Polskie pismo historyczno- krajoznawcze
na Białorusi

 

Miasto Lida w 1938 roku

 

Zarząd Miejski w Lidzie 3 listopada 1938 roku złożył Radzie Miejskiej "Sprawozdanie rachunkowe z wykonania budżetu na rok 1937-38". Sprawozdanie to, opatrzone krótkim, lecz rzeczowym i pięknym wstępem historycznym, zawiera bogaty i najświeższy, dotyczący Lidy materiał statystyczny. Nie możemy nie podzielić się z czytelnikami niektórymi ciekaw­szymi fragmentami z tego sprawozdania i niektó­rymi aktualnymi danymi statystycznymi.

Obszar miasta Lidy (raczej Gminy Miejskiej miasta Lidy) do roku 1938 wynosił 2.813 ha, a po zmianie granic z gminą wiejską lidzką i przyłącze­niu do miasta wsi Roślaki, co miało miejsce w b. r., obszar administracyjny miasta zwiększył się o 151 ha i wynosi ostatecznie 2.964 ha. Gmina Miejska Lidzka posiada około 90 km ulic, z tego o twardej nawierzchni 32,67 km, o gruntowej zaś 57,33 km. Lida jest miastem, które w zupełności dorosło do tego, aby z jezdni o brukach tak powszechnie znanych i uprzykrzonych "kocich łbach", przejść na jezdnię z kostki granitowej. W roku sprawozdawczym wydatki zwyczajne i nadzwyczajne na budowę dróg i mostów oraz ich konserwację wynosiły 86,378 zł. Na powyższą sumę złożyły się dochody budżetu zwyczajnego w zł. 22,450 oraz dotacja Funduszu Pracy zł. 30,000 i pożyczka materiałowa 3,888 zł.

W rezultacie w 1937/38 r. zabukowano ulic 1.433 km, przeprowadzono konserwację 4 km i ułożono nowych chodników betonowych 2.246 km.

Zagadnienie mieszkaniowe w Lidzie mimo narastania nowych budowli, jest wciąż jeszcze nie rozwiązane. Rozwój miasta pod względem przyrostu ludności i uprzemysłowienia, nie wiąże się z rozwojem budowlanym, chociaż ten ostatni, w porównaniu z innymi miastami tego typu, przerósł wszelkie oczekiwania czynników interesujących się zagadnieniami polityki mieszkaniowej miast. W przyroście budowlanym uwidocznia się wyraźnie budownictwo drewniane, a to z uwagi na stosunkową taniość tego materiału oraz brak surowców i ośrodków produkcji materiałów budowlanych ogniochronnych, tak w mieście jak i jego okolicach. Jest to również jedna z głównych przyczyn, która powoduje rozbudowę miasta wszerz, a nie wzwyż. Nastręcza to du­żo kłopotów Zarządowi Miejskiemu w dziedzinie urządzenia i ulic i powoduje niewspółmiernie duże wydatki na te cele w porównaniu z innymi miastami. Lida w zakresie budownictwa nowoczesnego ma dzielnicę "Wygon", wyrosłą w okresie i niepodległości, a która jest, rzec można symbolem odradzającej się twórczej myśli społeczeństwa lidzkiego.

Ludność miasta Lidy według spisu 1921 roku liczyła l3 .401 mieszkańców. Obecnie według danych Biura Ewidencji i Kontroli Ruchu Ludności na dzień 17wrześna 1938 r. liczy 26.257 mieszkańców, to znaczy za ostatnie lat 17 powiększyła się o 12.856, a więc prawie we dwa razy. W ogólnej liczbie mieszkańców jest mężczyzn 12.607 i kobiet 13.650.

Etniczny skład zaludnienia Lidy jest nastę­pujący:

Polaków 17.820

Białorusinów 450

Rosjan 400

Litwinów -

Izraelitów 7.227

Innych 360

Razem 26.257

Według wyznań w Lidzie liczy się:

Rzymsko-katolików 17.008

Prawosławnych 1.847

Innych wyznań chrześcijańskich 160

Starozakonnych 7.227

Muzułmanów 15

Razem 26.257

Pracująca część ludności zatrudniona jest w:

Rolnictwie 598

Przemyśle i rzemiośle 3.408

Handlu 1.249

Komunikacji 321

Służbie publicznej 1.198

Innych zawodach 5.942

Gosp. domowym i służbie domów 5.711

Razem 18.427

Oczywiście reszta ludności 7.830 przypada na dzieci.

Życie gospodarcze i spółdzielcze miasta jest bardzo ożywione. Lida, zdaniem fachowców, jest jednym z najpoważniejszych trzonów gospodarczych na Wschodnich terenach Rzeczypospolitej. Tu potrafił rozwinąć się przemysł gumowy - fabryk 2 - Ardal i Unigum, przemysł chemiczny - fabryka 1 - Korona, odlewni żelaza (raczej fabryki maszyn i narzędzi rolniczych) 2 - Benland i Poland, fabryka drutu i gwoździ 1 - Drutindustria, fabryk cukierków 3 - Rekord i dwie bez specjalnych nazw, kaf­larni 3 - Raaf, Tanur i Neszer, fabryka sprężyn 1 - Zwój, młynów 8, tartaków 6, piekarni 8, drukarni 4, fabryk wojłoków 2, rafineria terpentyny 1, olejarni 2, fabryk wód gazowych 3, browarów 2. Niezależnie od wyżej wspomnianych gałęzi produkcji w Lidzie rozwinięte jest znacznie rzemiosło, które ilościowo przedstawia się jak następuje:

1. Blacharzy 9

2. Brukarzy 30

3. Cholewkarzy 13

4. Cieśli 35

5. Czapników 9

6. Garbarzy 1

7. Garncarzy 2

8. Introligatorów 3

9. Jubilerów 9

10. Kowali 24

11. Kotlarzy 3

12. Koszykarzy 1

13. Kołodziejów 3

14. Krawców 113

15. Kapeluszników l

16. Kamieniarzy 3

17. Kuśnierzy 3

18. Malarzy 2

19. Murarzy 15

20 Rymarzy 3

21. Stolarzy 45

22. Szewców 80

23. Ślusarzy 75

24. Szklarzy 7

25. Szczotkarzy 2

26. Tokarzy 3

27. Tapicerów 13

28. Wędliniarzy 10

29. Fryzjerów 22

30. Modystek 4

31. Druciarzy 4

32. Elektromonterów 15

33. Giserów 30

34. Piekarzy 35

35. Kominiarzy 5

36. Fotografów 7

Spółdzielczość na terenie Lidy dzięki właści­wemu kierownictwu rozrosła się znacznie i może posłużyć za przykład innym miastom.

Tu rozwinęła swoją działalność Spółdzielnia Spożywców "Jedność", która prócz 9 sklepów rozsianych w różnych dzielnicach miasta, prowadzi wzorowo urządzoną piekarnię mechaniczną. Insty­tucja ta obrotami swymi sięga milionowych sum i może z uwagi na jakość podawanych na rynek ar­tykułów, konkurować z najprzedniejszymi firmami z tego zakresu produkcji. Niezależnie od wymie­nionej placówki, w Lidzie mają swoje siedziby: Oddział Związku Spółdzielni Spożywców "Społem" , Oddział Związku Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich, Powiatowa Spółdzielnia Rolnicza, obejmująca swoją działalnością handlową całość produkcji rolnej.

Wymienione instytucje wydatnie oddziaływają na kształtowanie się życia gospodarczego i spółdziel­czego miasta, miasteczek i wsi powiatu lidzkiego.

Niezależnie od przytoczonych danych, świad­czących o znacznym rozmachu gospodarczym Lidy, dla potwierdzenia jego napięcia należy nadmienić, że w mieście mają swoje siedziby następujące in­stytucje bankowe: Komunalna Kasa Oszczędności powiatu lidzkiego, Wileński Prywatny Bank Handlowy Oddział w Lidzie, Ludowy Bank Spółdzielczy, Bank Kupiecki Spółdzielczy w Lidzie, Żydowski Bank Ludowy i Zastępstwo Banku "Społem". Poza sprawozdaniem musimy nadmienić, że w Lidzie funkcjonują z wielkim powodzeniem dobroczynne instytucje: żydowska "Gmiłus Chesed" - bank bez­procentowych drobnych pożyczek, oraz Chrześcijańska Kasa Bezprocentowa przy Stowarzyszeniu Kupców Pol­skich w Lidzie.

W Lidzie mają swoją siedzibę i następujące władze, urzędy oraz instytucje państwowe i samo­rządowe: Starostwo Powiatowe, Wydział Zamiejsco­wy Sadu Okręgowego w Wilnie, Wydział Zamiej­scowy Prokuratury Sągu Okręgowego w Wilnie, Wojskowy Sad Rejonowy, Rejonowa Komenda Uzu­pełnień, Sad Grodzki, Urząd Skarbowy, Urząd Akcyz i Monopoli, Inspektor Szkolny, Obwodowy Ins­pektor Pracy, Powiatowy Inspektor Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych, Brygada Kon­troli Skarbowej, Powiatowa Komisja Klasyfikacyjna, Więzienie Karno-Śledcze, Rejonowy Urząd Pocztowy, trzy urzędy pocztowe Nr. Nr. 1, 2 i 3, Powiatowa Komenda Policji Państwowej, Komisariat P. P. na m. Lidę, Posterunek P. P. na gminę lidzką, Ubezpieczalnia Społeczna, Instytucja Zastępcza Funduszu Pracy, Wydział Powiatowy, Zarząd Miejski, Powia­towy Zarząd Drogowy i Zarząd Gminy Wiejskiej Lida.

Z Urzędów duchownych: wyznania rzym.katol. kościoła 2 urzędy parafialne, wyznania prawosław­nego 1 urząd parafialny, wyznania mojżeszowego - wielka żydowska gmina wyznaniowa z rabinatem.

Po za wymienionymi - stacjonuje w mieście Komenda Garnizonu, składająca się z 3-ch jednos­tek wojskowych.

W mieście znajduje się studni kopanych 753, studni pomp 177, studni artezyjskich 17, razem 947.

Usuwanie nieczystości z miasta odbywa się przy pomocy taborów asenizacyjnych.

W zakresie bezpieczeństwa publicznego Zarząd Miejski współdziała z Ochotniczymi Strażami Pożar­nymi, których na terenie miasta jest 2. Straże wy­posażone są w niezbędny i całkowicie zmotoryzowany tabor, a ich zdolność bojowa postawiona jest na wysokim poziomie. Współdziałanie Samorządu Miejskiego ze Strażami Pożarnymi wyraża się w subsydiowaniu tych organizacji. Wysokość wpłaconego subsydium w okresie sprawozdawczym za­myka się kwotą złotych 15.000, z czego na utrzy­manie Ochotniczej Straży Pożarnej w centrum miasta przypada tytułem dopłaty złotych 11.500, a w dziel­nicy Słoboda - złotych 4.000.

Zagadnienie oświaty w dziale szkolnictwa powszechnego Lida rozwiązała przez wzniesienie 3-ch nowoczesnych szkół, w których dziatwa szkolna znalazła zdrowe, wygodne i słoneczne pomieszczenie. Stan izb lekcyjnych, ilość etatów nauczycielskich i dzieci w wieku szkolnym objętych i nie objętych powszechnym nauczaniem ilustruje następującą tabela:

 

Ilość dzieci w wieku szkolnym

Ilość dzieci w wieku szkolnym objętych szkołą

Ilość dzieci w wieku szkolnym nie objętych szkołą

Ilość izb lekcyjnych

Ilość etatowych sił nauczycielskich

w szkołach publicznych

w szkołach prywatnych

3788

3094

659

35

40

78

 

Przedszkola na terenie miasta są dwa - prowadzone przez organizacje społeczne kobiece:

Stowarzyszenie Pań Miłosierdzia Św. Wincentego a Paulo i Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet. Z przedszkoli korzysta dzieci 71.

Na terenie miasta są dwa gimnazja: gimnazjum ogólnokształcące i gimnazjum zawodowe kupieckie, liceum ogólnokształcące oraz państwowa szkoła mechaniczna. Liceum i gimnazjum ogólnokształcące obejmuje nauczaniem 484 dzieci, gimnazjum kupieckie 261 i Państwowa Szkoła Mecha­niczna 113 dzieci.

Gmina Miejska utrzymuje publiczną szkołę dokształcająco-zawodową, oraz bibliotekę składającą się z przeszło 9.000 tomów, w tym 2.139 tomów działu żydowskiego.

Gmina Miejska posiada własne grunta, budyn­ki i przedsiębiorstwa komunalne: elektrownię, rzeźnię i targowisko zwierzęce. W 1937/38 r. prądu elek­trycznego sprzedano dla 2.903 abonentów na światło i 63 abonentów na siłę, razem 446.127 kw. Na rzeźni w tym że roku budżetowym zabito bydła dużego 3,692, jałowizny 1.629, cieląt 10.766, owiec 2.327 i trzody chlewnej 4.906 sztuk. Na targowicę wpędzo­no bydła dużego 21.779, jałowizny 3.471, cieląt, owiec i kóz 7.319, trzody chlewnej 5.915 i koni 2.612 sztuk.

W roku sprawozdawczym na dochód zwyczajny dały do kasy Gminy Miejskiej:

1. Majątek komunalny 20.680.20

2. Przedsiębiorstwa komunalne 179.333.19

3. Subwencje i dotacje 2.507.30

4. Zwroty 22.920.71

5. Opłaty administracyjne 12.949.23

6. Opłaty za korzystanie z zakładów dobra publicznego 6.039.20

7. Dopłaty -

8. Udział w podatkach 131.323.79

9. Dodatki do podatków państw. 64.107.32

10. Podatki samoistne 20.755.17

11. Różne 13.798.96

Razem 474.415.07

Na dochód nadzwyczajny:

1. Majątek komunalny 12.554.90

2. Subwencje i dotacje 62.574

4. Pożyczki 416.176.30

7. Różne 26.910

8. Nadwyżka budżetowa z ubieg­łego roku obrachunkowego 35.52

Razem 517.950.72

Ogółem dochodów 992.365.50

W tym że roku z Kasy Gminy Miejskiej tytułem wydatków zwyczajnych pobrały:

l. Zarząd ogólny 89.502.64

2. Majątek komunalny 4.130.34

3. Przedsiębiorstwa komunalne -

4. Spłata długów 93.873.18

5. Drogi i place publiczne 21.852.07

5a. Pomiary i plan rozbudowy -

6. Oświata 56.885.14

7. Kultura i Sztuka 8.035.94

8. Zdrowie publiczne 32.762.11

9. Opieką społeczna 43.017.44

10.Popieranie rolnictwa 1.270. 37

11. Popieranie przemysłu i handlu 7.141.25

12. Bezpieczeństwo publiczne 33.005.63

12a. Udział Wojew. Związku Komunalnego w podatkach miejskich -

13. Różne 35.507.77

Razem 426.983.88

Tytułem wydatków nadzwyczajnych:

2. Majątek komunalny 1.000

3. Przedsiębiorstwa komunalne 82.859.95

5. Drogi i place publiczne 64.5266.08

5a. Pomiary i plan rozbudowy 11.350

6. Oświata 54.808.94

8. Zdrowie publiczne 5.580.50

10. Popieranie rolnictwa 10.00l

11. Popieranie przemysłu i handlu 22.560.52

13. Różne -

14. Pokrycie deficytu z lat ubieg. 305.535.52

Razem 558.222.51

Ogółem wydatków 985.206.39

Wykonano budżet z nadwyżką 7.159.11

Obecny Zarząd Miejski wyłoniony z wybór w 1935 r. stanowią:

Burmistrz miasta Lidy - Józef Zadurski, b. poseł na Sejm

Wiceburmistrz - Witold Jodko, mgr. prawa

Ławnicy - Mikołaj Grablis, Marek Karczmar, Wacław Stok-Stocki

Radnymi miejskimi są:

Baliński Kazimierz - kolejarz

Cukiernik Zorach - buchalter

Czajkowski Mieczysław - sędzia okręgowy

Dworecki Mojżesz - lekarz dentysta

Karol-Tomaszewicz Bolesław - szewc

Kerzner Izydor - adwokat

Konopko Mejżesz - szewc

Kornetowa Teodozja - nauczycielka

Michniewski Mieczysław - nauczyciel

Mickiewicz Ludwik - prowizor

Mierzwa Jan - inwalida

Markiewicz Jerzy - ogrodnik

Orkusz Ferdynand - nauczyciel

Podworyski Josif - kupiec

Pupko Jakób - fryzjer

Sienkiewiczowa Anna - nauczycielka

Stasiewicz Adolf - rolnik

Stasiewicz Zygmunt - ppor. rez.

Sztejnberg Zelman - przemysłowiec

Szymielewicz Michał - biuralista

Wach Józef - krawiec

Wasiłowski Michał - ogrodnik

Witorzenć Bolesław - emeryta

Wojcieszek Antoni - przemysłowiec

Rozwój miasta, który może znaleźć porównanie z miastem takim jak Gdynia - jest jednak w ciągłej dysproporcji ze środkami materialnymi. Potrzeby mnożą się z dnia na dzień nabierając na swej intensywności, a szczupłość możliwości finanso­wych nie pozwala na właściwe ich zaspokojenie. Mimo to, Zarząd Miejski utrzymuje stale w nale­żytym stanie jezdnie, które są zabrukowane kamieniem polnym, dostarcza energii elektrycznej na oświetlenie oraz dla celów przemysłowych i gospodarczyc h rzemiosła i grzejnictwa, przystąpił do sporządzenia planu regulacji zabudowy i rozbudowy miasta nad którym, prace są w stadium końcowym, pobudował i urządził piękny stadion sportowy, przeprowadził meliorację bagnistych terenów, na których wyrosła nowoczesna dzielnica zw. "Wygonem", a przez meliorację dał miastu nowe tereny nad których i nie tak dawno unosiły się chmury oparów, wybudował nowoczesną targowicę za miastem oraz olbrzymi rynek w dzielnicy "Wygon", rozpoczął budowę ośrodka zdrowia, przystąpił do budowy nowoczesnej rzeźni z chłodnią i przetwórnią mięsną, zapoczątkował studia wodociągowe-kanalizacyjne, zapewnił przez wzniesienie 3-ch szkół naukę dzie­ciom w wieku szkolnym. Obecnie wskutek mnoże­nia się potrzeb, wyrastających z szybkiego rozwoju Lidy we wszystkich dziedzinach zachodzi konieczność ubiegania się o wydzielenie miasta z Powiatowego Związku Samorządowego, co zapewni mu nowe do­chody i da możność zaspokojenia choć w części potrzeb z zakresu urządzenia nowoczesnych jezdni (przynajmniej) w środku miasta, założenia chodników, a na jego krańcach pozwoli zabrukować ulice o jezdni gruntowej.

Ten krótki wyciąg ze sprawozdania nie obej­muje i setnej części tego co by można i należało powiedzieć o dzisiejszej Lidzie, o jej budownictwie i rozbudowie, pożarnictwie, przemyśle, handlu, spółdzielczości, życiu kulturalnym, oświacie, zdro­wotności, opiece społecznej etc. etc. W miarę moż­ności będziemy kolejno publikować wszelkie w tym względzie materiały i naświetlać tematy dotyczące Lidy dzisiejszej i dawnej.

Pożądanym by było, ażeby dla porównania stanu i życia we wszystkich przejawach innych miast naszego kraju - naszej starej kochanej po­krzywdzonej sąsiadki, Oszmiany, Nowogródka, Słonima, Nieświeża, Wolkowyska i in. ludzie dobrej woli zechcieli w ten samy sposób skreślić statys­tyczne ich opisanie, dla których z najmilszą chęcią udzielimy gościny na naszych szpaltach.

Sprawozdanie Zarządu Miejskiego w Lidzie, obejmujące 3-letni dorobek miasta opracował sek­retarz tegoż Zarządu Jan Paluch.

(ZL 11-1938)