Герб горада Ліды, наданы 17 верасня 1590 г.
Leanid Lauresh (Lida)
LIDZCY CHRULOWIE HERBU "PRAWDZIC"
W tym artykule spróbuję prześledzić wywód przodków mojej żony Haliny ze starego białoruskiego rodu szlacheckiego Chrulów. Szlachcic tego rodu Ławryn (pl. Laurenty, Wawrzyniec) Chrulewicz po raz pierwszy wspomniany jest w "Popisie wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1528 r." wśród szlachty "dworu hospodarskiego lidzkiego" w szeregu "tegoż dworu bojarów, którzy ludzi nie mają, sami winni głowami do służby jechać". To, że Ławryn nosił nazwisko "Chrulewicz", świadczy o tym, że był synem jakiegoś Chrula i w ten sposób mamy prawo uważać ród Chrulów za szlachtę lidzką od XV w. Prawdopodobnie w popisie wojska WKL z 1567 r. figuruje syn Ławryna - Walenty: "Walenty Ławrinowicz Chrulewicz od Sosonok klacz, rohatyna" [1].
Krzysztof Chrul
W sprawie sądowej lidzkiego sądu grodzkiego, która odbyła się 20 października 1690 r., wspomniany jest zmarły Krzysztof Chrul i jego żona Maria Kuczukowska z majątku Poddzitwiański Pacowski. Maria z Kuczukowskich mogła należeć do rodu Kuczuków - starostów lidzkich w XV w. Krzysztof Chrul żył w pierwszej połowie XVII w.; brakuje informacji o kilku pokoleniach między nim a Walentym Ławrynowiczem Chrulem z 1567 r., ale mógł być jego wnukiem lub prawnukiem. Krzysztof miał syna Samuela.
Samuel syn Krzysztofa Chrul
"Krestopriwodnaja kniga Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1655 r." [2] podaje postaci dwóch Chrulów w powiecie lidzkim: "Walenty syn Sebastiana Chrula" i "Samojło (Samuel) syn Krzysztofa Chrula", z których ten ostatni jest przodkiem mojej żony. To właśnie - "Samuel Chrul s. Krzysztofa" - rozpoczyna wywód rodowodowy Chrulów przechowywany w archiwach wileńskich (Tabela 1).
1 lipca 1667 r. Samuel syn Krzysztofa Chrul (vel Chrulewicz), "który miał pierwszą żonę Annę Smoluk, a następnie Zofię Rekść, przekazał ¼ część majątku Kolasiszcze synowi Eliaszowi Chrulewiczowi". Z Rejestru podymnego województwa wileńskiego z 1690 r. dowiadujemy się, że pan Samuel Chrul z parafii lidzkiej posiadał 2 dymy w Wierzch Lidzie Czechowskiej Srebniowie ("Wierzch Lida Czechowska Srebniów"),. W tym samym rejestrze figuruje pan Krzysztof Chrul z parafii raduńskiej, który posiadał 1 dym. Samuel Chrul miał synów Eliasza i Krzysztofa.
Eliasz syn Samuela Chrul
Syn Samuela - Eliasz Chrul pewną część swojego majątku otrzymał od ojca jeszcze w 1677 r. 9 stycznia 1681 r. wspomniany jest w związku z procesem sądowym z niejaką panią Zawistowską. Po śmierci Adama Perepieczy majątek Wierzch Lida Czechowska Perepieczyńska przypadł Mikołajowi Kołyszce i jego żonie Marii z Perepieczów. 10 lutego 1690 r. Mikołaj Kołyszko z żoną Marią Perepieczą, Piotr Kołyszko z żoną Katarzyną Fedorowicz oraz Samuel Kołyszko z żoną Barbarą Fedorowicz, wszyscy razem, sprzedali majątek Wierzch Lida Czechowska Perepieczyńska (6,5 włóki ziemi z różnymi dworami i użytkami) Eliaszowi i Janowi (zapewne synowi Eliasza) Chrulom za 2300 złotych polskich. A mianowicie: za 400 złotych Janowi Chrulowi 3,5 włóki ziemi, które zostały po śmierci Adama Perepieczy, a wcześniej były w zastawie u żony zmarłego już wówczas Krzysztofa Chrula (brata Eliasza) - Krystyny z Wizgierów. Sprzedali także 1 włókę ziemi, która wcześniej była w zastawie u Eliasza Chrula. Ciekawa rzecz, że ziemia ta znajdowała się "u ścian samego miasta Lida, ze stawami i przejściami-przejazdami" przez rzekę. Oddawano także 2 sianokosy w Bałandowszczyźnie za rzeką Lidzieją z prawem łowienia ryb i bobrów. Ziemia ta była w zastawie u podstarosty wiłkomierskiego Daniela Ordyńca, dlatego też Eliasz Chrul musiał jeszcze wykupić ją z zastawu.
Prawdopodobnie coś w tej sprzedaży nie satysfakcjonowało kupujących, gdyż 14 sierpnia 1690 r. Eliasz Chrul i jego żona Anna z Krymowskich prowadzili spór sądowy ze Stanisławem Kołyszką. Z tego zawiłego procesu wiadomo, że Zofia z Gejsztorów Kołyszkowa była żoną zmarłego w 1690 niejakiego Kazimierza Chrula, który dziedziczył prawa do folwarku Wierzch Lida Czechowska. Jednak wcześniej zmarły Adam Perepiecza część tej ziemi zastawił Krzysztofowi Chrulowi (dziadkowi Eliasza) za 350 złotych polskich. Po tym, jak Krystyna - córka Samuela Chrula - wyszła za mąż za Stanisława Bołtucia, prawa do zastawu folwarku zostały przy braciach Eliaszu i Krzysztofie Chrulach.
Analogiczny proces sądowy odbył się 28 sierpnia 1693 r. między Eliaszem Chrulem a Samuelem Kołyszką. W jego trakcie okazało się, że jeszcze 12 stycznia 1655 r. Kołyszkowie sprzedali 2 włóki ziemi w majątku Wierzch Lida Czechowska Perepieczyńska Krzysztofowi Chrulowi. Z dokumentów z 1694 r. dowiadujemy się, że sianokosy w Bałandowszczyźnie znajdowały się w majątku Kurasowszczyzna, które jeszcze w 1647 r. Teodor Nowicki oddał w zastaw ojcu Eliasza - Samuelowi Chrulowi za 12 kóp groszy litewskich. A 27 października 1694 r. Eliasz syn Samuela Chrul również za 12 kóp groszy sprzedał tę ziemię krajczemu lidzkiemu Piotrowi Pietkiewiczowi.
W sprawie sądowej z 20 lutego 1691 r. wspomniany jest Eliasz Chrul i jego syn Stefan. Znacznie później - 20 września 1804 r. - rotmistrz lidzki Karol Janusz Żamojtel przedstawił w sądzie testament Eliasza Chrula, sporządzony przez niego w 1712 r. Eliasz Chrul prosił w nim o pochówek u lidzkich księży karmelitów, na co zapisał 500 złotych i dodatkowo na mszę jeszcze 5 talarów; przeznaczył połowę folwarku Kolesiszcze synowi Jerzemu, a drugą połowę - synowi Janowi wraz z bydłem i ruchomościami; poprosił syna Jerzego o dokonanie równego podziału majątku ruchomego i nieruchomego między braci; folwark Perepieczyce zapisał synom Józefowi, Marcinowi i Antoniemu ze całym majątkiem na wieczność. W tymże folwarku zapisał Marcinowi parę wołów, parę krów i cieląt, a Antoniemu - parę krów. Oprócz tego list obligacyjny na sumę 950 tynfów, zapisany na Żydach lidzkiego kahału, przeznaczył synom Janowi i Józefowi, a 50 talarów - Marcinowi i Antoniemu. Temu ostatniemu przypadł jeszcze ojcowski kontusz i 20 talarów. Z innych dzieci Eliasz wspomniał o już zmarłych: synu Dominiku i córce Dorocie. Testament został napisany w Perepieczycach 1 kwietnia 1712 r. Podpisali go Eliasz i Józef Chrulowie, Władysław Kulesza i Wojciech Kazimierz Stacewicz. Jak wynika z powyższych informacji, Eliasz Chrul miał 7 synów: Dominika, Stefana, Jerzego, Jana, Józefa, Marcina, Antoniego.
Boczne gałęzie Chrulów
Syn Eliasza - Jan Chrul w swoim testamencie prosił o pochówek przy kościele w Ejszyszkach; na odprawienie mszy po swojej śmierci w dwóch kościołach zapisał 10 złotych, na dzwony - 1 złoty, na szpital - 2 złote. Farze lidzkiej na mszę dał 10 złotych, a lidzkiemu kościołowi karmelitów - 15 złotych. Z testamentu dowiadujemy się, że Jan Chrul miał dług u Antoniego Wilkańca, a po ojcu odziedziczył folwark Kolesiszcze i Czechowce. O sobie Jan pisał, że "od młodych lat był na służbie u różnych panów, a 21 lat był na służbie u Antoniego Żamojtela". Testament został napisany 27 marca 1748 r. i podpisany przez Antoniego Olszewskiego i Jana Chmielnickiego. Jan Chrul miał dwóch synów - Jerzego i Franciszka.
W 1788 r. synowie Jerzego - Antoni i Marcin uzgodnili podział na równe części majątku i okolicy Wołkiewicze, "która im została po ojcu Jerzym Chrulu". Jako mediatorzy w podziale wzięli udział Joachim Narbutt, pułkownik husarskiej brygady; Józef Naniewicz, skarbnik; Józef Turski, rejent graniczny i Joachim Głuszyński, rotmistrz. Możliwe, że ojciec historyka Teodora Narbutta - Joachim, żonaty z Izabelą z Naniewiczów, był pośrednikiem przy tym podziale. Zapewne pierwszy podział z jakiegoś powodu nie usatysfakcjonował braci, i dlatego 3 kwietnia 1798 r. odbył się ponowny podział ojcowskiego majątku:
"Przy pomocy przyjaciół - podczaszego Józefa Kamieńskiego, koniuszego Wincentego Jankowskiego i Franciszka Chmielewskiego, my bracia Antoni i Marcin, dokonaliśmy następującego aktu podziału w okolicy Wołkowicze. ...Dom, gumno, obora, stajnie, wozownia - mnie Antoniemu po prawej stronie, a po lewej stronie - Marcinowi. Bliższy świronek i gumno mnie Antoniemu, świronek naprzeciwko domu - Marcinowi. ...Wszystkie ziemie, co po prawej stronie - mnie Antoniemu, a co po lewej - Marcinowi. Dom z poddanym Pawłem Karełą - mnie Antoniemu, a dom poddanego Stanisława Siemaszki - bratu Marcinowi. ...Sianokosy i zaprzęg idą w równy podział między nami".
Dalej ta linia rodu Chrulów mocno się rozgałęzia, przez co traci się możliwość jej prześledzenia.
(Tekst z ilustracji 1): "Chrul Stefan i Kazimierz na zjeździe województw ziem i powiatów W. Ks. Lit. obywateli, na obronę ojczyzny pod Olkienikami w roku 1700 zgromadzonych, podpisali się z powiatu Lidzkiego, województwa Wileńskiego. Dawni autorowie, ani Niesiecki i Kuropatnicki o nich nie piszą. - Her. Wiel."
W dodatku do herbarza Kaspra Niesieckiego Jan Bobrowicz pisał, że to właśnie Stefan i Kazimierz Chrulowie ze szlachty lidzkiej podpisali akt konfederacji pod Olkienikami w 1700 r., dodając, że dawni autorzy nic o nich nie pisali. Nie znali też ich herbu (Il. 1). Jednak w jakim pokrewieństwie byli Kazimierz i Stefan z Samuelem Chrulem, nie wiadomo. Możliwe, że Stefan Chrul był tożsamy z synem Eliasza syna Samuela, Stefanem, o którym brakuje informacji.
Również w dokumentach jest wiele informacji o przedstawicielach rodu Chrulów na Lidczyźnie, dalekich od interesującej mnie gałęzi Eliasza i Jerzego Chrulów. Na przykład 6 kwietnia 1776 r. Józef Chrul, syn Andrzeja, sprzedał za 4000 złotych stolnikowi lidzkiemu Tadeuszowi Narbuttowi i jego żonie Katarzynie z Wieżewiczów połowę majątku Zapole, który w swoim czasie nabył jego dziadek Krzysztof. 17 kwietnia 1776 r. w związku ze sprzedażą sporządzono rejestr gruntów majątku Zapole Józefa Chrula z określeniem jego sąsiadów przy drodze do Wilna. Możliwe, że była to gałąź wywodząca się od Krzysztofa syna Samuela Chrula.
Trzeba dodać, że w 1853 r. w powiecie lidzkim żyło kilkadziesiąt zubożałych rodzin Chrulów, oczekujących na potwierdzenie swojego stanu szlacheckiego przez rząd rosyjski: 12 rodzin w Kolasiszczach i 8 - w Czechowcach, a Adolf Chrul, syn Pawła - w Lidzie, gdzie pracował jako furman stacji pocztowej. W 1864 r. mieszczanami Lidy było już 5 rodzin. Na lidzkim cmentarzu miejskim do naszych czasów zachowały się groby przedstawicieli tych rodzin. Około 1880 r. w mieście Lidzie przy ulicy Wileńskiej pojawił się warsztat Bolesława Chrula produkujący pomniki. Po jego śmierci warsztatem kierowała jego żona Aniela z Malewskich.
Gałąź Jerzego syna Eliasza Chrula.
Ale wróćmy do tematu, który mnie osobiście interesuje, a mianowicie do gałęzi syna Eliasza - Jerzego Chrula. 5 marca 1725 r. otrzymał on dekret sądowy na majątek Olżew od Jakuba syna Krzysztofa Tukałły. W latach 1759-1760 Jerzy Chrul procesował się z Eliaszem Swiniewiczem i Jerzym Lubiankiem. Jak się okazało, 25 września 1754 r. osoby te zabrały mu w uroczyskach Witalin i Szalecin 15 wozów siana, a potem 8 sierpnia 1757 r. mocno go pobiły.
W 1765 r. miecznik lidzki Michał Broniewski procesował się z Franciszkiem Krupowiczem i jego żoną Franciszką z Jodków, ponieważ jej pierwszy mąż Jerzy Chrul, zmarły w 1759 r., wziął od Broniewskiego 11 czerwonych złotych na wykup majątku Powejki w powiecie grodzieńskim, ale pieniędzy nie zwrócił, a spadkobiercy nie chcieli płacić długów.
Znany jest tylko jeden potomek Jerzego - syn Józef, który z kolei miał syna Wincentego. W spisie szlachty lidzkiej z 1765 r. obecny był Józef Chrul (prawdopodobnie z okolicy Jodki), wśród jego sąsiadów z parafii lidzkiej odnotowano także Michała i Leona Chrulów (z Kolesiszcz), Antoniego, Eliasza i Michała Chrulów z Czechowców. O Wincentym Chrułu wiadomo jeszcze, że był obecny i głosował 25 kwietnia 1797 r. na sejmiku powiatu lidzkiego. Hańbiącą konfederację targowicką i odezwę przeciwko Konstytucji 3 Maja podpisali Antoni, Marcin, Paweł, Józef, Ignacy i Józef Maciej Chrulowie, ale Wincentego wśród nich nie było.
Nowe władze rosyjskie od razu uznały stan szlachecki tej gałęzi rodu Chrulów, zatwierdzając im polski herb "Prawdzic" (Il. 2). Z "Rejestru konnotacyjnego Wileńskiego Szlacheckiego Zgromadzenia Deputackiego do wpisywania zatwierdzonych w szlachectwie od 03.03.1798 r. do 20.01.1799 r." dowiadujemy się, że Wincentemu, synowi Józefa z majątku Dowgiały, pochodzenie szlacheckie zostało potwierdzone przywilejem z 3 grudnia 1798 r. Po raz drugi szlachectwo Chrulów zostało potwierdzone przywilejem z 18 grudnia 1859 r. Wiadomo, że w końcu XVIII w. ród stracił swój majątek i Wincenty został dzierżawcą. Ale już jego syn Marcin znowu staje się właścicielem znacznego kawałka ziemi, gdyż w "Wykazie drobnoszlacheckich właścicieli powiatu lidzkiego" za rok 1851 wspomniana jest Marianna Chrulowa w wieku 54 lat - wdowa po Marcinie, która z synem Marcinem posiadała 36 dziesięcin ziemi w Wołkowiczach.
Dziadek mojego teścia - syn Marcina syna Wincentego Chrula - Marcin (1820?-1887) znajduje się w spisie szlachty lidzkiej z 1845 r. Razem z żoną Emilią posiadał 40 dziesięcin ziemi w okolicach Jodki i Wołkiewicze. Oprócz niego Marcin i Marianna mieli jeszcze jednego syna Wiktora, który z kolei miał syna Adama. W spisie szlachty lidzkiej z 1891 r. właścicielem 25 dziesięcin ziemi w okolicy Wołkiewicze był Adam Chrul (37 lat) z żoną Marianną z Dowgiałłów (30 lat), synem Teofilem (7 lat) i trzema córkami. Zaznaczono, że ta rodzina mieszkała na stałe w Pohorodnie. W tym samym spisie znajduje się stryj mojego teścia Jan Chrul, przyszły wójt gminy Raduń w latach 1920-1930.
W 1896 r. dziadek mojego teścia Marcin Chrul wpłacił do skarbu państwa 2 ruble 90 kopiejek jako podatek "z majątków osób pochodzenia polskiego" ze swojego dochodu w wysokości 42 rubli 70 kopiejek, który uzyskiwał z 42 dziesięcin ziemi w Wołkiewiczach i Jodkach. Marcin miał synów Józefa (1880-1952) żonatego z Walerią z Szmigierów oraz syna Jana. Józefowi i Walerii w 1929 r. urodził się mój teść, również Józef Chrul (1929-2013).
W 1911 r. w dekanacie raduńskim diecezji wileńskiej dochodziło do zamieszek z powodu próby lituanizacji parafii przez część parafian (głównie z Zabłoci) oraz księży pochodzenia litewskiego. Ówczesna litewska gazeta "Viltis" wydrukowała wyniki ankiet mieszkańców parafii raduńskiej dotyczących języka ojczystego. Z jej badań wynika, że w okolicy Wołkowicze było 6 domów, w których żyło 25 osób. Miejscowa szlachta wskazała jako swój język ojczysty wyłącznie białoruski, w odróżnieniu od sąsiadów, którzy za ojczysty uważali język polski. Nie ulega wątpliwości, że wśród tych białoruskojęzycznych szlachciców byli lidzcy Chrulowie (Tabela 2).
[1] Prawdopodobnie szkapa, wystawiona ze wsi Sosenki. Rohatyna (rogacina) - odmiana włóczni z hakiem przy grocie, który zapobiegał zbyt głębokiej penetracji i pozwalał na szybkie ponowienie ciosu.
[2] Kriestopriwodnaja kniga szliachty Wielikogo Kniażestwa Litowskogo 1655 r. (Księga przysięgi na krzyż), Moskwa-Warszawa, 1999, t. IV. s. 66, 73.