дэкан, рэктар i прафесар Вiленскага ўнiверсiтэта, член-карэспандэнт Парыжскай акадэмii навук i Французскага нацыянальнага iнстытута (так пасля Французкай рэвалюцыi пачалi называць каралеўскую Акадэмiю навук), член Лонданскага каралеўскага, Варшаўскага i iншых навуковых таварыстваў, нарадзiўся ў маёнтку каля вёскi Сламянцы пад Гродна 30 кастрычнiка 1728 г.
Адкуль бярэ пачатак род Пачобутаў, дакладна не вядома. Ёсць меркаванне, што Пачобуты - род праваслаўнага паходжання. У памiнальнi ку праваслаўнага Супрасльскага манастыра пад Беластокам сярод iншых дабрачынцаў згадваецца «род Яўстахiя Адзiнца Пачобута». Гэты Яўстахiй Пачобут жыў напрыканцы XVI ст. i рэпрэзентаваў толькi адну з галiнаў роду. Аднак заснавальнiк роду мог мець i балцкiя каранi. К. Няцецкi ў гербоўнiку пазначыў, што род пайшоў з населенага пункта Пачобуты на Гарадзеншчыне [56]. Першы вядомы Пачобут з прыдомкам Адлянiцкi (каля Пачобутаў цячэ рака Одла, адсюль - Адлянiцкi) гэта Мiкалай Пачобут-Адлянiцкi (ёсць яшчэ Пачобуты з прыдомкам Кундзiч). Жыгiмонт I прывiлеем ад 20 лютага 1536 г. за вайсковыя заслугi даў герб «Малая Пагоня» («Бажадар») свайму пiўнiчаму Мiкалаю Адлянiцкаму i ягонаму сыну Севасцьяну, чашнiку ВКЛ, заснавальнiкам роду. 26 жнiўня 1523 г. шляхецтва атрымаў стрый Мiкалая Адлянiцкага - Васька Зянонавiч.
У актах аб набiлiтацыi Мiкалая i Васькi Зянонавiча можна знайсцi нешматлiкую iнфармацыю пра род. Дзедам Васькi быў Сямён, той самы, паводле версii даследчыкаў, якi згадваецца пры двары Казiмiра Ягайлавiча ў 1478 г. Прадзедам Мiкалая Адлянiцкага быў Грэцка, якi меў сына Рыну (Грынь). Пры двары князя ВКЛ у 1478 г. фiгуруе пакаёвы Рынец, або Рынь, - магчыма, гэта сын Грэцкi. Верагодна, менавiта блiзкасць роду да двара спрыяла набiлiтацыi Мiкалая Адлянiцкага.
З продкаў, якiя пакiнулi след у гiсторыi, можна адзначыць Яна Пачобута. Ён доўгi час быў судовым падстарастам у Слуцку (сярэдзiна XVII ст.). Вядомы таксама Андрэй Пачобут-Адлянiцкi, каморнiк Ашмян ска га павета ў 1633 г. У 1646 г. Багуслаў Радзiвiл паслаў яго ў якас цi свайго прадстаўнiка для рашэння спрэчкi памiж плябанам жупран скiм Паўлам Клячкоўскiм i пратэстантамi ў Жупранах. У 1650 г. Андрэй стаў земскiм пiсарам Ашмянскага павета, неаднаразова выбiраўся дэпутатам трыбунала ВКЛ (1645, 1652, 1663), а ў 1671 г. абраны ашмянскай шляхтай падсудкам i на гэтай пасадзе быў да 1676 г. У 1674-1676 гг. фундаваў касцёл дамiнiканаў у Ашмяне [57].
Бацька Марцiна Пачобута-Адлянiцкага - Казiмiр - быў краўчым, а потым абозным гарадзенскiм. Мацi Хелена паходзiла з Глебавiчаў.
Марцiна Пачобута-Адлянiцкага на 10-м годзе жыцця аддалi ў Гарадзенскi езуiцкi калегiум, дзе ён правучыўся з 1740 да 1743 гг. У езуiцкiм калегiуме грунтоўна вывучалi прыродазнаўчыя дысцыплiны, i можна з упэўненасцю сказаць, што першае знаёмства з астраномiяй як навукай у Марцiна адбылося ў Гродне.
13 жнiўня 1745 г. ва ўзросце 17 гадоў Марцiн быў прыняты ў ордэн езуiтаў у Вiльнi. Мiхал Балiнскi пiсаў: «Каля так званай Лысай гары, непадалёк ад магiлы Бекеша, у чароўным месцы, стаяў двор езуiтаў… езуiты… заклалi васкоўню для патрэбы сваiх святыняў… У тым месцы… слаўны астраном i рэктар унiверсiтэта Марцiн Пачобут, адразу пасля ўступлення ў ордэн, яшчэ будучы маладым братам-езуiтам, займаўся адбельваннем воску, вырабам касцельных свечак i нават варыў мёды… бо маладога навiнiцыянта неабходна было выпрабоўваць рознымi работамi» [58].
Пасля заканчэння курса навучання ў 1749 г. яго прызначылi выкладчыкам фiласофii i красамоўства ў Полацкай езуiцкай вучэльнi, а праз два гады ў Вiленскай езуiцкай вучэльнi, дзе ён заставаўся да 1754 г.
У 1754 г. Пачобут-Адлянiцкi быў пасланы ў Прагу ад Вiленскай езуiцкай вучэльнi для ўдасканалення ў матэматыцы, грэцкай i лацiнскай мовах. Сямiгадовая вайна ў Еўропе перашкодзiла навучанню, i ўжо праз год Пачобут вярнуўся выкладчыкам лаціны ў Вiльню, прычым адначасова пачаў праходзiць курс вышэйшай тэалогii [59].
Князь Мiхал Чартарыйскi, канцлер ВКЛ, вылучыў са сваiх сродкаў фундуш для маладых людзей, жадаючых удасканалiць веды за мяжой. У 1761 г. на гэтыя грошы Марцiн Пачобут-Адлянiцкi выехаў вучыцца. За тры гады ён паспеў пабываць у Нямеччыне, Iталii i Францыi. Спачатку вывучаў паэзiю i лiтаратуру, але, наведаўшы некаторыя най лепшыя iтальянскiя навуковыя ўстановы, зацiкавiўся астраномiяй i вырашыў прысвяцiць сябе яе вывучэнню. У XVII-XVIII стст. сярод езуiтаў было шмат астраномаў сусветнага ўзроўню, i яны ў значнай ступенi вызначалi прагрэс у навуцы. Таму не дзiва, што Пачобут як езуiт меў магчымасць атрымаць выдатную падрыхтоўку ў гэтай галіне.
Пазнаёмiўшыся з дырэктарам марсельскай астранамiчнай абсерваторыi езуiтам Эспрытам Пэзенам (1692-1776, Esprit Pézenas), Марцiн заняўся астранамiчнымi працамi пад яго кiраўнiцтвам. Настаўнiк Пачобута нарадзiўся i памёр у Авiньёне, а ў Таварыства Езуса ўступiў у 1709 г. Па заканчэннi вучобы ён выкладаў фiзiку, логiку, метафiзiку ў езуiцкiм калегiуме. У 1728 г. атрымаў кафедру гiдраграфii ў Марселi, а ў 1749 г. стаў дырэктарам абсерваторыi ў гэтым горадзе. Навуковая праца Пэзена пачалася ў 1740 г. з работ па матэматыцы. Пасля паездкi ў Парыж у 1749 г. вучоны-езуiт атрымаў грошы на рамонт абсерваторыi i купіў тэлескопы ў Англii. Марсельская абсерваторыя з 1755 г. стала цi не самай сучаснай у Еўропе. Пэзен апублiкаваў шэраг работ па гiдраграфii, некалькi трактатаў па марской астраномii, у якiх выклаў прынцыпы выкарыстання астранамiчных iнструментаў. Ён надрукаваў шэраг артыкулаў па вызначэнні геаграфiчнай даўжынi - ключавой астранамiчнай праблемы таго часу. Пэзен адыграў важную ролю ў распаўсюджваннi ў Францыi значных твораў англiйскiх вучоных у галiне матэматыкi i оптыкi [60]. Аднак з прычыны пагаршэння становiшча езуiтаў у Францыi, Пэзен мусiў у 1763 г. пакiнуць Марсель i пасялiцца ў Авiньёне. Туды ж перабраўся за iм i Адлянiцкi, дзе i займаўся астраномiяй яшчэ восем месяцаў. Вынiкам гэтых заняткаў з'явiлася надрукаваная ў 1763 г. праца «Traite de Paix entre Descartes et Newton, precede de vies litteraires de ces deux chefs etc. par Aime Henri Paulian. Avignon. 1763». Правёўшы зiму 1763-1764 гг. у Рыме, Марцiн увесну 1764 г. вярнуўся ў Неапаль. Тут пры дапамозе англiйскiх астранамiчных прылад назiраў пачатак вялiкага сонечнага зацьмення. Вынiкам гэтага назiрання стаў артыкул, надрукаваны венскiм астраномам-езуiтам М. Хэлем (M. Hell) у кнiзе «Эфемерыды на 1765 г.» («Ephemerides anni 1765») [61]. Вiдавочна, што менавiта ў Марселi Пачобут удасканалiў свае веды ў галоўнай галiне практычнай астраномii - вызначэннi геаграфiчных каардынатаў i дакладнага часу.
Напрыканцы 1764 г. Пачобут вярнуўся ў Вiльню i пачаў выкладаць матэматыку i астраномiю ў Вiленскiм унiверсiтэце, а таксама займацца астранамiчнымi назiраннямi [62]. У тым жа годзе каралём Рэчы Паспалiтай стаў Станiслаў Аўгуст Панятоўскi.
Вiленскi ўнiверсiтэт у 1764 г. меў два тэлескопы, якiя дазвалялi працаваць прафесiйна (першы - мерыдыянны, другi - на экватарыяльнай мантыроўцы), i астранамiчны гадзiннiк майстра Элiкота. З Францыi Пачобут прывёз 16-футавую неахраматычную трубу, а яшчэ ў 1764 г. быў атрыманы 6-футавы секстант майстра Канiвэ, з дапамогай якога Марцiн Пачобут-Адлянiцкi вызначыў каардынаты Вiльнi [63]. Пра атрыманне новых астранамiчных прылад пiсала «Газета вiленская» (№ 6 за 1766 г.) [64]. Пачобут спрабаваў аднавiць тэлескопы, якiя былi ў Жаброўскага, i адсылаў тры люстэрка ад падораных Радзiвiлам, Сапегам i Масальскiм тэлескопаў у Англiю оптыку Рамсдэну для паўторнай шлiфоўкi паверхнi, але люстэркi вярнулiся ў не на шмат лепшым стане, чым былi [65].
Вярнуўшыся ў Вiльню, Пачобут апрацаваў вынiкi назiраняў зацьмення Месяца 24 лютага 1766 г. i выдаў працу «Martitni Poczobut. Calculus eclipsos lunaris quae accidit 24 febr. 1766, pro obcervatorio Acad. Vilnensis» (Вiльня, 1772) [66].
У Вiльнi Марцiн Пачобут-Адлянiцкi - чалавек блiскучага iнтэлекту i выдатнай адукацыi - цалкам прысвяцiў сябе астраномii.
25 студзеня 1767 г. Пачобут быў тытулаваны каралеўскiм астраномам [67]. Гэта азначае, што ў асобе свайго караля ён атрымаў заступнiка (патрона). А каралю факт патранажа над вядомым iнтэлектуалам дазваляў прадэманстраваць бляск свайго двара i эфектыўнасць свайго кiравання, бо творчыя дасягненнi вучонага спрыялi ўмацаванню рэпутацыi патрона - асаблiва калi першы не забываўся падкрэслiваць ролю апошняга, рэгулярна прысвячаючы яму свае працы. Культурны патранаж быў не толькi элементам прыдворных забаў i iнтэлектуальных шоў, якiя вучоны мусiў арганiзоўваць патрону (напрыклад, назiраннi зацьмення), але і з'яўляўся сведчаннем росквiту краiны. Культурнае сапернiцтва памiж каралямi было своеасаблiвым працягам iх ваенна-палiтычнага i дынастычнага супрацьстаяння. Iнтэлектуалы давалi свайму патрону тое, што надавала бляск двару: гэта маглi быць фiласофскiя, натурфiласоўскiя i матэматычныя трактаты, музычныя i лiтаратурныя творы, жывапiсныя палотны i г. д. За тое патрон ўзнагароджваў грашыма, падарункамi, даходнай i ганаровай пасадай, наблiжэннем да двара. З ХVI ст. практычна ўсе значныя навукоўцы мелi сваiх патронаў. Напрыклад, славуты Галiлей быў прыдворным фiлосафам i матэматыкам вялiкага герцага тасканскага (Filosofo e Matematico Primario del Granduca di Toscana), Кеплер - матэматыкам iмператара Рудольфа II (Imperial Mathematician) [68]. Калi пачалi з'яўляцца навуковыя таварыствы (акадэмii) у Еўропе, паступова патранаж над асобнымi навукоўцамi замяняўся патранажам над навуковымi таварыствамi, але сам iнстытут патранажу адыграў iстотную ролю ва ўздыме еўрапейскай навукi i мастацтва.
У тыя гады Пачобут блiзка пазнаёмiўся з Яўхiмам Храптовiчам, падканцлерам ВКЛ, чалавекам багатым, адукаваным i ўплывовым. Памiж iмi завязалiся сяброўскiя стасункi i сталая перапiска. Напрыклад, у лiсце ў сакавiку 1768 г. астраном тлумачыў Храптовiчу, чаму, скончыўшы назiраннi ў Наваградку, ён не змог заехаць да свайго мецэната ў маёнтак Шчорсы i паведамляў, што праз 2-3 тыднi абавязкова адмыслова прыедзе ў Шчорсы, захапiўшы з сабою астранамiчныя прылады для вызначэння геаграфiчных каардынатаў маёнтка [69]. Вучоны выконваў розныя даручэннi падканцлера ў Вiльнi.
Марцiн Пачобут-Адлянiцкi, якi меў досвед працы ў найлепшых абсерваторыях Еўропы, разумеў неабходнасць далейшага будаўнiцтва i ўкамплектавання абсерваторыi. Пры яго ўдзеле быў распрацаваны праект пашырэння абсерваторыi, на будаўнiцтва i далейшае фiнансаванне якой, зноў, як i першы раз Тамашу Жаброўскаму, фундавала грошы Альжбета Пузыня-Агiнская [70]. Пузыня вылучыла 6000 злотых, запiсаўшы iх з маёнтка Чабiшкi (гэтае рашэнне зацвердзiў Ашмянскi суд у 1767 г.), працэнты склалi 420 залатых чырвонцаў штогод. Грошы былi прызначаныя для заканчэння будаўнiцтва i патрэбы развiцця абсерваторыi. Ёсць iнфармацыя, што акрамя гэтай сумы Пузыня вылучыла Пачобуту яшчэ 3000 залатых чырвонцаў [71]. Смерць не дазволiла гэтай выдатнай жанчыне на ўласныя вочы ўбачыць вынiкi свайго фундуша.
У лiпені 1768 г. Пачобут выехаў у Еўропу дзеля закупу астранамiчнага абсталявання для новай Вiленскай абсерваторыi. У Данii, а потым у Галандыi ён наведаў шэраг гарадоў, дзе знаходзiлiся майстэрнi па вырабе неабходных прыбораў. Напрыканцы жнiўня Пачобут прыехаў у Лондан - сталiцу дакладнай механiкi i найбуйнейшы тагачасны астранамiчны цэнтр. Ён рабiў заказы ў майстэрнях славутых Доланда i Рамсдэна, практыкаваўся ў знакамiтай абсерваторыi ў Грынвiчы. У снежнi - студзенi 1768-1769 гг. ён шмат разоў наведваў пасяджэннi Каралеўскага навуковага таварыства (Royal Society), слухаў даклады буйных англiйскiх вучоных, завязваў з iмi знаёмства, а праз два гады, 30 мая 1771 г., сам быў абраны сябрам Каралеўскага таварыства.
Пачобут жыў у цэнтры Лондана ў мiстэра Барэта на Суфалк-стрыт, недалёка ад цэнтральнай вулiцы Стрэнд (Barrets, Suffolk Street, Strand). Захавалася запрашэнне астранома гадзiнiкавым майстрам Джонам Холмсам (John Holmes), якi жыў па вулiцы Стрэнд: «Спадар Холмс сведчыць сваю пашану спадару Пачобуту. Ён запрасiў мiстэра Смелана (Smea lon), мiстэра Мiчэла (Michell) i мiстэра Лудлама (Ludlam) паабедаць з iм у блiжэйшую нядзелю а трэцяй гадзiне дня i будзе вельмi ўдзячны спадару Пачобуту, калi ён таксама будзе прысутнiчаць у яго з кампанiяй у той жа час. На жаль, нiводны з англічанаў не гаворыць па-французску, але я лiчу, што нам будзе дастаткова лацiны, але ж калi спадару Пачобуту будзе неабходны перакладчык, то спадар Холмс таксама будзе рады бачыць яго ў сябе. Стрэнд. Пятнiца. Дзевяць гадзiн»[72].
Добрыя адносiны з майстрамi спрыялi якаснаму выканню iмi заказаў Пачобута i далi магчымасць надалей карыстацца паслугамi найлепшых у свеце вытворцаў дакладнай механiкi i оптыкi. У бiблiятэцы Ягелонскага ўнiверсiтэта захоўваецца лiст Пачобута, напiсаны бiскупу Масальскаму з Лондана 16 снежня 1768 г. У лiсце астраном паведамляў, што завёў блiзкае знаёмства з каралеўскiм астраномам Невiлам Маскелайнам (Maskelyne) [73], паслядоўнiкам вялiкага Брэдлi (Bradley) [74], i пiсаў, што абсерваторыя ў Грынвiчы самая лепшая ў Еўропе як па абсталяванні, так i па якасцi выкананых работ, аднак «калi б вiленскую абсерваторыю перанесцi ў Веркi, можна было б казаць, што мы мелi б у сябе нешта падобнае на Грынвiч. Што тычыцца iнструментаў, спадзяюся, што гадоў праз дзесяць наша абсерваторыя тутэйшай не саступiць. О, якiя б я набыў прылады, калi б мая абсерваторыя мела такую ж публiчную падтрымку, як тутэйшая абсерваторыя» [75].
Скончыўшы справы ў Лондане, 5 сакавiка 1769 г. каралеўскi астраном выехаў у Парыж. Там ён пазнаёмiўся са знакамiтымi астраномамi Месье (Messier) [76], Касiнi (Cassini) [77] i Лаландам (Lalande) [78], праводзiў сумесныя назiраннi, вучыўся. На пачатку мая праз Берлiн вярнуўся ў Вiльню [79]. У гэтым жа годзе ў якасцi асiстэнта ў абсерваторыю прый шоў астраном Стрэцкi, якi стаў паплечнiкам i сябрам Пачобута. Другiм памочнiкам астранома ў 1770 г. быў прызначаны Францiшак Нарвайш [80].
3 чэрвеня 1769 г. адбылася вельмi рэдкая з'ява - мiнанне Венеры па дыску Сонца [81]. Каб назiраць гэтую з'яву Марцiн Пачобут-Адлянiцкi разам сваiм асiстэнтам Стрэцкiм выехаў у Рэвель, але дрэннае надвор'е не дазволiла правесцi назiраннi. Вярнуўшыся з Рэвеля, Пачобут даведаўся, што ён абраны сябрам Каралеўскай Акадэмii навук у Лондане. Пра мiнанне Венеры па дыску Сонца Пачобут напiсаў у «Календары вiленскiм» за 1769 г. [82].
1770 год. Прыйшлi заказаныя Пачобутам у Лондане астранамiчныя прылады для абсерваторыi [83].
1771 год. «Мемуары Парыжскай акадэмii» апублiкавалi артыкул Пачобута «Observations sur la hauteur du pole de Vilna» («Заўвагi да вызначэння вышынi (нябеснага. - Л. Л.) полюса ў Вiльнi»).
Да 1772 г. iшлi будаўнiчыя работы ў новай вiленскай абсервато рыi. З-за немагчымасцi ў гэты час займацца назiраннем зорнага неба Пачобут перакладаў «Асновы геаметрыi» Кляро, кнiга неўзабаве была на дру каваная з дадаткамi перакладчыка. Прычынай перакладу падручнiка геаметрыi была акалiчнасць, пра якую Пачобут потым распавёў Яну Снядэц каму. Калi князь Чартарыйскi даручыў свайму каморнiку скласцi дакладныя карты сваiх маёнткаў, ён прасiў Пачобута праверыць вынiкi працы каморнiка. Пачобут хутка пераканаўся, што каморнiк працу выканаў дрэнна. Не жадаючы шкодзiць чалавеку, ён навучыў яго, як неабходна праводзiць вымярэннi i разлiкi. Падчас навучання каморнiка астраном зразумеў, што неабходнай лiтаратуры для навучання каморнiкаў няма, i таму пераклаў французскi падручнiк геаметрыi.
Мiж тым заняпад езуiцкага ордэна рабiўся ўсё больш вiдавочным. Таму Пачобут-Адлянiцкi пачаў ўгаворваць вiленскiх езуiтаў саступiць сваю друкарню каралю Станiславу Аўгусту, ад якога праз нейкi час ён планаваў атрымаць яе ў падарунак. Адначасова астраном падаў каралю праект Таварыства лiтаратараў, кiраўнiком якога хацеў быць: «Гэтае таварыства павiнна падзяляцца на аддзелы (класы) паводле розных навук. Яго мэтай будзе пашырэнне ў краiне навыкаў геаметрыi, механiкi, сельскагаспадарчых, медыцынскiх, эканамiчных ведаў i г. д. Агульныя сходы будуць штотыдзень i штомесяц, а арганiзацыйныя - раз у год. Таварыства павiнна складацца, калi магчыма, з людзей нашай нацыi (ile być może z ludzi narodowych), якiя павiнны ведаць французскую цi англiйскую мовы, а таксама лацiну i польскую мову. Для справы можна ўзяць гэтых маладых экс-езуiтаў, якiя маюць добрую навуковую падрыхтоўку, i спадзяюся, што яны стануць карыснымi для краю навукоўцамi. Колькасць сяброў можа быць абмежаваная 40. Прывiлей на друкарню ў Вiльнi быў бы спосабам утрымання гэтага таварыства i паслужыў бы таксама для друку аглядаў (вiдаць, маецца на ўвазе «Каляндар вiленскi». - Л. Л.)»[84]. Верагодна, за ўзор Таварыства лiтаратараў Пачобут узяў англiйскае Каралеўскае таварыства, сябрам якога быў сам. План быў часткова выкананы, Пачобут атрымаў былую ордэнскую друкарню, прыбыткi ад дзейнасцi якой пашлi на ўтрыманне абсерваторыi i вучэльнi. У друкарнi астраном выдаваў навуковыя працы. Тут друкаваўся i штогоднiк «Каляндар вiленскi», дзе Пачобут публiкаваў матэрыялы па гiсторыi краю, палiтыцы, тэалогii, астраномii [85].
З пачатку 1773 г. каралеўскi астраном праводзiў рэгулярныя назiраннi ў новай абсерваторыi. У гэтым жа годзе быў скасаваны ордэн езуiтаў, i Пачобуту зноў давялося шукаць фiнансавыя сродкi для ўтрымання вучэльнi i абсерваторыi. Ён напiсаў Храптовiчу, i падканцлер паабяцаў не пакiнуць навучальную ўстанову ў бядзе. Адукацыйная камiсiя (першае ў Еўропе мiнiстэрства адукацыi) ператварыла езуiцкую акадэмiю ў Галоўную школу Вялiкага Княства i пачала яе фiнансаванне [86]. Па грошы Пачобут звярнуўся i да караля: «Вiленская абсерваторыя была створаная толькi для астранамiчных прылад i назiранняў i ёсць адной з самых славутых у Еўропе. Яна адметная тым, што была фундаваная дамай, i гэта дзiвiць замежных вучоных. Варта, каб гэты фундуш быў павялiчаны, асаблiва каб апрача 6000 фундушовых дукатаў i належных працэнтаў iншыя значныя сумы, ад гэтай жа фундатаркi калiсьцi падараваныя езуiтам, увайшлi ў дзяржаўны скарб. Грошы патрэбныя непасрэдна на абсерваторыю, прылады, кнiгi, карэспандэнцыю, штодзённыя патрэбы i на астраномаў, бо найменей патрэбна 6 асоб: 2 астраномы, 2 ад'юнкты i столькi ж вучняў»[87].
1775 год. Кароль Станiслаў Аўгуст Панятоўскi адзначыў заслугi Марцiна Пачобута-Адлянiцкага залатым медалём, адбiтым у яго гонар. Медаль зроблены з партрэтам Пачобута i надпiсам «Mart. Poczobut. Astron. Reg. Pol. Soc. R. Lond. N. MDCCXXVIII». На абароце ўверсе надпiс: «Sic itur ad astra», у цэнтры - выява нябеснага глобуса, з правага боку - выява кнiгi з надпiсам «MP» у лаўровым вянку, на левым баку - план Сонечнай сiстэмы, унiзе - надпiс: «Bene merentis laudi dedit Stani. Aug. Rex. MDCCLXXV» [88].
1777 год. Пры падтрымцы караля Адукацыйная камiсiя выдзелiла 2 тысячы злотых на закуп новага астранамiчнага абсталявання ў Англii. Замовiць прылады выехаў вiленскi астраном Стрэцкi. У майстэрнi Рамсдэна быў закуплены 8-футавы квадрант з тэлескопам даўжынёй у 6 футаў з 4-цалевым аб'ектывам-трыплетам, што дазваляе праводзiць замеры з дакладнасцю ў 1″ [89]. З мэтай большай устойлiвасцi для квадранта была складзеная сцяна з часанага каменю. Бернулi [90] пiсаў у артыкуле «Незвычайная абсерваторыя ў Вiльнi» («Le magnifique observatoire de Vilna en Lithuanie»): «У Англii i Францыi добра вядома, што Пачобут каля дзесяцi гадоў таму, каб атрымаць выдатныя iнструменты, здзейснiў доўгае падарожжа, меў справу з найлепшымi майстрамi i ўсе прылады бачыў на ўласныя вочы, каб нiчога не перашкаджала навучанню iмi карыстацца. Ягоны вучань, а цяпер яго годны калега Стрэцкi, якому лёгка было стаць прафесiяналам пад кiраўнiцтвам такога майстра… вярнуўся з доўгага падарожжа па Францыi i асаблiва па Англii i ў канцы мiнулага года прывёз з гэтых краiн новую iнфармацыю i сучасныя iнструменты»[91].
У той час канчатковае размежаванне сузор'яў на небе яшчэ не было скончанае. У 1777 г. каралеўскi астраном апублiкаваў вынiкi назiранняў за 1773 г. у кнiзе «Cahiers des observations astronomiques faites a l'observatoire royal de Vilna en 1773, presentes au roi (de Pologne), par M. l'abbe Poczobut astronome de S. M. et membre de la Societe royale» («Кнiга астранамiчных назiранняў у каралеўскай абсерваторыi ў Вiльнi за 1773 г., прадставiў каралю (Польшчы), астраном абат Пачобут, член Каралеўскага таварыства»). Мэта ягонай публiкацыi - вылучэнне з некалькiх зорак, каардынаты якiх былi вызначаныя Вiленскай абсерваторыяй у новае сузор'е: Цялец Панятоўскага («Taurus Poniatovii», або «Taureau royal de Poniatowski», назва сузор'я паходзiць ад герба караля) па суседстве са Шчытом [92] (Тарчай) Сабескага [93]. Цялец Панятоўскага размяшчаўся памiж сузор'ямi Змеяносца i Арла i ўключаў V-падобную групу зорак. Пачобут лiчыў iх падобнымi на зорны збор Гiяды ў сузор'i Цялец, што i дало астранамiчную падставу да вылучэння на небе сузор'я з такой назвай.
Гэты падарунак вучоны зрабiў свайму аўгусцейшаму патрону дзеля праслаўлення ягонага iмя. У лiстах да караля ён падрабязна расказвае пра Цяльца Панятоўскага. Аднак кароль згаджаецца не адразу. У лiсце ад 21 жнiўня 1775 г. да смаленскага каанд'ютара Нарушэвiча кароль Станiслаў Аўгуст пiша: «перадай Васпан ксяндзу Пачобуту, хай ён маiм гербам не называе вызначаная зоркi… асаблiва каля Шчыта Сабескага; бо ён засланiў Бацькаўшчыну, а мой герб гэтага не змог…».
Пачобут пiсаў манарху i падрабязна расказваў пра меркаванае сузор'е. Кароль у лiсце ад 19 сакавiка 1777 г. зноў даводзiў астраному, што не можа пагадзiцца на такi падарунак. Але ж Пачобут, разумеючы прычыну адмовы, у лiсце ад 7 красавiка напiсаў: «Што да новага сузор'я, дык да гэтага часу Ваша каралеўская Мiласць (w. k. mść.) блiстала толькi сваiм iмем з радавiтым шляхецкiм гербам, якi немагчыма загасiць, але ж гэты праект i ад iншых астраномаў паходзiць, а менавiта яснавяльможны пан (JP) Лаланд ухваляе яго таксама…»[94].
I ў лiсце да Нарушэвiча ад 11 кастрычнiка 1778 г. кароль таксама адмаўляў астраному:
«1. Бо ўжо ёсць Цялё ў Задыяку i яшчэ адно Цялё магло б прыводзiць да памылак i непаразуменняў.
2. Прыклад Шчыта Сабескага, прыведзены кс. Пачобутам, не вельмi добра тут служыць…»[95].
Зрамеўшы, што Пачобут мае дастатковы ўплыў сярод астраномаў, каб вырашыць гэтую справу, кароль даў дазвол астраному ўхвалiць сваё iмя на зорным небе. Такiм самым чынам у свой час Галiлей «падараваў» вялiкаму герцагу тасканскаму спадарожнiкi Юпiтэра (гэтыя спадарожнiкi Галiлей назваў зоркамi Медзiчы ў гонар герцага тасканскага Казiма II Медзiчы), а Кеплер iмператару Рудольфу - свае знакамiтыя астранамiчныя таблiцы (Рудальфiнскiя таблiцы).
Спачатку Цялец Панятоўскага прыжыўся на зорных картах. Пра сузор'е пiсала еўрапейская навуковая прэса [96], потым ён трапiў ў энцыклапедыi [97]. Берлiнскi астраном П. Бодэ [98] ў «Astronomisches Jahrbuch» [99] за 1781 г. змясцiў iнфармацыю Пачобута з апiсаннем новага сузор'я, а ў 1785 г. зноў апублiкаваў звесткi Вiленскай абсерваторыi пра новае сузор'е [100]. У зорным атласе i каталогу Бодэ (з 17 240 зорак) i ў каталогу з 50 000 зорак француза Лаланда, выдадзеных на ачатку XIX ст., прысутнiчае вылучанае Па чобутам сузор'е Цялец Панятоўскага. Сузор'е Цялец Панятоўскага з'явілася ў чатырох атласах зорнага неба XVIII-XIX стст.:
• атласе «Atlas Coelestis» англiйскага каралеўскага астранома Джона Флемстыда (1646-1719), перавыдадзеным у 1776 г.;
• манументальным атласе «Uranographia», выдадзеным у 1801 г. нямецкiм астраномам Ёганам Бодэ (1747-1826), гэта тагачасны картаграфiчны ўзор;
• «Celestial Atlas» Аляксандра Джэймсана, выдадзеным у 1822 г. у Англii, гэта адна з першых спроб стварэння атласа i даведнiка па астраномii;
• атласе «Urania's Mirror», апублiкаваным Самуэлем Лейтам у 1825 г. у Лондане.
Сузор'е Цялец Панятоўскага нейкi час карысталася папулярнасцю ў астраномаў, але пасля было скасаванае i не ўваходзiць у сучасны спiс сузор'яў. Аднак чатыры зоркi гэтага скасаванага сузор'я (66, 67, 68, 70 Oph (Змеяносец)) у сучасных зорных атласах адзначаны як адкрыты зорны збор (open clusters) Mel 186 (Cr 359) па каталогу Мялота (Philibert Jacques Melotte). Але нават у цяперашнiх кнiгах для аматараў астраномii часам успамiнаецца менавiта Цялец Панятоўскага як аб'ект для назiрання i апiсваецца гiсторыя яго з'яўлення [101].
1778 год. Пачобут быў абраны членам-карэспандэнтам Парыжскай акадэмii навук, сваёй навуковай i педагагiчнай дзейнасцю заваяваўшы сабе агульнаеўрапейскае прызнанне [102]. Напрыклад, у той час быў высока ацэнены астраномамi ягоны спосаб верыфiкацыi мiкраметра. У лiсце Храптовiчу ад 9 сакавiка 1778 г. Пачобут паведамляў пра добрыя водгукi астраномаў Парыжа i Лондана на гэтую навiнку: «Пасля першага лiста з Лондана, прыйшоў апошнi лiст з Парыжа… копiю якога я маю гонар вам прадстаўляць. Памiж матэматычнымi навiнамi ёсць навiна № 1, якая датычыць нашых назiранняў i абсерваторыi нашай робiць гонар. Спосабы верыфiкацыi мiкраметра раней былi цяжкiя, ненатуральныя i не мелi належнай дакладнасцi. Мне удалося знайсцi такi лёгкi, такi натуральны i такi дасканалы спосаб, што я сам здзiвiўся… абат Фантана [103] прэтэндаваў на першынство, але пазней высветлiлася, што ён гэта прыдумаў, калi мы ўжо першымi гэты спосаб выкарысталi, i ксёндз Стрэцкi гэтыя назiраннi акадэмii (Парыжскай. - Л. Л.) прадставiў»[104].
1779 год. Адукацыйная камiсiя вырашыла пачаць працу па стварэннi поўнай карты Рэчы Паспалiтай. Для таго патрабавалася зрабiць вялiзную колькасць вымярэнняў каардынатаў мясцовасцяў i замераў адлегласцяў. У лiсце да падканцлера ВКЛ Храптовiча Пачобут прапа ноўвае ўтварыць астранамiчную калегiю (colegium astronomicum) з шас цi астраномаў з гадавым акладам 2000 злотых кожнаму. Пры гэтым ён спасылаўся на досвед Францыi, дзе для такой працы запатрабавалася значна больш адмыслоўцаў за яшчэ большыя грошы. Аднак праз вялiкiя выдаткi праца па стварэннi карты была часова адкладзеная [105].
* * *
1780 год. Пачобут стаў рэктарам Галоўнай школы Вялiкага Княства i пробашчам касцёла Св. Тройцы ў Вiльнi. Новы рэктар запрасiў у акадэмiю з Гродна Жылiбера i набраў новых прафесараў для ўнiверсiтэта [106]. Кандыдатаў для працы ў Вiльнi Пачобут абмяркоўваў у лiставаннi з Храптовiчам [107]. У 1780 г. неабходнасць iснавання Галоўнай школы ВКЛ была аспрэчаная. Рэктар прыклаў шмат намаганняў дзеля захавання школы. З яго ўдзелам Адукацыйная камiсiя пад старшынствам Гуга Калантая зацвердзiла Кодэкс, якi захаваў гэтую навучальную ўстанову ў Лiтве. У маi 1783 г. Пачобут прывёз дакумент у Вiльню [108].
У 1784 г., калi кароль вяртаўся з Палесся на Гродзенскi сойм, Храптовiч паведамiў Пачобуту, у якi дзень той будзе гасцяваць у Шчорсах. Астраном сустрэў там караля i падараваў яму свае кнiгi. Са Шчорсаў Пачобут вярнуўся ў Вiльню, бо якраз прыйшлi раней заказаныя Стрэцкiм астранамiчныя прылады [109]. Для новых астранамiчных прыладаў перабудоўвалася абсерваторыя.
Праект пашырэння распрацаваў вядомы архiтэктар Марцiн Кнаўкфус у 1782-1788 гг. З гэтым праектам Пачобут-Адлянiцкi звярнуўся да Адукацыйнай камiсii i атрымаў ад яе грошы, на якiя дабудаваў абсерваторыю. Па яго ўказаннях архiтэктар Марцiн Кнаўкфус узвёў прыбудову ў паўднёвага фасада з дзвюма сiметрычнымi бакавымi трохпавярховымi вежамi, прызначанымi для астранамiчных назiранняў. Вежы па вуглах абсерваторыi сваiмi формамi нагадвалi барочныя вежы вiленскiх касцёлаў, яны планавалiся быць аднолькавымi i сваёй архiтэктурнай выявай рэпрэзентаваць астранамiчную навуку. Па праекце вяршыню ўсходняй вежы павiнна была ўпрыгожыць зямная сфера, заходняй - нябесная [110]. Дабудова абсерваторыi пачалася ў жнiўнi 1782 г., i першы камень паклаў князь Адам Чартарыйскi. Праца з-за праблем з фiнансаваннем запатрабавала шмат высiлкаў i была скончаная толькi ў кастрычнiку 1788 г. [111].
Дах абсерваторыi пакрывала медная бляха. Паўднёвая сцяна мела магутны падмурак для вялiкага квадранта. Сцяна, дзе размешчаўся квадрант, была складзеная з белага пяшчанiка, якi прывезлi морам з Брэмена ў Кёнiгсберг, а адтуль па Нёмане i Вiлii да Вiльнi. Будаўнiк з Брэмена даслаў драўляную мадэль сцяны i iнструкцыю, як яе ўзводзiць. Вялiкi квадрант мусіў мець дакладнасць да некалькiх секунд дугi, i таму неабходна было, каб яго падмурак гарантаваў абсалютную ўстойлiвасць i адсутнасць хоць нейкiх зрухаў. Адпаведна пабудова паўднёвай сцяны каштавала вельмi дорага. Па просьбе Пачобута дакладнасць нанясення секундных дзяленняў на шкале квадранта яшчэ ў Англii праверылi астраномы Маскелайн i Аўберт. Яны не знайшлi памылак i далi заключэнне, што дакладнасць прыбора каля 1,5 секунд дугi. Пачобут пiсаў: «Не ведаю, цi мае яшчэ якая iншая бсерваторыя такi ўстойлiвы падмурак пад прыладу». Для гарантыi ўстойлiвасцi астраном забаранiў у будучынi нават трошкi перарабляць сцяну. Каля вялiкага квадранта на паўднёвай сцяне быў усталяваны мерыдыянны тэлескоп з аб'ектывам у 4 цалi майстра Рамсдэна. Над абодвума iнструментамi зробілі створкi, якiя адчынялiся падчас назiранняў [112].
Ва ўсходняй вежы з купалам на трох мармуровых калонах знаходзiўся тэлескоп работы майстра Доланда даўжынёй каля 1 метра на экватарыяльнай мантыроўцы. У заходняй вежы размяшчаўся квадрант Рамсдена, зроблены яшчэ ў 1700 г. У цэлым пасля перабудовы абсерваторыя стала адной з найлепшых у Еўропе [113].
Вось як выглядала перабудаваная абсерваторыя Пачобута на пачатку XIX ст.: «Шэсць квадратных калон стаяць уздоўж залы ў два шэрагi i падзяляюць яе на тры роўныя часткi. Падлога залы выкладзеная квадратнай плiткай са шведскага каменю. Шырокiя лесвiчныя маршы вядуць да сярэдзiны ўсходняй сцяны залы. Адтуль адкрываецца вiд на процiлеглую сцяну з порцiкам, упрыгожаным гiпсавымi постацямi мiфалагiчных багiняў астраномii: Дыяны i Уранii. Дыяна трымае тарчу з барэльефам Пузынi, Уранiя падтрымлiвае левай рукой зорнае паўкола, а ў правай трымае вянок з надпiсам "E. P. O." (Elżbieta Puzynina Ogińska). Пасярэдзiне порцiка знаходзiцца барэльеф з выявай караля Станiслава Аўгуста. Пад порцiкам, пасярэдзiне, знаходзяцца ма люнкi чатырох знакаў Задыяка: Авен, Рак, Шалi, Казярог, - якiя азна чаюць чатыры поры года. У паўночнай i паўднёвай сценах залы з кожнага боку па сем вокнаў, у частцы пакоя памiж iмi стаяць дванаццаць шаф з гадзiннiкамi i кнiгамi. У адным з вокнаў на паўднёвым баку размешчаны тэлескоп даўжынёй чатыры футы, зроблены майстрам Канiвэ. У гэтай зале акрамя розных астранамiчных прыбораў знаходзяцца каля 30 партрэтаў, намаляваных алеем. З iх заслугоўваюць увагi: два партрэты Пузынi, два партрэты Валяр'яна Пратасевiча - бiскупа вiленскага, Станiслава Варшавiцкага - першага рэктара езуiцкага калегiума, Пятра Скаргi - першага рэктара акадэмii, прафесараў Андрэя Крыгера, Тамаша Жаброўскага, Марцiна Пачобута, князя-куратара Чартарыйскага, Стафана Баторыя, Жыгiмонта Аўгуста, Станiслава Аўгуста i г. д.
Звонку над сям'ю вокнамi вялiкай залы на паўночнай частцы намаляваны знакi шасцi планет: Меркурыя, Венеры, Зямлi, Марса, Юпiтэра i Сатурна. Па кутах абсерваторыi пабудаваны дзве круглыя вежы ў стылi вялiкiх дарыйскiх калон, пад рассоўнымi купаламi вежаў знаходзяцца дванацаць знакаў Задыяка.
Абсерваторыя з усiм будынкам не змянiлася, i да майго ад'езду з Вiльнi была ў тым жа стане, што i пры Пачобуце. На левай сцяне абсерваторыi ўмуравана Лiтоўская Пагоня…»[114].
Знадворку, пасярэдзiне сцены, пад выявамi сузор'яў, залатымi лiта рамi быў напiсаны верш Вергiлiя: «Addidit antiquo virtus nowa lumina caelo» (Адвага дае стараму небу новы свет). Нiжэй на будынку абсерваторыi да нашага часу захаваўся дэвiз на лацiне, складзены, вiдавочна, самiм Пачобутам:
Haes domus Uranie est!
Curae procul este profanae!
Temnitur His humilis tellus
Hinc itur ad astra!
Гэта дом Уранii!

Iдзiце прэч, прафаны!
Тут знiкае нiкчэмная Зямля,
Адгэтуль iдуць да зорак!
А яшчэ нiжэй - «Prima manus operi admota est mense Augusto 1782. Ultima imposita mense Octobri 1788 a MPRect. Asad. Equ. S. Stan.».
Гэты будынак архiтэктара Кнаўкфуса, нягледзячы на пажары, захаваўся да нашых дзён i стаў славутым архiтэктурным помнiкам Вiльнi.
Пачобут-Адлянiцкi ствараў адмысловую астранамiчную i матэматычную бiблiятэку пры абсерваторыi. У гэтай справе яму дапамагалi Ян Снядэцкi i экс-канцлер ВКЛ Храптовiч, якi ў той час жыў у Варшаве. Снядэцкi пiсаў, што Пачобут пакiнуў у абсерваторыi шмат астранамiчных прылад i кнiг, набытых за свае грошы [115]. Бiблiятэка, у значнай меры назапашаная за часам Пачобута, была вялiкай каштоўнасцю абсерваторыi. Разам з «Альмагестам» Пталамея, «Сферай» Сакрабоска i iншымi трактатамi тут былi кнiгi астраномаў-езуiтаў Кiрхера, Клавiуса, Шэйнера, Боскавiча, кнiгi навукоўцаў XVIII ст. Ньютана («Пачаткi» i «Оптыка»), Клеро («Тэорыя Месяца»), д'Ламбера, Эйлера, працы Макларэна, Котэса, Лапiталя, некалькi кнiг Бернулi, Сiмпсана i iншых выбiтных матэматыкаў. Кнiга Капернiка «De Revolutionibus Orbium Coelestium» была прадстаўленая амстэрдамскiм выданнем 1617 г. Кеплер - «Рудальфiнскiмi таблiцамi», а «Астраномiя» Лаланда двума выданнямi. Акрамя кнiг па астраномii i матэматыцы, матэматычных i астранамiчных таблiц захоўвалася нямала прац па фiзiцы (напрыклад, «Эксперыментальная фiзiка» Ноле), анатомii, геаграфii, архiтэктуры, ваеннай справе, асаблiва па балiстыцы i фартыфiкацыi, а так сама слоўнiкi, граматыкi, белетрыстыка. З фiласофскiх твораў добра былi падабраныя працы Дэкарта i Хрысцiяна Вольфа. У iнвентары абсерваторыi 1774 г. нароўнi з тэлескопамi, рэтортамi, электрычнай машынай, помпамi, магдэбургскiмi паўшар'ямi i iншым згадваўся «драўляны прыбор для паказу руху планет па сiстэме Капернiка» [116].
Пасля скасавання Вiленскага ўнiверсiтэта абсерваторыю не за чынiлi, яна была перададзеная Iмператарскай Акадэмii навук у СанктПецярбургу i працягвала працаваць як фiлiя Пулкаўскай абсерваторыi. Аднак у 1843 г. у Пулкава вывезлi 500 тамоў спраў абсерваторыi [117], пераважную большасць каштоўных прылад.
Такiм быў стан залаў абсерваторыi да 1865 г. У гэтым годзе па распараджэннi сумна вядомага генерал-губернатара Мураўёва-вешальнiка была створаная камiсiя з асобаў «шчыра адданых расейскай справе» i абазнаных у гiсторыi. Iм даручылi прыбраць з Музея старажытнасцяў пры Вiленскай публiчнай бiблiятэцы, часткай якога была зачыненая абсерваторыя, усе рэчы, якiя, на iх думку не маюць «навукова- гiстарычнай каштоўнасцi». Усе гэтыя рэчы адаслалi ў Румянцаўскi музей у Маскву [118]. У вынiку дзейнасцi камiсii з абсерваторыi была выдаленая большая частка партрэтаў знакамiтасцяў i значная частка бiблiятэкi. (гл. дадатак).
* * *
1785 год. Кароль узнагародзiў Пачобута ордэнам Св. Станiслава [119].
У 1787 г. дырэктар Парыжскай абсерваторыi Жан Дамiнiк Касiнi даслаў вiленскаму астраному публiкацыi Парыжскай абсерваторыi з назiраннямi за 1786 г. У лiсце Касiнi пiсаў: «Я маю гонар прадставiць надрукаваную працу… якая будзе распаўсюджаная сярод вядучых навукоўцаў Еўропы». З гэтай публiкацыi Пачобут даведаўся, што Парыжская абсерваторыя, размешчаная значна паўднёвей Вiленскай, правяла за справаздачны год 4 назiрання Меркурыя, тады як Вiленская за той жа перыяд выканала 60 назiранняў гэтай планеты [120]. У 1787 г. Пачобут праводзiць яшчэ 124 назiрання з вызначэннем дакладных каардынатаў планеты на небе (дарэчы, для назiрання планет Пачобут часта аддаваў перавагу храматычнаму рэфрактару даўжынёй у 16 футаў). Меркурый вельмi цяжка назiраць з прычыны блiзкасцi да Сонца нават у Францыi, а ў паўночных шыротах амаль немагчыма, таму руплiвасць астранома не можа не ўражваць [121]. Таямнiцу эфектыўнасцi Пачобута ў справе вывучэння Меркурыя тлумачыць лiст Яна Снядэцкага да вiленскага астранома ад 8 чэрвеня 1792 г.: «…рыхтаваўся да правядзення сёння ноччу назiрання пакрыцця Юпiтэра Месяцам, але ў нас быў дождж… Васпан дабрадзей праз свой новы мерыдыянны тэлескоп можа штодня бачыць Меркурый, а я бачыў яго толькi адзiн раз у Оксфардзе ў час, блiзкi да поўдня, i яшчэ раз у такi час яго бачыць не спадзяюся, хiба толькi калi буду ў Вiльнi, бо мы тут неабходных тэлескопаў не маем». Вiдавочна, што Пачобут выпрацаваў методыку назiрання Меркурыя ўдзень. Дзённыя назiраннi планеты ён праводзiў на ахраматычным рэфрактары даўжынёй 6 футаў i з аб'ектывам у 4 цалi, якi дазваляў бачыць планету ўдзень, бо ствараў кантрастныя i якасныя выявы. Гэты рэфрактар быў часткай мерыдыяннай прылады.
Атрыманыя дадзеныя былi зведзеныя ў таблiцы палажэнняў Меркурыя i дасланыя ў Парыж астраному i матэматыку Лаланду, якi зрабiў вылiчэнне арбiты планеты. Назiраннi гэтай планеты Пачобутам былi надрукаваныя Лаландам у «Memoires de l'Academie» за 1786 г. А ў 1808 г. пра навуковую каштоўнасць даследаванняў Пачобута-Адлянiцкага Лаланд напiсаў у кнiзе «Астранамiчная бiблiяграфiя разам з гiсторыяй астраномii ад 1781 да 1802» («Bibliographie astronomique, avec l'his toire de l'Astronomie depuis 1781 jusqua 1802. Paris, 1808») [122].
Пачобут вёў перапiску з большасцю вядомых астраномаў тагачаснай эпохi. Асаблiва частым было лiставанне з Янам Снядэцкiм з Кракава i Бодэ з Берлiна. Прыблiзна з 1788 г. пачалося сяброўскае лiставанне з Янам Снядэцкiм. Менавiта з гэтых лiстоў мы можам дазнацца аб працах Пачобута як астранома, што яго турбавала i пра што ён думаў.
Два астраномы дзялiлiся вынiкамi назiранняў, навуковымi навiнамi i г. д. Першым, верагодна, перапiску пачаў Снядэцкi лiстом ад 16 лютага 1788 г.: «Яснавяльможны пан дабрадзей! Спадар Маскелайн, астраном каралеўскi ў Грынвiчы, падчас майго знаходжання ў Англii, абавязаў мяне, каб я паведамiў Вам 2 навiны. Першая з iх ёсць iнфармацыя аб вяртаннi каметы 1661 г., другая - аб каардынатах Грынвiча». Далей Снядэцкi распавядае пра выкананыя iм у Англii працы i пра назiраннi знакамiтага Уiльяма Гершэля. Снядэцкi каля месяца працаваў у абсерваторыi Гершэля, азнаёмiўся з канструкцыямi тэлескопаў i методыкай работы вялiкага астранома. «Найважнейшым у тэлескопе Гершэля з'яўляецца якасць галоўных парабалiчных люстэрак i канструкцыя акулярнай часткi ў люстраных тэлескопах». Снядэцкi пiсаў, што бачыў адкрытыя Гершэлем падвойныя зоркi, што ў 1781 г. з дапамогай свайго тэлескопа Гершэль адкрыў новую планету i назваў яе Georgium Sidus - «зорка Георга», французскiя астраномы называлi новую планету - Гершэль, а нямецкiя далi назву Уран. Далей Снядэцкi пiша, што Гершэль спрабаваў вызначыць паралакс зорак, параўноўваючы свае каталогi зорак з каталогамi Флемстыда, i звярнуў увагу на рух зорак. Далей пра тое, што «мiс Каралiна Гершэль, яго сястра, сталая памочнiца свайго брата, вельмi добра ведае астраномiю i запiсвае за братам вынiкi назiранняў». Таксама: «Iмглiстасцi i белаватыя плямы, якiя знаходзяцца на небе… прыцягнулi зараз увагу Гершэля… ён адкрыў iх каля 2000… i па заканчэнні агляду ўсяго зорнага неба, што запатрабуе яшчэ два гады, апублiкуе вынiкi». Вяртаючыся да адкрытай Гершэлем планеты Уран, Снядэцкi адзначыў, што «Гершэль, працягваючы назiраць адкрытую iм планету, адкрыў яшчэ i два яе спадарожнiкі… i вызначыў час абароту iх вакол планеты». У гэтым лiсце Снядэцкi паведамляе i навiны з Францыi, напрыклад аб праекце трыянгуляцыi мясцовасцi памiж Грынвiчам i Дуўрам, што Лаланд паказаў яму дзённiк назiранняў Пачобута, перасланы ў Францыю, i сказаў, што бязмерна абавязаны за серыю назiранняў Меркурыя i будзе выкарыстоўваць вынiкi назiранняў Пачобута ў сваiх разлiках. Свой першы лiст Снядэцкi заканчвае просьбай: «…думаю калiсьцi з'ездзiць у Вiльню, каб убачыць абсерваторыю i ўнiверсiтэт i пазнаёмiцца з Васпанам асабiста, аднак не ведаю, калi гэта падарожжа яшчэ будзе, i таму было б вельмi прыемна атрымаць кароткае апiсанне абсталявання, якое мае абсерваторыя Васпана». Гэты лiст Снядэцкi выслаў у Варшаву падканцлеру Храптовiчу з просьбай перадаць яго Пачобуту. Лiст адмыслова не быў запячатаны, i Храптовiч не толькi прачытаў яго сам, але і даў прачытаць каралю, якога вельмi цiкавiлi працы Гершэля [123].
Пачобут адказаў Снядэцкаму 25 сакавiка 1788 г. змястоўным лiстом, якi меў выгляд навуковага трактата. Мiж iншым вiленскi астраном пiсаў, што Гершэль як оптык працягвае справу вялiкага англiйскага оптыка Якуба Шорта. Пачобут успамiнаў, што яшчэ ў 1762 г. працаваў з тэлескопамi, якiя зрабiў Шорт. «Праўда, гэты оптык, пакуль быў жывы, хаваў свой сакрэт парабалiзацыi галоўных люстэрак сваiх тэлескопаў, аднак пасля яго смерцi гэтая таямнiца была шчаслiва раскрытая намаганнямi Каралеўскага таварыства…». Далей Пачобут пiша пра Гершэля, што «мяне… не вялiкiя памеры ягоных прыладаў, не вялiкая колькасць адкрыццяў, зробленых iм, здзiўляе, а працавiтасць i аб'ём выкананых iм прац. Працавiтасць у характары англiчанаў, але працавiтасць Гершэля нават памiж англiчанамi дзiвiць».
Пачобут выконвае жаданне Снядэцкага i пералiчвае асноўныя астранамiчныя прылады Вiленскай абсерваторыi:
«З задавальненнем выказваю меркаванне, што Вiленская абсерваторыя не горшая за Оксфардскую i мае наступныя прылады:
1. Вялiкi 8-футовы квадрант на каменным падмурку з тэлескопам ахраматычным;
2. Тэлескоп ахраматычны пасажны (des passages) даўжынёй 6 футаў з аб'ектывам у 4 цалi дыяметрам, лепшы i больш ўстойлiвы, чым Оксфардскi;
3. Гадзiннiкi такiя ж, як у Оксфардзе i Грынвiчы, г. зн. адзiн зроблены Шэлтанам, а другi ад слаўнага Элiкота. Першы для Сонца, другi для зорак;
4. Два тэлескопы ахраматычныя з аб'ектывамi-трыплетамi (a triplo verre) даўжынёй 4 фута i дыяметрам 3,5 цалi. Абодва канструкцыi Доланда;
5. Сектанты, зробленыя i сканструяваныя ў Парыжы, 6 футаў вышынёй з двума тэлескопам такога ж памеру, перпендыкулярнымi памiж сабой, у якiя мы ўставiлi ахраматычныя аб'ектывы Доланда, а парыжскiя прыбралi;
6. Квадрант латунны ў 2 футы, з двума тэлескопамi ахраматычнымi, канструкцыi Рамсдэна, для вызначэння геаграфiчных каардынат;
7. Машына паралактычная (экватарыяльная мантыроўка. - Л. Л.), на якую ўсталёўваецца ахраматычны тэлескоп Доланда даўжынёй 4 футы;
8. Два тэлескопы ахраматычныя Доланда даўжынёй 10 футаў для назiрання спадарожнiкаў Юпiтэра, пакрыццяў зорак i г. д.
Пра iншыя iнструменты не пiшу, бо яны менш важныя для назiранняў».
Потым у гэтым лiсце вiленскi астраном успамiнае аб выкананых iм назiраннях Меркурыя: «Гэта складана, бо вiленскае неба, у адрозненне ад парыжскага, не спрыяе назiранням гэтай планеты i само размяшчэнне Парыжа дае тамтэйшым астраномам ўсе зоркi i планеты на 6 градусаў вышэй, чым у Вiльнi». Заканчваючы свой лiст, дадае: «З адкрытым сэрцам буду чакаць Васпана ў любы час, у якi ён вырашыць наведаць нашу абсерваторыю. Аднак у гэты год наўрад цi што можна будзе назiраць на небе. Буду заняты значнай працай… па дабудове дадатковых сценаў з поўдня…» [124].
У лiпенi 1789 г. закончылася кадэнцыя Пачобута на пасадзе рэктара. Ён прызначыў выбары на 10 чэрвеня. У лiсце да Храптовiча пiсаў: «Адкрыў сесiю, пачаў чытаць частку статута аб выбарах рэктара. Аднак уся рада аднагалосна прасiла мяне, каб не чытаў i думаць не адважыўся аб пераабраннi…». Пачобут застаўся рэктарам нават пры тым, што сярод прафесараў не ўсе адназначна добра ставiлiся яго.
18 лiпеня рашэннем Адукацыйнай камiсii была ўтвораная Галоўная школа ВКЛ. У гонар гэтага былi арганiзаваныя вялiкiя ўрачыстасцi, дзе акрамя прафесараў было шмат гасцей. Потым адбылося набажэнства ў касцёле Св. Яна, якое правёў бiскуп Зянкевiч.
Увосень 1789 г. Пачобут атрымаў ад Храптовiча запрашэнне прыехаць у Варшаву для выпрацоўкi новага школьнага статута. Рэктар адказаў падканцлеру: «Не ведаю, навошта патрэбны мой удзел… я больш неабходны ў Вiльнi, чым у Варшаве». Аднак разам з прафесарамi Страйноўскiм i Пiлхоўскiм прыехаў у Варшаву i працяглы час працаваў з Янам Снядэцкiм над уладкаваннем адукацыйных справаў. Ян Снядэцкi пiсаў пра ўдзел Пачобута ў гэтай справе: «Першы варыянт статута стварыў анархiю… выклiканы быў зноў у Варшаву Пачобут з двума членамi Школы Лiтоўскай, адарваны быў зноў ад навуковай працы для ўпарадкавання школьнага заканадаўства… заслугi Пачобута, яго пастаянная ўпартасць у адстойваннi iнтарэсаў адукацыi i асабiстая чысцiня найбольш неабходныя былі для той працы… У школьных справах быў наведзены парадак» [125].
У красавiку 1791 г. Пачобута спаткала вялiкая прыкрасць. Яшчэ ў 1780 г. ён стаў пробашчам касцёла Св. Тройцы, пры якiм быў шпiталь. Касцёлу належаў i мост (Балiнскi зазначаў, што верагодна мост ўжо тады называўся Зялёным), якi прыносiў галоўны даход касцёлу. Пачобут перабудаваў мост, але адразу пасля перабудовы ўспыхнуў пажар, пра якi астраном 25.04.1791 г. пiсаў Храптовiчу: «Маю гонар паведамiць… пра надзвычай прыкры для мяне выпадак. Новы мост праз Вiлiю, стараннем i коштам вялiкiм зноўку пабудаваны, 22 красавiка, каля 3-й гадзiны апаўдні, ушчэнт згарэў, падпалены ад суседнiх дамоў…». Пажар быў моцным ударам па фiнансах касцёла Св. Тройцы. Францiшак Карпiнскi нават прысвяцiў гэтаму здарэнню верш [126]. Пачобут асабiста адаслаў верш Храптовiчу [127].
Калi 3 мая 1791 г. сойм прыняў Канстытуцыю, навiна аб ухвале Канстытуцыi прыйшла ў Вiльню 8 мая, якраз тады, калi Пачобут на ўрачыстым пасяджэннi ў гонар iмянiн караля прымаў прафесараў. Падчас прыёму ён атрымаў лiст ад Храптовiча з iнфармацыяй аб гэтай радаснай для яго падзеi i выступiў перад выкладчыкамi з публiчнай прамовай. Тэкст прамовы не захаваўся, а ў лiсце ад 7 мая 1792 г. да караля ён пiша: «Я не ведаю, цi трапiў мой выступ ў мiнулым годзе пры прыняццi Канстытуцыi 3 мая ў рукi Вашай каралеўскай Мiласцi (w. k. mci.), зараз на ўгодкi тых падзей дасылаю вам гэты тэкст. Казаў тое, што дыктавала шчырае сэрца, поўнае найзычлiвейшых пачуццяў i глыбокай павагi да Вашай каралеўскай Мiласцi» [128].
2 студзеня 1792 г. Снядэцкi напiсаў вялiкае пiсьмо Пачобуту, у якiм апiсваў стан Кракаўскай абсерваторыi. Потым напiсаў пра сваё назiранне зацьмення Месяца 12.10.1791 г., папрасiў даслаць вынiкi назiрання гэтай з'явы ў Вiльнi i дадаў: «Буду старацца на працягу года правесцi шмат назiранняў зацьменняў спадарожнiкаў Юпiтэра i пакрыццяў зорак i даслаць iх Вам… для вылiчэння рознiцы памiж геаграфiчнымі даўготамі Вiльнi i Кракава». Паведамiў пра прапанову Чацкага [129] правесцi вымярэнні памераў краю для стварэння карты Рэчы Паспалiтай.
У лiсце ад 25 сакавiка 1792 г. Снядэцкi распавёў аб тым, што светлая пляма вакол кратара Арыстарх была добра бачная пры чарговым зацьменнi Месяца. У лiсце да Пачобута ад 15 лiпеня 1792 г. Снядэцкi пiсаў: «грамадскiя iнтарэсы… адарвалi мяне на некалькi тыдняў ад працы ў Кракаўскай абсерваторыi… не быў у стане напiсаць яснавяльможнаму пану, пакуль матэматыка i назiранні нябесных целаў не адарвалi цалкам мае думкi ад глупстваў зямных. Што за дабрадзейства навук, калi чалавек уцягнуты ў гульнi i буры людскiх жарсцяў, можа ад гэтага жудаснага адвесцi свае вочы на дзiўныя i прыгожыя законы, якiя кiруюць нябеснымi целамi». У гэтым жа лiсце ён паведамляў пра вялiкiя серыi назiранняў, якiя тычацца вызначэння геаграфiчнай шыраты. Пачобут адказваў 28.01.1793 г.: «Бачу, што сабе i iнструментам спаць не даеш. Вiншую, што таксама пазнаёмiўся з Меркурыем, прашу яго вiтаць яд мяне. Я з iм добра пагутарыў за апошнiя 20 гадоў. Нават у лiстападзе яшчэ яго бачыў вельмi нiзкага i каламутнага…». Пачобут, параўноўваючы геаграфiчныя шыроты Кракава i Вiльнi, дадае «зайздрошчу… шырату маеш паўднёвей на чатыры градусы i 37 хвiлiн»[130].
У 1793 г. пагоршылася здароўе каралеўскага астранома, пачалiся моцныя i працяглыя галаўныя болi. Але Пачобут удзельнiчаў у працы памятнага Гродзенскага сойма, вырашаючы пытанне з фiнансаваннем Галоўнай лiтоўскай школы падчас чарговага падзелу Рэчы Паспалiтай [131]. У лiсце ад 2 сакавiка 1793 г. Снядэцкi выказвае спачуванне з-за хваробы Пачобута, паведамляе некалькi палiтычных навiн, а потым пераходзiць да астранамiчных спраў. Ён просiць адаслаць яму вынiкi назiрання зацьмення Сонца ў 1788 г. i пытаецца, цi назiрае Пачобут зоркi сузор'я Цмока (Draconis. - Л. Л.) каля зенiту i просiць з кнiгi Лакайля [132] «Fundamenta Astonomiae» («Падмурак астраномii») даслаць яму дадзеныя аб вымярэннях зорак Цмока каля зенiту ў Парыжы. Прыканцы лiста прапаноўвае назiраць пакрыццi зорак Месяцам.
У лiсце да Яна Снядэцкага ад 4 красавiка 1793 г. Пачобут скардзiўся на здароўе, аднак удакладняў, што самаадчуванне яго палепшылася, паведамляў, якую навуковую лiтаратуру ён мае i якую жадаў бы атрымаць. Далей адзначаў: «15 красавiка новая Адукацыйная камiсiя (таргавiчан. - Л. Л.) хоча ўзяць нас пад сваю юрысдыкцыю. Можаш… зразумець, што я маю, аб чым падумаць… i рыхтавацца да гэтай ака лiчнасцi. Не пра астраномiю ў мяне зараз думкi… Усё, што жадаеш, маю, i назiраннi сонечнага зацьмення таксама, вынiкi нават публiкаваў у газеце Луцкiны, i трохгадовыя, з вялiкай дакладнасцю назiрання зорак β, γ Цмока. Маю "Fundamenta Astonomiae" Лакайля, маю розныя парыжскiя эфемерыды… Нават назiранні Брэдлi гэтай выдатнай зоркi γ Цмока знайду i Васпану прадстаўлю…
…Увесь сакавiк штодня назiраў Меркурый. Сёння таксама яго назiраў, заўтра абавязкова, бо заўтра найбольшая ягоная элангацыя… Найлепшы спосаб вымярэння геаграфiчнай шырынi - гэта назiранне зорак у зенiце, бо пры гэтым атмасфера ўносiць найменшую хiбнасць. Я штогод назiраю зоркi β, γ, ε, ξ Ursae Majoris. γ у нас найлепшая, бо толькi за 20' ад зенiту знаходзiцца… Цi чуў Пан аб праекце, прапанаваным ад iмя Французкай акадэмii Лаландам аб… вымярэннi дугi мерыдыяна ад Дзюнкерка да Маёркi, аб уводзiнах унiверсальнай меры даўжынi i вагi i аб пераходзе ў вымярэннi часу ад шасцiрычнай сiстэмы да дзесятковай?
Цi не будзем хутка ў суседстве з Прусiяй? Гавораць, што сама Варшава апынецца за мяжой Прускай… Мяжа з Расiяй павiнна быць праведзеная ад Друi, далей праз павет Ашмянскi альбо праз Паставы i да Камянца павiнна прайсцi…»
[133].
Спасылка на назiраннi астраномам Брэдлi зоркi γ Цмока i на тое, што Пачобут сам назiраў зоркi ў зенiце, кажа пра цiкавасць вiленскага астранома да з'явы зорнай аберацыi [134].
7 красавiка пачала ўсталёўвацца новая мяжа з Расiяй. У красавiку пад эгiдай таргавiчан паўстала новая Адукацыйная камiсiя. Галоўнай праблемай было тое, што шмат якiя фундушы адукацыйных установаў засталiся на тэрыторыях, якiя адышлi да Расіi. Фiнансавыя справы былi нагэтулькi цяжкiя, што Пачобут казаў сябрам: «У гэтым годзе закончу трынаццацiгадовае рэктарства… i фатальна закончу». Кароль прызначыў на 17 чэрвеня збор сойма ў Гродне. Снядэцкi пры быў у Гродна як дэлегат Галоўнай школы з Кракава, каб баранiць правы i прывiлеi ўстановаў адукацыi i цэласнасць фундушоў. У лiсце, напiсаным з Варшавы 5 чэрвеня 1793 г., ён паведамляў пра свой намер Пачобуту, вiленскi астраном 10 чэрвеня адказаў яму: «Сардэчна вiтаю пана майго ў Айчыне маёй i ў тым горадзе, у якiм дзяцiнства маё ў школах нiжэйшых мiнула» [135].
5 верасня 1793 г. адбылося поўнае зацьменне Сонца. У Аўгустоў пад Гродна былi дастаўленыя астранамiчныя прылады, i ў прысутнасцi караля Станiслава Панятоўскага, рускага амбасадара Сiверса i мноства гасцей Пачобут i Снядэцкi правялi астранамiчныя назiраннi зацьмення. Дакладнае вымярэнне часу пакрыцця дазволiла ўдакладнiць геаграфiчныя каардынаты Гродна i скарэктаваць вылiчаную раней геаграфiчную даўгату Вiльнi. А самае галоўнае - астранамiчная з'ява i праца слынных навукоўцаў зрабiла вялiкае ўражанне на караля i шматлiкiх уплывовых гасцей i станоўча адгукнулася на далейшым фi нан саванні навукi. У 1793 г. кароль узнагародзiў Пачобута ордэнам Белага Арла. У лiсце да Яна Снядэцкага ад 13 лютага 1794 г. астраном напiсаў: «Дзень 5 верасня не толькi быў карысны для астраномii, але i для нас усiх вельмi шчаслiвым, бо ўдалося вырашыць пытанне фiнансавання Галоўнай школы. Прыемна мне ўспомнiць той дзень i тыя назiраннi, якiя мы ў прысутнасцi гэтых высокiх гасцей зрабiлi пры дапамозе такiх якасных прылад»[136].
Пачобут вярнуўся ў Вiльню ў снежнi 1793 г.
Працягвалася перапiска вiленскага астранома са Снядэцкiм. У лiсце ад 20 студзеня 1794 г. ён пiсаў аб падрыхтоўцы да адначасовага са Снядэцкiм назiрання пакрыцця Месяцам зоркi i пра свае вылiчэннi параметраў сонечнага зацьмення 31 снежня графiчным спосабам. З лiс та ад 13 лютага бачна, што назiраць гэтыя падзеi астраномы не змаглi з-за надвор'я: «Не веру таму, што ты горача малiўся аб добрым надвор'i ў Вiльнi, каб правесцi назiраннi пакрыцця зоркi i зацьмення, бо неэфектыўная была твая малiтва i надвор'е было найгоршым… Чым Лiтва вiнаватая, што ты ёсць ненабожным i астыла малiтва твая i не здарылася нам надвор'е на час назiранняў?». У сакавiку таго ж года Пачобут пiша: «Каб дасягнуць неабходнай дакладнасцi ў вызначэннi рознiцы памiж мерыдыянамi (памiж Кракавам i Вiльняй. - Л. Л.), думаю, лепш за ўсё пачакаць вынiкаў планаваных назiранняў, г. зн. па крыццяў зорак не зiмой, а вясной зробленых… бо пачатак i канец сонечных зацьменняў немагчыма назiраць з такой дакладнасцю, як пакрыццё зорак» [137]. З лiста відаць, што астраномы спрабавалi вызначыць рознасць геаграфiчных даўгот класiчным спосабам - назiраючы адну i тую нябесную з'яву i вызначаючы рознiцу ў часе пачатка цi канца з'явы [138].
Тым часам новы гаспадар аглядаў свае ўладаннi. Расійскi генерал-губернатар Лiтвы князь Рэпнiн у лiсце да iмператрыцы Кацярыны II ад 2 снежня 1794 г. паведамляў: «Акадэмiя тутэйшая… славiцца сваёй абсерваторыяй i вялiкай колькасцю астранамiчных прылад. Рэктар яе, спадар Пачобут, былы езуiт, чалавек вельмi вучоны i ўсiмi лiчыцца добрым чалавекам»[139].
Пазней добрае стаўленне расійца да астранома адыграла станоўчую ролю ў лёсе Галоўнай школы, бо пасля апошняга падзелу Рэчы Паспалiтай рэктар Пачобут зноў узяўся за вырашэнне праблем фiнансавання адукацыi. Амаль два гады (1795 i 1796) ён правёў у Гродне - горадзе, дзе знаходзiўся генерал-губернатар князь Рэпнiн. Толькi напрыканцы 1796 г., збольшага вырашыўшы фiнансавыя пытаннi, Пачобут вярнуўся ў Вiльню [140].
Цяжкiм ударам лёсу для Пачобута стала смерць сябра i паплечнiка - астранома Ежы Стрэцкага - 5 лютага 1797 г. [141].
Пасля ўступлення на трон Паўла I кароль Станiслаў Аўгуст быў выклiканы з Гродна ў Пецярбург. Пачобут паехаў у родны горад, каб даведацца, якi шлях выбраў былы кароль. Пераканаўшыся, што ён паедзе праз Вiльню i плануе спынiцца там на некалькi дзён, рэктар вярнуўся дахаты. Станiслаў Аўгуст выехаў з Гродна 15 лютага 1797 г. i 19-га прыехаў у Вiльню, дзе яго вiталi натоўпы народу. Назаўтра Пачобут разам з групай прафесараў унiверсiтэта наведаў караля i ска заў кароткую, але вельмi цёплую прамову. У лiсце да Снядэцкага ад 03.06.1797 г. рэктар апiсаў аўдыенцыю: «Кароль даў публiчную аўдыенцыю нам i капiтуле ў бiскупскiм палацы, дзе ён спынiўся… [я] яго вiтаў ад iмя Акадэмii… [ён] расплакаўся i, плачучы, адказваў настолькi чула, што нашы i асаблiва рускiя былi здзiўленыя». Падчас чатырохдзённага знаходжання ў Вiльнi кароль наведаў унiверсiтэт, бiблiятэку, абсерваторыю, у якой раней бываў некалькi разоў. Кароль зрабiў запiс у дзённiку назiранняў: «Што з радасцю бачыў, ад таго з жалем сыходжу. Станiслаў Аўгуст, Кароль, 20 Лютага 1797 года». 23 лютага кароль з'ехаў з Вiльнi ў Пецярбург [142].
Новы расійскi iмператар Павел I здзейснiў паездку па заходняй частцы iмперыi i 27 мая 1797 г. наведаў Галоўную школу. Iмператар агледзеў унiверсiтэт, абсерваторыю. У зале абсерваторыi захоплена выгукнуў: «Quel salon, quel salon!» («Якi салон, якi салон!»). На пытанне Паўла, што неабходна вучэльнi, рэктар распавёў аб бягучых фiнансавых праблемах, пасля чаго той звярнуўся да Рэпнiна з загадам вырашыць патрэбы ўнiверсiтэта. Усе пачынаннi Пачобута былi падтрыманыя [143]. Галоўная школа была захаваная i дапоўненая кафедрай хiмii, куды быў прыняты на працу таленавiты малады прафесар Андрэй Снядэцкi, брат астранома Яна Снядэцкага [144]. Хутка Рэпнiн даслаў Пачобуту праект новага регуламiна, згодна з якiм у рэктара было адабранае кiраванне ўсёй сiстэмай адукацыi ў былым ВКЛ, а Галоўная школа ВКЛ пераназваная ў Галоўную вiленскую школу [145].
Калi iмператарам стаў малады Аляксандр I, Пачобут-Адлянiцкi па ехаў у Пецярбург уладзiць унiверсiтэцкiя справы. Фiнансаванне было зацверджанае, i ў якасцi ўзнагароды рэктар атрымаў ад маладога iмператара пярсцёнак. Вярнуўшыся з Пецярбурга, Пачобут падаў у адстаўку з пасады рэктара ў сувязi з пагаршэннем здароўя, адмовiўся ад прапанаванага яму з Рыма месца бiскупа i поўнасцю прысвяцiў сябе астраномii [146].
* * *
У лiсце ад 26 снежня 1801 г. да Яна Снядэцкага Пачобут падрабязна распавядаў пра свае назiраннi. Ён скардзiўся на тое, што дрэннае надвор'е не дазволiла займацца астранамiчнымi назiраннямi ўсю восень i пачатак зiмы: «Немагчыма было назiраць пакрыццё зоркi γ Cancri». Далей разважаў пра астраклiмат i яго ўплыў на назiраннi: «Нават улетку назiраннi з'яў у сiстэме спадарожнiкаў Юпiтэра (зацьменняў i пакрыццяў) двума ахраматычнымi тэлескопамi аднаго класа, пры якiх адзiн тэлескоп большай часткай выходзiць у акно, а iншы поўнасцю знаходзiцца ў памяшканнi, адрознiвалiся на 30-40 секунд». Пiсаў i пра тое, што знайшоў нядаўна адкрытую англiйскiм астраномам Гершэлем планету Уран i вызначыў яе вуглавыя памеры (каля 4″). Паведамляў, што ў жнiўнi ўдалося правесцi назiраннi пакрыццяў Месяцам двух зорак: 17 жнiўня - π Скарпiёна, а 27 жнiўня - χ Цяльца [147].
Астранамiчныя назiраннi спадарожнiкаў Юпiтэра былi злучаныя з задачамi практычнай астраномii, бо з'явы ў сiстэме спадарожнiкаў планеты-гiганта, вылiчаныя на шмат гадоў наперад, мусiлi служыць гадзiннiкам для вандроўнiкаў пры вызначэннi геаграфiчнай даўгаты [148].
Пачобут пiсаў, што спрабаваў знайсцi толькi што адкрыты астраномам Пiяцы (Piazzi) астэроiд Цэрэра, але без эфемерыд гэта зрабiць не ўдалося [149]. У лiсце Снядэцкому ад 5 лiстапада 1802 г. Пачобут напiсаў, што назiраў максiмальную элангацыю [150] Меркурыя i Венеры.
Вельмi цiкавы лiст Пачобута да Снядэцкага ад 31 сакавiка 1802 г. У гэтым лiсце вiленскi астраном напачатку пытаецца пра здароўе Снядэцкага i рэкамендуе не марнаваць ночы на пошукi астэроiда Цэрэра, бо «не трэба псаваць здароўе, для таго каб злавiць аднаго матыля». Ён звяртае ўвагу, што нават адкрыццё новай прыроднай з'явы часта ёсць толькi выпадкам, а не заслугай навукоўца: «…тэорыя i апiсанне руху спадарожнiкаў Юпiтэра для геаграфii патрабуе не менш увагi i працы, чым адкрыццё самой гэтай з'явы (Галiлеем. - Л. Л.). Гэтыя спадарожнiкi, кальцо Сатурна адкрылi тэлескопы, таму вынаходнiцтва i ўдасканаленне тэлескопаў з'яўляецца не менш iстотным, чым адкрыццё гэтых аб'ектаў. Гершэль больш клапоцiцца пра паляпшэнне сваiх тэлескопаў, чым пра адкрыццё новай планеты». Вiленскi астраном лiчыў, што карпатлiвая праца над вырашэннем практычных задач грамадства не менш iстотная, чым блiскучыя навуковыя адкрыццi. Тым не менш руплiвы назiральнiк Пачобут гэты лiст заканчвае прыпiскай: «напiшу пра Цэрэру i яе дакладныя каардынаты, калi знайду» [151]. Атрымаўшы на пачатку красавiка 1802 г. ад iншых астраномаў iнфармацыю аб месцазнаходжаннi гэтага астэроiда, Пачобут знаходзiць яго, а пачынаючы з 9 красавiка робiць серыю назiранняў з вымярэннямi палажэнняў астэроiда для вылiчэння яго арбiты, аб чым i пiша Снядэцкаму.
Нельга не пагадзiцца з Пачобутам, што ў значнай меры астранамiчныя адкрыццi - справа выпадку. Пры тым вялiкае значэнне мае якасць iнструментаў i колькасць бяссонных начэй, выдаткаваных даследчыкам на астранамiчнымi назiраннi. Аднак навуковая бiяграфiя самога Пачобута-астранома, якi праводзiў ў абсерваторыi кожную ясную ноч i адрываўся ад заняткаў навукай толькi па рэктарскiх справах, пацвярджае той факт, што трэба яшчэ i шанцаванне. Менавiта такога - навуковага - шанцавання i не было ў Пачобута. Ён не адкрыў новага нябеснага цела або новай астранамiчнай з'явы. Ён быў адданым працаўнiком навукi, якi здабываў iнфармацыю, на падставе якой астраномы-тэарэтыкi вылiчалi арбiты, распрацоўвалi тэорыi руху нябесных целаў i шукалi агульныя заканамернасцi з'яваў. Праца вiленскага астранома мела сталую практычную накiраванасць: ён вызначаў каардынаты гарадоў ВКЛ i ўдакладняў раней вызначаныя - гэта было неабходна картаграфii i землеўпарадкаванню нашага краю, назапашваў дакладныя вынiкi назiранняў для выпрацоўкi тэорыi руху Меркурыя, Месяца, спадарожнiкаў Юпiтэра, астэроiдаў i дзялiўся iмi з астраномамi-тэарэтыкамi, за што i меў заслужаную павагу i высокi статус у навуковым свеце.
* * *
Нароўнi з астраномiяй усё сваё жыццё Пачобут захапляўся лацiнскай паэзiяй i мовай. Ён нават выступаў супраць пераводу навучання студэнтаў на жывыя мовы. Калi ў 1802 г. Варшаўскае таварыства аматараў навук звярнулася да яго па аўтарытэтную падтрымку ў справе пераводу навучання на польскую мову, ён адказаў, што «вялiкiя i вельмi вучоныя мовы грэцкая i лацiна i нават наша лiцвiнская мова (верагодна, гарадзенец Пачобут меў на ўвазе старабеларускую мову. - Л. Л.) сышлi з часам… але i што з таго? Надрукуем новыя кнiгi, перадрукуем старыя, вельмi гэта дорага. Што далей? Самi чытаць гэтыя кнiгi будзем… а за мяжой нiхто гэтых кнiг ведаць не будзе i нас таксама…»[152].
Пра свае заняткi астраномiяй Пачобут казаў: «Мая Уранiя - як старая баба, не змагла забрацца на вяршыню Парнаса, але, соваючыся пад той вяршыняй, давала не вершы, а матэрыял для вершаў»[153].
19 чэрвеня 1802 г. Вiльню i ўнiверсiтэт наведаў малады iмператар Аляксандр I. Ад iмя ўсiх выкладчыкаў i студэнтаў як самы вядомы i паважаны вучоны да яго з прамовай на французскай мове звярнуўся Пачобут i прачытаў на лацiне ўласную оду, прысвечаную iмператару. Потым астраном правёў iмператара ў абсерваторыю, дзе Аляксандр з цiкавасцю агледзеў абсталяванне. Iмператару былi падораныя таблi цы з вынiкамi назiранняў Цэрэры, вырабленыя ўласнаручна Пачобутам. Аляксандр I пацiкавiўся, цi мае абсерваторыя тэлескоп Гершэля, пра якi ён шмат чуў. Спадабаўся яму таксама ахраматычны тэлескоп з мiкраметрам - у яго доўга аглядаў наваколле. Як вынiк выйшла кнiга на лацiне з одай Пачобута, прысвечанай iмператару: «Ad Augustum Imperatorem Alexandrum I, carmen lectum in publico consessu Imp. Universitatis Vilnensis» (У рускiм перакладзе выйшла ў «Периодическом издании об успехах народного просвещения», 1803, № 3). Пасля гэтага вiзiту ўказам ад 8 верасня 1802 г. была ўзноўленая сiстэма адукацыi ў былым ВКЛ. А 4 красавiка 1803 г. выйшаў указ, якi пацвярджаў iснаванне Галоўнай лiтоўскай школы ў новых умовах - пад назовам Iмператарскага ўнiверсiтэта з поўным фiнансаваннем [154].
У 1802 г. астраном Ольберс адкрыў новы астэроiд i даў яму назву Палада (Pallas). Напрыканцы 1803 г. Пачобут здолеў знайсцi гэтую малую планету самастойна i правесцi серыю яе назiранняў, вынiкi якiх надрукаваў у выданнi нямецкага астранома Заха - «Monathliche Korrespondens». Узiмку таго года Палада якраз знаходзiлася ў вылучаным Пачобутам сузор'i Цяльца Панятоўскага, i былому каралеўскаму астраному было прыемна, што нямецкiя калегi ў лiставаннi згадвалі менавiта гэтае сузор'е [155].
У той час уся адукаваная Еўропа чытала кнiгi французскiх егiптолагаў, якiя пабылi разам з войскам Напалеона ў Егiпце. Экс-канцлер Храптовiч атрымаў кнiгу егiптолага барона Дамiнiка Вiванда Данона ў сваю бiблiятэку i даслаў Пачобуту копiю малюнка са знакамi задыяка. Пачобут як прафесiйны астраном з вялiкай цiкавасцю вывучаў найстаражытнейшы задыяк i размяшчэнне зорак задыякальных сузор'яў. У лiпенi ў друкарнi ўнiверсiтэта была выдадзеная ягоная кнiга пра старажытны егiпецкi задыяк. Увосень гэтая кнiга выйшла на французскай мове, а потым - па-нямецку [156]. Аналiзуючы рух кропкi летняга сонцастаяння вiленскi астраном вылiчыў узрост помнiка - 583 г. да н. э. [157]. Гэта было вельмi iстотна, бо ў той час пашырылася меркаванне пра даўнасць егiпецкiх знаходак у дзясяткi тысяч гадоў, i менавiта астранамiчнае датаванне ўплывовага вучонага дазволiла часткова вырашыць вельмi важнае для гiстарычнай навукi пытанне [158].
На пачатку 1803 г. Пачобут, акрамя пастаяннай перапiскi з Па рыжскай, Лонданскай i Берлiнскай акадэмiямi, усталяваў навуковыя кантакты i з Пецярбургскай акадэмiяй навук. У архiве яе бiблiятэкi быў знойдзены дзённiк назiранняў Пачобута за 1773 г. (Poczobutt. Cahiers des observations astromiques faltes l'Observatoire Royal de Vilna in 1773, presentes au Roy. Vilna, 1777), на якiм ягонай рукой зроблены надпiс на тытульнай старонцы [159].
У 1802 г. адбылося асабiстае знаёмства Пачобута з адным з на вукоўцаў Пецярбургскай акадэмii навук. Гэта быў вядомы хiмiк акадэмiк У. М. Севяргiн, якi наведаў Вiльню праездам. Пра сустрэчу з Пачобутам ён пiсьмова даклаў сваёй акадэмii i перадаў некалькi кнiг, выдадзеных у Вiльнi. У нататках пра падарожжа ён пiсаў: «…прэлат Пачобут, дырэктар Вiленскай абсерваторыi, прапанаваў рэгулярна пасылаць акадэмii, калi яна таго пажадае, метэаралагiчныя назiраннi, якiя праводзяцца ва ўнiверсiтэце. Астранамiчная абсерваторыя… складаецца з двух аддзяленняў, з якiх адно ёсць вялiзная зала, дзе знаходзяцца некаторыя астранамiчныя прылады i невялiкая бiблiятэка, да гэтага прадмета датычная. Iншае аддзяленне ёсць круглая, даволi вялiзная вежа, з усiх бакоў, нават у самiм купале, з адтулiнамi, якiя замыкаюцца тонкiмi накрыўкамi, з лiставога жалеза зробленымi. Гэтыя накрыўкi зроблены так, што сам назiральнiк без дапамогi iншага iх можа зручна адчыняць i замыкаць. Больш за тое, верхняя частка вежы рухомая i можа круцiцца вакол. У гэтай вежы, акрамя iншых астранамiчных прылад, павешаны таксама вялiкi квадрант на белай, суцэльна мармуровай сцяне амаль у аршын шырынёю i цвёрда ўмацаванай. Гэтая сцяна знаходзiцца ўсярэдзiне вежы так, што вакол яе хадзiць можна. Абсерваторыя мела б вялiкiя выгоды, калi б ёй не перашкаджала на поўднi… вежа манастыра. Састарэлы Пачобут, паважаны за веды i працавiтасць астраном, са шкадаваннем згадваў пра гэтую акалiчнасць»[160].
У лiсце да Снядэцкага ад 5 лiстапада 1803 г. Пачобут пiсаў, што назiраў мiнанне Меркурыя па дыску Сонца. У гэты ж час астраном актыўна назiраў зноў адкрытыя астэроiды. У лiсце да Храптовiча ад 10 жнiўня 1804 г. паведамляў: «…з вялiкiмi праблемамi назiраю дзве новыя планеты, пра якiх добра вядома Васпану, а асаблiва Паладу, вельмi складаную для назiрання з-за сваёй дробязнасцi». А 16 жнiўня 1804 г. згадваў: «Учора планета Палада знаходзiлася ў апазiцыi да Сонца i была найбольш блiзкая да Зямлi». Можна выказаць здагадку, што ён сам марыў зрабiць аналагiчнае адкрыццё. Аднак фартуна не была добразычлiвая да вiленскага астранома. Рэктар Страйноўскi прапанаваў Пачобуту ў днi адкрыцця новага навучальнага года (29.09.1804 г.) прачытаць рэферат пра новыя, толькi што адкрытыя малыя планеты (астэроiды). У лiсце да Храптовiча Пачобут зазначаў: «Даўно не пiсаў да Ясна вяльмож на га пана Дабрадзея аб нашых астранамiчных цiкавостках, таму што быў заняты пiльнымi назiраннямi планет Цэрэра i Палада, потым рэфератам пра гэтыя планеты, якi чытаў на публiчнай сесii на ад крыццi навучальнага года, i, нарэшце, назiраннямi планеты (Юноны. - Л. Л.), толь кi што знойдзенай у Лiлiентале астраномам Хардынгам [161]. Гэтыя забавы занялi чатыры месяцы. Шукаць i адсочваць на небе малыя планеты, пасля кожнага iх выхаду з сонечных прамянёў, што здараецца кожны год, ёсць справа цяжкая, i казаць пра гэта так, каб публiку не знудзiць, - складана». Астраном пiсаў, што Цэрэра спачатку была прынятая за камету, i далей: «Нарэшце добра мне ўдалося за тры дня да сесii атрымаць навiны пра адкрыццё новай малой планеты астраномам Хардынгам, а яшчэ лепш, што за пакiнутыя да даклада днi ўдалося знайсцi на небе гэтага госця» [162].
Вясной 1805 г. Пачобут пачаў хварэць i моцна саслабеў. Храптовiч напiсаў былому вiленскаму прафесару медыцыны Лангмаеру, якi жыў у Вене. Перадаўшы абсерваторыю свайму памочнiку Рэшке, Пачо бут у канцы мая выехаў у Вену i Бадэн для лячэння. Затрымаўся ў Варшаве ў Храптовiча, заехаў у Кракаў да бiскупа, якi забяспечыў яго рэкамендацыйнымi лiстамi да нунцыя i арцыбiскупа ў Вене i далей паехаў у Вену без прыпынкаў. У Вене спынiўся ў гасцiннага прафесара Лангмаера, зрабiў вiзiты да арцыбiскупа i нунцыя, пазнаёмiўся з вен скiм астраномам Трыснекерам [163], купiў сабе неабходныя кнiгi. З 8 лiпеня да 25 жнiўня быў у Бадэне, потым праз Вену i Кракаў прыехаў у Варшаву да Храптовiча, а 29 верасня вярнуўся ў Вiльню. Спачатку пасля працэдур у Вене адчуў сябе лепш, але праз хут кi час не дамаганне вярнулася [164].
Па прычыне пагаршэння здароўя Пачобут у 1807 г. пакiнуў пост дырэктара абсерваторыi, перадаўшы яго Яну Снядэцкаму. Але калi ў кастрычнiку таго ж года на небе з'явiлася камета, цяжка хворы Пачобут, якому быў прапiсаны ложак, шмат халодных начэй правёў у вежы абсерваторыi, назiраючы камету i рэгулярна вызначаючы яе становiшча на небе для разлiкаў арбiты. У жнiўнi 1808 г. Пачобут пераехаў у Дынабургскi манастыр, каб там сустрэць смерць, як належыць манаху, - астраном зноў уступiў у адроджаны ордэн езуiтаў. Але ягонае здароўе часова палепшылася. У манастыры ён накідваў план па рэфармаваннi езуiцкiх школ на Беларусi - з прапановай адмянiць былыя праграмы навучання [165]. У кастрычнiку 1808 г. Храптовiч атрымаў некалькi лiстоў ад смяротна хворага Пачобута, у апошнiм з iх астраном пiсаў: «Зараз магу i павiнен сказаць Яснавяльможнаму пану дабрадзею майму нешта больш iстотнае, чымсьцi заўжды… Ад'езд мой быў апiсаны ў папярэднiм лiсце. Па дарозе аслаб, але як толькi сiлы вярнулiся, паехаў далей… Прыбыў да Дынабурга вельмi слабы. Тут, як госць, адпачываю i наведваю прыяцеляў, якiя жывуць непадалёк… Забраў ад каханага i годнага рэктара камiсiю, каб дамовiцца з езуiтамi пра план выкладання навук у iх школах. Вельмi доўгiмi былi гэтыя перамовы… Тым часам здароўе выпрабоўвае мяне… вырашыў там (у манастыры. - Л. Л.) чакаць смерцi… аднавiў свае шлюбы законныя i пераехаў да братоў, якiя мне вочы заплюшчаць…»[166]. Гэта быў апошнi лiст Пачобута.
20 лютага 1810 г. Марцiн Пачобут-Адлянiцкi памёр. 26 лютага адбылося жалобнае набажэнства ў касцёле Св. Яна пры Галоўнай школе, падчас якога ксёндз Аўгуст Тамашэўскi, прафесар дагматычнай тэалогii i гiсторыi рэлiгii, прачытаў жалобнае казанне.
Ян Снядэцкi згадваў, што ў спадчыну ад Пачобута засталося 34 тамы дзённiкаў астранамiчных назiранняў. На жаль, пераважная большасць назiранняў Пачобута засталася невядомай для астраномаў [167]. Дырэктар Вiленскай абсерваторыi ў 1860 г. Мацвей Гусеў пiсаў, што акрамя 34 тамоў былi яшчэ два тамы: адзiн - назiранняў, выкананых да перабудовы абсерваторыi ў 1773 г., другi - з запiсамi назiранняў, выкана ных у Коўне ў 1779-1780 гг. з мэтай вызначэння геаграфiчных каардынатаў мясцовасцi. Таксама неабходна згадаць i метэаралагiчныя на зi раннi, якiя Пачобут пачаў запiсваць ад пачатку сваёй астранамiчнай дзейнасцi i якiя потым з невялiкiмi перапынкамi вялiся iншымi астраномамi. Гэтыя метэаралагiчныя запiсы з'яўляюцца важнымi крынiцамi iнфармацыi аб клiмаце Вiленшчыны.
У 1919 г. iмем Пачобута названы адзiн з будынкаў (абсерваторыя) адноўленага ўнiверсiтэта Стафана Баторыя (Дзядзiнец Пачобута). Iмя нашага астранома носiць адзiн з кратараў на Месяцы.
Марцiн Пачобут-Адлянiцкi пакiнуў глыбокi след у гiсторыi нашай навукi i адукацыi. Ён здабыў сабе заслужаную павагу калег як умелы i вельмi працавiты астраном-назiральнiк i застаўся ў гiсторыi навукi чалавекам, якi iнструментальна i па якасцi здабытага навуковага матэрыялу вывеў Вiленскую абсерваторыю на ўзровень найлепшых абсерваторый Еўропы. Вынiкi назiранняў планеты Меркурый вiленскага астранома сталi падмуркам для вылiчэння параметраў арбiты планеты самы мі лепшымi астраномамi-тэарэтыкамi канца XVIII - пачатку XIX ст. Таксама вучоны займаўся пошукамi вырашэння праблемы дакладнага вызначэння геаграфiчнай даўгаты - асноўнай астранамiчнай праблемы таго часу, без чаго немагчыма было далейшае развiццё мараплаўства i гандлю. Для гэтага займаўся вывучэннем i складаннем таблiц руху Месяца i спадарожнiкаў Юпiтэра. Пачобут практычна першым пачаў сiстэмна вызначаць каардынаты населеных пунктаў нашага краю i тым зрабiў вялiкi ўнёсак у стварэнне геаграфiчных картаў, без чаго ўжо было немагчыма развiццё грамадства. Ён забяспечыў фiнансаванне адукацыi ў нашым краі пры каралю Станiславу Панятоўскiм, пры Кацярыне II, пры Паўлу I i Аляксандру I. Усе гэтыя манархi лiчылi яго слынным, сумленным i адказным навукоўцам i рэктарам, які працуе дзеля развiцця навукi i адукацыi i не шукае асабiстых выгод. Менавiта пры Пачобуце вiленская вучэльня перайшла ад сярэднявечных да сучасных для сваёй эпохі праграм адукацыi, пры iм быў створаны моцны калектыў выкладчыкаў-навукоўцаў. Пачобут-рэктар захаваў унiверсiтэт у самы складаны час i рэфармававаў яго. Пры iм былi закладзеныя трывалыя падмуркi сучаснага ўнiверсiтэта, з якога выйшлi Адам Мiцкевiч, Теадор Нарбут, Караль Падчашынскi, Iгнат Ходзька, Мiхал Балiнскi, Томаш Зан, Iгнат Дамейка i амаль усе слаўныя сыны нашага краю першай паловы XIX ст.

Ян Снядэцкi

Ян Снядэцкi - рэктар Вiленскага ўнiверсiтэта, астраном, матэматык i грамадскi дзеяч - нарадзiўся 29 верасня 1756 г. у горадзе Жнiн (недалёка ад Быдгашча). Яго бацька быў ўплывовым месцiчам горада Жнiн, сям'я займалася земляробствам i пiваварствам. Хваравiты з дзяцiнства, хлопчык прынёс шмат клопатаў сваёй мацi Францiшцы (да шлю бу - Гiшчынскай) [168].
Ужо ў дзевяць гадоў пасля хатняй падрыхтоўкi Ян быў аддадзе ны ў калегiум Любранскага ў горадзе Познань, дзе вучыўся сем гадоў (1766-1772 гг.). Выкладанне там вялося яшчэ амаль на сярэднявечны ўзор. Малы Ян выявiў вялiкую цiкавасць да дакладных навук, наведваў лекцыi па эксперыментальнай фiзiцы, якiя чытаў у езуiцкай школе ў Познанi астраном Юзаф Рагалiнскi. Дзякуючы падтрымцы з боку познанскiх езуiтаў здольны 16-гадовы юнак з'ехаў у 1772 г. у Кракаў, дзе паступiў у акадэмiю. Кракаўская акадэмiя была асноўнай вышэйшай школай Польшчы, аднак узровень выкладання ў ёй быў невысокi. Галоўным зместам лекцый па фiласофii стала вучэнне Арыстоцеля з каментарамi Тамаша Аквiнскага. Вучэнне Капернiка не прымалася. Сярод прафесараў матэматычнай групы самае значнае месца займаў так званы «Regius Astrologus» (каралеўскi астролаг), галоў ным аба вязкам якога лiчылася стварэнне календароў з астралагiчнымi прад казаннямi. Трохi лепш падавалася матэматыка, але алгебра зусiм не выкладалася, а ў выкладаннi геаметрыi захоўвалася старая манера аналiзу [169].
Здольны юнак скончыў унiверсiтэцкi курс на працягу трох гадоў. У 1775 г. ён атрымаў доктарскую ступень, якая па тагачасных правiлах давала права чытаць лекцыi ва ўнiверсiтэце. Прадметам сваiх лекцый Снядэцкi абраў у 1776 г. алгебру ў Кракаўскай акадэмii, а праз нейкi час у гiмназii Навадворскага пачаў чытаць лекцыi па логiцы, гiдрастатыцы, палiтычнай эканомii i iншых прадметах [170].
У той час, калi Ян Снядэцкi пачынаў сваё навучанне ў Кракаў скай акадэмii, у Польшчы была арганiзаваная Адукацыйная камiсiя народнай асветы - правобраз будучага мiнiстэрства народнай асветы. Асноўнай задачай камiсii была карэнная рэформа вышэйшай школы. Адукацыйная камiсiя даручыла правесцi рэформу Кракаўскай акадэмii Гуга Калантаю, якi з гэтай мэтай у 1777 г. прыехаў у Кракаў. Ян Снядэцкi адпачатку далучыўся да лагера, якi ўзначалiў Калантай. Адукацыйная камiсiя глядзела на Снядэцкага як на будучага прафесара Кракаўскага ўнiверсiтэта. Таму ён быў накiраваны за мяжу для навучання ў найбуйнейшых цэнтрах Заходняй Еўропы. Снядэцкi пакiнуў Кракаў у вераснi 1778 г. i паехаў ў Нямеччыну - спачатку ў Лейпцыг, а потым у Гетынген, дзе з 1737 г. iснаваў унiверсiтэт. Снядэцкi думаў, што ў гэтым унiверсiтэце лекцыi будуць чытаць на лацiнскай мове, якой ён добра валодаў. Але ў германскiх унiверсiтэтах выкладанне вялося ўжо пераважна на нямецкай мове, якой Снядэцкi амаль не ведаў. Ён на працягу трох месяцаў вывучыў мову настолькi, наколькi гэта было неабходна для чытання навуковых кнiг i слухання лекцый. У Гетынгене малады вучоны вывучаў шматлiкiя дакладныя навукi: матэматыку, фi зiку i нават вайскова-iнжынерную справу. Тады ж ён упершыню пазнаёмiўся з астраномiяй у Гетынгенскай абсерваторыi, якая набыла вядомасць у сярэдзiне XVIII ст. дзякуючы працам Ёгана Тобiяса Маера (1723-1702) [171].
Снядэцкi хутка пачаў адчуваць нястачу грашовых сродкаў. На дапамогу прыйшоў Калантай, якi арганiзаваў яму прыватную матэрыяльную падтрымку. Пастаянная 15-месячная праца ў Гетынгене ад бiлася на здароўi Снядэцкага, i ён мусiў зрабiць перапынак у занятках. Лекар раiў яму пакiнуць Гетынген, i Снядэцкi ў лiстападзе 1779 г. з'ехаў у Галандыю, дзе жыў пераважна ў Лейдане, а адтуль у студзенi 1780 г. выправiўся ў Парыж [172].
Парыж быў навуковым цэнтрам Еўропы асаблiва ў галiне дакладных навук. Як Снядэцкi пiсаў у аўтабiяграфii, галоўнай мэтай яго знаходжання ў Парыжы было ўдасканаленне ў ведах па вышэйшай матэматыцы дзеля практычнага яе выкарыстання ў астраномii i механiцы. З гэтай мэтай ён наведваў лекцыi па iнтэгральным рахаваннi вядомага французскага матэматыка Кузена (Сousin, 1739-1800). Цесная сувязь, якая ўсталявалася памiж Снядэцкiм i Кузенам, працягвалася i пасля вяртання Снядэцкага ў Кракаў, пра што сведчыць iх перапiска.
З лiстапада 1780 да лiпеня 1781 г. Кузен чытаў лекцыi па астраномii, выкладаючы праблему трох целаў з прымяненнем яе да тэорыi руху Месяца. Снядэцкi згадваў, што гэта быў першы па сваёй грунтоўнасцi курс, якi ён чуў у Парыжы. Лекцыi Кузена прынеслi Снядэцкаму вялiкую карысць, бо сталi асновай яго адукацыi ў галiне матэматычнай астраномii. Акрамя лекцый Кузена Снядэцкi слухаў яшчэ iншыя курсы, сярод iх курс па астраномii, якi чытаў Лаланд (Lalande). Ён працаваў у Парыж скай абсерваторыi, але найчас цей на ведваў невялiкую абсер ваторыю Месье, з якiм блiзка сышоўся. Астранамiчныя назiраннi Снядэцкi таксама праводзiў у абсерваторыi Каралеўскага каледжа. Снядэцкi наведваў яшчэ i д'Аламбера (d'Alam bert). Французскi матэматык за цiкавiўся маладым навукоўцам, раiў яму не вяртацца дадому i абяцаў дапамагчы ў атрыманнi пасады астранома ў Мадрыдскай абсерваторыi, але Снядэцкi гэтай прапановы не прыняў. Акрамя астранамiчных назiранняў i вылiчэнняў ён сур'ёзна займаўся хiмiяй i мiнералогiяй, а таксама вывучаў французскую мову, лiтаратуру i мастацтва [173].
Камiсiя народнай асветы прапанавала Снядэцкаму да кастрычнiка 1781 г. вярнуцца ў Кракаў, дзе яму прызначалася кафедра матэматыкi i астраномii, прычым лекцыi па матэматыцы Снядэцкi павiнен быў пачаць чытаць неадкладна, а лекцыi па астраномii - з 1782 г.
Рэформа Кракаўскага ўнiверсiтэта была ўжо ў асноўным завершаная Калантаем, якi надаваў вялiкае значэнне развiццю ў Кракаўскай акадэмii натуральных i юрыдычных навук. На жаль, не ўсе задумы ажыццявiлiся, аднак сучасная сiстэма выкладання зацвердзiлася канчаткова. Ян Снядэцкi быў актыўным прыхiльнiкам Калантая. Яшчэ да вяртання з Парыжа, у 1782 г., яго абралi сакратаром Кракаўскай акадэмii. Снядэцкi пачаў выконваць гэтыя вельмi адказныя абавязкi. Ён перагледзеў расходныя кнiгi i строгiм кантролем iмкнуўся выправiць недахопы. Нягледзячы на адмiнiстрацыйную нагрузку сакратара акадэмii, якому падпарадкоўвалiся ўсе школы ў дзяржаве (акрамя школ у Лiтве, падпарадкаваных Вiленскай акадэмii), Снядэцкi вельмi старанна вёў навучальную i навуковую працу. Да лекцый ён рыхтаваўся вельмi дбайна. Лекцыi чытаў на польскай мове, за што яго папракалi старыя прафесары, якiя прывыклi чытаць на лацiне [174].
Увесь 1781/82 навучальны год Снядэцкi займаўся падрыхтоўкай курса матэматыкi, якi планаваў выдаць у чатырох тамах. У першым томе ён меркаваў падаць алгебру, у другiм - аналiтычную геаметрыю, у трэцiм - дыферэнцыяльнае i iнтэгральнае рахаванне, у чацвёртым - ужыванне гэтых рахаванняў у механiцы i астраномii. Першыя два тамы пад агульным загалоўкам «Тэорыя алгебраiчнага рахавання, прымененая да крывых лiнiй» былi надрукаваныя ў Кракаве на польскай мове ў 1783 г. [175].
У вераснi 1782 г. Снядэцкi пачаў чытаць лекцыi па астраномii. Тэмай першай лекцыi была ўхвала Капернiку, былому студэнту Кракаўскай акадэмii.
Для Яна Снядэцкага пачалiся гады ўпартай працы, як ён пiсаў у аўтабiяграфii, «лекцыi чытаў сiстэматычна, не прапусцiўшы iх нi разу».
У 1782-1786 гг. рэктарам Кракаўскай акадэмii быў Калантай, якi паслядоўна праводзiў сваю рэфарматарскую дзейнасць. У 1782 г. з удзелам Снядэцкага быў складзены план стварэння астранамiчнай абсерваторыi, батанiчнага саду, хiмiчнай i фiзiчнай лабараторый i медыцынскай клiнiкi. З асаблiвай зацятасцю Снядэцкi займаўся арганiзацыяй астранамiчнай абсерваторыi. У Кракаве нiякiх астранамiчных прылад, акрамя састарэлых сярэднявечных, не было. Камiсiя народнай асветы выдзеліла сродкi на закуп некаторых прылад з навуковага кабiнета Рагалiнскага ў Познанi. Сярод гэтых прылад былi маятнiкавы гадзiннiк Лепо i астранамiчны квадрант Канiвэ. Кароль Станiслаў Аўгуст Панятоўскi падарыў Снядэцкаму з сваёй абсерваторыi ахраматычны рэф рактар Доланда з ахраматычным аб'ектывам. Але неабходна было заказаць новыя прылады i падбаць пра пабудову абсерваторыi. З дапамогай Кузена i Месье, з якiмi вёў перапiску, Снядэцкi замовiў у Парыжы астранамiчныя прылады i новы маятнiкавы гадзiннiк. Спачатку ён прапаноўваў дабудаваць абсерваторыю на ўнiверсiтэцкiм будынку, у цэнтры горада, але потым пагадзiўся на тое, каб узвесцi яе за горадам, у прадмесцi Весела. Быў абраны будынак, якi раней належаў езуiтам (пабудаваны ў 1750 г.), у 1773 г. ён быў перададзены Кракаўскай акадэмii разам з усёй маёмасцю ордэна езуiтаў. Для абсерваторыi будынак належала перарабiць, а для гэтага сродкi знайшлiся толькi ў 1787 г. Каля абсерваторыi планаваўся батанiчны сад.
У чаканнi сродкаў на перабудову Снядэцкi папаўняў астранамiчнае абсталяванне. У 1783 г. у яго распараджэннi ўжо мелiся два квадранты, дзве трубы Доланда i чатыры iншыя тэлескопы. Славуты французскi астраном Месье ў лiсце да Снядэцкага ў 1785 г. пiсаў: «Я быў задаволены, даведаўшыся з Вашага лiста пра гэтую абсерваторыю, якая павiнна спрыяць прагрэсу ў астраномii i прынесцi шмат добрага Польшчы i Вам. Прылады, якiя ў Вас ужо ёсць, па большай частцы добрыя. Аб'яднаўшы iх з тымi, якiя Вы чакаеце, магчыма будзе стварыць адну з найлепшых абсерваторый у Еўропе»[176]. У 1786 г. былi атрыманыя з Парыжа замоўленыя прылады (пасажная прылада [177] i гадзiннiк). У снежнi 1786 г. Снядэцкi звярнуўся ў Камiсiю народнай асветы з просьбай аб камандзiраваннi яго на некалькi месяцаў у Англiю для азнаямлення з астранамiчнымi абсерваторыямi. Атрымаўшы дазвол, ён з'ехаў у сакавiку 1787 г. праз Вену i Парыж у Лондан. Спачатку ён наведаў Грынвiцкую абсерваторыю, асабiста пазнаёмiўся з яе дырэктарам Невiлам Маскелайнам. Але самым iстотным вынiкам паездкi Снядэцкага ў Англiю было яго знаходжанне на працягу некалькiх тыдняў у мястэчку Слоў блiзу Вiндзара ў абсерваторыi Уiльяма Гершэля. У лiсце да Марцiна Пачобута Снядэцкi дэталёва апi саў назiраннi разам з Гершэлем падвойных зорак, Урана, спа дарожнiкаў Сатурна i iншых нябесных целаў. Наведаў ён таксама Оксфардскi ўнi версiтэт i абсерваторыю ў Оксфардзе, дырэктарам якой быў Хорнсбi. У той час Англiя была лiдарам ва ўсiх галiнах навукi, таму паездка Снядэцкага спрыяла паглыбленню ягонай астранамiч най адукацыi, атрыманай у Парыжы. Паездка дала яму магчымасць азнаёмiцца з галоўнымi тагачаснымi абсерваторыямi, дасягненнi якiх адыгралi вядучую ролю ў гiсторыi астранамiчных даследаванняў канца XVIII ст. [178].
Пакуль Снядэцкi знаходзiўся ў Англii, у Кракаве паспяхова ажыццяўлялася перабудова былога будынка езуiтаў для абсерваторыi. Калi ў снежнi 1787 г. ён вярнуўся ў Кракаў, асноўныя будаўнiчыя работы завяршылiся. Але толькi 10 кастрычнiка 1791 г. былi праведзеныя першыя астранамiчныя назiраннi. Абсерваторыя атрымала даволi добрае iнструментальнае абсталяванне. Галоўнымi яе прыладамi былi:
• французскi квадрант з латунi радыусам тры парыжскiя футы (амаль метр);
• англiйскi квадрант радыусам 14 цаляў, якi меў дзве ахраматычныя трубы;
• пасажная прылада, вырабленая майстрам Шарытэ (Charite) у Парыжы на ўзор аналагiчнай прылады Рамсдэна;
• чатыры маятнiкавыя гадзiннiкi, з якiх адзiн - з кампенсацыйным маятнiкам (майстра Лепо, 1786 г.);
• паралактычная труба даўжынёй 5 футаў i 5 цаляў з неахраматычным аб'ектывам i мiкраметрам;
• дзве трубы, вырабленыя Доландам, з ахраматычнымi аб'ектывамi;
• два люстраныя тэлескопы.
Акрамя пералiчаных прылад Снядэцкi набыў камплект ме тэа ралагiчных прыбораў, вырабленых у Парыжы i Лондане, з дапамогай якiх распачалiся рэгулярныя назiраннi [179]. У лiсце да Пачобута ад 2 студзеня 1792 г. ён апiсаў сваю абсерваторыю i навуковыя прылады [180].
Снядэцкi быў старанны назiральнiк. У сваю праграму ён улучыў назiраннi зацьменняў спадарожнiкаў Юпiтэра i пакрыццяў зорак Меся цам. Ён прапаноўваў Пачобуту рабiць аналагiчныя даследаваннi ў Вiльнi для вызначэння рознасцi даўгот Вiленскай i Кракаўскай абсерваторый. 4 чэрвеня 1788 г. правёў назiранне зацьмення Сонца, 28 кра савiка 1790 г. - поўнага зацьмення Месяца. У 1792 г. паводле на зiранняў, зробленых з квадрантам Канiвэ, ён вызначыў шырату Кракаў скай абсер ваторыi [181].
Аднак на навуковым шляху Снядэцкага з'явiлiся сур'ёзныя цяжкасцi, выклiканыя агульным палiтычным становiшчам, якое склалася ў Польшчы ў апошнiм дзесяцiгоддзi XVIII ст.: урадамi Расіi i Прусii вялася падрыхтоўка Другога падзелу Рэчы Паспалiтай, для фармальнага зацвярджэння якога быў склiканы сойм у Гродне.
Асноўныя сродкi для Кракаўскай акадэмii давалi розныя маёнткi, у тым лiку i з тэрыторыi ВКЛ. Палiтычныя змены пагражалi матэрыяльным асновам акадэмii, i таму яе дзейнасць апынулася пад пагрозай спынення. У сувязi з гэтым Снядэцкi быў камандзiраваны ў Гродна для абароны фiнансавых спраў акадэмii. Ён прабыў у Гродне з чэрвеня да снежня 1793 г. i быў сведкам гвалту з боку царскага генерала Сiверса над дэпутатамi сойма, якiя не згаджалiся з падзелам краiны. Толькi пад пагрозай гармат, накiраваных Сiверсам на будынак сойма, дэпутаты мусiлi прыняць навязанае iм рашэнне. Пасля ўрэгулявання фiнансавых спраў Кракаўскай акадэмii Снядэцкi аднавiў свае назiраннi ў Кракаве i вёў iх да траўня 1794 г. У тым годзе палiтычныя падзеi iзноў перапынiлi навуковую працу. Разгарнуўся нацыянальна-вызвольны рух пад кiраўнiцтвам Касцюшкi, прыхiльнiкам якога быў Снядэцкi. Ён быў абраны камiсарам, узяў на сябе клопат аб прыёме добраахвотнiкаў у войска i дастаўцы ежы i грошай у Варшаву. Пасля задушэння паўстання Касцюшкi быў праведзены Трэцi падзел Рэчы Паспалiтай. Кракаў спачатку быў заняты прускiмi войскамi, а потым далучаны да Аўстрыi. Ад ўзрушэнняў з прычыны падзелу радзiмы Снядэцкi ў адну ноч пасiвеў.
У лютым 1796 г. у складзе дэлегацыi Кракаўскага ўнiверсiтэта Снядэцкi паехаў у Вену для ўручэння iмператару Францу II петыцыi ўнiверсiтэта, над якiм навiсла пагроза лiквiдацыi. У Вене Снядэцкi правёў каля двух месяцаў, у красавiку 1796 г. вярнуўся ў Кракаў. У вынiку перамоваў дэлегацыi Кракаўскага ўнiверсiтэта з аўстрыйскiм урадам было абароненае iснаванне ўстановы, але ўмовы працы пад аўстрыйскай уладай былi настолькi цяжкiя, што ў 1797 г. Снядэцкi падаў у адстаўку з пасады прафесара, пакiдаючы за сабой працу ў абсерваторыi. Адстаўка не была прынятая, i ён працягваў працаваць ва ўнiверсiтэце. Здароўе вучонага прыкметна пагоршылася, астраном пакутаваў ад хваробы лёгкiх, але астранамiчных назiранняў не спынiў.
Яшчэ ў 1796 г., падчас паездкi ў Вену, Снядэцкi пазнаёмiўся з аўстрыйскiм астраномам Трыснекерам, потым лiставаўся з ім на лацiнскай мове. Трыснекер публiкаваў у выдаваных iм эфемерыдах [182] (Ephemerides Vindobonenses) назiраннi Снядэцкага. З iмi пазнаёмiўся вядомы нямецкi астраном Цах, якi з 1800 г. пачаў выдаваць першы ў свеце астранамiчны часопiс «Monatliche Correspondenz zur Beforderung der Erd und Himmelskunde». Не ведаючы асабiста Снядэцкага, Цах паслаў яму ў жнiўнi 1800 г. лiст, у якiм выявiў жаданне завязаць перапiску. З таго часу i пачалася вельмi ажыўленая навуковая сувязь памiж Снядэцкiм i Цахам. У лiсце ад 9 лiстапада 1800 г. Снядэцкi паслаў Цаху дадзеныя з вынiкамi назiранняў пакрыцця Месяцам зоркi η Virginus. Гэтую астранамiчную з'яву таксама назiраў Цах у сваёй абсерваторыi ў Зэебергене (мясцовасць у Цюрынгii, якая належала тады герцагству Саксен). Па падставе паведамленых яму момантаў дадзенага пакрыцця ў Вене i Зэебергене Снядэцкi вылiчыў рознасць геаграфiчных даўгот гэтых трох абсерваторый [183].
Новы ўздым астранамiчнай дзейнасцi Снядэцкага пачаўся пасля адкрыцця iтальянскiм астраномам Пiяцi першай малой планеты Цэрэра (1801). Снядэцкi, не ведаючы каардынатаў, адшукаў яе на небе 1 сакавiка 1802 г. i вызначаў каардынаты на працягу 15 начэй з 1 сакавiка да 5 красавiка 1802 г. 25 красавiка 1802 г. вучоны быў азнаёмлены Цахам (лiст ад 9 красавiка 1802 г.) аб адкрыццi Ольберсам другой малой планеты - Палады. Ён неадкладна прыступiў да пошуку i, знайшоўшы яе на небе ў той самы дзень, назiраў новую планету на працягу ўсiх наступных начэй з 25 красавiка да 3 мая 1802 г. Усе гэтыя назiраннi былi перададзеныя Цаху, i той апублiкаваў іх у «Monatliche Correspondenz…». Таксама іх надрукаваў «Што годнiк Варшаўскага таварыства сяброў навук» («Roczniki To wa rzyst wa Warszawskiego Przyjaciol Nauk»), заснаваны ў лiстападзе 1800 г. Снядэцкi быў чальцом гэтага таварыства з дня яго стварэння.
Першы прэзiдэнт таварыства гiсторык Ян Альбертрандзi (Albertrandi) у 1801 г. звярнуўся да Снядэцкага з прапановай напiсаць дысертацыю пра Капернiка. Мэта працы была абазначаная такiм чынам: «…паказаць, як Капернiку абавязаныя матэматычныя навукi, асаблiва астраномiя, у эпоху, у якой ён жыў, паказаць, працай якiх папярэднiкаў ён карыстаўся i ў якой ступенi, паказаць, чым абавязаныя яму навукi ў цяперашнi час». Снядэцкi вельмi ахвотна пагадзiўся напiсаць гэтую дысертацыю. Ён уважлiва вывучыў кнiгу Капернiка па першым выданнi 1543 г., а потым даследаваў працы аўтараў, якiя пiсалi пра яго. Увага даследчыка засяродзiлася на змесце кнiгi Капернiка, а не на яго бiяграфii. Снядэцкi ахарактарызаваў сутнасць яго вучэння так: «Капернiк быў не пераймальнiкам старажытных фiлосафаў, але сапраўдным творцам сваёй сiстэмы, ён вырашыў найцяжэйшыя за дачы сферычнай трыганаметрыi, а яго ўласныя i глыбокiя iдэi аб упа радкаваннi i нябесных целах, аб фiзiчнай сiле iх руху, асаблiва зямной восi, пацверджаныя праз некалькi стагоддзяў тонкiмi назiраннямi i глыбокiм геаметрычным вылiчэннем, вялi да новых вялiкiх законаў аб уладкаваннi Сусвету i сталi асновай найвялiкшых адкрыццяў у сучаснай астраномii». У гэтых словах выявiўся новы падыход да сутнасцi вучэння Капернiка, i таму Снядэцкi дадаў: «Усяго гэтага нiхто да мяне яшчэ не напiсаў i не давёў». У дысертацыi, якая стала не толькi выкладам вучэння Капернiка, але i арыгiнальнай працай, Снядэцкi даў крытычны агляд усiх раздзелаў яго кнiгi. Ён лiчыў самым iстотным раздзел, прысвечаны руху Зямлi. Напрыканцы Снядэцкi адзначыў поспехi астраномii, дасягнутыя на аснове вучэння Капернiка [184].
Дысертацыя Снядэцкага была адпраўленая ў Варшаву 31 жнiўня 1802 г. i прачытаная на адкрытым пасяджэннi Таварыства сяброў навук 16 лiстапада 1802 г. Культурная грамадскасць Варшавы прыняла яе з вялiкiм запалам. Як прайшло тое чытанне, апiсаў Чацкi ў лiсце ад 17 лiстапада 1802 г. да Снядэцкага: «Мой дарагi сябар! Тысяча вуснаў паўторыць тваё iмя з глыбокай павагай i падзякай. Учора быў адзiн з тых дзён, якiя вельмi неабходны для народа. Сустрэча працягвалася чатыры гадзiны: элегантка i манах, навуковец i прастак, юрыст i матэматык - усе уважлiва слухалi… Глыбокая цiшыня перарывалася толькi мiжволi час ад часу ўсклiкамi захаплення… Як толькi Вы надрукуеце Капернiка, Таварыства накiруе 20 асобнiкаў у Фрамбарг (Frauenburg), каб яны на магiлу Капернiка былi ўзложаныя»[185]. Ужо ў снежнi 1802 г. гэтая праца была надрукаваная асобнай кнiгай, потым перавыдадзеная ў 1803 г. у «Штогоднiку Варшаўскага таварыства…». Гэты твор увайшоў i ў зборнiкi Яна Снядэцкага, якiя былi выдадзеныя тройчы (1-е выданне - Вiльня, 1814 г., 2-е выданне - Вiльня, 1818 г., 3-е выданне - Варшава, 1837 г.). Пазней з'явiлiся шматлiкiя пераклады гэтай працы на замежныя мовы. На англiйскай мове твор Снядэцкага пра Капернiка быў выдадзены ў Дублiне ў 1823 г., на iтальянскай у Пiзе ў 1823 г., рэзюмэ на персiдскай мове - у Калькуце ў 1826 г. Бiёграф Яна Снядэцкага Балiнскi паведамляў пра пераклад гэтай кнiгi Снядэцкага на рускую мову, выкананы Васiлём Анастасевiчам.
Праца Снядэцкага спрыяла актывiзацыi цiкавасцi да Капернiка сярод еўрапейскай iнтэлiгенцыi. У сусветнай навуцы Капернiк быў прызнаны польскiм навукоўцам, нягледзячы на тое што да гэтага яму прыпiсвалi прускае паходжанне.
У той самы час Снядэцкi напiсаў падручнiк па геаграфii. Як ён згадваў у аўтабiяграфii, задума падручнiка з'явiлася яшчэ ў 17941795 гг. Дагэтуль не было ўзораў такога навучальнага дапа мож нiка. Таму яго складанне доўжылася некалькi гадоў i было завершанае толькi ў 1803 г. Падручнiк быў надрукаваны на польскай мове ў Варшаве ў 1804 г. пад назвай: «Геаграфiя, або Матэматычнае i фiзiчнае апiсанне Зямлi». Геаграфiя Снядэцкага выйшла трыма выданнямi на польскай мове. Другое з iх, пашыранае i выпраўленае, было надрукаванае ў Вiльнi ў 1809 г.; трэцяе выданне, зноў пашыранае, выйшла з друку таксама ў Вiльнi ў 1818 г. Другое выданне было перакладзенае на рускую мову i выйшла ў Харкаве ў якасцi падручнiка па геаграфii, зацверджанага для ўсiх рускiх гiмназiй [186].
У 1802 г. Снядэцкi па ўласным жаданнi быў вызвалены ад пасады прафесара Кракаўскага ўнiверсiтэта. Прычынай падачы ў адстаўку сталася тое, што адраджэнне ўнiверсiтэта, пачатае дзякуючы працам Калантая, фак тычна спынiлася. Яно запаволiлася ўжо ў 1786 г., пасля таго як Калантай пакiнуў Кракаў. Акупацыя Кракава прускiмi войскамi ў 1794 г., а потым далучэнне Кракава да Аўстрыi пасля Трэцяга падзелу Рэчы Паспалiтай яшчэ больш пагоршыла становiшча. У 1796-1798 гг. Снядэцкi тройчы ездзiў у Вену ўлагоджваць справы ўнiверсiтэта перад аўстрыйскiм урадам, але гэта не прывяло да прыкметнага паляпшэння ўмоў працы.
Найлепшыя ўмовы для развiцця навукi склалiся ў Вiленскiм унi версiтэце, дзе астранамiчныя даследаваннi развiвалiся пад кiраўнiцтвам Марцiна Пачобута. З iм Снядэцкi пазнаёмiўся асабiста яшчэ ў Гродне, куды падчас сойма ў 1793 г. прыехаў таксама i Пачобут, тады рэктар Вiленскага ўнiверсiтэта. Пасля Снядэцкага двойчы запрашалi ў Вiленскi ўнiверсiтэт, але ён адхiлiў гэтыя запрашэннi [187], бо вырашыў з'ехаць за мяжу i не бачыў сэнсу для сваёй працы на радзiме. У лiсце да Калантая ад 22 жнiўня 1803 г. Снядэцкi паведамiў, што накiроўваецца ў Нямеччыну i Францыю, каб адпачыць, наведаць Цаха i пазнаёмiцца з яго астранамiчнымi i геадэзiчнымi працамi. Ён выехаў на пачатку верасня 1803 г. Спынiўшыся на некалькi дзён у Зэебергене ў Цаха, Снядэцкi ўдзельнiчаў у ягоных астранамiчных назiраннях. У лiстападзе 1803 г. вучоны прыбыў у Парыж, дзе прабыў 8 месяцаў, выязджаючы на кароткi час у Нiдэрланды [188].
Падчас знаходжання Снядэцкага ў Парыжы французскi пiсьменнiк Шарль Вiле (Villers) выдаў кнiгу «Эцюды аб духу i ўплыве рэфарма цыi Лютэра», дзе дазволiў сабе паклёпнiцкiя закiды на адрас Рэчы Паспа лiтай. Снядэцкi напiсаў вялiзны адказ на гэты паклёп i выдаў яго на французскай мове. Ён давёў у iм безгрунтоўнасць высноў Вiле, якi сцвярджаў, што наш край у XV ст. не меў значэння ў Еўропе, нагадаў пра перамогу над крыжакамi, здабытую ў 1410 г. у бiтве пад Грунвальдам злучанымi сiламi палякаў, беларусаў i лiтоўцаў, i паказаў высокi ўзровень нашай культуры XV ст. Акрамя таго, польскі астраном пратэставаў супраць здзекаў аўтара «Эцюдаў…» з Рэчы Паспалiтай пасля страты дзяржаўнай незалежнасцi ў канцы XVIII ст. Водгук Снядэцкага на кнiгу Вiле атрымаў вялiкi розгалас у грамадскiх колах Францыi.
У кастрычнiку 1804 г. Снядэцкi з'ехаў у Iталiю i жыў у Мiлане i Рыме. Падчас знаходжання ў Iталii яму прапаноўвалi кiраўнiцтва абсерваторыяй у Балонi, але ён гэтай прапановы не прыняў. У траўнi 1805 г. вярнуўся ў Кракаў, збiраўся пасялiцца ў вёсцы i заняцца там гаспадаркай, паляваннем i чытаннем кнiг [189].
Князь Адам Чартарыйскi, апякун школ васьмi заходнiх губерняў Расіi i мiнiстр замежных спраў Расiйскай iмперыi, звярнуўся да Снядэцкага з прапановай заняць пасады дырэктара Вiленскай абсерваторыi i рэктара Вiленскага ўнiверсiтэта. Спачатку астраном не прымаў пра пановы стаць рэктарам, але потым саступiў i ў кастрычнiку 1805 г. згадзiўся пераехаць у Вiльню i заняць гэтыя дзве пасады. На пачатку 1807 г. Снядэцкi атрымаў дазвол аўстрыйскага ўрада заняць пост у Вiленскiм унiверсiтэце i 2 сакавiка 1807 г. пераехаў у Вiльню назаўжды [190].
Снядэцкаму адразу давялося вырашаць шмат праблемаў. Частка бу дынкаў унiверсiтэта была занятая вайсковым шпiталем паводле распараджэння губернатара. Для вырашэння фiнансавых пытанняў прыйшлося з'ездзiць у Пецярбург. Тым не менш Снядэцкi заснаваў новыя кафедры (тэалогii i хiрургii), уладкоўваў батанiчны сад, лабараторыi, кабiнеты, палепшыў выкладанне новых еўрапейскiх моваў, пачаў заахвочваць лiтаратурныя заняткi сярод студэнтаў (аднак у рамках класiцызму). Ён пашырыў дзейнасць унiверсiтэта, рэфармуючы былыя i адчыняючы новыя школы i гiмназii ў Вiннiцы, Вiцебску, Магiлёве.
Заняўшы пост дырэктара абсерваторыi, вучоны выступiў з прапановай аб перабудове абсерваторыi i забеспячэннi яе новымi прыладамi. Закупiлi тэадалiт Рамсдэна, 9-цалевы секстант Траўгтона, два глобусы Бодэ (нябесны i зямны), паўторны круг Рэйхенбаха i Эртэлаўя, паралактычную трубу Доланда i маятнiкавы гадзiннiк Харды (Hardy). Аднак перабудова Вiленскай абсерваторыi i яе мадэрнiзацыя пакуль не ажыццявiлiся [191].
Да астранамiчных назiранняў рэктар змог прыступiць толькi ў 1808 г. Ён праводзiў iх сiстэматычна да 1824 г., працягваў работы, пачатыя ў Кракаве, а менавiта: назiраў пакрыццi зорак Месяцам, ста новiшча малой пла неты Весты, каметы 1811 г., Сонца i зорак, зацьмен нi спа да рожнi каў Юпi тэ ра. У 1807 i ў 1811 гг. Снядэцкi даследаваў каметы [192]. Што год ён паве дамляў вынiкi сваiх назiранняў у Пецярбургскую ака дэ мiю навук i ў Берлiн. Яны друкавалiся ў мемуарах Пецярбургскай ака дэмii, у Берлiнскiм штогоднiку, якi выдаваў Бодэ i ў «Monatliche Correspon denz…» Цаха. Пе цяр бург ская акадэмiя навук, высока ацэньваючы астра на мiч ныя працы Яна Сня дэц кага, абрала яго сваiм членам-карэспандэнтам [193].
У красавiку 1812 г. Снядэцкi меў сустрэчу з расiйскiм царом Аляксандрам I, якi знаходзiўся ў Вiльнi. А ўжо напрыканцы чэрвеня французкiя войскi ўвайшлi ў старажытную сталiцу ВКЛ.
Напалеон прыняў дэлегацыю горада Вiльнi i ў канцы прыёму спытаў пра Мiхала Агiнскага, пра генерала Ваўжэцкага i пра ўнiверсiтэт: «Вы маеце слаўны ўнiверсiтэт i знакамiтых прафесараў, i тут знаходзiцца слаўны астраном…». Ён спрабаваў успомнiць прозвiшча, яму падказалi, што гэта Снядэцкi, рэктар унiверсiтэта, тады Напалеон з задавальненнем сказаў: «Так, Снядэцкi, Снядэцкi… адукаваны i выкшталцоны чалавек…» [194].
1 лiпеня 1812 г. Напалеон падпiсаў дэкрэт пра стварэнне дзяржавы - Вялiкага Княства Лiтоўскага - i сфармаваў Камiсiю часовага ўрада. Камiсiя стваралася з 7 камiтэтаў, узначальваць Камiтэт асветы i рэлiгii быў прызначаны Ян Снядэцкi. Камiсiя стала вышэйшай уладай адноўленага Вялiкага Княства, якое складалася з 4 дэпартаментаў, утвораных замест былых Вiленскай, Гродзенскай i Менскай губерняў i Беластоцкай акругi. Снядэцкi асабiста меў некалькi сустрэч з Напалеонам, дапамог унiверсiтэту перажыць цяжкi час вайны, збярог ад раскрадання ўнiверсiтэцкую маёмасць [195].
1813 год быў вельмi цяжкi для ўнiверсiтэта. Колькасць студэнтаў паменшылася да 160 чалавек, шмат прафесараў з'ехалi з Вiльнi, адносiны з новым мiнiстрам адукацыi Разумоўскiм былi дрэнныя. Пасада рэктара патрабавала ўсё больш сiлаў. Таму для адпачынку Снядэцкi часта выязджаў у Свiслач [196], дзе жыў яго добры сябар i фундатар Свiслацкай гiмназii граф Вiнцэнт Тышкевiч, больш займаўся астранамiчнымi назiраннямi i чытаннем кнiг [197].
Расiйскi афiцэр Фёдар Глiнка, вяртаючыся ў 1813 г. з Еўропы, занатаваў свае ўражаннi ад наведвання Вiленскай абсерваторыi: «Я бачыў тутэйшы ўнiверсiтэт. Ён вядомы ў Еўропе… Будынак унi версiтэта вялiзны. Мы былi ў бiблiятэцы i ў абсерваторыi: за ўсё цiкавейшая апошняя. З самай вяршынi вельмi высокай вежы назiраюць тут за ўсiм, што робiцца ў небе. Мы разглядалi розныя прыборы, прылады, астранамiчныя гадзiннiкi; глядзелi ў мiкраскопы, тэлескопы, глядзельныя трубы i зазiралi ў велiзарны квадрант, з дапамогай якога цiкуюць за свяцiламi, якiя рухаюцца ў нябёсах, дакладна азначаючы гадзiну, хвiлiну i секунду мiнання якога-небудзь з гэтых нябесных вандроўнiкаў праз Вiленскi мерыдыян»[198].
Падчас сваёй працы ў Вiленскiм унiверсiтэце Ян Снядэцкi напiсаў i выдаў на польскай мове «Сферычную трыганаметрыю» (Вiльня, 1817, 1820). Вялiкай папулярнасцю карысталiся бiяграфiчныя працы Яна Снядэцкага, асаблiва тры: «Лiтаратурная бiяграфiя Гуга Калантая» (1814), «Навуковая i грамадская бiяграфiя Марцiна Пачобута-Адлянiцкага» (1816) i «Бiяграфiя Пятра Завадоўскага» (рускага мiнiстра асветы, якi праводзiў палiтыку, спрыяльную да развiцця адукацыi).
Вялiкай заслугай рэктара было ўзняцце на высокi ўзровень выкла дання фiзiка-матэматычных навук. Аднак Снядэцкi акрамя астраномii, геаграфii i матэматыкi займаўся таксама i фiласофiяй. Сярод яго фiласофскiх прац варта згадаць «Аб метафiзiцы» i «Аб логiцы i рыторыцы» [199]. Дарэчы, Снядэцкi адзначаў, што яго кнiгi разыходзяцца ў Лiтве ў адносна вялiкай, зразумела па тым часе, колькасцi асобнiкаў - па некалькi сотняў [200].
У 1815 г. Снядэцкi захварэў i пакiнуў рэктарства. Адпачываючы ад перажытых трывог, ён займаўся нямецкай лiтаратурай i фiласофiяй, галоўным чынам Кантам [201], да якога, зрэшты, ставiўся адмоўна. Ён вiнавацiў Канта ў iдэалiзме i параўноўваў яго з Платонам: «Пасля таго як Бэкан, Лок, Лейбнiц, д'Аламбер i iншыя так добра растлумачылi здольнасцi i дзеяннi душы, Кант падымае з дамавiны нездавальняльнае вучэнне Платонава… мяшае летуценнi i дзiвацтвы з простым, хоць, зрэшты, недастатковым вучэннем Платона, вось у чым складаецца яго сутнасць справы»[202].
Застаючыся ў Камiсii па народнай адукацыi, у 1820 г. Снядэцкi ўдзельнiчаў у выбарах новага рэктара i яшчэ некалькi гадоў чытаў лекцыi. У 1825 г., у веку 69 гадоў, ён выйшаў у адстаўку i пакiнуў Вiльню, перадаўшы кiраўнiцтва Вiленскай абсерваторыяй свайму вучню Пятру Славiнскаму. Пасля гэтага Снядэцкi жыў у маёнтку Яшуны ў сваёй пляменнiцы Сафii Балiнскай (дачкi Андрэя Снядэцкага). У госцi да яго часта прыязджалi сябры i вучнi, у тым лiку Адам Мiцкевiч.
Памёр Ян Снядэцкi ў Яшунах 9 лiстапада 1830 г. Яго асабiстая бiблiятэка, паводле тастаменту, была перададзеная ўнiверсiтэту [203].
Ян Снядэцкi не пакiнуў буйных астранамiчных прац. Аднак яго назiраннi былi добра вядомыя тагачасным астраномам, асаблiва вызначэннi становiшча малых планет.
Самай вялiкай заслугай Яна Снядэцкага сталася яго нястомная праца па арганiзацыi навукi i прыцягненні да яе ўвагi шырокай грамадскасцi, асаблiва ў перыяд працы ў Вiленскiм унiверсiтэце. Дзякуючы працам Пачобута i братоў Снядэцкiх Вiленскi ўнiверсiтэт выйшаў на еўрапейскi ўзровень навукi ў першыя тры дзесяцiгоддзi XIX ст. Вучнямi Снядэцкага былi астраномы Антон Шахiн, Пётр Славiнскi, Мiхал Глушневiч, Вiнцэнт Карчэўскi, Юзаф Ходзька. Вы хаванцамi гэтай установы былi знакамiтыя паэты Адам Мiцкевiч i Юлiюш Славацкi, выбiтны геолаг i грамадскi дзеяч Iгнат Дамейка i практычна ўсе вядомыя дзеячы навукi, культуры i палiтыкi нашага краю.
Iмем Яна Снядэцкага названы кратар на адваротным баку Месяца i планетоiд у Сонечнай сiстэме (Sniadeckia).

Францiшак Нарвойш

Францiшак Нарвойш (Franciszek Milikont Narwojsz) - заслужаны прафесар вышэйшай матэматыкi ў Вiленскiм унiверсiтэце, кафедральны канонiк Самагiцкай дыяцэзii - нарадзiўся 15 студзеня 1742 г. у маёнтку Мiлiконты недалёка ад мястэчкаў Гадуцiшкi i Свянцяны [204]. Род Нарвойшаў вельмi старажытны, напрыклад 24 мая 1495 г. вялiкаму князю Аляксандру баяры з Меднiкаў Нецка i Бернат Нарвойшы скардзiлiся на тое, што борцi Рымка i Казарэз адабралi спадчынныя землi, якiмi iх род валодаў яшчэ пры князю Вiтаўту [205]. Нарвойшы шчыльна звязаны з Вiленшчынай, пра што сведчыць iх герб - «Ястржембец» - у скляпеннях касцёла вёскi Суботнiкi сярод iншых гербаў сямействаў роднасна злучаных з фундатарамi касцёла - Умястоўскiмi [206].
Ва ўзросце васьмi гадоў Францiшак паступiў у езуiцкую вучэльню першай ступенi, па заканчэннi курса 16 снежня 1756 г. перайшоў у езуiцкую калегiю ў мястэчку Шэнберзе ў Курлядыi (цяпер - Скайсткальне). У закон езуiтаў уступiў 10 снежня 1756 г. у Вiльнi i адукацыю працягваў у Вiленскай акадэмii. У 1760 г. Францiшка паслалi вывучаць матэматыку ў Нансi (Францыя), а адтуль ён з матэматыкамi i езуiтамi Расiгнолем (Rossignole) i Флёры (Fleury) прыбыў спачатку ў Львоў, а потым у Вiльню. Паводле iншай версii, Нарвойш заставаўся ў Вiльнi, куды тым часам прыбылi Расiгноль i Флёры - абодва знакамiтыя матэматыкi-езуiты, выгнаныя з Францыi.
Расiгноль i Флёры пачалi выкладаць вышэйшую матэматыку ў Вiленскiм унiверсiтэце. У лiку нешматлiкiх студэнтаў, дапушчаных да заняткаў пад кiраўнiцтвам французскiх навукоўцаў, быў i Нарвойш. Ён вылучаўся з асяроддзя iншых слухачоў сваiмi здольнасцямi i поспехамi ў матэматыцы. Таму калi французскiя езуiты адбывалi з мiсiяй у Кi тай, яны прапанавалi Нарвойша ў якасцi свайго годнага пераемнiка. I з 1767 г. Нарвойш выкладаў вышэйшую матэматыку ў Вiленскай ака дэмii. У 1769 г. ён стаў доктарам фiласофii i вольных навук, у 1770 г. атрымаў ступень доктара багаслоўя i пачаў выкладаць яшчэ i тэалогiю. У пiсьмовых крынiцах за 1773 г. ён пазначаны як прафесар фiласофii [207].
Праз пэўны час з прычыны непаразуменняў з начальствам Нарвойш быў пазбаўлены кафедры i сасланы ў Гродна, дзе выкладаў «пiiтыку» ў «iнфiме» («iнфiма» - першы клас у семiнарыi). У 1772 г. працаваў прафесарам матэматыкi ў Наваградку, а ў год скасавання езуiцкага ордэна (1773) - прафесарам матэматыкi ў Нясвiжы.
Пасля скасавання езуiцкага ордэна Нарвойшу была прапанаваная кафедра фiласофii ў Вiльнi, але ён адмовiўся, бо лiтоўскi падскарбi граф Тызенгаўз запрасiў яго да сабе дапамагаць у справах, якiя мелi мэтай узняцце народнага гандлю i прамысловасцi [208]. Нарвойш заняўся падрыхтоўкай каморнiцкiх кадраў i выявiў сябе як высакакласны астраном-геадэзiст, вызначыўшы са сваiмi вучнямi геаграфiчныя шыроты шматлiкiх населеных пунктаў ВКЛ.
Па даручэннi Казначэйскай камiсii Рэчы Паспалiтай Нарвойш на працягу трох гадоў (1769-1772 гг.) кiраваў ачысткай рэчышча Нёмана ўверх ад Гродна да Коўна, прычым было расколата цi падарвана больш за мiльён камянёў, якiя замiналi сплаву лесу [209]. За гэтую працу Нарвойш атрымаў ўзнагароду, роўную прафесарскаму акладу ў акадэмii [210]. У краязнаўчай лiтаратуры дзейнасць гэтага славутага ма тэ матыка i iнжынера апiсваецца наступным чынам: «Пачынаючы з 1771 го да, на працягу пяцi гадоў, сяляне прынёманскiх вёсак ад Гораднi да Вяллi не мелi спакою. Магутныя выбухi раз-пораз гучалi над Нёманам. Здзяйсняўся грандыёзны праект - задума расчысцiць рэчышча ад парогаў: было ўзарвана каля трох мiльёнаў буйных камянёў. Аўтарам гэтага нечуванага ў свеце праекта быў выпускнiк Вiленскай езуiцкай акадэмii Францiшак Нарвойш. Малады вучоны пасля сканчэння акадэмii атрымаў накiраванне ў Гарадзенскую езуiцкую калегiю, дзе яго заўважыў вядомы беларускi рэфарматар, падскарбi Вялiкага Княства Лiтоўскага Антон Тызенгаўз. Першай агульнай справай вучонага i магната стаў праект паляпшэння суднаходства на Нёмане. Потым на замову Тызенгаўза Нарвойш рабiў новыя машыны i варштаты для гарадзенскiх мануфактур»[211].
Жывучы ў Гродне, Нарвойш уступiў у масонскую ложу «Шчаслiвае вызваленне» («L'hereuse Delivrance»), дзе займаў пасаду прамоўцы ложы. Сябры гарадзенскай франкамоўнай ложы ў большасцi былi нямец кага цi французскага паходжання, служылi ў складзе гарадзенскага ка ралеўскага батальёна, працавалi на гарадзенскiх мануфактурах цi вы кладалi ў мясцовых школах. Узначальваў гарадзенскiх вольных муляраў доктар i батанiк Жан Эмануэль Жылiбер. Пасля таго як Жылiбер пераехаў у Вiльню, аб'яднанне вольных муляроў узначалiў iншы паплечнiк Тызенгаўза - Якуб Бэкю [212]. Дарэчы, «Энцыклапедыя закона езуiтаў» даводзiць, што пасля вяртання ў Вiльню Нарвойш стаў сябрам масонскай ложы «Руплiвы лiтвiн» («Gorliwy Litwin»).
Антонiй Тызенгаўз з мэтамi эканамiчнага ўздыму краiны выпрацаваў план стварэння ў Гродне акадэмii свецкага тыпу i астранамiчнай абсерваторыi пры ёй. Таму неўзабаве Нарвойш быў камандзiраваны ў Нямеччыну, Галандыю i Англiю для вывучэння прамысловых устаноў i закупу аптычных прыбораў для астранамiчнай абсерваторыi ў Гродне. За мяжой Нарвойш прабыў пяць гадоў, перажыў там шмат непрыемнасцяў i толькi дзякуючы падтрымцы польскага амбасадара ў Англii здолеў вярнуцца дахаты. За гэтыя пяць гадоў на яго радзiме адбылiся змены ў дрэнны для Нарвойша бок: Тызенгаўз страцiў па лiтычны ўплыў у дзяржаве. Закупленыя Нарвойшам астранамiчныя прыборы атрымалi езуiты [213].
Гарадзенская абсерваторыя павiнна была стаць часткай будучай акадэмii. Прааналiзаваўшы ўсе вядомыя факты, магчыма зрабiць выснову, што яна была створаная толькi дэ-юрэ, а не дэ-факта. Але працы па вызначэннi каардынатаў населеных пунктаў Беларусi i вызначэннi дакладнага часу, безумоўна, вялiся ў Гродне. У «Энцыклапедыi закона езуiтаў» зазначаецца, што Нарвойш «арганiзаваў астранамiчную абсерваторыю i для гэтага выправiўся ў Еўропу ў 1775-80»[214]. Для гiсторыi навукi ў Беларусi факт заснавання астранамiчнай абсерваторыi ў Гродне мае вялiкае значэнне, бо гэта была адзiная абсерваторыя, якая знаходзiлася на нашай сучаснай тэрыторыi.
Пасля вяртання з навуковай камандзiроўкi Нарвойш знай шоў працу ў Вiльнi. На момант стварэння Галоўнай школы ў Вiльнi для рэктара Пачобута вялiкай праблемай была адсутнасць добрых матэматыкаў. Пер шапачаткова Пачобут прасiў свайго старога сябра, астранома з Вены М. Хэля выбраць двух годных i здольных выкладчыкаў матэматыкi. Хэл дапамагчы не змог, i Пачобут прапанаваў падканцлеру ВКЛ Храпто вi чу ўзяць у якасцi выкладчыка матэматыкi Нарвойша. Пачобут добра ведаў Нарвойша, якi з 1770 г. быў асiстэнтам ў Вiленскай абсерваторыi, дзе i атрымаў астранамiчныя веды i практычныя навыкi. У 1783 г. Храптовiч пагадзiўся з рэктарам [215].
Прафесарскую кафедру ў Вiльнi Францiшак Нарвойш займаў да 1809 г. Усе гады выкладання з 1783 да 1809 г. ён чытаў вышэйшую матэматыку зранку па панядзелках, серадах i пятнiцах [216]. Паводле ўспамiнаў прафесара батанiкi Юндзiла, «Нарвойш быў добра падрыхтаваны ў прадмеце, якi выкладаў, прытым быў пiльны, акуратны, нiводнай лекцыi нiколi не прапусцiў. Як педагог меў вялiкую павагу, не выкладаў вышэйшую матэматыку на стары ўзор, а падзялiў яе на трактаты (часткi. - Л. Л.)… i па некалькiх такiх частках выкладаў курс»[217]. У другiм томе кнiгi Юзафа Бялiнскага «Унiверсiтэт Вiленскi» надрукаваны вытрымкi з матэматычных трактатаў Нарвойша за 1783 i 1797 гг. [218]. Можна пераканацца ў высокiм узроўнi выкладання. Курсы Нарвойша ахоплiвалi асновы аналiза, дыферэнцыяльнае i iнтэгральнае вылiчэнне, дыферэнцыяльныя раўнаннi i аналiтычную геаметрыю. Да даткова ён выкладаў тэорыю крывых трэцяга парадку. За аснову курсаў Нарвойш браў працы Ньютана, Макларэна, Бернулi, Стырлiнга, Тэйлара, Крамера, Эйлера, Лангранжа i iншых. Чытаючы курс тэарэтычнай механiкi, Нарвойш даваў прыклады i задачы з тэорыi рахавання астранамiчных з'яў.
Лекцыi Нарвойша лiчылiся цяжкiмi, i ён меў не шмат вучняў на працягу сваёй доўгай дзейнасцi. У праспекце курсаў на 1784/85 навучальны год захавалася заўвага Нарвойша пра тое, што лiтвiны здольныя засвойваць матэматычныя навукi не горш за прадстаўнiкоў iншых народаў. Па сведчаннi К. X. Лангсдарфа, якi ў 1805 г. чытаў у Вiльнi «тэхналогiю», а потым быў рэктарам Гейдэльбергскага ўнiверсiтэта, вiленская аўдыторыя была добра падрыхтаваная па матэматыцы, нават лепей за гейдэльбергскую, лёгка ўспрымала матэматычныя высновы i выяўляла да iх вялiкую цiкавасць. Гэтая заўвага ў дастатковай ступенi атэстуе працу вiленскiх выкладчыкаў матэматыкi, i ў першую чаргу Нарвойша [219]. Паводле водгукаў сучаснiкаў, ён быў найлепшым матэматыкам з былых вiленскiх езуiтаў i стаў заснавальнiкам матэматычнай школы Вiленскага ўнiверсiтэта.
Пэўны час Нарвойш спрабаваў са сваiмi вучнямi выдаваць матэматычны часопiс «Acta Mathematica», аднак яго слядоў не захавалася [220]. У 1784 г. ён апублiкаваў кнiгу «Theses mathemathicae Isaaci Newtoni» [221].
У 1803 г. прозвiшча Францiшка Нарвойша было пазначанае ў спiсе выплаты заробкаў дзейным прафесарам унiверсiтэта, падпiсаным рэктарам Страйноўскiм, за 1802 г. Нарвойш атрымаў нароўнi з iншымi прафесарамi (напрыклад, Пачобутам) 961 рубель 94,25 капейкі [222].
Нарвойш быў уганараваны званнем каралеўскага матэматыка, абраны членам-карэспандэнтам Iтальянскага навуковага таварыства ў Вероне, сябрам Варшаўскага таварыства сяброў навук (1803), Вiленскага фiзiка-матэматычнага таварыства (1805), Вiленскага таварыства навук i мастацтваў (1806) [223].
З часу жыцця ў Гродне ён быў плябанам Гарадзенскага i Сакольнага прыходаў, у 1808 г. стаў канонiкам Вiленскага капiтула [224].
Грунтоўныя ўспамiны пра Нарвойша пакiнуў толькi выкладчык ма тэматыкi ў Вiльнi Тамаш Жыцкi [225]. Гэтую працу пра свайго настаўнiка ён зачытаў на публiчным пасяджэннi ўнiверсiтэта 30 чэрвеня 1819 г. [226]. Але ўспамiны Жыцкага даюць iнфармацыю толькi пра першы перыяд жыцця заслужанага матэматыка, астранома i iнжынера. Пра яго жыццё i працу ў якасцi выкладчыка матэматыкi ў Вiльнi мы ведаем толькi тое, што ён сам напiсаў у праспектах лекцый. Аднак у паперах, якiя захавалiся пасля Дамiнiка Ходзькi [227], ёсць наступныя радкi: «На пытанне , дзе пахаваны Нарвойш i пра якiя падрабязнасцi яго жыцця нам не паведамiў Жыцкi, мне здаецца, што Адамовiч [228] сказаў: "пахавалi гэтага п'янiцу на могiлках пры саборы бернардзiнаў, не засталося нават надмагiлля, жыў у сяброўстве з Сарторыусам"»[229]. А батанiк Юндзiл пiсаў, што Нарвойш у прыватным жыццi меў шмат «арыгiнальнасцяў»: «На свае праменады звычайна адзiнока выходзiў позна ўвечары i гуляў да позняй ночы, адзiн хадзiў нават у дальнiя вандроўкi пешшу, напрыклад з Гродна да Сакулкi, дзе меў плябанiю, i часцей за ўсё па начах»[230]. Згадвалася таксама, што, нягледзячы на свой сан, пешшу бадзяўся за горадам [231].
Францiшак Нарвойш памёр 26 чэрвеня 1819 г. у Вiльнi.

XIX стагоддзе

Пасля скасавання ордэна езуiтаў (1773) Вiленская акадэмiя ў 1781 г. была ператвораная ў Галоўную школу Вялiкага Княства Лiтоўскага (Scho la Princips Magni Ducatus Lithuaniae), а пасля падзелаў Рэчы Паспалiтай - у Галоўную лiтоўскую школу [232].
Пры аглядзе чытаных у той час астранамiчных курсаў неабходна вы светлiць iх месца ў агульным плане навучальных заняткаў. Галоўная лiтоўская школа спачатку мела два аддзяленнi: навук «фiзiчных» i «маральных», прычым у праспектах школы за 1797 г. фiзiчныя навукi ставiлiся на першае месца, а гуманiтарныя, прылiчаныя да маральных навук, апынулiся блiжэй да канца. У праграме аддзела фiзiчных навук на першым месцы стаялi фiзiка-матэматычныя прадметы, уключаючы астраномiю, за iмi iшла медыцына, сельскагаспадарчыя i тэхнiчныя навукi. Кола чытаных курсаў бесперапынна пашыралася. Вiленская вышэйшая школа хут ка адгукалася на патрэбы практыкi, што выяўлялася ў вывучэннi такiх прадметаў (асобных цi ўключаных у больш агульныя курсы), як ужытковая механiка, чарчэнне, архiтэктура (з 1793 г.), тапаграфiя (з 1799 г.), гiдраўлiка, пiратэхнiка, фартыфiкацыя, тэхналогiя фабрычнай вытворчасцi з паказам калекцыi механiзмаў, геадэзiя (з 1820 г.), будаўнiцтва каналаў i мастоў, земляробства, ветэрынарыя, эканомiка сельскай гаспадаркi i да т. п.
У 1797 г. Галоўная лiтоўская школа мела невялiкую рэарганiзацыю. Былi вылучаныя чатыры факультэты:
1) маральны, уключна з рэлiгiйнымі прадметамі;
2) медыцыны;
3) фiзiкi;
4) фiлалогii i мастацтваў.
Прыблiзна такая самая структура захавалася i ў Вiленскiм унi версiтэце з 1803 г. Звычайнымi курсамi на фiзiчным факультэце з'яўлялiся: фiзiка, хiмiя, астраномiя, вышэйшая матэматыка, ужытковая матэматыка, прыродазнаўства, у прыватнасцi батанiка, аграномiя i архiтэктура.
З году ў год адбывалiся пэўныя змены праграмы ў бок павелiчэння колькасцi прадметаў. Афiцыйнай мовай выкладання з 1797 г. замест лацiнскай стала польская, фактычна ж польская мова ўжывалася i раней. Пра маштабы дзейнасцi школы можна меркаваць, напрыклад, па стане на 1810 г., калi ва ўнiверсiтэце лiчыўся 41 выкладчык (з iх 24 прафэсары) i 389 навучэнцаў, сярод якiх: «сваякоштных» студэнтаў 254, стыпендыятаў-медыкаў - 50, стыпэндыятаў-настаўнiкаў - 20, клiрыкаў (багасловаў) - 42 i жанчын-акушэрак - 23. На выкладанне астраномii адводзiлася ад дзвюх да чатырох лекцый у тыдзень, лекцыя доўжылася звычайна адну цi паўтары гадзiны. Слухачоў курса астраномii было не шмат, напрыклад, у 1799 г. - чатыры [233].
У 1781 г. кафедру астраномii заняў Андрэй Стрэцкi (1737-1797), доктар тэалогii, прафесар. Паводле раскладу лекцый 1781 г., ён выкладаў два разы ў тыдзень па адной гадзiне «астраномiю тэарэтычную i практычную на працягу двух гадоў». Пасля апiсання гiсторыi астраномii, яе развiцця i ўдасканалення ў розных народаў ён казаў пра астраномiю ў жыццi чалавека, пра яе неабходнасць пры вывучэннi рэлiгii, палiтыкi, лiтаратуры, навiгацыi, гандлю, геаграфii i сельскай гаспадаркi. Выкладанне тэарэтычнай астраномii пачынаў са сферычнай трыганаметрыi, далей пераходзiў да выкладу сiстэмы Сусвету. Распавядаў пра каляндар, Сонечную сiстэму, рух планет i розныя нябесныя з'явы, напрыклад пра каметы i iх арбiты. На працягу другога года выкладалася сiстэма Сусвету ва ўсiх яго частках. Студэнты вучылiся выкарыстоўваць зорныя карты, глобусы, таблiцы для разлiкаў становiшча нябесных целаў на нябеснай сферы, авалодвалi практычным спосабам астранамiчных разлiкаў пакрыццяў Месяцам зорак, сонечных i месяцовых зацьменняў, праводзiлi астранамiчныя назiраннi. Так, у 1781 г. Стрэцкi збiраўся пазнаёмiць сваiх слухачоў, з «законамi руху першасных планет (Planetarum Primariarum) вакол Сонца i другасных - вакол першасных». У 1783/84 навучальным годзе ён чытаў тэарэтычную астраномiю зранку па панядзелках, серадах i пятнiцах [234]. У праспекце лекцый на 1783/84 навучальны год згадваюцца «масы планет» i iншыя iх характарыстыкi. У наступным навучальным годзе (1784/85) Стрецкий расказваў пра «раўнаннi Кеплера» i далей меў намер перайсцi да выкладу планетных тэорый, «якiя могуць быць разабраныя няйначай, як на аснове папярэдняга азнаямлення з рухам Зямлi». З праспекта 1786/87 навучальнага года вiдаць, што ў курс астраномii ўключанае вучэнне пра Сонечную сiстэму i рух Зямлi, а ў праспекце на 1787/88 год як новае «выкладаюцца пачаткi механiкi, на якiх заснаваная ўся фiзiчная астраномiя», i «разглядаюцца з'явы, якiя залежаць ад руху Зямлi» [235].
У 1797 г. кафедру астраномii заняў Iгнат Рэшка. Дагэтуль ён служыў асiстэнтам Пачобута ў абсерваторыi i не меў сур'ёзнай навуковай падрыхтоўкi, аднак быў прызначаны на кафедру непасрэдна расійскiм iмператарам Паўлам I, якому вельмi спадабаўся сваёй зухаватасцю падчас дэманстрацыi астранамiчных прыбораў пры наведваннi апошнiм абсерваторыi. Пра змест курсаў астраномii, чытаных Рэшкам на працягу 13 навучальных гадоў (1797-1810), можна меркаваць як па ягоных праспектах i рапартах, так i па захаваўшыхся студэнцкiх запiсах. У праграму курса ўваходзiлi галоўным чынам сферычная трыганаметрыя i вылiчэннi на нябеснай сферы. Пры цяжкiх пытаннях Рэшка прапанаваў слухачам карыстацца кнiгамi iншых аўтараў - Лакайля (на 1802/03 навучальны год) альбо Ф. Шуберта (на 1807/08 навучальны год). Нямала ўвагi ў праграме аддавалася практыцы: вызначэнню часу, вылiчэнню зацьменняў, пытанням навiгацыi i матэматычнай геаграфii [236]. Лiчылася, што Рэшка выкладаў занадта неглыбока, i Ян Снядэцкi ў 1808 г. вымусiў яго падаць у адстаўку. Да канца жыцця Iгнат Рэшка працаваў iнспектарам школ i цэнзарам [237].
Пасля 1810-1814 гг. астраномiю выкладаў святар-базыльянiн Цэзары Каменскi (1765-1827). У 1781 г. ён уступiў у базыльянскi закон. У 1785 г. - пазначаны ў спiсах студэнтаў прафесара фiзiкi Галоўнай школы Юзафа Мiцкевiча [238]. У 1790 г. стаў святаром i быў пасланы вучыцца ў Рым [239]. У 1797 г. прызначаны на пасаду ад'юнкта Вiленскай абсерваторыi [240]. Выкладаць астраномiю пачаў у 1808 г. Пасля 1810 г. заняў кафедру астраномii i распрацаваў новую навучальную праграму. Курс быў разлiчаны на адзiн год: «Пасля выкладу курса сферычнай трыганаметрыi… перайсцi да практычнага рашэння задач з трохкутнiкамi. Гэта дапоўнiць курс астраномii, у якiм: 1) Вывучаюцца метады разлiкаў са сферычнай астраномii па Яну Снядэцкім… будзе выкладацца: з'явы, якiя адбываюцца ад кручэння Зямлi вакол сваёй восi i вакол Сонца, будзе тлумачыцца ўяўны рух Сонца з тлумачэннем чыннiкаў i таго, што ад гэтага руху адбываецца, - дзень i ноч, iх розная працягласць, змена сезонаў, днi раўнадзенства, вымярэнне часу. 2) Ужыванне сферычнай трыганаметрыi для падлiку становiшча нябесных целаў i практычныя разлiкi, навучанне мастацтву астранамiчных назiранняў, практычнае ўжыванне астранамiчных прылад. 3) Тлумачэнне эфекту пераламлення святла, паралакса, аберацыi, нутацыi… i iх уплыў на вызначэнне рэальных становiшчаў нябесных целаў. 4) Вывучэнне Сонечнай сiстэмы, тэорыя планет i iх спадарожнiкаў, камет, закон сусветнага прыцягнення i разлiкi арбiт. Задачы па вылiчэннi становiшча планет на нябеснай сферы. Ужыванне астранамiчных таблiц для астранамiчных назiранняў. 5) Тлумачэнне руху Месяца, фазы Месяцы, лiбрацыя. Сонечныя i месяцовыя зацьменнi, пакрыццё Месяцам зорак i спосабы разлiкаў гэтых з'яў». У 1810/11 навучальным годзе Каменскi выкладаў астраномiю тры разы ў тыдзень, па панядзелках i серадах з 10.30 да 12.00 i па пятнiцах з 9.00 да 10.00 [241], у наступныя гады агульная колькасць гадзiн у тыдзень не змянiлася.
На доктарскiх iспытах 1810 г. для экзаменаваных Каменскiм былi прапанаваныя падрабязна сфармуляваныя пытаннi па трох тэмах: 1) час i каляндар; 2) рэфракцыя i паралакс; 3) тлумачэнне нябесных з'яў па сiстэме Капернiка [242].
Пасля абрання правiнцыялам закона базыльянаў у 1814 г. Каменскi сышоў з унiверсiтэта. У якасцi правiнцыяла ордэна процiстаяў скасаванню ўнiяцкай царквы i клапацiўся пра ўдасканальванне базыльянскай сiстэмы адукацыi. Напрыклад, 3 снежня 1826 г. у Жыровiчах адчынiлася гiмназiя, i правiнцыял Каменскi за гэта атрымаў падзяку ад мiнiстра асветы. Але, паводле царскага ўказа, ужо 6 лiпеня 1828 г. гiмназiя была зачыненая, а замест яе з'явiлася дыяцэзiяльная духоўная семiнарыя [243].
Цэзары Каменскi памёр у 1827 г. у кляштары Лешч пад Пiнскам [244]. Вiленскi прафесар батанiкi Юндзiл згадваў: «...памёр 20 сакавiка 1827 года… узорны, сцiплы, у навуцы сваёй грунтоўны, пiльны, руплiвы аб студэнтах i славе ўнiверсiтэта, пакiнуў службу праз слабасць здароўя. Смерцю сваёй засмуцiўшы вучняў i сяброў сваiх»[245].
У 1814 г. па пратэкцыi Навасiльцава месца Каменскага заняў Вiнцэнт Карчэўскi (1789-1832), якi таксама склаў сваю праграму выкладання. Акрамя ўсяго iншага, ён уключыў у яе курс гiсторыі астраномii. Карчэўскi быў аўтарам шэрагу кнiг па астраномii. Найбольш папулярнай з iх стала «Астраномiя…» (Karczewski W. Astro nomia zawarte wo dwodziestu dwoch lekcijach… Cz. 1-2. Wilna, 1826) [246]. Карчэўскi на радзiўся ў Гарадзенскiм павеце ў 1789 г. Сярэднюю адукацыяю атрымаў ў базыльянскай школе ў Барунах [247]. У 1808 г. ён быў прыняты ў Галоўную семiнарыю пры Вiленскiм унiверсiтэце, у 1811 г. атрымаў ступень магiстра фiласофii i пасля заканчэння навучання стаў памочнiкам у абсерваторыi. Выкладаць астраномiю пачаў у 1814 г., адначасова браў удзел у працы абсерваторыi. У 1818 г. Карчэўскi звольнiўся з унiверсiтэта i з'ехаў у Парыж, дзе працягваў займацца астраномiяй пад кiраўнiцтвам знакамiтага матэматыка i астранома Арага [248].
Найбольш вядомым вiленскiм астраномам пасля Пачобута i Снядэцкага стаў Пётр Славiнскi, найвыбiтнейшы вучань Снядэцкага, дырэктар абсерваторыi ў 1825-1847 гг. Ён нарадзiўся 10 лiпеня 1795 г. у вёсцы Кена Вiленскага павета. У 1815 г. Славiнскi закончыў Вiленскi ўнiверсiтэт, у 1817 г. стаў доктарам фiласофii, у 1819 г. выехаў за мяжу для ўдасканальвання. Ён працаваў у абсерваторыях Англii, Францыi, Германii, у Англii сустракаўся са знакамiтымi астраномамi Уiльямам Гершэлем i ягоным сынам Джонам [249]. У 1823 г. Славiнскi вярнуўся дахаты i ў тым жа годзе стаў ад'юнктам, а ў 1826 г. - прафесарам астраномii ў Вiльнi [250]. Ён напiсаў кнiгу «Poczatki astronomii teoretycznej» («Poczatki astronomii teoretycznej przez… doktora filozofii, profesora nadzwyczajne go astronomii w cesarskim Uniwersytecie wileńskim i t. d. Wilno, Marcinowski 1826. 8° XIV. 426. 5 tabl.»). Гэта была першая ў нашым краi праца, якая ўключала ў сябе поўны ўнiверсiтэцкi курс астраномii. Аўтар разумеў, што «кожны студэнт пэўныя тэорыi за iсцiну не можа адразу прыняць, пакуль сам праз астранамiчныя назiраннi i неабходныя разлiкi i штудыi не пацвердзiць iх для сабе». Пра практычную неабходнасць навукi Славiнкi пiсаў: «У такой вялiкай краiне, картаграфаванне якой пачалося зусiм нядаўна i не хутка будзе завершанае, дасведчаныя ў астраномii людзi вельмi неабходны, у вялiкай краiне, аточанай морамi, у якой мудры ўрад клапоцiцца аб ўсiх навуках i падтрымлiвае мараплаўства, распаўсюджванне i ўдасканаленне нашай старажытнай навукi, якая робiць гонар чалавечаму розуму, абавязковае. Мой намер - палегчыць атрыманне ведаў i заахвоцiць нашу моладзь да авалодання навукай» [251]. Падручнiк Славiнскага быў высока ацэнены сучаснiкамi i ў шэрагу падобных кнiг стаяў вельмi высока.
У праграму чытанага Славiнскiм курса астраномii (на 1818/19 навучальны год) уваходзiлi: сферычная трыганаметрыя па Яну Снядэцкім, асновы сферычнай астраномii, тэхнiка i методыка назiранняў, апiсанне Сонечнай сiстэмы (уключаючы рух Землi i iнш.), вымярэнне часу, рэфракцыя, паралакс, аберацыi i нутацыя. У канцы курса, «наколькi дазволiць час», павiнны былi падавацца тэорыi зацьменняў i пакрыц цi зорак Месяцам. Незакранутай заставалася галiна зорнай астраномii, ужо развiтая ў той час у працах Уiльяма Гершэля. Як i папярэднiкi, Славiнскi назiраў планеты i iх спадарожнiкi, з'явы ў сiстэме Юпiтэра, астэроiды i каметы, зацьменнi Сонца i Месяца, вынiкi назiранняў публiкаваў ў выданнях вядомых еўрапейскiх абсерваторый. Славiнскi падтрымлiваў кантакты з абсерваторыямi Берлiна, Грынвiча, Кёнiгсберга, Парыжа, Пулкава i iнш. Ён удакладнiў геаграфiчныя каардынаты Вiльнi (54° 40′ 59′′, 1 замест 54° 41′ 2′′ у Пачобута i Снядэцкага) [252].
Нягледзячы на абавязкi прафесара i дырэктара абсерваторыi, Славiнскi браў чынны ўдзел у астранамiчных i геадэзiчных працах, неабходных для вымярэння мерыдыяна ў Курляндыi, Лiтве i Жмудзi. Вядома, што ў снежнi 1815 г. начальнiк Генеральнага Штаба П. М. Валконскi, якi вывучаў пастаноўку тапографа-геадэзiчных работ у Францыi, загадаў: «Высачайша загадваю выканаць трыганаметрычную i тапаграфiчную здымку Вiленскай губернi». Кiраўнiком Вiленскай здымкi быў прызначаны Тэнер [253]. Яшчэ пры рэкагнасцыроўцы Вiленскай трыянгуляцыi [254] ў 1816 г. К. I. Тэнеру прыйшла думка скарыстацца галоўнымi трохкутнiкамi сваiх трыганаметрычных здымак, якiя ляжаць па напрамку мерыдыяна Вiленскай абсерваторыi, для вымярэння дугi мерыдыяна. Тэнер «заўважыў, што магчыма было працягнуць праз яе шэраг першакласных трохкутнiкаў пад мерыдыянам Вiленскай абсерваторыi, што падало мне думку правесцi тут градуснае вымярэнне». Праз шэсць гадоў, у 1821 г., у Лiфляндыi прыступiлi да трыянгуляцыйных прац. Кiраванне было даручанае прафесару астраномii i геадэзii ўнiверсiтэта - В. Я. Струвэ [255]. Частку гэадэзiчных прац зрабiў прафесар Славiнскi. Яшчэ ўлетку 1824 г. ён выканаў 2000 назiранняў зорак i Сонца ў геадэзiчным пункце Эйтынтайцы (Eytintaycy) (Самагiтыя, 320 вёрст ад Вiльні) у межах праграмы па вымярэннi дугi ад Мюнхена да Вiльнi. Па вынiках назiранняў Славiнскi напiсаў артыкул ў берлiнскi часопiс «Астранамiчныя навiны» («Astronomische Nachrichten») [256]. Тэнер выказаў думку пра злучэнне яго ранейшых геадэзiчных здымкаў з вымярэннямi ў Лiфляндыi, якiя зрабiў дагэтуль В. Я. Струвэ. Таму ў лiпенi 1826 г. на просьбу генерала Тэнера i рэктара Пелiкана Славiнскi выправiўся на поўнач Курляндыi для вызначэння каардынатаў, дзе выканаў 2400 назiранняў 60 зорак адначасова з генералам Тэнерам, якi аналагiчныя назiраннi рабiў у iншым геадэзiчным пункце - Немежы каля Вiльнi. У наступным годзе ў Немежы Славiнскi ўдзельнiчаў у назiраннях для паўторнага вылiчэння шыраты, толькi з выкарыстаннем лепшых метадаў i iнструментаў, а ў 1832 г. ён кiраваў назiраннямi для вылiчэння геаграфiчнай дугi Немеж - Мешканцы [257].
Прафесар Рэўкоўскi (Rewkowski), вучань Славiнскага, успамiнаў пра свайго выкладчыка: «У 1822/23 i 1823/24 навучальных гадах я з калегамi слухаў лекцыi прафесара Славiнскага, якi нядаўна вярнуўся з-за мяжы. Ён быў малады, прыгожы, сапраўдны джэнтльмен. Прамаўляў выразна i прыгожа, заўжды быў добра падрыхтаваны. Было прыемна i карысна слухаць яго лекцыi. Адчувалася элегантнасць у выкладаннi, без нiякага жадання хваляваць i ўражваць студэнтаў, здавалася, як быццам мы самi з iм прыходзiм да новых для сябе iсцiн, якiх мы да гэтага моманту не ведалi i нават не здагадвалiся пра iх iснаванне. Навука была вышэй за ўсё, неабходна добрае думаць i ведаць матэматыку. Але гэта прыйшло да нас лёгка, даступна i з задавальненнем. Немагчыма было лепш выкладаць тэарэтычную астраномiю. Усе вельмi ўважлiва вывучылi гэтую навуку з вялiкай карысцю для сябе. Увечары цi ўдзень мы хадзiлi ў абсерваторыю для набыцця практыкi ў астранамiчных назiраннях, i там мы атрымлiвалi шмат карысцi i задавальнення… у 1825 г. Славiнскi атрымаў званне прафесара звычайнага, апусцiўся i пачаў ленавацца, на яго пачалi скардзiцца студэнты. Падчас астранамiчных прац у Курляндыi захварэў на запаленне мозга (вераемна, энцэфалiтам. - Л. Л.), яго ледзь выратавалi. Калi ачуняў, усе радавалiся, але страцiў памяць, i як вучоны i прафесар стаў яшчэ менш карысным»[258].
Пётр Славiнскi быў апошнiм прафесарам астраномii ў Лiтве.
Падчас адсутнасцi Славiнскага, у 1819-1822 гг., астраномiю выкладаў прафесар матэматыкi Антон Вырвiч. Сярэднюю адукацыю Вырвiч атрымаў у базыльянскай школе ў Барунах, вышэйшую - у Вiленскiм унiверсiтэце [259]. Пасля Вырвiча выкладаў вучань Снядэцкага - Антон Шагiн [260].
Шагiн пасля заканчэння навучання ў Вiленскай гiмназii ў 1814 г. паступiў у настаўнiцкую семiнарыю пры Вiленскiм унiверсiтэце, дзе «на працягу трох гадоў прысвячаў сябе ўдасканаленню ў матэматычных i фiзiчных навуках». Вучыўся Шагiн вельмi паспяхова. Ужо ў 1815 г. ён атрымаў «ступень кандыдата фiласофii, а ў 1816 г. узнагароджанне 100 рублёў срэбрам» (узнагарода прызначалася студэнту, якi вылучаецца поспехамi ў навуках i добрымi паводзiнамi), у снежнi 1817 г. стаў магiстрам фiласофii. У тым жа, 1817-м, годзе Антон Шагiн быў прызначаны «ў памочнiкi пры Вiленскай астранамiчнай абсерваторыi, з жалаваннем у 400 рублёў срэбрам у год». Пазней у прашэннi аб прызначэн нi яго прафесарам у Харкаўскi ўнiверсiтэт Шагiн падрабязна пералiчваў свае навуковыя заслугi, зазначаў, што «сем гадоў службы маёй пры Вiленскай абсерваторыi дастаткова пазнаёмiлi мяне з астранамiчнымi назiраннямi». Апошнiя два гады сваёй службы пры Вiленскай абсерваторыi Шагiн выкладаў у Вiленскiм унiверсiтэце астраномiю «замест прафесара Славiнскага, якi падарожнiчаў па чужых краях, i за гэтую працу атрымлiваў дадатковае жалаванне ў 200 рублёў срэбрам у год». У 1824 г. Шагiн быў адлiчаны ад абсерваторыi i прызначаны выкладчыкам геадэзii i тапаграфii ў Вiленскiм унiверсiтэце з ранейшым жалаваннем (400 руб. срэбрам у год). Тут ягоная дзейнасць абмяжоўвалася галоўным чынам выкладаннем тэорыi. Пра свае практычныя работы па геадэзii ён нiдзе не згадваў. Таму геадэзiчныя i тапаграфiчныя прылады, якiя належалi Вiленскаму ўнiверсiтэту i былi перавезеныя Шагiным спачатку ў Вiцебск, а потым у Кiеў, прызначалiся, вераемна, для практыкаванняў са студэнтамi. У паперах вучонага захавалiся спiсы гэтых iнструментаў, вiдаць, што яны былi зробленыя найлепшымi майстрамi Лепуарам, Рэйхенбахам, Эртэлем i iнш. Тым не менш геадэзiя, хоць i не падмацаваная практычнымi заняткамi, была ўлюбёнай навукай Шагiна. Ужо ў 1829 г. ён выдаў кнiгi пра геадэзii, землямерстве i нiвеляцыi, якiя былi ўганараваныя «Яго Iмператарскай Вялiкасцю - брыльянтавым пярсцёнкам». Акрамя геадэзii падчас сваёй службы ў Вiльнi вучоны старанна займаўся астраномiяй i вышэйшай матэматыкай. Вынiкам гэтых за няткаў стала складанне дапаможнiка па астраномii i лекцый па дыферэнцыяльным i iнтэгральным вылiчэннi [261].
З прычыны непасрэднай падтрымкi шматлiкiмi студэнтамi i выкладчыкамi паўстання 1831-1832 гг. 1 мая 1832 г. рэскрыптам Мiкалая I унiверсiтэт быў скасаваны.
Медыцынскi факультэт быў ператвораны ў Медыка-хiрургiчную акадэмiю, пазней перададзеную Кiеўскаму ўнiверсiтэту Св. Уладзiмiра, а тэалагiчны - у каталiцкую Духоўную акадэмiю, з часам пераведзеную ў Санкт-Пецярбург.
Далейшы лёс выкладчыкаў унiверсiтэта склаўся па-рознаму. Павучальным стаўся прыклад астранома А. Шагiна, якi не быў буйным вучоным Вiленскага ўнiверсiтэта, не браў удзелу ў паўстаннi i быў чысты перад уладай, увогуле быў вельмi старанным i дакладным чалавекам. У 1832 г., пасля закрыцця Вiленскага ўнiверсiтэта, ён, як i iншыя, застаўся без месца, атрымаўшы, аднак, дазвол шукаць яго «ў iншых рускiх унiверсiтэтах i навучальных установах». Таму ён звярнуўся да тагачаснага мiнiстра народнай асветы, генерала ад iнфантэрыi Лiвена з просьбай «прызначыць мяне, калi магчыма, у Санкт-Пецярбургскi або Маскоўскi ўнiверсiтэт цi ж пакiнуць пры Вiленскай абсерваторыi памочнiкам». Ён зазначыў, што «старанная праца на ранейшых пасадах i пятнаццацiгадовая беззаганная служба» дазваляюць яму хадайнi чаць аб жалаваннi на новай пасадзе ў памеры 500 рублёў срэбрам у год. Да гэтага акладу Шагiн быў прадстаўлены былым папячыцелем Вiленскай навучальнай акругi Навасiльцавым яшчэ ў 1829 г., «але зацвярджэнне яго [заробка], па непрадбачаных абставiнах, дагэтуль не зроблена». Цяжка было былым выкладчыкам Вiленскага ўнiверсiтэта расставацца з Радзiмай i звыклым становiшчам. «З'язджаючы з Вiльнi, месца майго нараджэння, дзе столькi меў я асабiстых i сямейных сувязяў, нялёгка прыняць новую пасаду», - пiсаў Шагiн напрыканцы свайго прашэння мiнiстру. Да гэтага дадавалася дрэннае валоданне рускай мовай, якой даводзiлася спешна вучыцца ў сталым узросце. Таму ў першы год, у выпадку прызначэння ў С.-Пецярбургскi або Маскоўскi ўнiверсiтэт, Шагiн планаваў чытаць лекцыi на французскай мове. «Але ў наступным годзе, у стане ўжо буду размаўляць на расiйскай мове». Праз пяць месяцаў пасля таго, як было напiсанае згаданае прашэнне, астраном атрымаў прапанову працягваць службу ў Харкаўскай або Беларускай навучальнай акрузе. Шагiн без ваганняў выбраў Беларускую акругу, «з умовай прызначэння мне месца настаўнiка матэматыкi, калi адчынiцца Беларускi лiцэй, а мiж тым згодны я заставацца да таго часу ў якой-небудзь гiмназii, з жалаваннем па 400 рублёў срэбрам у год i кватэрай»[262].
Прашэнне Шагiна было задаволенае. Ён атрымаў месца настаўнiка матэматыкi ў Вiцебску. Выкладчыку дазвалялася ўзяць з сабою з Вiльнi прылады былога ўнiверсiтэта, да якiх ён ставiўся з нейкай асаблiвай цеплынёй i пяшчотай (аматарам астраномii вядомае гэтае пачуццё «пяшчоты» да добрых астранамiчных прылад). Значная частка адказу папячыцелю навучальнай акругi поўнiцца падрабязнасцямi аб даглядзе за прыладамi i рамонце тых з iх, якiя былi крыху пашкоджаныя iнжынернымi i сапёрнымi афiцэрамi пры здымках на прускай мяжы i пабудове ўмацаванняў у Вiльнi. Шагiн сам кiраваў пакаваннем дарагiх яму прыбораў: толькi тады, «калi мае прыборы будуць упакаваны, я выязджаю ў Вiцебск, i падчас паездкi сам дагледжу за iх перавозкай». Геадэзiчнымi iнструментамi, вiдавочна, выкладчык меркаваў карыстацца не толькi пры навучаннi гiмназiстаў, але i пры выкладаннi ў будучым лiцэi ў Оршы. Ён пiсаў, што выкладанне чыстай матэматыкi i геадэзii патрабуе шмат кнiг, просiў у папячыцеля навучальнай акругi дазволу ўзяць з сабой у Вiцебск з бiблiятэкi былога Вiленскага ўнiверсiтэта матэматычныя працы, якiя адносяцца да прадмета яго лекцый, цi каб гэтыя кнiгi былi яму высланыя ў Вiцебск на працягу блiжэйшага года. Шагiн атрымаў дазвол, i з бiблiятэкi былога ўнiверсiтэта ён выбiраў найлепшыя дапаможнiкi па геадэзii, тапаграфii i картаграфii, а таксама некалькi падручнiкаў па матэматыцы.
Неўзабаве, 8 сакавiка 1833 г., Шагiн выправiўся разам з iнструментамi i кнiгамi ў Вiцебск i 24 сакавiка прыбыў са сваiм багажом да новага месца працы. Для дапамогi выкладчыку ў дарозе на ягоную просьбу быў наняты асаблiвы служыцель, за працу якому выплачана дзесяць рублёў. З тых самых сродкаў выплачана было i кучару «Мовше Фрыдлянду». Прывезеныя кнiгi Шагiн паспяшаўся здаць у гiмназiчную бiблiятэку, а прылады засталiся на яго адказнасцi, без адпаведнага для iх памяшкання, нягледзячы на тое што ён неаднаразова хадайнiчаў аб асаблiвым памяшканнi цi хоць бы асобнай шафы для iх. Тыя ж прылады праз год з невялiкiм Шагiн звёз у Кiеў. Распараджэнне аб выдзяленнi казённай кватэры было зробленае загадзя. Кватэра выявiлася вельмi дрэннай. Ужо ў лiпенi Шагiн прасiў дырэктара гiмназii аб рамонце сваёй кватэры «з прычыны iснай у ёй надзвычайнай вiльготнасцi i дрэннай печы, якая патрабуе пераробкi. Больш за тое, вокны i дзверы такiя старыя, што ў восеньскi i зiмовы час няма магчымасцi на гэтай кватэры жыць».
Шагiн не прыступiў да выкладання тэарэтычных прадметаў раней пачатку наступнага, 1833/34, акадэмiчнага года. Ён выкладаў матэматыку, геаметрыю, землямерства. У сваiм лiставаннi выкладчык пiсаў пра «ня- стачу падручнiкаў» у Вiцебску i прасiў папячыцеля навучальнай акругi дапамагчы. У сваю чаргу, папячыцель раiўся з Шагiным як з найбольш дасведчаным педагогам у пытаннях, якiя тычацца выкладання ў гiмназii. З рапарта Шагiна аб вынiках яго азнаямлення з ведамi вучняў Вiцебскай гiмназii можна выказаць здагадку, што выкладчыкам у ёй была дадзеная значная доля свабоды ў выкладаннi [263]. Шагiн планаваў пачаць выкладанне практычнай механiкi i дзеля гэтага прасiў даслаць мадэлi машын з былога Вiленскага ўнiверсiтэта [264]. Усё цi, можа быць, толькi частка мадэляў вiленскага кабiнета, паводле вылiчэнняў Шагiна, павiнна была скласцi 30 цюкоў (скрынь), для перавозкi якiх трэба «не менш за 10 вазоў». Каб упакаваць, трэба было разабраць многiя мадэлi на часткi i потым зноў сабраць на месцы ў Вiцебску. Цi на самай справе былі перавезеныя мадэлi ў Вiцебск, iнфармацыi ў паперах Шагiна няма [265].
У лютым 1834 г. Шагiн хадайнiчаў аб выдачы яму атэстата пра атрыманыя ў Вiленскiм унiверсiтэце вучоныя ступенi i грашовыя ўзнагароды i нагадваў дырэктару гiмназii, што настаў час «клапацiцца аб узнагародзе» яго, Шагiна, «знакам за выслугу пятнаццацiгадовай маёй бясхiбнай службы». Няхутка, аднак, дачакаўся вучоны гэтага знака - атрымаў яго толькi ў 1836 г, калi быў ардынарным прафесарам Харкаўскага ўнiверсiтэта. 28 лютага 1834 г. па iмператарскiм загадзе адкрыццё лiцэя ў Оршы было адмененае, i надзея там ўладкавацца знiкла. Заставацца настаўнiкам гiмназii магiстр Шагiн намераў не меў i таму 15 красавiка 1834 г. звярнуўся з просьбай «перавесцi мяне ў Кiеўскi або Харкаўскi ўнiверсiтэт для заняцця пасады адпаведна майму ўдасканаленню ў чыстай матэматыцы, астраномii i геадэзii». З выкладаннем на рускай мове Шагiн дастаткова асвоiўся за час знаходжання ў Вiцебску. Далей ён зазначыў, што «ў выпадку патрэбы я спадзяюся, што i яго вялікасць былы папячыцель Вiленскага ўнiверсiтэта Нава сiльцаў, пэўна больш за ўсiх, з выдатнага боку засведчыць аб маiх здоль нас цях i паводзiнах». 27 мая Шагiн напiсаў памочнiку папячыцеля Харкаўскай навучальнай акругi, графу Панiну, прашэнне: «Я прыняў месца прафесара матэматычных навук у Аршанскiм лiцэi, да меркаванага адкрыцця якога ўзяў на сябе выкананне абавязкаў настаўнiка матэматыкi ў Вiцебскай гiмназii, з жалаваннем у 1625 рублёў срэбрам у год, з кватэрай i дровамi… прапанова адкрыць лiцэй у г. Оршы ўжо знiшчана, таму i прызначэнне мяне там адбыцца ўжо не можа». Напiсаўшы пра свае веды ў астраномii i матэматыцы, Шагiн выказаў упэўненасць у тым, што, калi яму будзе даручана выкладанне гэтых навук ва ўнiверсiтэце «або практычная частка гэтых навук», ён зможа «ў поўнай меры апраўдаць такое даручэнне». Ён просiць зацвердзiць яго на пасадзе прафесара i выдаць яму 1000 рублёў на пад'ём. Адказ на гэтае прашэнне, атрыманы надзвычай хутка, i задаволiў Шагiна, хоць не ўсе яго просьбы былi выкананыя. Ён быў зацверджаны ад'юнктам з 31 мая 1834 г. (вераемна, у дзень падачы прашэння). Таксама яму абяцалі месца ардынарнага прафесара «па частцы астраномii». У другой палове чэрвеня Шагiн збiраўся да ад'езду ў Харкаў. 20 лютага наступнага, 1835-га, года яго прызначылi ардынарным прафесарам [266].
Аднак жыццё на чужыне не заладзiлася. Пачалiся канфлiкты i непаразуменнi з калегамi i кiраўнiцтвам унiверсiтэта. Нават з суседзямi не магчыма было знайсцi агульнай мовы. Захавалася скарга Шагiна ў палiцыю на купчыху з аднаго з iм двара, якая, вiдавочна, ратавала сябе ад нуды тым, што дражнiла запальчывага i ўражлiвага прафесара. Спачатку яна загадвала зачыняць вароты i брамку двара з 6 гадзiн вечара, пазбаўляючы Шагiна ўсялякай сувязi з знешнiм светам. Потым, на загад палiцмайстра, яна пакiнула гэта, але пачала рабiць iншую непрыемнасць - загадвала кучару «ганяць на вяроўцы коней супраць самай брамы, з прычыны чаго робiцца жудасны бруд, так што нельга прайсцi праз двор». Палiцыя i тут уступiлася за Шагiна, але неўтаймаваная купчыха, «не звяртаючы ўвагi на словы спадара прыватнага прыстава… запрасiла гасцей, села з iмi на ганку i загадала кучару зноў ганяць па двару коней, а ўголас казала, што яна не звяртае ўвагi на непрыемнасць, якую робiць для мяне (Шагiна) i на загады спадара прыватнага прыстава». Узмацняўся канфлiкт ва ўнiверсiтэце. З пачатку жнiўня Шагiн па невядомых прычынах «спынiў знаходжанне на пасяджэннях Савета, а з 17 жнiўня - i чытанне сваiх лекцый i на чатырохразовае пiсьмовае патрабаванне рэктара аб паведамленнi прычынаў гэтага не даў нiякага водгуку». Нешта жахлiвае адбывалася ў душы Шагiна ў гэты час, 18 лiстапада 1842 г. ён закончыў жыццё самагубствам, пакiнуўшы сваю жонку на 9-м месяцы цяжарнасцi i без усялякiх сродкаў да iснавання [267].
* * *
Дзякуючы Славiнскаму абсерваторыю не зачынiлi, яна была перададзеная Iмператарскай Акадэмii навук у Санкт-Пецярбургу i працягвала працаваць як фiлiя Пулкаўскай абсерваторыi. У 1834 г. яе дырэктар прадставiў Акадэмii навук праект будаўнiцтва абсерваторыi на новым месцы, за горадам. Праект быў зацверджаны, аднак заставаўся на паперы праз адсутнасць сродкаў.
У 1836 г. П. Славiнскi арганiзаваў друкаваны часопiс для публiкацыi вынiкаў астранамiчных назiранняў («Extrait des Observations faites a l'Observatoire de l'Academie Imperial des sciences a Vilna»), ён рэгулярна выходзiў да 1846 г. У 1840 г. абсерваторыя набыла 6-цалевы тэлескоп - рэфрактар Мерца, якi быў усталяваны ў заходняй вежы абсерваторыi. Славiнскi быў сябрам Каралеўскага астранамiчнага таварыства ў Лондане, сябрам Навуковага таварыства ў Капенгагене i сябрам навуковай рады Харкаўскага ўнiверсiтэта. У 1843 г. вучоны пайшоў на пенсiю i пачаў жыць разам са сваiм сынам у спадчыннай вёсцы Кена пад Вiльняй, з задавальненнем займаўся гаспадаркай. У 1855 г. пры пажары загiнула ягоная асабiстая бiблiятэка i архiў. Памёр 31 мая 1881 г. i пахаваны на могiлках Росы ў Вiльні [268].
Разам са Славiнскiм у абсерваторыi працаваў яшчэ адзiн вучань Снядэцкага Мiхал Глушневiч. Глушневiч нарадзiўся ў 1797 г. у Мiнску, дзе ягоны бацька кiраваў прыватнай школай. Сярэднюю адукацыю атрымаў у Мiнску, у 1814 г. паступiў у Вiленскi ўнiверсiтэт i пад уплывам Яна Снядэцкага заняўся астраномiяй. У 1819 г., калi Снядэцкi выехаў стажыравацца за мяжу, Глушневiч атрымаў месца ў абсерваторыi. Высакакласным астраномам-назiральнiкам ён стаў пад непасрэдным кiраўнiцтвам Снядэцкага. Калi дырэктарам стаў Славiнскi, Глушневiч атрымаў места ягонага памочнiка. У 1826 г. ён вызначыў геаграфiчныя каардынаты горада Брыстэн у Курлядыi, у наступныя гады - каардынаты шэрагу населеных пунктаў краю. Пасля адыходу Славiнскага ад спраў Глушневiч стаў дырэктарам абсерваторыi. Ён працягваў распрацоўваць традыцыйныя для Вiленскай абсерваторыi навуковыя тэмы, выдаў два апошнiя нумары «Extrait des Observations faites a l'Observatoire de l'Aca demie Imperial des sciences a Vilna». У 1848 г. пасля 28 гадоў працы ў абсерваторыi Глушневiч выйшаў на пенсiю. Памёр у Вiльнi 12 лiпеня 1862 г. i пахаваны на могiлках пры касцёле Св. Стафана [269]. Апошнiя гады свайго жыцця жыў вельмi бедна, бо ўсе свае грошы раздаваў жабракам [270].
Першым «пулкаўскiм дырэктарам» Вiленскай абсерваторыi ў 1848 г. стаў Георг Альберт Фус (1806-1854), былы намеснiк дырэктара Пулкаўскай абсерваторыi (Фус быў сынам швейцарскага матэматыка Нiкаласа Фуса (1755-1825), якi ў 1773 г. пераехаў у Пецярбург на пасаду сакратара Пецярбургскай акадэмii) [271]. У Пулкаве Фус займаўся складаннем фундаментальнага каталога зорак. Прыбыўшы ў Вiльню, ён працягнуў гэтыя даследаваннi. У «Памятнай кнiжцы Вiленскай губернi на 1852 г.» была апублiкаваная ягоная праца «Бараметрычныя i тэрмаметрычныя назiраннi ў 1851 г. у Вiльнi». Пасля смерцi Фуса ў 1854 г. абсерваторыю ўзначалiў Георг Саблер (1810-1865). У 1839 г. Саблер атрымаў ступень доктара фiласофii ў Дэрпцкiм унiверсiтэце, пасля чаго паступiў на службу ў Пулкаўскую абсерваторыю. Акрамя астранамiчных назiранняў у Пулкаве Саблер удзельнiчаў у розных экспедыцыях, займаўся практычнай механiкай, аптычнымi даследаваннямi, канструяваў ахраматычныя аб'ектывы для тэлескопаў [272].
У 1861 г. Саблер, дырэктар абсерваторыi, набыў новыя прылады, сярод якiх быў сонечны фотагелiёграф - спецыяльны тэлескоп, прызначаны для фатаграфавання сонечнай фотасферы з мэтай даследавання яе тонкай структуры, фатометр Шверда i спектраскоп Мерца. Гэтыя прыборы захавалiся да нашых дзён i сталi ўнiкальнымi ўзорамi гiсторыi развiцця навукi i тэхнiкi.
У другой палове XIX ст. вiленскiя астраномы пакiнулi астраметрычныя i перайшлi да астрафiзiчных назiранняў. Георг Саблер i Мацвей Гусеў (1826-1866) былi пiянерамi ў гэтай галiне даследаванняў.
У 1852 г. Мацвей Мацвеевiч Гусеў прыбыў у Вiльню. У 1847 г. Гусеў закончыў Казанскi ўнiверсiтэт, потым працаваў на пасадзе захавальнiка ўнiверсiтэцкага музея i чытаў лекцыi студэнтам па фiзiцы i касмаграфii. У 1850 г. ён пераехаў у Пецярбург - у Пулкаўскую абсерваторыю для заняткаў практычнай астраномiяй. У 1860 г. Гусеў заснаваў першы ў Расіi фiзiка-матэматычны часопiс «Веснiк матэматычных навук», у 1853 г. напiсаў працу па гiсторыi Вiленскай абсерваторыi [273]. Ён быў членам Статыстычнага камiтэта i Археалагiчнай камiсii ў Вiльнi. У 1866 г. Мацвея Гусева прызначылi дырэктарам Вiленскай абсерваторыi. Аднак лёс не даў яму шанцаў ажыццявiць ягоныя планы: у тым жа годзе Мацвей Гусеў раптоўна памёр у Берлiне, куды выязджаў для кансультацый з нямецкiмi астраномамi. З таго часу галоўным вiленскiм астраномам стаў Пётр Мiхайлавiч Смыслоў. У Вiльнi Смыслоў працягнуў i iстотна пашырыў дыяпазон астрафiзiчных даследаванняў. Пры iм прыступiлi да спектральных даследаванняў сонечнай паверхнi, распрацавалi новыя методыкi фотаметрыi зорак. I нарэшце ў Вiльнi з 1868 г. упершыню ў свеце была заснаваная адмысловая фатаграфiчная служба для азначэння дынамiкi ўзнiкнення плям на Сонцы. У перыяд 1868-1876 гг. было атрымана 900 фотаздымкаў Сонца, якiя апрацоўвалiся i захоўвалiся ў Вiльнi i ў Пулкаве.
Стаўшы галоўным вiленскiм астраномам, Пётр Смыслоў прыступiў да рэстаўрацыi адной з веж абсерваторыi i прадугледзеў на ёй месца для вежавага гадзiннiка. Стары механiчны гадзiннiк дэмантавалi i перадалi ў падарунак вiленскаму Свята-Духаваму брацтву. Паводле задумы Смыслова на вежы ўсталявалi электрычны гадзiннiкавы механiзм фiрмы «Рычы» з шатландскага Эдынбурга, якi злучылi з астранамiчным гадзiннiкам абсерваторыi сiстэмы Шэлтана, i такiм чынам была гарантаваная абсалютная дакладнасць адлiку часу. Вялiкi цыферблат вежавага гадзiннiка асвятляўся 12 газавымi ражкамi, па гэтым гадзiннiку можна было спраўджваць час удзень i ўночы, што гараджане рабiлi з вiдавочным задавальненнем. У той жа час у Вiльнi прыжылася традыцыя - адзначаць поўдзень па мясцовым часе стрэламi з гарматы. Батарэю абсталявалi на Замкавай гары на пляцоўцы перад замкам Гедымiна. Каб з Замкавай гары разгледзець стрэлкi на вежавым гадзiннiку абсерваторыi, астраномы выдалi ў карыстанне артылерыстам стары тэлескоп. Сiгнальшчык з Замкавай гары назiраў у тэлескоп за цыферблатам i ў момант, калi стрэлкi гадзiннiка паказвалi 12, даваў адмашку артылерыстам, i гук халастога стрэлу разносiўся па ўсiм горадзе.
На жаль, у 1876 г. пажар моцна пашкодзiў абсерваторыю. Яна не атрымала нiякiх сродкаў для аднаўлення i праз пяць гадоў была зачыненая. Каштоўныя архiвы, бiблiятэка i прылады былi размеркаваныя сярод розных устаноў Расii, галоўным чынам перавезеныя ў Пулкаўскую абсерваторыю [274]. У абсерваторыi Пачобута быў размешчаны склад кнiг публiчнай бiблiятэкi i толькi надпiсы i знакi задыяка на сценах сведчылi пра калiсьцi зорны лёс славутага будынка.
* * *
У 1921-1941 гг. у зноў адчыненым унiверсiтэце астранамiчныя даследаваннi ўзначалiў Уладзiслаў Дзявульскi (1878-1962), вядомы польскi астраном [275]. Старое памяшканне больш не падыходзiла, таму ў 1921 г. было вырашана будаваць новую абсерваторыю. З гэтай мэтай набылi ўчастак зямлi ў прадмесцях горада на тэрыторыi былой юнкерскай вучэльнi ў парку (цяпер там парк Вiнгiс пры вулiцы Чурлёнiса). На працягу 15 гадоў узвялi некалькi будынкаў. Абсерваторыя была забяспечаная падвойным астрографам Цэйса з дыяметрам аб'ектыва 15 см i тэлескопам-рэфлектарам з галоўным люстэркам у 48 см, гэты тэлескоп працаваў разам са спектрографам.
Даследаваннi, якiя праводзiлiся ў абсерваторыi, ахоплiвалi наступныя галiны:
• зорная астраномiя, статыстычнае вывучэнне рухаў зорак;
• разлiк рухаў астэроiдаў па моцна выцягнутых арбiтах;
• фатаграфаванне i вiзуальныя назiраннi пераменных зорак [276].
Але галоўнай навуковай тэмай абсерваторыi было вывучэнне пераменных зорак. Найбольш выбiтныя тагачасныя астраномы, акрамя Дзявульскага, - гэта Вiльгельмiна Iваноўска i Уладзiмiр Зон (19051975). Рэгулярна з 1921 да 1939 г. выдаваўся бюлетэнь «De I'Observatoire asironomique de Wilno» [277].
У 1960-я гг. у Летуве прыступiлi да будаўнiцтва сучаснай абсерваторыi за горадам. Яе ўзвялi ў 1969 г. за 70 кiламетраў ад Вiльнi ў Малецкiм раёне на пагорку, якi ўзвышаецца на 200 метраў над узроўнем мора. Увесну 1970 г. там распачалi фотаметрычныя даследаваннi зорак. Цяпер Малецкая астранамiчная абсерваторыя i Вiленскi планетарый уваходзяць у склад Iнстытута тэарэтычнай фiзiкi i астраномii Вiленскага ўнiверсiтэта.
Астранамiчная абсерваторыя Вiленскага ўнiверсiтэта працягвае сваю працу i цяпер. У Белай зале былой абсерваторыi размяшчаецца прафесарская чытальня ўнiверсiтэцкай бiблiятэкi. Адзiнае, што нагадвае пра тое, што ў гэтых памяшканнях зараджалася астранамiчная навука нашага краю, - тры тэлескопы ХVIII ст., музейныя экспанаты i элементы iнтэр'ера былой рэпрэзентацыйнай залы.

[1] Гл.: Веселовский И. Н., Белый Ю. А. Николай Коперник, 1473-1543. М., 1974. С. 72-75.

[2] Гл.: Галенчанка Г. Я. Астранамiчныя звесткi ў «Малой падарожнай кнiжыцы» Скарыны // Помнiкi гiсторыi i культуры Беларусi. № 4. Мiнск, 1974. С. 34-35.

[3] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. Petersburg, 1862. S. 60-66.

[4] Гл.: Галенчанка Г. Адукацыя, унiверсiтэты, падарожнiцтвы ў ХVI-ХVII стст. [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: bk.baj.by/belkulttrad/13halenczanka.htm - Дата доступу: 18.07.2009.

[5] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 71.

[6] Гл.: Матулайтите С. Учение Коперника... С. 73.

[7] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 75.

[8] Гл.: Галенчанка Г. Адукацыя, унiверсiтэты, падарожнiцтвы…

[9] Гл.: Kowalewska Małgorzata. Academy of Vilnius. [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: ptta.pl/pef/haslaen/a/academyvilnius.pdf - Дата доступу: 09.01.2010.

[10] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. Krakow, 1899-1900. T. I. S. 62.

[11] Першы езуiцкi калегiум для свецкiх вучняў быў адкрыты ў горадзе Месiна на Сiцылii ў 1548 г. Езуiцкiя школы i сiстэма навучання былi арганiзаваныя ў адпаведнасцi з Сiстэмай вывучэння навук (Ratio studiorum) - усёабдымнай праграмай езуiцкай педагогiкi, складзенай каля 1559 г. У наступныя стагоддзi езуiты заснавалi 24 унiверсiтэты i каля 600 калегiумаў па ўсёй Еўропе.

[12] Гл.: Матулайтите С. Учение Коперника… С. 78.

[13] Пталамей Клаўдзiй (Claudius Ptolemaeus) - знакамiты антычны астраном i географ, дзякуючы якому геацэнтрычная сiстэма светабудовы набыла канчатковую форму.

[14] Браге Цiха ((Brahe), 1546-1601) - дацкi астраном, найвялiкшы астраном датэлескапiчнага часу. У пабудаванай iм у 1576 г. абсерваторыi «Уранiборг» больш за 20 гадоў вёў вымярэннi каардынатаў свяцiлаў з найвышэйшай для таго часу дакладнасцю.

[15] Справа з выпраўленнем кнiгi Капернiка зацягнулася, бо кардынал Гаятана, якому гэта даручылi зрабiць, памёр. Аднак праз 3 гады выпраўленне было зробленае i кнiгу можна было перавыдаваць. Выпраўленнi былi вельмi павярхоўныя. «De revolutionibus orbium coelestium» Капернiка нiколi не аб'яўлялася ерэтычнай кнiгай. Папа Урбан VIII ў 1624 г., ужо пасля занясення кнiгi ў iндэкс забароненых кнiг, сцвярджаў, «што Святы Касцёл не асуджаў гэтае вучэнне як ерэтычнае i не мае намеру рабiць гэта надалей, ён толькi паказаў небяспеку гэтай тэорыi, аднак не варта баяцца таго, што калi-небудзь будзе даказана яе праўдзiвасць». Iншымi словамi, гелiяцэнтрызм быў асуджаны як неабгрунтаванае, непрадуманае («temerario»), а не як ерэтычнае вучэнне. Дарэчы, iдэi Капернiка пачалi пашырацца ў iнтэлектуальных колах Еўропы ў другiм дзесяцiгоддзi XVI ст. дзякуючы рукапiсу кнiгi «Малы каментар», копii якой хадзiлi па руках. Марцiн Лютэр i iншыя пратэстанцкiя лiдары аспрэчылi iдэi Капернiка, але каталiцкiя iерархi выявiлi цiкавасць. У 1533 г. асабiсты сакратар папы Клiмента VII Ёган Вiдманштэтэр прачытаў у Ватыкане некалькi лекцый пра iдэi Капернiка, на якiх прысутнiчалi сам папа i два кардыналы курыi. Праз некалькi гадоў Вiдманштэтэр стаў сакратаром архiбiскупа Капуi кардынала фон Шонбэрга, якi 1 лiстапада 1536 г. адрасаваў Капернiку сяброўскi лiст з просьбай азнаёмiць з атрыманымi вынiкамi iншых навукоўцаў i яго самога. Кардынал прапанаваў нават аплацiць працу пiсцоў, якiя скапiююць для яго кнiгу Капернiка. Кнiга «De revolutionibus orbium coelestium» цалкам была выключаная з iндэкса ў 1826 г.

[16] Гл.: Матулайтите С. Учение Коперника… С. 74.

[17] Гл.: Piechnik Ludwik. Dzieje Akademii Wileńskiej. Т. II: Rozkwit Akademii Wileńskiej w latach 1600-1655. Rzym, 1983. S. 121-122.

[18] Гл.: Jezuici a kultura polska: materiały sympozjum z okazji Jubileuszu 500-lecia urodzin Ignacego Loyoli (1491-1991) i 450-lecia powstania Towarzystwa Jezusowego (1540-1990). S. 276.

[19] Гл.: Матулайтите С. Учение Коперника… С. 79.

[20] Гл.: Блинова Т. Б. Иезуиты в Беларуси... С. 50.

[21] Гл.: Banionis Juozas. Matematine mintis Lietuvoje. Vilnius, 2001. S. 21.

[22] Гл.: Матулайтите С. Учение Коперника… С. 79.

[23] Centuria Astronomica. In Alma Aсademia et Uniwуrstate Vilnensi Societatis Jesu ab Alberto Dyblinski physcae et Mathescos auditore publica disputatione proposila. Vilna. Typis Acad. Soc. Jesu. A. D. 1639.

[24] Гл.: Чевакал В. Л. «Centuria astronomica» Вильнюсского астронома Альберта Дыблинского и ее русский перевод // Из истории естествознания и техники в Прибалтике. Т. 2. Рига, 1970. С. 5-13.

[25] Сакрабоска Ян - англiйскi вучоны. Памёр у 1556 г. у Парыжы, дзе быў прафесарам астраномii i матэматыкi ва ўнiверсiтэце. Вучыўся ў Оксфардзе. Ягоная самая пашыраная праца - «De sphaera mundi» - скарочаны выклад сiстэмы сферычнай астраномii па Пталамею.

[26] Гл.: Беспамятных Н. Д. «Сотня астрономская». Лекции по астрономии в 30-х годах XVII в. в Вильнюсской академии // Историко-астрономические исследования. Вып. XII. М., 1975. С. 101-108.

[27] Гл.: Матулайтите С. Учение Коперника… С. 76.

[28] Гл.: Матулайтите С. Учение Коперника… С. 80.

[29] Белармiна Раберта (Bellarmino, Bellarmine, 1542-1621) - вучоны-езуiт, багаслоў-палемiст, адзiн з найбуйнейшых тэолагаў свайго часу, кардынал i вялiкi iнквiзiтар Каталiцкай царквы, пiсьменнiк i гуманiст. Галоўны абвiнаваўца падчас працэсу над Бруна, кiраўнiк першага працэсу (угаворвання) над Галiлеем у 1613-1616 гг., пасля працэсу ўласнай рукой склаў дакумент, якi сцвярджаў, што Галiлей «не ерэтык». Кананiзаваны ў 1930 г., абвешчаны ў каталiцызме Настаўнiкам Царквы ў 1931 г.

[30] У канцы XVI ст. кардынал Белармiна чытаў лекцыi ў Лувенскiм унiверсiтэце. Ён адзначаў няслушнасць iдэi Арыстоцеля пра тое, што ўвесь Сусвет падзелены «месяцовай гранню» на дзве якасна розныя сферы - падмесяцовы Сусвет (сусвет чатырох Арыстоцелевых элементаў, сусвет недасканалы, сусвет граху, дыспрапорцыi i дысгармонii) i надмесяцовы сусвет (сусвет iдэальных сутнасцяў, дзе планеты рухаюцца па iдэальных кругах, прысутнiчае «гармонiя сфер», усё нязменна i г. д.). Абодва сусветы, паводле Арыстоцеля, маюць розныя законы прыроды, у iх розная фiзiка, але ж агульная матэматыка. Пасля апрацоўкi Тамашом Аквiнскiм iдэй Арыстоцеля Касцёл прыняў iх, хоць яго вучэнне i не ўваходзiла ў галоўную дактрыну. Белармiна ўспрыняў сур'ёзнае навуковае адкрыццё Браге i змянiў свае гледзiшча на хоць i не дактрынальнае, але вельмi важнае пытанне. Яго лувенскiя лекцыi былi апублiкаваныя i вядомыя ў Еўропе.

[31] Ёган Кеплер (1571-1630) адкрыў законы, па якiх рухаюцца планеты. Кеплер быў асiстэнтам Цiха Браге - найлепшага астранома-назiральнiка сваёй эпохi. Шляхам аналiзу назiранняў Цiха Браге Кеплер даказаў, што арбiты планет уяўляюць з сябе элiпсы i што хуткасць руху планеты па арбiце зваротна прапарцыйная адлегласцi ад Сонца.

[32] Паралакс (гр. змена, чаргаванне) - змена бачнага палажэння аб'екта адносна аддаленага фону ў залежнасцi ад змены становiшча назiральнiка. Паралакс можа быць гадавым i сутачным. Найблiжэйшая да нас зорка Праксiма Цэнтаўра мае гадавы паралакс у 0,77′′.

[33] Гл.: Бакулин П. И., Кононович Э. В., Мороз В. И. Курс общей астрономии. Москва, 1977. С. 126.

[34] Фуко Жан Бернар Леон (1819-1868) - французскi фiзiк, член Парыжскай акадэмii навук. Правёў дослед з маятнiкам, што наглядна паказала вярчэнне Зямлi вакол сваёй восi. У аснове доследу ляжыць уласцiвасць маятнiка захоўваць плоскасць ваганняў незалежна ад кручэння апоры, да якой маятнiк падвешаны. Назiральнiк, якi верцiцца разам з Зямлёй, бачыць паступовае змяненне напрамку качання маятнiка адносна навакольных зямных прадметаў.

[35] Гл.: Kowalewska Małgorzata. Academy of Vilnius…

[36] Гл.: Славенас П. В. Астрономия в высшей школе Литвы. XVI-XIX вв. // Историко-астрономические исследования. Вып. I. М., 1955. С. 55.

[37] Гл.: Блинова Т. Б. Иезуиты в Беларуси… С.90.

[38] Гл.: Куркоўскi Яраслаў. Бернард Сыруць (Сiруць). Варшава - Лiда, 2009. С. 49.

[39] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. T. II. Wrocław - Warszawa, 1983. S. 47.

[40] Гл.: Блинова Т. Б. Иезуиты в Беларуси… С.115.

[41] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. Т. II. S. 46.

[42] Гл.: Вялiкае Княства Лiтоўскае: энцыклапедыя. Т. 1. Мiнск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 622.

[43] Жонка мсцiслаўскага кашталяна Антонiя Пузынi. Пузынi - княжацкi род, якi вядзе свой радавод ад Рурыкавiчаў.

[44] Гл.: Букiна А. Партрэт Эльжбеты i Антонiя Пузынаў з касцёла ў Лучаi // Вiцебскi сшытак. 1995. № 1. С. 58-59.

[45] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 206.

[46] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasow wszechnicy wilenskiej. Warszawa, 1890. S. 98.

[47] Гл.: Баженова О. Д. Радзивилловский Несвиж. Минск, 2007. С. 27.

[48] Гл.: Varnas Darius. A Telescope from the Old Astronomical Observatory of Vilnius University. The 7-th Triennial Meeting Restorers of the Baltic States. Restoration: the Information Regained, Lost, Preserved. Lietuvos dailės muziejus. [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: ldm.lt/PGC/Rygos_konf.htm - Дата доступу: 02.10.2009.

[49] Гл.: Restauruos seniausią Lietuvoje teleskopą. [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: straipsniai.lt/zmones/puslapis/8465 - Дата доступу: 02.10.2009.

[50] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 98.

[51] Гл.: Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Виленская губерния. СПб., 1861. С. 594.

[52] Гл.: Sudzius J. Astronomy at the Vililius University // Baltic Astronomy. Vol. 3. 1994. P. 7-15.

[53] З ХVII ст. асаблiвую папулярнасць набылi паданнi пра чарнакнiжнiка, экстрасэнса, спiрыта i астролага пана Твардоўскага. З'явiлася балада Адама Мiцкевiча «Панi Твардоўская» i аповесць Юзафа Крашэўскага «Пан Твардоўскi».

[54] Гл.: Яны будавалi Вiльню: размова з Сяргеем Харэўскiм // Вячаслаў Ракiцкi. Беларуская Атлянтыда. 2006. С. 109-111.

[55] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta // Pisma rozmaite. Wilno, 1818. T. 1. S. 326-330.

[56] Гл.: Niesiecki Kasper. Herbarz Polski / wyd. J. N. Bobrowicz. Lipsk, 1839-1845. Т. 7. S. 339-340.

[57] Гл.: Malewski Czesław. Rody i herby szlacheckie na Litwie. Herb Pogonia (Bożezdarz) // Nasz Czas. 2003. № 20 (609).

[58] Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. 1862. S. 227.

[59] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 314-316.

[60] Гл.: Boistel Guy. Inventaire chronologique des œuvres imprimées et manuscrites du père Esprit Pezenas (1692-1776), jésuite, astronome et hydrographe marseillais. Revue d'histoire des sciences. 2003. Vol. 56. № 1. P. 221-245.

[61] Гл.: Русский биографический словарь. СПб., 1912. Т. 20. С. 732-733.

[62] Гл.: Dykcyonarz uczonych polakow. Lwow, 1833. S. 318.

[63] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 325.

[64] Гл.: Описание документов архива Западнорусских Униатских Митрополитов. СПб., 1907. Т. 2. С. 230.

[65] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). Z prac zespołu historii nauki, oswiaty i techniki PAN. Warszawa, 1977. S. 9.

[66] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 230.

[67] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 231.

[68] Дмитриев И. С. Наука при дворе: стратегии адаптации // «НЛО». 2007. № 87. [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: magazines.russ.ru/nlo/2007/87/dm8.html - Дата доступу: 27.11.2009.

[69] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 232.

[70] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 205-206; Sniadecki Jan. Żywot uczo ny i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 326.

[71] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 12.

[72] McConnell Anita. Jesse Ramsden (1735-1800): London's leading scientific instrument maker. 2007. S. 80. [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: books.google.com. by/books?id=-8B1LYGML44C&lpg=PA79&ots=-oEadHnfo6&dq=Elzbieta%20Oginska-Puzynina&hl=ru&pg=PA80#v=onepage&q=Elzbieta%20Oginska-Puzynina&f=false - Дата доступу: 28.11.2009.

[73] Маскелайн Невiл (1732-1811) - англiйскi астраном, дырэктар Грынвiцкай абсерваторыi (з 1765 г.). Вёў назiраннi зорак, Сонца, планет, а таксама Месяца (з мэтай вызначэння даўгот). Заснаваў (1766) англiйскi астранамiчны штогоднiк «Nautical almanac».

[74] Брэдлi Джэймс (1692-1762) - англiйскi астраном, дырэктар Грынвiцкай абсерваторыi (з 1742 г.). У 1719 г. атрымаў палепшанае значэнне сонечнага паралакса з назiранняў Марса. У 1721 г. прызначаны прафесарам астраномii ў Оксфардзе i ў 1726 г. па рознасцi момантаў зацьмення аднаго з яркiх спадарожнiкаў Юпiтэра вызначыў даўготы Нью-Ёрка i Лiсабона. У 1727 г. прадставiў Каралеўскаму таварыству сваю знакамiтую працу аб зорнай аберацыi. У 1747 г. ён апублiкаваў назiраннi над ваганнем восi Зямлi. На аснове гэтага склаў таблiцы, якiя дазвалялi ўлiчваць прэцэсii, нутацыю i аберацыю святла для дакладных вызначэнняў палажэнняў зорак, а таксама падрабязныя таблiцы атмасфернай рэфракцыi з улiкам тэмпературы паветра i атмасфернага цiску, усё гэта дазволiла яму дасягнуць высокай дакладнасцi пры вызначэннi палажэнняў зорак. У 1750-1762 гг. пад кiраўнiцтвам Брэдлi ў Грынвiцкай абсерваторыi была выкананая шырокая праграма пазiцыйных назiранняў (звыш 60 000) з вялiкай дакладнасцю. Ён зрабіў вельмi складаныя вымярэнні дыяметраў Венеры, Марса, Юпiтэра, Сатурна i яго кольцаў.

[75] Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 13-14.

[76] Месье Шарль (1730-1817) - французскi астраном, член Парыжскай акадэмii на вук з 1770 г. Шляхам самаадукацыi набыў матэматычныя i астранамiчныя веды i стаў сусветна вядомым астраномам-назiральнiкам. З 1755 г. працаваў у Парыжскай абсерваторыi. З 1763 да 1802 г. сiстэматычна вёў пошукi новых камет, адкрыў 14 камет. Стварыў першы каталог iмглiстых аб'ектаў, першае выданне выйшла ў 1774 г.

[77] Касiнi Цэзар Франсуа (1714-1784) быў трэцiм пакаленнем астраномаў у сям'i Касiнi, унук заснавальнiка дынастыi - Жана Дамiнiка (1625-1712), сын Жака Касiнi (1677-1756). Усе яны былi дырэктарамi Парыжскай абсерваторыi. Справай жыцця Цэ зара Франсуа Касiнi стала складанне першай поўнай тапаграфiчнай карты Францыi, якая была надрукаваная ўжо пасля яго смерцi. Жан Дамiнiк Касiнi («Касiнi» IV) - праўнук, дырэктар абсерваторыi з 1784 г. Як манархiст, пайшоў у адстаўку ў 1793 г.

[78] Лаланд Жазэф (1732-1807) - французскi астраном, з 1795 г. дырэктар Парыжскай абсерваторыi. З 1752 г. па даручэннi акадэмii праводзiў у Берлiне назiраннi Месяца адначасова з Лакайлем, якi рабiў тое самае на мысе Добрай Надзеi, мэтай гэтых назiранняў было дакладнае вызначэнне паралакса Месяца. Стаўшы прафесарам матэматыкi ў Ecole militaire, Лаланд шмат займаўся астранамiчнымi працамi, у канцы XVIII ст. iм былi праведзеныя назiраннi 50 тысяч зорак, змешчаных у каталог, вядомы пад загалоўкам «Французская нябесная гiсторыя» («Histoire céleste française»).

[79] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 326-330.

[80] Гл.: Блинова Т. Б. Иезуиты в Беларуси... С. 117.

[81] Мiнанне 1769 г. назiралi па ўсiм свеце, а ў Пецярбургу гэтую з'яву назiрала нават iмператрыца Кацярына II. Кожныя 243 года паўтараюцца 4 мiнанні: два зiмой (праз 8 гадоў), потым доўгi прамежак ў 121,5 год i яшчэ два летам (зноў праз 8 гадоў). Напрыклад, за 8 гадоў да Пачобута мiнанне Венеры ў 1761 г. назiраў М. Ламаносаў, а праз 121,5 года - В. Цэраскi Мэтай гэтых назiранняў было ўдакладненне адлегласці Зямлi ад Сонца, г. зн. вызначэнне велiчыні астранамiчнай адзiнкi, якой астраномы вымяраюць усе адлегласцi ў Сонечнай сiстэме i адлегласцi да нерухомых зорак (праз зорны паралакс).

[82] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 236.

[83] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 332.

[84] Gabinet medalow Polskich wydany przez Edwarda Hr. Raczyńskiego w Wrocławiu. Drukiem Henryka Richtera. 1843. S. 216.

[85] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 239.

[86] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 233-235.

[87] Цыт. паводле: Gabinet medalow Polskich… S. 215-216.

[88] Гл.: Gabinet medalow Polskich… S. 200.

[89] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 337.

[90] Якаб Бернулi (1759-1789) - швейцарскi вучоны, механiк, ардынарны акадэмiк Санкт-Пецярбургскай акадэмii навук (з 27 верасня 1787 г.). Унук матэматыка Ёгана Бернулi.

[91] Цыт. паводле: McConnell Anita. Jesse Ramsden (1735-1800)…

[92] Сузор'е Шчыт Сабескага, цi Scutum Sobieski, а ў наш час проста Шчыт, на карце неба вылучыў астраном Ян Гевелiй з Гданьска.

[93] Гл.: Sniadecki Jan. Żuwot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 353.

[94] Цыт. паводле: Gabinet medalow Polskich… S. 231-214.

[95] Цыт. паводле: Dziewulski Władyslaw. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 24.

[96] Гл.: London Review. 1779. T. 8. S. 454.

[97] Напрыклад: The Penny cyclopædia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge. London, 1837. Т. 7. S. 475.

[98] Боде Ёган Элерт (1747-1826) - нямецкi астраном, член нямецкай Акадэмii навук. Нарадзiўся ў Гамбургу. З 1772 г. працаваў у Берлiнскай абсерваторыi, а з 1786 г. яе дырэктар. Разам з I. Тыцiвусам адкрыў закон Тыцiвуса - Боде. Прапанаваў назву планеты Уран. У 1778 г. выдаў «Атлас неба» на 20 лiстах, у iм змяшчалася 17 240 зорак.

[99] «Astronomisches Jahrbuch» («Берлiнскi астранамiчны штогоднiк») - уплывовае навуковае выданне, заснаванае ў 1774 г. вядомым астраномам Бодэ.

[100] Пад загалоўкам: «Веоbachtungen der Sterne des Poniatowskischen Stieres, auf der Königl. Sternwarte zu Wilna».

[101] Напрыклад: Moore Patrick. The observer's year: 366 nights of the universe. Practical Astronomy Series. Publisher: Springer. 2005. S. 192-193.

[102] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 337.

[103] Фантана Фелiкс, аббат (Fontana Felix, Abbate, 1730-1805), - iтальянскi фiлосаф i натуралiст.

[104] Цыт. паводле: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 247.

[105] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 249-250.

[106] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 256-257.

[107] Гл.: Kronika Rodzinna. Warszawa, 1883. T. 11. № 12. S. 365-371.

[108] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 338-341.

[109] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 27.

[110] Падчас рамонту ў 1825 г. архiтэктар Караль Падчашынскi надаў вежам рысы класiцызму. У 1837 г. заходняя вежа была разбураная, а ва ўсходняй вежы быў ра забраны верхнi трэцi паверх i на ёй была абсталяваная назiральная пляцоўка.

[111] Гл.: Dykcyonarz uczonych polakow. Lwow, 1833. S. 320.

[112] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 29.

[113] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 31.

[114] Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. I. S. 173-174.

[115] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 374-375.

[116] Славенас П. В. Астрономия в высшей школе Литвы. XVI-XIX вв. С. 59-61.

[117] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych... S. 100.

[118] Гл.: Каталог предметов Музея древностей, состоящего при Виленской публичной библиотеке. Вильна, 1885. С. VII-VIII.

[119] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 281.

[120] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 36.

[121] Iснуе легенда, быццам Мiкалай Капернiк за ўсё сваё жыццё на берагах Балтыкi нi разу не бачыў Меркурый. Сапраўды, у кнiзе Капернiка «De revolutionibus orbium coelestium» не прыводзiцца нiводнага прыкладу назiрання гэтай планеты, выкананага iм самiм. У сваiх разлiках руху Меркурыя Капернiк выкарыстоўваў назiраннi iншых астраномаў. Аднак, кажучы аб цяжкасцi вывучэння Меркурыя, Капернiк зазначыў: «…усё ж можна вылавiць i яго, калi толькi прыняцца за гэта з большай хiтрасцю». Адсюль можна зрабiць выснову, што Капернiк усё ж «вылоўлiваў» Меркурый, але карыстаўся больш дакладнымi дадзенымi iншых астраномаў, бо ў паўднёвых шыротах убачыць гэтую планету значна лягчэй, чым у паўночных.

[122] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 314.

[123] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 36-38.

[124] Цыт. паводле: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wil nie (1753-1876). S. 38-40.

[125] Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 41-43.

[126] Frańciszek Karpiński. Wiersz do... księdza Poczbuta, rektora Akademii Wileńskiej, i... księdza Kundzicza, kanonika inflanckiego, z przypadku mostu spalonego w Wilnie. XXXIII. Z przypadku mostu spalonego w Wilnie, do Xiędza Poczobuta, Faktora Akademii Wileńskiej, i Xiędza Kundzicza. Kanonika Inflantskiego.

Zacni męże! wasze szkody
Przeszły aż do mey zagrody.
Poczułem ie duszą całą;
Umiem czuć, bo się cierpiało.

Most wasz wodom się narażał,
I dzień i noc im odgrażał;
Nie chce (gdy przyszła przygoda)
Ratować go gniewna woda.

Lecz niech się żywioły wadzą;
Niech nam ludziom pokoy dadzą;
Gdy tak chwieią naszym stanem,
Jakimże człowiek ich panem ! . .

W troskach szukaymy ulżenia,
Procz inszych drog umartwienia,
Przez ten także iśdź potrzeba
Most wasz spalony do nieba.
Цыт. па pbi.edu.pl/book_reader.php?p=30245&s=1.

[127] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 43-44.

[128] Цыт. паводле: Gabinet medalow Polskich… S. 211.

[129] Чацкi Тадэвуш (Tadeusz Czacki, 1765-1813) - польскi публiцыст, гiсторык, грамадскi i дзяржаўны дзеяч. Быў сябрам Адукацыйнай камiсii - кiруючым органе асветы ў Рэчы Паспалiтай у 1773-1794 гг.

[130] Цыт. паводле: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 45-46.

[131] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 340-344.

[132] Нiкола Луi дэ Лакайль (Nicolas-Louis De la Caille, 1713-1762) - французскi астра ном. Член Парыжскай акадэмii навук, прапанаваў арганiзаваць экспедыцыю ў Паў днёвае паўшар'е для геадэзiчных работ i вывучэння паўднёвага неба, у 1750-1754 гг. працаваў спачатку ў Паўднёвай Афрыцы на Капскай паўвыспе ў раёне мыса Добрай Надзеi, потым на французскiх выспах Маўрыкi, Рэюньён i Ушэсця. Лакайль склаў каталог 10 тысяч зорак паўднёвага паўшар'я. Прапанаваў шэраг новых сузор'яў.

[133] Цыт. паводле: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 532-533.

[134] У 1725-1728 г. г. Джэймс Брэдлi, назiраючы зорку γ Цмока i iншыя зоркi ў зенiце, вынайшаў з'яву, якая атрымала назоў «зорная аберацыя». Зорка γ Цмока, першы аб'ект назiранняў, рэгулярна змяняла сваё становiшча: са снежня 1725 г. да сакавiка наступнага года яна зрушылася на 20" да поўдня, потым зваротна павярнула i прасунулася да верасня на 40" да поўначы, а потым iзноў павярнула i ў снежнi вярнулася да свайго першапачатковага становiшча. Такiм чынам, гэта быў перыядычны рух на працягу аднаго года. Ён не мог быць паралактычным рухам, бо ў гэтым выпадку зорка павiнна была б перасоўвацца ў снежнi як мага больш да поўдня, а ў чэрвенi - гэтаксама моцна да поўначы. Неўзабаве, у 1728 г., Брэдлi растлумачыў гэтую з'яву. Справа ў тым, што тэлескоп рухаецца разам з Зямлёй па яе арбiце, i хоць прамень святла распаўсюджваецца з хуткасцю ў 10 000 разоў большай, для таго, каб злавiць яго, тэлескоп даводзiцца крыху нахiляць у напрамку руху Зямлi. Адкрыццё аберацыi было першым эксперыментальным доказам гадавога руху Зямлi i пацверджаннем правiльнасцi тэорыi Капернiка. Таксама гэта быў вялiкi крок да выпрацоўкi методыкi вельмi дакладных вызначэнняў палажэнняў зорак на небе i складання зорных каталогаў. Усё гэта мела самую непасрэдную практычную накiраванасць на гарантаванне бяспекi мараплаўства i гандлю.

[135] Цыт. паводле: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 48-49.

[136] Цыт. паводле: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 347-348.

[137] Цыт. паводле: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 50.

[138] Менавiта з мэтай удакладнення даўгот геаграфiчных пунктаў ВКЛ Пачобут i Снядэцкi праводзiлi назiраннi зацьменняў. Таксама тады быў распрацаваны метад вызначэння дакладнага часу праз вымярэннi вуглавых адлегласцяў Месяца да вызначаных зорак. Астраномы вялi вымярэннi становiшча Месяца i складалi таблiцы з разлiкамi яго становiшча ў будучынi, i падобна, што гэтыя працы праводзiлiся i ў Вiленскай абсерваторыi.

[139] Донесение князя Николая Васильевича Репнина Императрице Екатерине II от 2 декабря 1794 г. // Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 16. СПб., 1875. С. 65.

[140] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 356.

[141] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 348.

[142] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 53.

[143] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 349.

[144] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 364.

[145] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 53.

[146] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 352.

[147] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 538-541.

[148] Адкрыццё Галiлеем чатырох спадарожнiкаў Юпiтэра, з iх параўнальна хуткiм кручэннем вакол планеты, дазваляла выкарыстаць зацьменнi гэтых спадарожнiкаў для вызначэння дакладнага часу. Спадарожнiкi Юпiтэра перыядычна трапляюць у цень сваёй планеты, i iх зацьменнi надыходзяць адначасова для ўсiх назiральнiкаў. З'явы ў сiстэме Юпiтэра здараюцца ў 180 раз часцей, чым зацьменнi Месяца, i моманты пачатку i канца зацьмення спадарожнiка Юпiтэра рэгiструюцца дакладней. Галiлей пачынаючы з 1610 г. назiраў зацьменнi спадарожнiкаў Юпiтэра i падаў думку, што, загадзя склаўшы дакладныя таблiцы з'яў у сiстэме Юпiтэра, вандроўнiкi атрымаюць «нябесны гадзiннiк» (фактычна, выкарыстанне гэтага метаду стала магчымым, толькi калi астраном Жан Пiкар у 1667 г. вынайшаў акуляр з мiкраметрам для тэлескопа). У 1668 г. iтальянскi астраном Жан Дамінiк Касiнi апублiкаваў працу «Таблiцы спадарожнiкаў Юпiтэра», пасля чаго i пачалося практычнае выкарыстанне дадзенага метаду. Верагодна, першае практычнае вылiчэнне даўгаты з вызначэннем дакладнага часу праз назiранне спадарожнiкаў Юпiтэра зрабiў французкi астраном Пiлiп дэ Лаiр у лiпенi 1671 г. Ён выправiўся ў Данiю на выспу Вен для астранамiчных назiранняў ва Уранiборгу, у тым самым месцы, дзе калiсьцi вёў назiраннi вялiкi Цiха Браге. Там, карыстаючыся таблiцамi Касiнi, ён вылiчыў з недасягальнай дагэтуль дакладнасцю рознасць даўгот памiж Парыжам i Уранiборгам.

[149] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. 1862. S. 538-541.

[150] Элангацыя - астранамiчны тэрмiн, якi азначае вуглавую адлегласць памiж Сонцам i планетай пры назiраннi з Зямлi. Напрыклад, максiмальная элангацыя для Меркурыя - 28 градусаў, а для Венеры - 48 градусаў.

[151] Цыт. паводле: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-876). S. 60-61.

[152] Цыт. паводле: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 379.

[153] Цыт. паводле: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 392.

[154] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 384-385.

[155] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 390.

[156] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 390-391.

[157] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 103-104.

[158] Дэндэра (таксама Тэнтыра, Дандара) - сталiца VI нома Верхняга Егiпта, якая размяшчалася на заходнiм беразе Нiла, у 60 км на поўнач ад Луксора. Найстаражытнейшы культавы цэнтр багiнi Хатхор. Тэксты паведамляюць, што храм, прысвечаны гэтай багiнi, пабудаваў тут фараон Хеопс (IV дынастыя). З расшыфроўкай малюнкаў дендэрскiх задыякаў звязана шмат спрэчак, якiя не спыняюцца да нашых дзён. Сам па сабе задыяк не быў егiпецкiм вынаходніцтвам: грэка-вавiлонскi задыяк з'явiўся ў Егiпце толькi ў эпоху Пталамеяў. На круглым дэндэрскiм задыяку, датаваным I ст. да н. э., назiраецца змешванне егiпецкiх i грэцкiх сiмвалаў: знакi для дэканаў (дзесяцiдзённых перыядаў, на якiя падзяляўся год у Егiпце) па перыметры круга з'яўляюцца егiпецкiмi, а знакi для сузор'яў - егiпецкiмi i грэцкiмi (напрыклад, выява сузор'я Вагаў). Задыяк, якi ўяўляе з сябе сiмвалiчную выяву зорнага неба, у прынцыпе павiнен паддавацца прачытанню, i па размяшчэнні зорак можна вызначыць дату, зашыфраваную ў дадзеным малюнку. Аднак задача расшыфроўкi дэндэрскага задыяка ўскладняецца тым, што нельга адназначна атаясамлiваць усе яго егiпецкiя сiмвалы з канкрэтнымi зорка мi. Гэтая неадназначнасць спараджае розныя варыянты расшыфроўкi, якiя вар'iруюцца ў шырокiх межах. Тым не менш, вiдавочна, што дэндэрскi задыяк не мог быць створаны раней за эпоху Пталамеяў (бо да гэтага часу задыяка ў Егiпце проста не iснавала) i пазней за рымскі час, бо ў гэты перыяд будаўнiцтва такiх храмаў назаўсёды спынiлася. Такiм чынам, датаванне Пачобута збольшага адпавядае i сучаснаму меркаванню егiптолагаў.

[159] Гл.: Чеканал В. Л. Мартин Почобут и Петербургская Академия наук // Историко-астрономические исследования. Вып. VII. М., 1961. С. 299.

[160] Цыт. паводле: Чеканал В. Л. Мартин Почобут и Петербургская Академия наук. С. 304-305.

[161] Карл Людвiг Хардынг (Harding, 1765-1834) - нямецкi астраном, якi адкрыў астэроiд Юнона. Таксама Хардынг адкрыў тры каметы i апублiкаваў «Atlas novus coelestis», зорны каталог з 120 000 зоркамi.

[162] Цыт. паводле: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 63-64.

[163] Трыснекер Франц фон Паўла (Franz de Paula Triesnecker, 1745-1817) - аўстрыйскi астраном-езуiт, прафесар астраномii i дырэктар абсерваторыi Венскага ўнiверсiтэта. Назiраў Сонца, планеты i Месяц, вылiчваў таблiцы iх руху. Вызначыў геаграфiчнае становiшча многiх пунктаў у Аўстрыi.

[164] Гл.: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 66.

[165] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 355-356.

[166] Цыт. паводле: Dziewulski Władysław. Historia obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1753-1876). S. 63-64.

[167] Гл.: Sniadecki Jan. Żywot uczony i publiczny Marcina Odlanickiego Poczobyta. S. 352.

[168] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 64.

[169] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения) // Историко-астрономические исследования. М., 1956. C. 268.

[170] Świeżawski Leon. Jan Śniadecki: jego źycie i działalność naukowa. Petersburg, 1898. S. 5.

[171] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 269.

[172] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 66.

[173] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 270-271.

[174] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. 1983. S. 71.

[175] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 272-273.

[176] Цыт. паводле: Гл.: O astronomii w Polsce «Tygodnik Literacki». № 42, 19 października 1840. S. 334.

[177] Пасажная прылада (ад франц. passage праход) - астранамiчны прыбор для назiрання праходжання зорак праз нябесны мерыдыян. Тэлескоп пасажнай прылады можа круцiцца толькi ў вертыкальнай плоскасцi.

[178] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 274-277.

[179] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 72.

[180] Гл.: Kronika Rodzinna. 1882. T. 10. № 3. S. 77.

[181] Гл.: Rybka E., Rybka P.. Historia astronomii w Polsce. S. 79.

[182] Эфемерыды - у астраномii зборнiк таблiц каардынатаў i iншых параметраў нябесных свяцiлаў, вылiчаных для шэрагу паслядоўных момантаў часу.

[183] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). S. 278-279.

[184] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 280.

[185] Цыт. паводле: O astronomii w Polsce. S. 204-205.

[186] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 281-282.

[187] Гл.: Rybka E., Rybka.P. Historia astronomii w Polsce. S. 104.

[188] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 283.

[189] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 284.

[190] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 105-107.

[191] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. S. 175.

[192] Пра Вялiкую камету 1811 г. Доўгi час яна была бачная ад змяркання да свiтанку. На працягу верасня i кастрычнiка бляск каметы быў параўнальны з яркасцю зорак нулявой i першай велiчыняў. У той час камета рухалася па дузе ад сузор'я Вялiкай Мядзведзiцы да сузор'я Геркулеса. Яна мела два яркiя хвасты: адзiн - прамы, а другi моцна выгнуты. Даўжыня хвастоў складала 25 градусаў, а шырыня выгнутага пылавога хваста складала 7 градусаў. Камета была бачная няўзброеным вокам амаль дзевяць месяцаў. Аб камеце гл. у дадатках № 2 i 6.

[193] Гл.: Świeżawski Leon. Jan Śniadecki: jego źycie i działalność naukowa. S. 65.

[194] Гл.: Świeżawski Leon. Jan Śniadecki: jego źycie i działalność naukowa. S. 67. Сустрэчам Снядэцкага i Напалеона прысвечаны наступныя працы: Baliński M. Napoleon i Jan Sniadecki // Baliński M. Studia historyczne. Wilno, 1856. S. 89-97; i Федута А. И. Наполеон и Ян Снядецкий (к вопросу о семиотике поведения государя) // Meninis tekstas: Suvokimas. Analize. Interpretacija. Vilnius: VPU leidykla, 2008. Nr. 6 (1). P. 120-134.

[195] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 106.

[196] Гл.: Патоцкi Леан. Успамiны пра Тышкевiчаву Свiслач, Дзярэчын i Ружану. Мінск, 1997. С. 47-48 : «Ян Снядэцкi, рэктар Вiленскага ўнiверсiтэта, быў y блiзкiм сяброўстве з панам Тышкевiчам, сяброўстве, якое грунтавалася на ўзаемнай павазе. Вакацыi пан рэктар не раз праводзiў y Свiслачы i з прыемнасцю аддаваўся тады паляванню. Калi вяртаўся з няўдалага палявання, ён абураўся краем, дзе трэба было валачыцца цэлы дзень, каб напаткаць курапатку-адзiночку або сiрату-бакаса. "У Прусах або Саксонii не так, - паўтараў ён. - Там добрая адмiнiстрацыя, яна давяла па ляўнiчы промысел да таго, што на кожным кроку то заяц, то курапатка, то бакас". Пан рэферэндарый, гарачы абаронца свайго, пярэчыў. I пачыналася зацятая калатнеча памiж жывым срэбрам i кiпенем. Жывое срэбра ў адпаведнасцi з тэмператураю, штохвiлiну ўздымалася або ападала, кiпень верашчаў, не астываў. Абодва гарачыя, яны не саступалi адзiн другому. Маленькi пан рэктар скакаў па пакоi, тоўсты пан рэферэндарый тросся ў крэсле, пакуль нарэшце, калi першы змучыўся, a другi засопся, не наступала прымi рэнне. Пасля гэтага падавалi адзiн аднаму руку i надыходзiла згода. Наколькi Тышкевiч паважаў i шанаваў Снядэцкага, можа пацвердзiць тое, што 200 000 запiсаныя iм двум маладым сваякам, хацеў уладкаваць абавязкова ў яго, каб працэнт з ix можна было выкарыстаць на iхняе выхаванне».

[197] Гл.: Świeżawski Leon. Jan Śniadecki: jego źycie i działalność naukowa. S. 70.

[198] Федор Глинка. Письма русскаго офицера / [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: russianresources.lt/archive/Vilnius/Glinka_1.html#17 - Дата доступу: 02.10.2009.

[199] Гл.: Рыбка Е. В. Ян Снядецкий (к 200-летию со дня рождения). C. 285.

[200] Гл.: Славенас П. В. Астрономия в высшей школе Литвы. XVI-XIX вв. С. 56.

[201] Гл.: Świeżawski Leon. Jan Śniadecki: jego źycie i działalność naukowa. S. 74.

[202] Снядецкий Я. Общие замечания по предмету науки об уме человеческом и общий взгляд на состав Кантовой науки // Вопросы теоретического наследия Иммануила Канта. Вып. 4. Калининград, 1979. С. 113.

[203] Гл.: Baliński Michał. Rys zycia Jana Sniadeckiego: (wyjątek z Kuryera Lit.). Wilno, 1830. S. 12.

[204] Гл.: Wiadomosc o zyciu i pracach uczonych s. p. I. X. Franciszka Narwojsza, professera wysluzonego w uniwersytecie wilenskim na sesyi publiczney tegoż uniwersytetu, przy zamknęciu rocznych lekcyy, d. 30 v. s. mca czerwca 1820 roku, przez Tomasza Zyckiego, prof. Emeryta, czytana // Dziennik Wileński. 1820. T. III. № 1. C. 2.

[205] Гл.: Szymielewicz Michał. Borcie i włość Borciańska // Ziemia Lidzka. 1939. № 4-5.

[206] Гл.: Niechwiadowicz Kazimierz. Moje Sobotniki. Poznań, 2004. S. 37.

[207] Гл.: Русский биографический словарь. Т. 15. СПб., 1906. С. 65-66.

[208] Гл.: Лаўрэш Л. Астранамiчная абсерваторыя ў Гароднi // Наша Слова. 2008. № 3 (842). 16 студз.

[209] Гл.: Szymielewicz Michał. Niemen // Ziemia Lidzka. 2002. № 1(48).

[210] Гл.: Славенас П. В. Астрономия в высшей школе Литвы. XVI-XIX вв. С. 55.

[211] Наш каляндар. [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: vilnia.com/day/default.asp?date=1-15-2000 - Дата доступу: 18.07.2009.

[212] Гл.: Гардзееў Ю. З гiсторыi гарадзенскiх масонаў // Вольныя муляры ў беларускай гiсторыi (канец XVIII - пачатак XX ст.). Вільня, 2005. С. 128-133.

[213] Гл.: Jaroszewicz Josef. Obraz Litwy pod względem jej cywilizacyi, od czasow najdaw niejszych do konca wieku XVIII. Cz. 3. Wilno, 1845. S. 131-132.

[214] Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564-1995. [Электронны рэсурс] - Рэжым доступу: jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&q=NARWOJSZ&f=1 - Дата доступу: 19.07.2009.

[215] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 30.

[216] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. II. S. 13-1.

[217] Цыт. паводле: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. II. S. 69.

[218] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. II. S. 188-189.

[219] Гл.: Zdanie P. Langsdorfa o Matematyce w Polszcze, uwagi P. Ohm z tego powodu, i ich rozbior // Pamiętnik Warszawski. 1918. T. XII. S. 323-332.

[220] Гл.: Bielinski Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 30.

[221] Гл.: Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564-1995.

[222] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. I. S. 324.

[223] Гл.: Космач П. Нарвойш Францiшак Мiлiконт // Вялiкае Княства Лiтоўскае. Т. 2. С. 348.

[224] Гл.: Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564-1995.

[225] Wiadomosc o zyciu i pracach uczonych s. p. I. X. Franciszka Narwojsza... C. 1-15.

[226] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. I. S. 810.

[227] Ходзька Дамiнiк Цэзары (1800-1863) - лiтаратар, фалькларыст, этнограф. Вучыўся ў Вiленскiм унiверсiтэце. Быў членам Таварыства фiларэтаў, у 1823 г. арыштаваны. Настаўнiчаў у Вiльнi i на Случчыне. Быў членам Вiленскай археалагiчнай камiсii. Аўтар шэрагу прац па гiсторыi, вывучаў гiсторыю Вiленскага ўнiверсiтэта; у 1862 г. выйшла ў свет яго праца «Збор некаторых успамiнаў… да гiсторыi Вiленскага ўнiверсiтэта. Вiленская акадэмiя ў час езуiтаў».

[228] А. Адамовiч - вiленскi гiсторык i этнограф XIX ст.

[229] Цыт. паводле Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 30-31.

[230] Цыт. паводле Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. III. S. 273.

[231] Гл.: Славенас П. В. Астрономия в высшей школе Литвы. XVI-XIX вв. 1955. С. 69.

[232] Гл.: Baliński Michał. Dawna academia Wileńska. S. 233-235.

[233] Гл.: Славенас П. В. Астрономия в высшей школе Литвы. XVI-XIX вв. С. 70.

[234] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. II. S. 13.

[235] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 82-84.

[236] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 102.

[237] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 85.

[238] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 114.

[239] У «Списке чиновников монашеского духовенства ордена бызыльянского в митрополичьей Литовско-виленской епархии находящихся, за 1815 год» напісана: «Кесарий Каменски, консультор, дворянского звания литовской нации, 49 лет, в 1781 г. в монастыре антопольском обучался красноречию, 1782-го, 1783-го и 1784-го в монастыре виленском при университете логике, физике, математике, в жировицком и в Риме 1787-го и по 1792-й богословия и правил церковных, в 1794-м по изданном опыте в Виленском университете означен доктором философии и снабжен свидетельством. Пострижен в монахи 1780-го в монастыре березвецком. От 1785-го по 1782-й был учителем в училище жировицком, от 1782-го до 1797-го в виленском монастыре обучал монахов философии, после был в университете 17 лет адъюнктом астрономии и избран учителем в том же университете Виленском астрономической науке, которую должность исправлял лет 5-ть, в 1814-м году, по полученной отставке из университета, означен игуменом виленского монастыря, и поныне находится. Под судом не был. Из Виленского университета получает в год жалования серебром 250-ть руб., из монастыря серебром 60-ть руб. Способен» // Описание документов архива Западнорусских Униатских Митрополитов. СПб., 1907. Т. 2. С. 698.

[240] У 1811 г. ад'юнкт Каменскi атрымаў 1000 руб. за год з касы ўнiверсiтэта, у 1813 г. «за цэлы год срэбрам 911 руб. 67,25 кап. i 331 руб. 64,5 асiгнацыямi», а ў 1823 г. ён атрымаў ад унiверсiтэта 247,5 руб. пенсii. Цыт. паводле: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. I. C. 340, 347, 379.

[241] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. II. S. 32.

[242] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 86.

[243] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. I. S. 269-270.

[244] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 108-109.

[245] Цыт. паводле: Bielinski Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 87.

[246] Гл.: Матулайтите С. Учение Коперника... С. 81-82.

[247] Гл.: Марозава С. В. Унiяцкая царква ў этнакультурным развiццi Беларусi (1569-1839). Гродна, 2001. С. 100.

[248] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. 1983. S. 109.

[249] Гл.: Sudzius J. Astronomy at the Vililius University.

[250] Дарэчы, праўнук Пятра Славiнскага - Вiтольд Славiнскi (1888-1962) - знакамiты польскi батанiк, мiкрабiёлаг, прафесар, кавалер Złotego Krzyza Zasługi i Orderu Odrodzenia Polski.

[251] Цыт. паводле: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. II. C. 231-232.

[252] Гл.: Rocznik towarzystwa przyjacioł nauk w Wilnie // W. Dziewulski. Historia astronomij w Uniwersytecie Wileńskim. Wilno, 1921. S. 149.

[253] Тэнер Карл Iванавiч (1783-1860) - геадэзiст i астраном, генерал ад iнфантэрыi, ганаровы член Пецярбургскай АН (1832). У 1816-1859 гг. ён кiраваў работамi па трыянгуляцыi заходняй часткi былой Расii. У вынiку работ Тэнера i Струвэ была вымераная дуга мерыдыяна ад Дуная да Ледавiтага акiяна.

[254] Трыянгуляцыя ў геадэзii - метад стварэння сеткi апорных геадэзiчных пунктаў для картаграфii i сама сетка.

[255] Кузняцоў Г., Мкртычан У., Абраменкаў У. Дуга Струве // Лiдскi летапiсец. 2005. № 31. С. 12-14.

[256] Гл.: Schreiben des Herrn Professors Sławiński au den Herausgeber // Astronomische Nachrichten. Vol. 4. Issue 36-38. Berlin, 1826. S. 549-562.

[257] Гл.: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. III. C. 321.

[258] Цыт. паводле: Bieliński Jozef. Uniwersytet Wileński. T. III. C. 321.

[259] Гл.: Bieliński Jozef. Stan nauk matematyczno-fizycznych… S. 21.

[260] Гл.: Rybka E., Rybka P.. Historia astronomii w Polsce. S. 110.

[261] Гл.: Левицкий Г. В. Астрономы и астрономическая обсерватория Харьковского университета от 1808 по 1842 год // 200 лет астрономии в Харьковском университете. Харьков, 2008. С. 25.

[262] Цыт. паводле: Левицкий Г. В. Астрономы и астрономическая обсерватория Харьковского университета от 1808 по 1842 год. С. 26.

[263] Сярод папераў Шагiна з не зусiм зразумелай прычыны знаходзiцца копiя атэстата, выдадзенага ў Вiцебскай гiмназii нейкаму Мiкалаю Сцiбло. Атэстат гэты адносiцца, праўда, да 1824 г., але за 8-9 гадоў наўрад цi склад прадметаў гiмназiчнага выкладання значна змянiўся. З гэтага атэстата мы даведваемся, што ў Вiцебскай гiмназii навучалi: «Закону Божаму, гiсторыi i геаграфii ўсеагульнай са статыстыкай, расiйскай граматыцы, логiцы, псiхалогii, маральнай фiласофii, рыторыцы, паэзii, эстэтыцы i натуральна-прыватнаму праву, матэматыцы чыстай i ўжытковай алгебры, геаметрыi i механiцы, оптыцы, геаграфii фiзiчнай, натуральнай гiсторыi, хiмii, фiзiцы, тэхналогii, лацiнскай мове, польскай лiтаратуры, французскай i нямецкай мовам».

[264] Некаторыя з гэтых мадэляў былi металiчныя, у тым лiку мадэль паравой машыны, большасць жа былi драўляныя. Частка гэтых мадэляў была выпiсаная з-за мяжы i з Пецярбурга прафесарам Лангсдарфам, частка зробленая ў Вiльнi пад кiраўнiцтвам ад'юнкта Горскага (выкладаў практычную механiку) спецыяльнымi рабочымi, якiя былi «на ўтрыманнi ўнiверсiтэта». Чарцяжы машын рабiў памочнiк Горскага - Флiке, якi «практыкаваўся адзiна ўдасканаленнем ў практычным чарчэннi машын». Выкладанне практычнай механiкi ў Вiленскiм унiверсiтэце, як бачым, было на вельмi высокiм узроўнi.

[265] Гл.: Левицкий Г. В. Астрономы и астрономическая обсерватория Харьковского университета от 1808 по 1842 год. С. 27-29.

[266] Гл.: Левицкий Г. В. Астрономы и астрономическая обсерватория Харьковского университета от 1808 по 1842 год. С. 30-31.

[267] Гл.: Левицкий Г. В. Астрономы и астрономическая обсерватория Харьковского университета от 1808 по 1842 год. С. 44.

[268] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 138.

[269] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 136-139.

[270] Гл.: Dziewulski W. Historia astronomij w Uniwersytecie Wileńskim. S. 150.

[271] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 139.

[272] Гл.: Rybka E., Rybka P. Historia astronomii w Polsce. S. 140.

[273] Гусев М. Столетнее существование Виленской астрономической обсерватории (1753-1853) // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 г. Ч. 2. Историко-статистические очерки Виленской губернии. Вильна, 1853.

[274] Гл.: Климка М. А. Фотометр Ф. Шверда в Вильнюсской астрономической обсерватории // Историко-астрономические исследования. Вып. XVII. М., 1984. С. 223-226.

[275] Гл.: The Astronomical Observatory of Vilnius University - History. [Электроны рэсурс] - Рэжым доступу: astro.ff.vu.lt/index.php?option=com_content&task=view&id=24&Itemid=38 - Дата доступу: 12.08.2009.

[276] Гл.: Sylwetki Astronomow Polskich XX w. Toruń, 2007. S. 266.

[277] Гл.: Sudzius J. Astronomy at the Vililius University.

 
Top
[Home] [Library] [Maps] [Collections] [Memoirs] [Genealogy] [Ziemia lidzka] [Наша Cлова] [Лідскі летапісец]
Web-master: Leon
© Pawet 1999-2009
PaWetCMS® by NOX