Вярнуцца: Рэлігійная гісторыя

Прыход ў Жыжме


Аўтар: Лаўрэш Леанід,
Дадана: 03-01-2017,
Крыніца: Лаўрэш Леанід. Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец 3(75)-2016. С. 20-25.



Самая ранняя выяўленая намі згадка пра царкву датуецца 1667 г. Царква адносілася да маёнтка Жыжма, але заўжды стаяла ў Вялікіх Князюкоўцах.

Газета «Литовские епархиальные ведомости» пісала што, князь Жыжамскі быў фундатарам царквы «з даўніх часоў» [1].

Вядома, што князь Дзмітры Глебавіч, сын родапачынальніка вялікага князя смаленскага Глеба Святаслававіча, у 1433 г. атрымаў ад Ягайлы ў вотчыну маёнтак на рацэ Жыжма ў Лідскім павеце. Князь Дзмітры Глебавіч меў двух сыноў - Івана Дзмітрыевіча з мянушкаю «Манько» альбо «Манч» і Івана Дзмітрыевіча з мянушкаю «Шах». Ад першага з іх паходзіць род князёў Жыжамскіх. Князі Жыжамскія валодалі маёнткам Жыжма да 1630-х гадоў [2]. Таму, верагодна, і царква была пабудавана тут у першай палове XV ст.

Міхал Шымялевіч пісаў «двор Жыжма ўжо ў XV ст. складае родавую ўласнасць князёў Жыжамскіх, пасля ўцёкаў якіх у Маскву, у 1551 г. ён перайшоў ва ўласнасць п. Войцаха Ясінскага»[3].

У тастаманце, складзеным 4 лютага 1667 г., мясцовы шляхціц Сільвестр Война Аранскі наказвае сваім дзецям пахаваць яго ў «Жижемской» царкве Лідскага павета, здаўна збудаванай і «ўфундаванай» яго продкамі, у склепе, дзе ўжо «покоится» прах яго жонкі.

А каб у гэтай царкве заўсёды ўзносілася хвала Богу, абшарнік С. В. Аранскі запісаў на святара і царкву «данину» са свайго маёнтка Князюкоўцы: 2 валокі зямлі, якія ляжаць над ракой Жыжмай, званыя Татаршчына і Зарубоўшчына; «двух подданных, сидящих на двух четвертях грунта», а таксама штогадовую хлебную ссыпку з маёнтка Жыжма, а менавіта - бочку жыта віленскай меры і гарнец віна.

За гэта ў царкве, як запавядае С. В. Аранскі, павінны «на сваём коште» ўтрымліваць «дьяка для пения» і штотыдзень служыць дзве абедні за спачын душы фундатара і яго продкаў. Ён патрабуе ад сваіх дзяцей і нашчадкаў строга выконваць тастамант, уласнымі сродкамі падтрымліваць царкву, рамантаваць, а калі дрэва згніе, то пабудаваць новую. Сваю маёмасць землеўладальнік размеркаваў пароўну паміж сынам і дачкою. Ён выказаў жаданне, каб непаўнагадовы сын Іван быў аддадзены на вучобу ў езуіцкую школу [4].

З «Падымнага рэестру Віленскага ваяводства 1690 г.» маёнткам Жыжма, які меў 15 дымоў, валодала Барбара Аранская Гадэбская, дачка Сільвестра Войны Аранскага і Гальшкі з Гейштараў, з 1688 г. яна сталася ўдавой па Андрэю Канстанціну Гадэбскаму, пінскаму стольніку [5]. Праз яе Жыжма і перайшла да Гадэбскіх, у той час «празбітар царквы жыжамскай» меў 1 дым [6].

Жыжмянская царква пералічваецца ў спісе ўніяцкіх храмаў Лідчыны 1753 г., які захаваўся ў Архіве ўніяцкіх мітрапалітаў [7].

З дакументаў гэтага ж Архіва даведваемся пра «неблагоповедение»«жизмянскаго» адміністратара Якуба Жухавецкага, у якім яго 7 жніўня 1780 г. абвінавачваў «новогородицки» адміністратар Станіслаў Пятроў [8].

Некалькі актаў візітацый: 1784 г., якую рабіў Васіль-Нупрэй Марцінеўскі, цырынскі дэкан [9] і 1792 г. - Адрыян Тапор-Бутрымовіч, суфраган полацкі [10], даюць нам уяўленне пра гэтую царкву пры канцы XVIII ст.

У 1784 г. драўляная царква мела падвойны тытул: Апекі Панны Марыі і Ператварэння Божага, фундатарам царквы і яе калятарам быў Лідскі падстараста Гадэбскі [11]. У 1792 г. царква мае тытул Апекі Найсвяцейшай Панны, калятарам яе ўжо з'яўляецца Язэп Пац, стараста вілейскі, генерал-маёр войскаў ВКЛ [12].

У 1792 г. пра царкву «драўляная, з брусоў, на руіны падобна, на падмурку, старой гонтай крытая, на ёй вялікі купал над фацыятай[13], пафарбаваны, з жалезным крыжам … па баках два малыя купалы з бляхі з крыжыкамі жалезнымі, другі купал вялікі, у якім сігнатурка[14]да 15 фунтаў вагі, над вялікім алтаром, пафарбаваны, з крыжам жалезным. Усё патрабуе значанага рамонту. Могілкі маюць 25 локцяў[15], акапаныя, на могілках званіца крытая гонтай, з крыжам жалезным, званоў 3. Адзін 8 камянёў важыць, другі - 6 камянёў, іншы - да 30 фунтаў ... на ўваходзе ў царкву хор з балюстрадай пафарбаваны, столь з дошак, падлога новая з цэглы, значна сапсаваная, лаўкі сталярнай работы, амбон пафарбаваны, канфесіянал сталярнай работы, адна сакрысція з двумя дзвярыма, ... другая сакрысція з другога боку царквы, дзе знаходзяцца царкоўныя рэчы і вопратка, у ёй прастол з шуфлядамі ... вокны з жалезнымі кратамі, вокнаў з драўлянымі рамамі 10, некаторыя патрабуюць рамонту»[16].

Пры Жыжмянскай царкве была капліца ў в. Бердаўка. У фундушы Кацярыны Масевіч, ваяводзіны Мсціслаўскай ад 25 красавіка 1698 г., капліца згадваецца як Бердаўская царква, у іншым месцы як « ранейшая парафіяльная царква»[17]. У 1784 г. калятар капліцы - шамбялян Яго Каралеўскай Мосці Жаба. Спрэчку з ім за правы калятарства вёў Мысліцкі, стараста барташэўскі [18].

(53KB) Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы ў Князюкоўцах у наш час.

У 1784 у капліцы служылі набажэнствы каталіцкія ксяндзы, якія жылі ў Жыжмянскім двары. Верагодна, з тых часоў у Бердаўцы з'явіліся рыма-католікі. У акце візітацыі 1784 г. пра капліцу напісана: «На зямлі паноў Жабаў, шамбелянаў Яго Каралеўскай Мосці, якая называецца Бердаўка і афіляваная да Жыжмянскай прыходскай царквы. Драўляная, старая, да рэпарацыі няздатная, царкоўнага начыння не мае ...»[19].

У апісанні царкоўных зямель пры канцы XVIII ст. упамінаюцца землеўладальнікі, з надзеламі якіх межавалі царкоўныя землі: Ян і Мікалай Яўхімцы, Ян Якаш, Мікалай Паплаўскі, Станіслаў Грушук, Мацей Варугель, Ян Руцкі, Стэфан Кухар, Ежы Астрэйка, Ян Краўчук, Казімір Новік. Таксама ўзгадваюцца і цікавыя тапонімы: урочышчы Вялікае Поле, Боркі, Зарубаўшчына, Падашкаў, Вязішчы і зараслі Ройстры [20].

Цікава, што гэтыя Ройстры (твані) каля ракі Жыжмы ўжо ў 1520 г. былі аб'ектам судовага разбіральніцтва [21].

(63KB) Святар Еўграф Буко з жыхарамі вёскі Вялікія Князюкоўцы.

Жыжмянскі парах у візітацыі 1792 г. Янаш Віторскі быў Генеральным экзаменатарам Лідскага дэканата. Кар'ера святара не абмяжоўвалася пасадай параха. Існавала яшчэ некалькі пасад, на якія маглі быць прызначаны добра падрыхтаваныя святары. Першай такой пасадай быў спавядальнік. Паколькі парахі, як і звычайныя людзі, павінны былі некалькі разоў на год спавядацца, у кожным дэканаце існаваў штат спавядальнікаў. У Лідскім дэканаце налічваліся тры спавядальніцкія акругі.

Другой прыступкай з'яўлялася пасада інструктара, альбо экзаменатара. На яе прызначаліся святары з найлепшай тэарэтычнай падрыхтоўкай. У іх абавязкі ўваходзіў кантроль за ўзроўнем прафесійных якасцей падначаленых парахаў. Тэрыторыя дэканата разбівалася на 4 інструктарскія акругі. Інструктар-экзаменатар кантраляваў узровень тэарэтычнай і практычнай падрыхтоўкі сваіх падначаленых. На тых, хто не дбаў пра свае пастырскія абавязкі, існавалі тры меры ўздзеяння. Першая - вусная вымова і настаўленні, другая - пакаранне трыццацю публічнымі паклонамі (у царкве), трэцяя - рапарт дэкану. Старэйшы (Генеральны) інструктар - экзаменатар займаў пасаду кіраўніка парафіяльнай школы, дзе вучыліся святарскія дзеці [22]. Вядома, што такая школа ў Жыжме існавала з 1753 г. [23]

Па маёмасным стане Жыжмянскую плябань у параўнанні з іншымі можна класіфікаваць як бедную [24].

Як і ў іншых парафіях, на пачатку XIX ст. вернікі бачылі дзяржаўную палітыку, накіраваную на ліквідацыю іхняй царквы, і таму стараліся перайсці ў рыма-каталіцкі абрад. Пра гэта ж сведчыць дакумент Жыжмянскай парафіі 1826 г. [25] (гл. дадаткі).

У 1860 г. на месцы старой, прыйшоўшай у нягоднасць Пакроўскай царквы, пабудаванай яшчэ Гадэбскімі, кіраўнік Віленскай палаты дзяржаўнай маёмасці, сапраўдны стацкі дарадца Антон Андрэевіч Глушаноўскі на ўласныя сродкі пабудаваў новы храм з бутавага каменю ў выглядзе крыжа. У траўні 1864 г. Лідскім дабрачынным Самсонам Брэнам «асвечана Ў сяле Жыжма, збудаваная ад казны царква ў імя Пакрова Прасвятой Багародзіцы»[26].

(27KB) Здымак зроблены ў Марках каля Шаркоўшчыны. Бацькоўская хата (у 1952 м згарэла). Справа баька святара Якуб і маці Кацярына. Злева а. Яўграф (Юграф па дамашняму) і яго жонка Жэня. Справа у нізе - Вера, родная сястра Яўграфа. Астатнія не вядомы. Мужчына унізе - фатограф. 1930-х гг.

Пры канцы XIX ст. царква мела 85 дзесяцін зямлі, псаломшчык атрымліваў 23,5 рублі дадатковага жалавання, пры царкве меліся 1 філіяльная царква і 1 капліца на могілках. Прыход складаўся з 200 двароў, прыхаджан мужчынскага полу было 801, жаночага таксама 801 [27].

У 1925 г. жыхары вёсак Жыжма, Малыя і Вялікія Князюкоўцы падпісалі петыцыю польскім уладам з патрабаванням адкрыць беларускую школу [28].

Да 1933 г. у Пакроўскай царкве служыў а. Іосіф Шчарбіцкі. З 1933 г. ў Жыжмянскую царкву перавялі выпускніка Віленскай духоўнай семінарыі святара Яўграфа Якаўлевіча Буко (1910-1939) [29]. Для маладога святара гэта было першае месца працы. Акрамя службы ў царкве ён выкладаў Закон Божы ў агульнаадукацыйнай школе Вялікіх Князюкоўцаў. У школе святар стварыў хор, шмат працаваў з вернікамі, з моладдзю [30].

(78KB) На адваротным баку: Wycieczka do Suchowa. Smargoni. Трэцяя злева  мая сястра а. Яўграфа Буко Каця, малодшая з трох сясцёр. Вучылася у гімназіі і падобна, што а. Яўграф з гімназістамі.

У 1937 г. царкве быў падараваны звон з надпісам: «Пожертвован Антонием Левицким при священнике Евграфе Буко в 1937 году».

Праз некаторы час а. Яўграф быў пераведзены ў храм мястэчка Іўе. У верасні 1939 г. пасля прыходу ў Іўе Чырвонай Арміі Яўграф Буко выйшаў з дому і не вярнуўся. Жонка святара Яўгенія Іванаўна (з Яцкевічаў; у другой палове 1940-х г. выехала ў Польшчу) упэўнена, што муж быў схоплены супрацоўнікамі НКУС і, верагодна, забіты, бо неўзабаве на Іўеўскіх могілках прыхаджане знайшлі яго капялюш [31].

Не вядома, якім чынам забілі святара. Мясцовыя людзі потым расказвалі, што калі яго вялі па дарозе на Ліпнішкі, дык моцна збівалі. Цела так і не знайшлі, у пошуках нават раскопвалі новыя магілы на могілках у Ліпнішках, але дарэмна. Па словах жыхароў Ліпнішак святара кінулі ў балотную твань пры ўездзе ў гета.

Сам храм таксама зведаў людскую жорсткасць - у 1980 г. быў часткова спалены маладымі людзьмі, якія ўбіралі ўраджай на вясковых палетках.

Адноўленая ў 1992 г. царква дзейнічае і сёння.

Вёска Жыжма [32]

З акту візітацыі 1792 г., якую рабіў Адрыян Тапор-Бутрымовіч, суфраган полацкі.

А. 37.

Царква пад тытулам Апекі Найсвяцешай Панны, знаходзіцца ў павеце і дэканаце Лідскім, раней у фундацыі і каляцыі васпанаў даўней Гадэбскіх, падстарастаў Лідскіх, зараз у каляцыі васпана Юзафа Паца, старасты вілейскага, генерал-маёра войскаў ВКЛ. Драўляная, з брусоў, на руіны падобна, на падмурку, старой гонтай крытая, на ёй вялікі купал над фацыятай, пафарбаваны, з крыжам жалезным а часткова з бляхі, па баках два малыя купалы з бляхі з крыжыкамі жалезнымі, другі купал вялікі, у якім сігнатурка на 15 фунтаў вагі над Вялікім Алтаром, пафарбаваная, з крыжам жалезным. Усё патрабуе значанага рамонту. Могілкі маюць 25 локцяў, акапаны, на могілках званіца, крытая гонтай, з крыжам жалезным, званоў - 3. Адзін важыць 8 камянёў [33], другі - 6 камянёў, трэці - да 30 фунтаў. Падыходзячы да бабінца [34] - драўляныя прыступкі, далей падвойныя філёнчатыя дзверы на падвойных жалезных завесах з жалезнымі заставамі, другія філёнчатыя дзверы звонку на завесах патройных жалезных, з засаўкай, падвойныя дзверы на жалезных завесах. На ўваходзе ў хор з балюстрадай пафарбаваныя, столь з дошак, падлога новая з цэглы, але значна сапсаваная, лаўкі сталярнай работы, амбон пафарбаваны, канфесіянал сталярнай работы, адна сакрысція з двумя дзвярыма: адны падвойныя на значных завесах з унутраным замком, праз другія ўваход у царкву, яны на жалезных завесах з зашчапкай і прабоямі. Акно адно з кратамі жалезнымі, другая сакрысція з другога боку царквы, дзе знаходзяцца царкоўныя рэчы і вопратка, у ёй прастол з шуфлядамі, дзверы на жалезных завесах з унутраным замком, вокны з жалезнымі кратамі, вокнаў з драўлянымі рамамі - 10, некаторыя патрабуюць рамонту.

Вялікі алтар з абразом Найсвяцейшай Панны, на якім шкляная карона, упрыгожаная дванаццацю пазалочанымі срэбнымі зоркамі, з крыжыкам срэбным пазалочаным азначаным сферкай ..., якая важыць 1 лот [35]. Шаты з матэрыі, яблычак срэбных

А. 37 адв.

добрых - 2, вагой у 1 лот. Абразоў зашклёных - 13. Рэліквіярыяў [36] - 7. Завушнічак з галантарэяй - пара 1. Фіранак газавых - пара 1. Угары абраз Св. Тройцы. Павільён сталярнай работы на двух слупах, фарбаваны, на Прастоле даразахавальніца, якая замыкаецца, пафарбаваны, дзе Святыя Дары ў срэбнай пушцы [37], усярэдзіне пазалочанай, з чатырохграннай Каронай і крыжам вагой - грыўны [38] 3 і лоты 2. Крыж з корпусам з волава, добры. Падсвечнікаў з волава - пар 3. Настольных - пара 1. Ручнікоў - 2. Антымінс [39] яснавялебнага Фларыяна Грабніцкага [40], Мітрапаліта. Абрус-пакрывала палатнянае, падушка пад службоўнік, заслона алтара драўляная, пафарбаваныя. Разьбяная статуя Уваскрэсення Божага знаходзіцца ў сакрысціі, прыступкі і парэнчы перад Вялікім Алтаром з балясінамі.

Алтар другі, бакавы, сталярнай работы, ... фарбаваны з абразом Св. Іосіфа, на якім фіранка з кітайкі [41] ў паскі, абразкоў за шклом на Прастоле - сем, алтарных падсвечнікаў з волава - пар 2, настольных - адна пара, укрыжаванне алавянае з корпусам, добрае, ручнікоў - 2. Portatel [42] лацінскі. Абрус-пакрывала палатнянае, заслона алтара драўляная, пафарбаваныя. Падушка пад службоўнік. Перад алтаром прыступка.

Алтартрэці, бакавы з абразом Св. Антонія, сталярнай работы, ... пафарбаваны, на якім фіранка з кітайкі ў паскі, абразкоў на Прастоле за шклом - 3. Алавяны крыж з корпусам, добры. Алавяных алтарных падсвечнікаў - пар 2. Настольных - пара 1, ручнікоў - 2. Абрус-пакрывала палатнянае. Заслона алтара і прыступка пафарбаваныя.

Царкоўнае начынне. Срэбны келіх, знутры пазалочаны з дыскасам [43] і лыжачкай, важаць 2 грыўны. 2-гі добры келіх срэбны, усярэдзіне пазалочаны разам з срэбрам. Манстрацыя [44] ў промнях, месцам пазалочаных, вагой 6 грыўнаў і 2 лоты. Увага: Паколькі манстрацыя прышрубаваная ..., і ёсць асобны добры келіх, дык яе неабходна перарабіць на келіх, дыскас і іншыя неабходныя рэчы, бо ёсць дастатковая дараносіца для хворых, срэбная, не пазалочаная, нядаўна зробленая з алтарных таблічак, вагой 5 лотаў і даўнейшая срэбная лыжачка.

Посуд. Алавяная трайная мерніца, алавяных ампулак - пар 4. Харугваў гарусавых, вялікіх - 2, адна чырвоная, другая зялёная. Тазоў - 2. Дараносіца для хворых і келіх - 2. Падсвечнікі, вышэй апісаныя, і крыжы, вагой 1 фунт. Званочкаў - 7. Кадзіла болей за 5 фунтаў і ½. Званочак вісячы пры сакрыстыі 4 фунты. Працэсіяльных крыжоў з корпусам - 2. Трымальнік для паходні, жалезны - адзін. Зламаны крыж - адзін.

Літургічнае ўбранне: Арнат [45] з тканіны з блакітным каўняром ламовым [46], з срэбнымі галунамі, сіні ў добрым стане. Арнат з тканіны з галуном бантаеравым адпавядае ўсім патрабаванням. Арнат каламейкавы [47] адпавядае ўсім патрабаванням.

Арнаты лацінскія. Арнат зялёны з тканіны, адпавядае ўсім патрабаванням.

А. 38.

Арнат у паскі з кітайкі адпавядае ўсім патрабаванням. Арнат morowy [48] ў сярэдзіне белы з срэбнымі галунамі адпавядае ўсім патрабаванням. Арнат жалобны - 1, morowy адпавядае ўсім патрабаванням і 3 швабскія з гумераламі [49]. Комжаў капланскіх, швабскіх, старых - 2. Комжа тканая, новая - 1. Карпаралаў [50] - 4. Пурыфікатараў - 4. Бурса для хворых з матэрыі, добрая. Балдахін [51] з кітайкі, зялёны з срэбнымі галунамі на палову ядвабнымі.

Кнігі. Службоўнік віленскага друку, адрамантаваны, службоўнік малы, службоўнікаў - 2, з якіх адзін жалобны, евангелічка польская, малая, трэбнік стары, не ўжываны, прамовы па нядзелях і святах кс. Нароцкага, метрыкі хрышчэнняў, шлюбаў і пахаванняў, таксама і спіс парафіян.

Табель люднасці разам з рэестрам Жыжмянскай парафіі абодвух палоў, якія здольныя і не здольныя да споведзі

Хаты

Мужчын

Жанчыны

Колькасць дамоў

Колькасць люднасці

Здольны

Не здольны

Здольны

Не здольны

Вёска Вялікія Князюкоўцы

24

64

11

60

20

Вёска Малыя Князюкоўцы

16

45

16

49

15

Вёска Філіпкі

6

13

6

15

2

Вёска Сліжы

6

17

4

10

4

Вёска Меляшы

8

23

10

19

6

Вёска Харужаўцы

5

11

5

12

11

Вёска Волкаўцы

17

45

15

34

33

Вёска Кір'янаўцы

3

7

3

8

2

Вёска Бакуны

3

7

4

6

3

Вёска Бялундзі

15

33

13

14

12

103

268

87

227

108

Разам

103

690

А. 38 адв.

.....

А. 39.

Сенажаці. Сенажаць ва ўрочышчы Зарубоўшчына ... на 12 вазоў ... . Другая сенажаць ва ўрочышчы Падашкаў ... на 16 вазоў ... . 3-я сенажаць ва ўрочышчы Вязішчах ... на 5 вазоў. 4-тая сенажаць ... каля ракі Жыжма паміж сенажацямі Двара і Дуброўні.

Забудоваплябані. Праз ганак уваходзіш у сені. Дзверы сяней старыя, на бегунках. Дзверы з сеняў у белую хату на жалезных завесах з жалезнай зашчапкай. Печ новая, саксонскай работы. Вокнаў - 3, яны патрабуюць рамонту.

Пры старой хаце камора з двумя дзвярамі. Адны дзверы на жалезных завесах з зашчапкамі. Другія на бегунках. Вакно адно, старое.

На двары пякарня з каморай і двумя дзвярамі на бегунках, вокнаў - 4 малыя.

Усе пабудовы старыя, крытыя саломай, да рамонту няздатныя. Свіран стары, дзверы на бегунках з вонкавым замком, крыты саломай. Хлеў з дзвюмя брамамі, стары. Гумно старое, на двое варот, крытае саломай, часткова праз дапамогу Двара, а часткова парахам тут пастаўлена, для чаго, коштам святара адміністратара і васпанства калятараў, перанесена з недалёкай ад царквы вёскі.

Дакументы. Фундушу гэтай царквы няма і невядома, дзе яго можна было б адшукаць. Ёсць наступныя дакументы:

Копія фундушу Бердаўскай царквы ад 1698 г.

Візіта вялебнага святара Пятровіча, дэкана лідскага ад 1768 г.

Паданне вялебнага святара Яна Рыквіча ад 1783 г.

Генеральная візіта вялебнага святара Марцінеўскага ад 1784 г.

Варта адзначыць. З вечнай легацыі васпанства калятараў Жыжмянскай плябані, ..., назаўжды ад кожнага параха ці адміністратара наступнае: бочка жыта камерцыйнай меры і жыта ў снапах - 13 коп. Ячменю - 3 капы, аўсу - 2 капы, грэчкі - 15 коп.

Гэтай царкве належыць Бердаўская капліца, ранейшая парафіяльная царква, пра што сведчыць копія фундушу, напісанага 25 красавіка 1698 г. яснавяльможнай пані Кацярынай Масевіч, ваяводзінай Мсціслаўскай, які знаходзіцца ў архіве, прадстаўленнага ў каляцыях яснавяльможнага пана Жабы, шамбеляна Яго Каралеўскай Мосці, і яснавяльможнага пана Мысліцкага, старасты барташэўскага, якія зараз спрачаюцца паміж сабою аб гэтай каляцыі. Бо гэтая царква афілявана да царквы парафіяльнай Жыжмянскай без ніякіх дадатковых унёскаў, згодна копіі фундушу без ніякага царкоўнага начыння і рэчаў, і

А. 39 адв.

трэба нарэшце яе зачыніць.

Адміністратарам гэтай царквы з'яўляецца вялебны святар Янаш Віторскі, Генеральны экзаменатар Лідскага дэканата, які мае адміністрацыю ад Віленскай Кансісторыі на 6 месяцаў да ліпеня 1791 г. Высвечаны ў святары яснавялебным Гедэонам Гарбацкім, біскупам Пінскім у Пінску 14 студзеня 1781 г. p.d.k. [52] Прэзентаваны ў Жыжмянскую царкву ад яснавяльможных паноў Рафала і Дамінікі Гадэбскіх, ротмістра павета Лідскага 9 студзеня 1786 г. p.d.k., неінсталяваны.

Паколькі Жыжмянская царква знутры і звонку падобна на руіну, дык патрэбна было б яе зачыніць. Мы, аднак, зважаючы на слушныя прычыны, асабліва на руплівасць у справе рамонту і аднаўлення царквы яснавяльможнага пана калятара і парафіян, яшчэ год устрымаемся да зачынення царквы.

Афіляваная да Жыжмянскай парафіяльнай царквы Бердаўская капліца старая, парушаная, не мае ніякага начыння ... ксяндзы той часовай капліцы жывуць пры Двары ... без дазволу мясцовага параха хрысцяць, хаваюць і іншыя сакраманты робяць, ... ані ў якія метрыкі не ўпісваюць, ... трэба каб яны не рабілі такога беззаконня і крыўдаў парафіяльнай Жыжмянскай царкве ажно да часу падання дадатковых унёскаў ... .

Асобы, без выразнага дазволу з Рыма прынятыя ці перацягнутыя ў лацінскі абрад, павінны быць вернуты ва ўласны абрад. Наказваем ..., каб пра гэта было дакладзена ў Кансісторыю ... .

Пераробку вялікага келіха, у якім была Манстрацыя ў дыскас і іншыя пераробкі ... дазваляю.

Трэбнік, каб быў мясцовы ... . Посуд стары папсаваны, каб у крыж і ампулкі быў перароблены, што дазваляю.

А. 40.

Пункты альбо Епіскапскія Распараджэнні і (кнігу) "Прыпадкі" [53], каб чыталі і экзаменавалі (на веды), каб сам ўзмоцнена стараўся і іншых як Генеральны экзаменатар да чытання і экзаменавання заахвочваў.

Як і было да таго часу, трэба, каб адміністратар захоўваў рэгулярнасць набажэнстваў, пільнасць і прытомнасць у парафіі, чуласць да душ, яму даручаных, а таксама і ўзорнасць звычайную для духоўнага стану захоўваў ... Аб гэтым рэфармацыйным дэкрэтам замацоўваем і даём распараджэнне.

Дакумент 1826 г. [54]

Атрымана 15 жніўня 1826 г.

Указ Яго Імператарскай вялікасці ..., з Берасцейскай Кансісторыі берасцейскаму каноніку, дэкану лідскаму, вялебнаму святару Яну Канеўскаму. У Кансісторыі, 31 дня мінулага месяца, слухалі рапарт берасцейскага каноніка, лідскага дэкана, вялебнага святара Яна Канеўскага пра рапарт вялебнага святара Яна Залескага, параха Жыжмянскай царквы аб тым, што ў вёсцы Бакуны Петранела Кузьма з дочкамі Марыянай і Ружай Свідэрскай пакінулі ўніяцкі абрад і з дазволу капелана Кір'янаўскага касцёла, вялебнага ксяндза Сангайлы прынялі лацінскі абрад у Ліпнішскім касцёле.

Вырашылі: абмяркаваўшы пытанне, звярнуцца ў Віленскую рыма-каталіцкую кансісторыю і прасіць яе пастанавіць, каб названыя асобы вярнуліся ва ўлас-ны ўніяцкі абрад.

А. 97 аб.

Аб чым даслалі паведамленне рапартуючаму.

У Жыровіцах, месяца жніўня 13 дня 1826 г.

/Подпіс/



[1] Литовские Епархиальные Ведомости № 6, 1873. С. 67.

[2] Пазднякоў Валерый. Жыжэмскія // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Мінск, 2005. Т. 1. С. 630.

[3] Шимелевич М. Город Лида и Лидский замок // Виленский календарь. Вильно, 1906. С. 44.

[4] Акты, издаваемые Виленской комиссией для разбора древних актов. Акты Главного Литовского трибунала. Т. 12. Вильна, 1883. С. 593.

[5] Metryka Litewska. Rejestry Wielkiego Ksеstwa litewskiego. Wojewоdztwo Wilenskie 1690 r. Warszawa, 1989. S. 213.

[6] Там жа.

[7] Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. СПб., 1907. С. 153.

[8] Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. СПб., 1907. С. 388.

[9] ДГАЛ. Ф. 634. Воп. 1. Спр. 53.

[10] НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41244.

[11] ДГАЛ. Ф. 634. Воп. 1. Спр. 53. А. 87.

[12] НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41244. А. 37.

[13] Паддашкам, мансардай.

[14] Сігнатурка - невялікая вежачка, верагодна тут яна літая.

[15] Локаць - мера даўжні, якая раўнялася 54,96 см.

[16] НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41244. А. 37.

[17] НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41244. А. 39.

[18] НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41244. А. 39.

[19] ДГАЛ. Ф. 634. Воп. 1. Спр. 53. А. 127.

[20] НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41244. А. 38-39.

[21] Археографическая комиссия. Русская историческая библиотека Том 20. Литовская метрика. Т. 1. Петербург, 1903. С. 1485-1486.

[22] Лісейчыкаў Дзяніс. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720-1839. Мінск, 2011. С. 59-60.

[23] Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. С.-Петербург, 1907. С. 153.

[24] Гл: Лісейчыкаў Дзяніс. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720-1839. Мінск, 2011. С. 66.

[25] Архив Лидского благочиния. Ф.1, Воп.1, Спр.7. А. 97.

[26] Литовские Епархиальные Ведомости № 17-1864. С. 628.

[27] Извеков Н. Статистическое описание православных приходов Литовской епархии. Вильна, 1893. С. 25.

[28] Kuwalek Robert. Zycie spoleczno-polityczne ziemi lidzkiej w okresie miedzywojennym // Ziemia Lidzka №25, 1997.

[29] Маракоў Л. Рэпрэсаваныя лiтаратары, навукоўцы, работнiкi асветы, грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi. 1794-1991. Том III. Кнiга. Гл: http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=21606

[30] Ігліцкі А. Князікоўцы // Іўеўскі край №17, 7 сакавіка 2013.

[31] Маракоў Л. Рэпрэсаваныя лiтаратары, навукоўцы, работнiкi асветы, грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi. 1794-1991. Том III. Кнiга. Гл: http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=21606.

[32] НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41244. А. 37-40.

[33] Старая адзінка вагі. Назва паходзіць ад каменнага жорна, 12,96 кг.

[34] Бабінец - пярэдняя частка культавага збудавання, прызначаная для жанчын, з'яўляўся часткаю асноўнага аб'ёму пад хорамі. Часам бабінцам называлі прыбудову да храма з боку галоўнага фасаду.

[35] Лот - адзінка вымярэння ў сістэме мер ВКЛ, роўная 1/32 фунта, 11, 71 грама.

[36] Рэліквіяр - ёмістасць для захавання рэліквій.

[37] Даразахавальніца.

[38] Грыўна - адзінка вагі каштоўных металаў, прыблізна 196 г.

[39] Антымінс - ва усходнім абрадзе плат са ўшытай ў яго часціцай мошчаў якога-небудзь святога і надпісам біскупа. Неабходная прыналежнасць для здзяйснення поўнай Літургіі. Асвячаецца па адмысловым чыне толькі епіскапам. Чатырохвугольны, з ільняной або шаўковай матэрыі плат, на якім паказваецца палажэнне Хрыста ў магілу; па кутах змяшчаецца выява чатырох евангелістаў, а на верхнім боку ўшываецца часціцы мошчаў.

[40] Фларыян Грабніцкі (1664?, - 18 ліпеня 1762) - скончыў Львоўскі папскі калегіюм (паводле іншых звестак - Віленскую акадэмію), доктар тэалогіі. Член ордэна базыльянаў (1709), епіскап віцебскі (1716-19), архіепіскап полацкі (1719-62), мітрапаліт кіеўскі (1748-62). Удзельнік Замойскага сабора грэка-каталіцкай царквы (1720). Ахвяраваў сродкі на адбудову Полацкага Сафійскага сабора.

[41] Тонкая шаўковая альбо баваўняная тканіна.

[42] У традыцыях Заходняй царквы - невялікі ахвярнік з абразам. Выкарыстоўваецца падчас працэсій.

[43] Дыскас, посуд у форме талеркі (на падстаўцы ў выглядзе кнігі) для еўхарыстыйнага хлеба. На ім падчас літургіі адбываецца ператварэнне хлеба ў Цела Хрыста.

[44] Манстрацыя (Monstracya, Puszka, Bursa) - дараносіца, спецыяльны посуд для Святых Дароў, якую выкарыстоўваюць для перанясення запасных Святых Дароў, каб здзейсніць Сакрамант сабаравання цяжкахворым.

[45] Верхняя вопратка святара без рукавоў, якая апранаецца паверх стыхара.

[46] Тканіна з тонкага залатога альбо срэбнага дроту на шаўковай аснове.

[47] Мяккая тканіна з вярблюджай воўны.

[48] Верагодна, апранаўся пад час эпідэмій.

[49] У традыцыі Заходняй царквы белая ільняная доўгая тканіна, падчас з капюшонам, якая апраналася пад стыхар і прыкрывала шыю і плечы святара.

[50] Абрусы на прастоле сімвалізуюць вопратку Хрыста. Верхні абрус у форме белай хусткі мае грэцкую назву "ілітон" (у традыцыях Заходняй царквы korporal) і сімвалізуе тканіну, якой была абвіта галава Хрыста ў момант, калі яго клалі ў труну.

[51] Шчытападобнай навес, здымны або стацыянарны.

[52] Паводле старога календара.

[53] Маецца на ўвазе уніяцкі катэхізіс які меў назву: Собраніе припадковъ краткое, и духовнымъ особомъ потребное. Супрасль, 1722. Гл: Лісейчыкаў Д. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720-1839. Мінск, 2011. С. 7, 88.

[54] Архив Лидского благочиния. Ф.1, Воп.1, Спр.7. А. 97-97 адв.

 
Top
[Home] [Library] [Maps] [Collections] [Memoirs] [Genealogy] [Ziemia lidzka] [Наша Cлова] [Лідскі летапісец]
Web-master: Leon
© Pawet 1999-2009
PaWetCMS® by NOX