Вярнуцца: Населеныя пункты

Вялiкае i Малое Мажэйкава Mazhejkava


Аўтар: Лаўрэш Л. Круцікаў У.,
Дадана: 31-07-2009,
Крыніца: Спадчына №1-2 2001 г.



Вялікае Мажэйкава

Знаходзіцца (107KB) Крокі сядзібаў.на паўночнай ускраіне вёскі. Адбудова сядзібы пачалася на пачатку XVIII ст. пры Адаме Тадэвушу Хадкевічу. Комплекс з'ядноўваў сядзібны дом, вялікі парк (10 га), адпачатку з трох бакоў акружаны пладовым садам, мураваную агароджу, флігель, гаспадарчыя пабудовы: сабакарня, лядоўня, два дамы прыслугі - левы й правы, лямус, вялікі склад, альтанка, капліца (пабудаваная ў другой палове XVIII ст., на пачатку XX ст. рэстаўраваная паводле плану архітэктара Тадэвуша Раствароўскага), фантан, млын, дзве сажалкі, побач з сядзібай вінакурня 1890 г.

Лічылася, што агульны выгляд сядзібнага дому захаваўся толькі на малюнку Н.Орды, але падчас экспедыцыі летам 1999 г. у жыхароў В.Мажэйкава знойдзены фотаздымак пачатку стагодцзя, на якім таксама бачны сядзібны дом i агароджа.

Сядзібны дом - будынак прастакутнай формы на высокім падмурку з высокім ламаным гонтавым дахам. Злева й направа ад сядзібы сіметрычна стаялі два будынкі прыслугі, знешне падобныя на сядзібны дом. Згодна з мясцовай традыцыяй у ix месцілася харугва Хадкевічаў. У абодвух будынках былі стайні для 20 коней i памяшканні для вершнікаў. У XIX ст. абодва дамы перапланавалі пад жытло для прыслугі. У 1920 г. згарэў левы дом. Зруйнаваны сядзібны дом згарэў у 1915 г. У першую сусветную вайну захаваліся толькі дзве калоны агароджы.

(22KB) Сядзіба на фатаздымку пачатку 20-га ст..

Апошні гаспадар В.Мажэйкава - Міхал Верашчака, збольшага перабудаваў ацалелы правы дом пад жытло для сябе. Пакоі адрамантавалі, але ўжо не было ні каштоўнай мэблі, ні каштоўных твораў мастацтва.

Сядзібны парк знаходзіцца ў занядбаным стане: заросли i засмечаны. Бачна, што працяглы час не даглядаўся. Ліхтары i прымітыўныя сталёвыя альтанкі савецкіх часоў паразбіваныя i выверненыя.

Раней меў сіметрычную рэгудярную планіроўку. Складаўся з параднага партэру й сістэмы баскетаў, падзеленых сеткай грабавых, ліпавых i кляновых алеяў. Кампазіцыйная вось парку пачыналася брамай i завяршалася капліцаю. У паўднёва-ўсходняй частцы парку была альтанка. Ад альтанкі захаваліся прыступкі i падмурак.

(17KB) Сядзіба на малюнку Н. Орды.

У заходняй частцы знаходзіўся флігель. Ён прастакутны, мураваны, атынкаваны. Вырашаны ў класічным стылі.

Захаваўся адносна добра, месцамі абсыпалася атынкоўка. Выкарыстоўваецца як жылы дом.

Вялікі склад i лямус размешчаны ў цэнтры сядзібы. Лямус двухпавярховы, квадратны ў плане будынак, аздоблены вонкавай драўлянай галерэяй на ўзроўні другога паверху. Першы паверх мураваны, другі - драўляны.

Вялікі склад i лямус захаваліся ў адносна добрым стане. Абодва выкарыстоўваюцца пад калгасныя склады.

Захаваліся фрагментамі мураваная агароджа, рэшты слупоў брамы.

Лядоўня й сабакарня знаходзяцца з паўночнага боку саду, што мяжуе з вуліцаю Леніна. Абодва будынкі ў добрым стане. Над дзвярыма лядоўні захавалася дата, маляваная фарбаю, - 1790.

Сведчанні пра будынкі адсутнічаюць у даведніках. Лядоўня мае вялікія лёхі, там знаходзіцца студня. Сцены таўшчынёй каля 1 м. Цяпер лядоўня прыстасавана пад жытло.

(5KB) Герб 'Окша'.

Дом прыслугі захаваўся добра, гэта жылы дом. Капліца й фантан не захаваліся. Млын часткова захаваўся. Дзве зарослыя сажалкі ў благім стане.

Жыхары В. Мажэйкава памятаюць, што апошні гаспадар сядзібы быў з роду Верашчакаў. Ёсць звесткі, што на пачатку XVI ст. сядзіба, якая аб'ядноўвала Вялікае й Малое Мажэйкава належала Міхалу Наніну, намесніку мазырскаму, які прыняў удзел у здрадзе М.Глінскага. Таму кароль Жыгімонт Стары перадаў маёнтак Івану Тышкевічу. Унучка І.Тышкевіча - Аляксандра (памерла ў 1593 г.) выйшла замуж за Аляксандра Хадкевіча (памёр у 1578 г.) - старасту горадзенскага, i такім чынам сядзіба перайшла да Хадкевічаў.

Але ўжо ў XVII ст. маёнтак належаў Нарушэвічам. Каля 1666 г. Аляксандар Нарушэвіч (памёр у 1668 г.) - падканцлер Вялікага Княства Літоўскага перапісаў В.Мажэйкава разам з Дзікушкамі й Лябёдкай сваёй жонцы Аляксандры з Сапегаў. Цэцылія Соф'я Сапежанка (1688-1762) у 1710 г. шлюбуецца з Янам Каралем Хадкевічам (1686-1712), i В.Мажэйкава на доўгі час становіцца дзядзінцам Хадкевічаў. У маёнтку доўгі час жыў Адам Тадэвуш Хадкевіч (1711-1745), ваявода берасцейскі, пашлюбаваны з Евай Чарскай (памерла ў 1769 гг.). Ці доўга маёнтак належаў ix нашчадкам, невядома, але ўжо іхны сын Ян Мікалай Хадкевіч (1738-1781) жыў у в.Турэц на Наваградчыне.

Невядома, у каго ў 1862 г. В. Мажэйкава купіў Кароль Рафаіл Грабоўскі гербу Окша (памёр у 1857 г., пахаваны ля касцёлу ў в.Ішчална; гл.: (Лідзкі Летапісец", № 8, 1999, с. 21), падкаморы пружанскі, сын Фэліцыяна Грабоўскага, маршалка пружанскага, суддзі апеляцыйнага суду пружанскага, а потым лідскага. Ад Караля Рафаіла Грабоўскага маёнтак перайшоў да ягонага сына Станіслава, які, не маючы нашчадкаў, перадаў маёнтак сваім сестрам - Тэадозіі Аскерцы i Францішцы Верашчацы. У выніку сямейнай дамовы 1923 г. дзядзінец у 6 000 га быў падзелены між Аскеркамі й Верашчакамі (15/36 да 21/36).

Вялікае Мажэйкава заступілі Верашчакі. Апошнім гаспадаром маёнтку быў Міхал Верашчака (жанаты з Янінай Ельскай). Міхал Верашчака нашчадкаў не меў, i на ім згас род Верашчакаў, да якога належала Міцкевічава Марыля Верашчака.

Малое Мажэйкава

Да маёнтку належалі (9KB) Панскі дом пад бел-чырвона-белым сцягам.вёскі: Скрыбаўцы, Шпількі, Гасцілаўцы, Бешанкі. Агульная плошча маёнтку складала 3 500 га, але да 1914 г. зменшылася да 1 500 га, (12KB) Панскі дом у 1999 г.а пасля першае сусветнае вайны агульная плошча зменшылася зноў. Да 1868 г. М. Мажэйкава належала Румэрам. Эмілія Румэр выйшла замуж за Рамуальда Кастравіцкага, атрымаўшы М.Мажэйкава ў пасаг. Іхная дачка Казіміра ўнесла гэта маёнтак, як пасаг, свайму мужу Аляксандру Брахоцкаму гербу Праўдзіц. Апошнім гаспадаром сядзібы быў унук Аляксандра - Андрэй Брахоцкі. Ён нарадзіўся ў 1895 г. у М. Мажэйкаве. Класічную гімназію скончыў у Вільні, a ў 1914 г. быў залічаны на аграрны факультэт Рыжскае палітэхнікі. У 1916 г. мабілізаваны ў войска, дзе атрымаў першы афіцэрскі чын прапаршчыка. У 1918 г. уступае ў Афіцэрскі легіён 1-га корпусу генерала Доўбар-Мусніцкага i ў ліпені 1918 г. вяртаецца ў М. Мажэйкава, каб фармаваць адцзелы польскага войска ў акрузе.

Разам з 13-м палком уланаў у аддзелах генерала Л.Жалігоўскага браў удзел у баях за Вільню. Узнагароджаны найвышэйшым польскім ордэнам "Virtuti Militari" i крыжам заслугі "Litvy Środkowej".

У 1921 г. выйшаў у рэзерв i прадоўжыў адукацыю ў Варшаўскай палітэхніцы, якую скончыў у 1927 г. з дыпломам інжынера-гідратэхніка. У 1931 г. становіцца гаспадаром М.Мажэйкава. Актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці Лідчыны i ў працы Віленскага таварыства сяброў навукі, якому дапамагаў матэрыяльна. З верасня 1939 г. звестак (6KB) Герб 'Праўдзіц'. пра Андрэя Брахоцкага няма.

Сядзіба М. Мажэйкава знаходзіцца на ўсходняй ускраіне вёскі, створана ў XVIII ст. Напрыканцы XVIII ст. i пачатку XIX ст. Румэры пабудавалі вялікі мураваны двор. Аляксацдар Брахоцкі прадоўжыў будоўлю, i канчатковы выгляд сядзіба набыла ў 1908-1910 гг. Панскі дом замест гонту быў накрыты бляхай, зроблена ўнутраная перабудова. У левай палове змяшчаўся вялікі хол, сцены ўпрыгожвалі аленевыя рогі i ваўчыныя галовы. У правай палове - чатыры пакоі, большы з якіх - сталовая. Цяпер у сядзібе знаходзіцца сельсавет.

Сядзібны комплекс складаўся з трох зонаў: цэнтральнай - жылой, заходняй - гаспадарчай i ўсходняй - паркавай. Сядзібны дом - мураваны, прастакутны, аднапавярховы будынак з двухсхільным дахам. Цэнтральная частка з мансардавым паверхам i чатырохкаленным дарычным порцікам. У гаспадарчай зоне знаходзяцца дзве атынкаваныя пабудовы: маслабойня й стайня - у класічным стылі, ад пачатку крытыя гонтам.

"Усе тры пабудовы ў добрым стане, але адрамантаваныя без уліку гісторыка-архітэктурных асаблівасцяў аб'ектаў: накрытыя чырвонаю дахоўкай.

Сядзібны парк займаў плошчу ў 6 га. Некалькі ліпавых алеяў разбівалі парк на сектары. Дрэвы высаджаныя так, што галіны на вышыні 2,5 м, скіраваныя да сярэдзіны дарожак, стваралі гатычныя тунэлі. Парк злучаўся з садамі, якія раслі з тыльнага боку панскага дому.

Сядзібныя сажалкі ў гаротным стане, паўднёвая напалову засыпана. Ад парку амаль нічога не засталося.

Заўвагі

1. "Збор помнікаў гісторыі i культуры. Гродзенская вобласць". Мінск, БелСЭ, 1986.

2. "Страчаная спадчына". Мінск, Полымя, 1998.

3. "Ziemia Lidzka", № 1 (36), 1999; №№ 18, 19, 1996.



(20KB) В.Мажэйкава. Сабакарня.(11KB) В.Мажэйкава. Лямус.(16KB) В.Мажэйкава. Лядоўня.(20KB) В.Мажэйкава. Флігель.
 
Top
[Home] [Library] [Maps] [Collections] [Memoirs] [Genealogy] [Ziemia lidzka] [Наша Cлова] [Лідскі летапісец]
Web-master: Leon
© Pawet 1999-2009
PaWetCMS® by NOX